ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രായോഗിക രീതിശാസ്ത്രം

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു സിദ്ധാന്തപരമായ അവകാശവാദമോ, യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പുറത്തുനിന്ന് വിവരിക്കുന്ന ഒരു ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനമോ മാത്രമല്ല. അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിനുള്ളിൽ നിന്ന് തന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന, യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സ്വയംചലനത്തോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന രീതിശാസ്ത്രം ആണ്. ഇവിടെ ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു “ചിന്താമോഡൽ” എന്ന നിലയിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നില്ല; മറിച്ച്, പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ചിന്തയിലും പ്രവർത്തിക്കുന്ന യഥാർത്ഥ ചലനനിയമങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയുമായി ബോധപൂർവം ഇടപെടാനുള്ള ഒരു പ്രവർത്തനരീതിയായി അത് മാറുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നതിലുപരി, യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഉചിതമായി പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള കഴിവ് വളർത്തുന്ന ഒരു മാർഗ്ഗമാണ്.

പ്രകൃതി, സമൂഹം, ചിന്ത, ശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയം, ചികിത്സ, സാങ്കേതികവിദ്യ, വ്യക്തിജീവിതം എന്നിവ ഓരോന്നും വ്യത്യസ്ത മേഖലകളായി തോന്നിച്ചാലും, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇവ എല്ലാം തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന പല പാളികളുള്ള (quantum-layered) പ്രക്രിയകളാണ്. ഓരോ മേഖലയിലും സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തികളും (cohesion)  അതേ സമയം അതിനെ അകത്തുനിന്ന് ചോദ്യം ചെയ്ത് മാറ്റത്തിലേക്ക് തള്ളുന്ന ശക്തികളും (decohesion) ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ സംയോജനവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര സംഘർഷമാണ് എല്ലാ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുടെയും ആന്തരിക ചലനശക്തി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സംഘർഷത്തെ ഒരു തകരാറായി കാണുന്നില്ല; മറിച്ച്, ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ക്രമത്തിന്റെയും പുതുമയുടെയും ഉറവിടമായി അതിനെ മനസ്സിലാക്കുന്നു. അതിനാൽ തന്നെ, ഒരു പ്രശ്നത്തെ സമീപിക്കുമ്പോൾ അതിനെ “തെറ്റായ അവസ്ഥ”യായി അല്ല, മറിച്ച് പരസ്പരവിരുദ്ധമായ ശക്തികളുടെ താൽക്കാലിക സമതുലിതാവസ്ഥയായി വായിക്കാൻ ഈ രീതിശാസ്ത്രം നമ്മെ പരിശീലിപ്പിക്കുന്നു.

ഇന്നത്തെ ലോകം സ്ഥിരതയില്ലാത്തതും വേഗത്തിൽ മാറുന്നതും അനിശ്ചിതത്വം നിറഞ്ഞതുമായ ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്. രേഖീയ കാരണബന്ധങ്ങളും ലളിതമായ പ്രവചനങ്ങളും പലപ്പോഴും പരാജയപ്പെടുന്ന ഈ സാഹചര്യത്തിൽ, തീരുമാനമെടുക്കൽ എന്നത് മുൻകൂട്ടി നിർവചിച്ച ഓപ്ഷനുകളിൽ നിന്ന് “ശരിയായത്” തിരഞ്ഞെടുത്തെടുക്കുന്ന ഒരു യാന്ത്രിക പ്രവർത്തിയായി തുടരാൻ കഴിയില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രായോഗിക പ്രസക്തി ഇവിടെ വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നു. കാരണം, ഇത് തീരുമാനമെടുക്കലിനെ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ഇടപെടലായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു— നിലവിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ബോധപൂർവം പ്രവേശിച്ച്, അവയെ അടിച്ചമർത്താതെ, ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സന്തുലനത്തിലേക്ക്  നയിക്കുന്ന ഒരു ഇടപെടൽ.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു “റെസിപ്പി” നൽകുന്ന രീതിശാസ്ത്രം അല്ല. ഇത് തയ്യാറായ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകുന്നില്ല; മറിച്ച്, സങ്കീർണ്ണവും തുറന്നതുമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഉചിതമായി ചിന്തിക്കാനും പ്രവർത്തിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു ശേഷിയാണ് വളർത്തുന്നത്. തീരുമാനങ്ങളും പ്രവർത്തനങ്ങളും ഇവിടെ അന്തിമ പരിഹാരങ്ങളല്ല, മറിച്ച് തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയിലെ ഘട്ടങ്ങളാണ്. ഈ ബോധ്യമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ ഇന്നത്തെ ശാസ്ത്രീയ, സാമൂഹിക, രാഷ്ട്രീയ, വ്യക്തിഗത വെല്ലുവിളികളിൽ അനിവാര്യമായ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ഉപകരണമാക്കി മാറ്റുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രായോഗിക രീതിശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ചുവടുവെപ്പ് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ “സ്ഥിതി”യായി അല്ല, മറിച്ച് തുടർച്ചയായി മാറിമറിയുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയായി കാണുന്ന ദൃഷ്ടികോണമാണ്. സാധാരണ ചിന്തയിൽ യാഥാർത്ഥ്യം പലപ്പോഴും നിശ്ചലമായ വസ്തുതകളുടെയും സ്ഥിരാവസ്ഥകളുടെയും കൂട്ടമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു രോഗം “ഇതാണു രോഗാവസ്ഥ”, ഒരു സാമൂഹിക പ്രശ്നം “ഇതാണ് പ്രതിസന്ധി”, ഒരു സംഘടന “ഇപ്പോൾ ഇങ്ങനെയാണ്” എന്നിങ്ങനെ. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സമീപനത്തെ അടിസ്ഥാനപരമായി ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. കാരണം യാഥാർത്ഥ്യം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി നിശ്ചലമല്ല; അത് എല്ലായ്പ്പോഴും ആന്തരികമായി ചലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന, സ്വയംപരിവർത്തനത്തിലിരിക്കുന്ന ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സമഗ്രതയാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഏതൊരു പ്രശ്നവും ഒരു അന്തിമാവസ്ഥയോ ഉറഞ്ഞുനിന്ന അവസ്ഥയോ അല്ല. അത് പല തലങ്ങളിലായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ—ഭൗതികം, ജൈവം, മാനസികം, സാമൂഹികം, ചരിത്രപരം—താൽക്കാലികമായ ഒരു സമതുലിതാവസ്ഥ മാത്രമാണ്. ഈ സമതുലിതാവസ്ഥ സ്ഥിരമല്ല; അതിനെ നിലനിർത്തുന്ന സംയോജക (cohesive) ശക്തികളും അതിനെ അകത്തുനിന്ന് തകർക്കുകയോ മാറ്റത്തിലേക്ക് തള്ളുകയോ ചെയ്യുന്ന വിയോജക (decohesive) ശക്തികളും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനാൽ, അത് എപ്പോഴും മാറ്റത്തിനുള്ള സാധ്യതകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. രോഗം എന്നത് ശരീരത്തിലെ ഒരു “തകരാർ” മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ശരീരത്തിന്റെ പല റെഗുലേറ്ററി പ്രക്രിയകളും തമ്മിലുള്ള അസമന്വയത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടമാണ്. സാമൂഹിക സംഘർഷം എന്നത് സമൂഹത്തിന്റെ പരാജയം അല്ല, മറിച്ച് അതിലെ വിരുദ്ധശക്തികൾ പുതിയ ക്രമത്തിലേക്ക് മാറാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിന്റെ പ്രകടനമാണ്. സംഘടനാപരമായ പ്രതിസന്ധിയും അതുപോലെ തന്നെ, ഘടനയും പ്രവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള പഴയ സമതുലിതാവസ്ഥ നിലനിൽക്കാൻ കഴിയാത്തതിന്റെ സൂചനയാണ്.

ഈ ബോധ്യമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഇടപെടൽരീതിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. ഇവിടെ ഇടപെടലിന്റെ ലക്ഷ്യം “പരിഹാരം അടച്ചുപൂട്ടൽ” അല്ല—അഥവാ പ്രശ്നത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുകയോ, ഒരു സ്ഥിരാവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയോ ചെയ്യുക എന്നല്ല. അത്തരമൊരു ശ്രമം പലപ്പോഴും പ്രക്രിയയുടെ ആന്തരിക ചലനത്തെ നിഷേധിക്കുകയും, ഭാവിയിലെ കൂടുതൽ കടുത്ത പൊട്ടിത്തെറികൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യും. മറിച്ച്, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇടപെടൽ എന്നത് പ്രക്രിയയുടെ ദിശ മാറ്റൽ ആണ്: ഏത് ശക്തികളാണ് ഇപ്പോൾ അമിതമായി ആധിപത്യം പുലർത്തുന്നത്, ഏതാണ് അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്, ഏത് തലത്തിലാണ് ചെറിയൊരു മാറ്റം വലിയൊരു പരിവർത്തനത്തിന് വഴിയൊരുക്കുക എന്നതിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ആ ചലനത്തിൽ ബോധപൂർവം ഇടപെടുക.

അതിനാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പ്രക്രിയയായി കാണുന്ന ഈ സമീപനം നമ്മെ കൂടുതൽ വിനീതരാക്കുകയും ഒരേസമയം കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരരുമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിനീതരാക്കുന്നതിന്, കാരണം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കാമെന്ന ഭ്രമം ഇത് തള്ളിക്കളയുന്നു. സൃഷ്ടിപരരാക്കുന്നതിന് കാരണം യാഥാർത്ഥ്യം തുറന്നതും മാറാവുന്നതുമായ ഒന്നായി അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ, ചെറിയ ഇടപെടലുകൾ പോലും പുതിയ വഴികൾ തുറക്കാമെന്ന ബോധ്യം നമ്മിൽ വളരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഈ പ്രായോഗിക കാഴ്ചപ്പാടിൽ, പ്രവർത്തനം എന്നത് നിശ്ചല അവസ്ഥകളെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതല്ല; മറിച്ച് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഒഴുക്കിൽ ബോധപൂർവമായി പങ്കാളിയാകുന്നതാണ്.

പ്രായോഗിക ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഹൃദയഭാഗത്ത് നിലകൊള്ളുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ എല്ലാ സംവിധാനങ്ങളെയും മുന്നോട്ടു നീക്കുന്നത് cohesion, decohesion എന്നീ പരസ്പരവിരുദ്ധമായെങ്കിലും പരസ്പരാപേക്ഷിതമായ ശക്തികളാണെന്ന ബോധ്യമാണ്. Cohesion എന്നത് ഒരു സംവിധാനത്തിൽ ഐക്യവും സ്ഥിരതയും തുടർച്ചയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ സമാഹാരമാണ്. ഘടന, ശീലം, നിയമം, പതിവ്, ജൈവ നിയന്ത്രണങ്ങൾ, സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ, ആശയപരമായ ധാരണകൾ—ഇവയെല്ലാം cohesion ൻ്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളാണ്. ഇവയില്ലാതെ ഒരു സംവിധാനത്തിനും നിലനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല; അവയാണ് സംവിധാനത്തിന് തിരിച്ചറിയലും സ്ഥിരതയും നൽകുന്നത്. അതേ സമയം, cohesion അമിതമാകുമ്പോൾ സംവിധാനം ഉറഞ്ഞുപോകുകയും, നവീകരണത്തിനും പരിണാമത്തിനും വഴിയില്ലാത്ത ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയിലേക്കു വഴുതിപ്പോകുകയും ചെയ്യും.

ഇതിനോടൊപ്പം തന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തിയാണ് decohesion.. Decohesion എന്നത് വ്യത്യയം, ചിതറൽ, ഭംഗം, പരീക്ഷണം, വിമർശനം, പുതുമ എന്നിവയിലൂടെ നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ അകത്തുനിന്ന് ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ശക്തികളുടെ ചലനമാണ്. ഇത് പലപ്പോഴും “അസ്ഥിരത”യോ “പ്രശ്നം”യോ ആയി തോന്നാം, പക്ഷേ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഡീകോഹീഷൻ ഒരു നാശകരമായ ശക്തിയല്ല; മറിച്ച് വികസനത്തിന്റെയും പരിണാമത്തിന്റെയും അനിവാര്യ ഘടകമാണ്. ഒരു ജൈവസിസ്റ്റത്തിൽ ഡീകോഹീഷൻ ഇല്ലെങ്കിൽ അതിന് മാറ്റങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാൻ കഴിയില്ല; ഒരു സമൂഹത്തിൽ ഡീകോഹീഷൻ ഇല്ലെങ്കിൽ അത് ദമനത്തിലേക്കും ക്ഷയത്തിലേക്കും നീങ്ങും; ഒരു ചിന്താസിസ്റ്റത്തിൽ decohesion ഇല്ലെങ്കിൽ അത് മതാചാരമാകുകയും സൃഷ്ടിപരത നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യും.

അതിനാൽ പ്രായോഗിക ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ആദ്യമായി ചോദിക്കേണ്ട ചോദ്യങ്ങൾ ലളിതമായെങ്കിലും ആഴമുള്ളവയാണ്: ഒരു സംവിധാനത്തിൽ എന്താണ് ഇപ്പോൾ സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നത്? ഏത് ഘടകങ്ങളാണ് അതിനെ ഒരുമിച്ചു പിടിച്ചുനിർത്തുന്നത്? അതേ സമയം, എന്താണ് അതിനെ അകത്തുനിന്ന് ചോദ്യം ചെയ്യുന്നത്, ചലിപ്പിക്കുന്നത്, അസ്വസ്ഥമാക്കുന്നത്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നത് തന്നെ സംവിധാനത്തെ ഒരു “സ്ഥിതി”യായി അല്ല, മറിച്ച് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാൽ ചലിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണാനുള്ള ബോധ്യത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ ലക്ഷ്യം ഈ രണ്ടുശക്തികളുടെയും സംഘർഷം ഇല്ലാതാക്കുക എന്നല്ല. അത്തരം ഒരു ശ്രമം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക ലോജിക്കിനെ തന്നെ നിഷേധിക്കുന്നതായിരിക്കും. Cohesion മാത്രം ശക്തിപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ ദമനത്തിലേക്കും നിശ്ചലതയിലേക്കും നയിക്കും; decohesion മാത്രം വിട്ടുനൽകുന്ന സമീപനങ്ങൾ അരാജകത്വത്തിലേക്കും  വിഘടനത്തിലേക്കും വഴിതെറ്റും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രായോഗിക ലക്ഷ്യം ഈ രണ്ടിനും ഇടയിലെ ഡൈനാമിക് ബാലൻസ് ബോധപൂർവം ക്രമീകരിക്കുകയെന്നതാണ്— അഥവാ നിലവിലുള്ള ഘടനയെ പൂർണ്ണമായി തകർക്കാതെ, അതിന്റെ ഉള്ളിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ക്രമത്തിലേക്കും പുതിയ സന്തുലനത്തിലേക്കും  നയിക്കുക.

ഇത്തരമൊരു സമീപനം ഇടപെടലിനെ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മവും ഫലപ്രദവുമാക്കുന്നു. ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ ചെറിയൊരു decohesion —ഒരു വിമർശനം, ഒരു പരീക്ഷണം, ഒരു വ്യത്യസ്ത ആശയം—മതി, മുഴുവൻ സംവിധാനത്തെയും പുതിയ ക്രമത്തിലേക്ക് മാറ്റാൻ. മറ്റുചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ, അമിതമായ ചിതറൽ തടയാൻ cohesion താൽക്കാലികമായി ശക്തിപ്പെടുത്തേണ്ടി വരാം. ഈ വിവേചനമാണ് പ്രായോഗിക ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ യഥാർത്ഥ കഴിവ്. ഇവിടെ ഇടപെടൽ ഒരു കാഠിന്യമുള്ള നിയന്ത്രണമല്ല, മറിച്ച് ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ സ്വയംപരിവർത്തനത്തിൽ ബോധപൂർവമായി പങ്കുചേരുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ കല ആണ്.

ക്ലാസിക്കൽ ചിന്താരീതികളുടെ ഒരു പ്രധാന സവിശേഷത, ഏതൊരു പ്രശ്നത്തിനും അല്ലെങ്കിൽ സംഭവത്തിനും പിന്നിൽ ഒരു പ്രധാന കാരണം കണ്ടെത്താനുള്ള ശക്തമായ പ്രവണതയാണ്. ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിൽ ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ ഉപകാരപ്രദമായിരുന്നുവെങ്കിലും, സങ്കീർണ്ണവും പലതലങ്ങളിലായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഇന്നത്തെ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ അത് ഗുരുതരമായ പരിമിതികൾ കാണിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ഏകകാരണമൂലക സമീപനത്തെ അടിസ്ഥാനപരമായി നിരാകരിക്കുന്നു. കാരണം, യാഥാർത്ഥ്യം രേഖീയ കാരണബന്ധങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ഒന്നല്ല; അത് പരസ്പരം മിശ്രിതമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന, വിവിധ തലങ്ങളിലായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന കാരണബന്ധങ്ങളുടെ ഡൈനാമിക് നെറ്റ്‌വർക്കാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഏതൊരു സംഭവത്തിനും ഒരേസമയം പല തലങ്ങളിലായി കാരണങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഭൗതിക തലത്തിൽ ഊർജ്ജപ്രവാഹങ്ങൾ, ഘടനാപരമായ അവസ്ഥകൾ, പരിസ്ഥിതിഗത ഘടകങ്ങൾ എന്നിവ ഇടപെടുന്നു. ജൈവ തലത്തിൽ ശരീരത്തിന്റെ നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങൾ, ഹോർമോണുകൾ, നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങൾ, പ്രതിരോധ പ്രതികരണങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പ്രക്രിയകൾ നിർണ്ണായകമാകുന്നു. മാനസിക തലത്തിൽ അനുഭവങ്ങൾ, ഭീതികൾ, പ്രതീക്ഷകൾ, അഭ്യാസങ്ങളായി മാറിയ പ്രതികരണങ്ങൾ എന്നിവ സംഭവത്തിന്റെ ദിശയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇതോടൊപ്പം സാമൂഹിക–സാംസ്കാരിക തലത്തിൽ കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, മൂല്യങ്ങൾ, ഭാഷ, അധികാരഘടനകൾ എന്നിവ ഇടപെടുന്നു. ഈ എല്ലാറ്റിനുമപ്പുറം, ചരിത്രപരമായ തലത്തിൽ മുമ്പുണ്ടായ തീരുമാനങ്ങൾ, സ്ഥാപനപരമായ പാരമ്പര്യങ്ങൾ, അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, തീരാത്ത സംഘർഷങ്ങൾ എന്നിവ ഇന്നത്തെ സംഭവത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന അടിസ്ഥാനം ഒരുക്കുന്നു.

ഈ തലങ്ങൾ പരസ്പരം സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; അവ തമ്മിൽ പരസ്പരപ്രതിഫലനത്തിലൂടെയും ഫീഡ്ബാക്കിലൂടെയും ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. ഒരു തലത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന ചെറിയ മാറ്റം മറ്റൊരു തലത്തിൽ വലിയ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം, ചിലപ്പോൾ തിരിച്ചും. അതിനാൽ “ഇതാണ് യഥാർത്ഥ കാരണം” എന്ന ലളിതവൽക്കരണം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക സങ്കീർണ്ണത മറയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ കാരണം എന്നത് ഒരു ബിന്ദുവല്ല; അത് പല തലങ്ങളിലായി വിതറിയിരിക്കുന്ന ഒരു കാരണഫീൽഡ് ആണ്.

ഇത്തരമൊരു ബോധ്യമാണ് പ്രായോഗികമായി ലെയർഡ് അനാലിസിസ് ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. പ്രശ്നത്തെ ഒരു ഏകതലത്തിൽ പരിഹരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിന് പകരം, ഏത് തലങ്ങളിലാണ് വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഏറ്റവും സജീവമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്, ഏത് തലത്തിലാണ് ചെറിയൊരു ഇടപെടൽ പോലും മുഴുവൻ സംവിധാനത്തിന്റെ ദിശ മാറ്റാൻ കഴിയുക എന്നത് തിരിച്ചറിയുകയാണ് ഇവിടെ നിർണ്ണായകം. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഭൗതികമോ ജൈവമോ ആയ ഇടപെടലുകൾ ഫലപ്രദമാകാം; മറ്റുചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ മാനസികമോ സാമൂഹിക–സാംസ്കാരികമോ ആയ തലത്തിലാണ് ഇടപെടൽ നിർണ്ണായകമാകുക. ചിലപ്പോൾ ചരിത്രപരമായി അടിഞ്ഞുകൂടിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ നേരിട്ട് അഭിമുഖീകരിക്കാതെ മറ്റേതൊരു ഇടപെടലും സ്ഥിരഫലം നൽകില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രായോഗിക ശക്തി ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ഇത് പ്രശ്നപരിഹാരത്തെ ഒരു ഏകദിശാ സാങ്കേതിക നടപടിയായി കാണുന്നില്ല; മറിച്ച്, യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പല പാളികളിലായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന കാരണബന്ധങ്ങളെ ബോധപൂർവം വായിച്ച്, ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായ ഇടപെടൽബിന്ദു കണ്ടെത്താനുള്ള ഒരു ശാസ്ത്രീയ–ഡയലക്ടിക്കൽ കലാസാധനമായി അത് മാറുന്നു. ഈ സമീപനം ഇടപെടലുകളെ കൂടുതൽ കൃത്യവും, കുറച്ച് ഹിംസാപരവും, ദീർഘകാല സന്തുലനത്തിലേക്ക്  നയിക്കുന്നതുമായതാക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും വിപ്ലവാത്മകമായ പ്രായോഗിക ബോധ്യങ്ങളിൽ ഒന്ന്, വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഒരു പ്രശ്നമായല്ല, മറിച്ച് ഒരു വിഭവമായി കാണുന്ന സമീപനമാണ്. സാധാരണ ചിന്താരീതികളിൽ വൈരുദ്ധ്യം പിശകായോ, അസ്ഥിരതയായോ, ശരിയാക്കേണ്ട തകരാറായോ ആണ് കാണപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ തന്നെ വിമർശനങ്ങൾ അടിച്ചമർത്താനും, ഭിന്നശബ്ദങ്ങളെ ഒഴിവാക്കാനും, സംഘർഷങ്ങളെ വേഗത്തിൽ “പരിഹരിക്കാനും” ഉള്ള പ്രവണതകൾ സ്ഥാപനങ്ങളിലും സമൂഹങ്ങളിലും വ്യക്തിജീവിതത്തിലും ശക്തമാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, ഇത്തരം സമീപനങ്ങൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനശക്തിയെ തന്നെ നിഷേധിക്കുന്നതായിരിക്കും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വൈരുദ്ധ്യം എന്നത് ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ പരാജയമല്ല; മറിച്ച് അത് വികസനത്തിന്റെ ഇന്ധനമാണ്. ഏതൊരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സംവിധാനവും മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നത് അതിനുള്ളിലെ വിരുദ്ധപ്രവണതകളുടെ സംഘർഷത്തിലൂടെയാണ്. സംയോജനവും  വിയോജനവും  തമ്മിലുള്ള ഈ സംഘർഷം ഇല്ലെങ്കിൽ, സംവിധാനം നിശ്ചലമായി ഉറഞ്ഞുപോകും. ശാസ്ത്രത്തിൽ പുതിയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ഉയർന്നുവരുന്നത് പഴയ വ്യാഖ്യാനങ്ങളോടുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്നാണ്; സമൂഹത്തിൽ പരിഷ്കാരങ്ങളും വിപ്ലവങ്ങളും ജനിക്കുന്നത് നിലവിലുള്ള അധികാരഘടനകളോടുള്ള സംഘർഷങ്ങളിൽ നിന്നാണ്; വ്യക്തിജീവിതത്തിൽ വളർച്ച ഉണ്ടാകുന്നത് ഉള്ളിലുള്ള ആശങ്കകളും ചോദ്യങ്ങളും നേരിടുമ്പോഴാണ്. അതിനാൽ വൈരുദ്ധ്യം ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് വളർച്ചയുടെ സാധ്യത തന്നെ അടച്ചുപൂട്ടുന്നതിന് തുല്യമാണ്.

ഇതിന്റെ പ്രായോഗിക അർത്ഥം വളരെ വ്യക്തമാണ്. ഒന്നാമതായി, വിമർശനം അടിച്ചമർത്തരുത്. വിമർശനം ഒരു ആക്രമണമല്ല; അത് ഒരു സംവിധാനത്തിനുള്ളിലെ പൊരുത്തക്കേടുകൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു സെൻസറാണ്. വിമർശനം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ, വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ മറഞ്ഞുകിടക്കും; അവ പരിഹരിക്കപ്പെടാതെ അടിഞ്ഞുകൂടുകയും, ഒടുവിൽ നിയന്ത്രണം വിട്ട പൊട്ടിത്തെറികളായി പുറത്തുവരികയും ചെയ്യും. രണ്ടാമതായി, ഭിന്നതയെ ശത്രുവാക്കരുത്. ഭിന്നത യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പലതലങ്ങളിലുള്ള അനുഭവങ്ങളുടെ പ്രതിഫലനമാണ്. അതിനെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന സമീപനം ചിന്തയെ ദരിദ്രമാക്കുകയും, സംവിധാനത്തെ സ്വയംതിരുത്തലിന് അയോഗ്യമാക്കുകയും ചെയ്യും. മൂന്നാമതായി, സംഘർഷങ്ങളെ “ശുദ്ധീകരണം” എന്ന പേരിൽ അടിച്ചമർത്തി ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കരുത്. അത്തരം ശ്രമങ്ങൾ താൽക്കാലിക ശാന്തത സൃഷ്ടിച്ചാലും, ദീർഘകാലത്തിൽ അത് കൂടുതൽ ആഴമുള്ള പ്രതിസന്ധികളിലേക്ക് വഴിയൊരുക്കും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രായോഗിക മാർഗ്ഗം ഇതിൽനിന്ന് അടിസ്ഥാനപരമായി വ്യത്യസ്തമാണ്. ഇവിടെ ആവശ്യപ്പെടുന്നത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അന്തരംഗമായി ഉൾക്കൊള്ളുക എന്നതാണ്—അവയെ പുറന്തള്ളാതെ, അവയെ ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ സ്വയംചലനത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തന്നെ അംഗീകരിക്കുക. അതോടൊപ്പം, ഓരോ വൈരുദ്ധ്യവും എന്തിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഏത് തലത്തിലാണ് അത് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്, ഏത് പുതിയ സംയോജനത്തിന്റെ സാധ്യതയാണ് അത് തുറക്കുന്നത് എന്നതിനെ ഡയലക്ടിക്കൽമായി വായിക്കണം. അങ്ങനെ വായിക്കുമ്പോൾ, വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ നാശത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളല്ല, മറിച്ച് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലേക്കുള്ള വഴികാട്ടികളായി മാറുന്നു.

ഈ സമീപനം പ്രായോഗികമായി വലിയൊരു മാനസിക–രാഷ്ട്രീയ പരിവർത്തനം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഉറപ്പിനോടുള്ള ആസക്തി ഉപേക്ഷിക്കുകയും, തുറന്നത്വവും അനിശ്ചിതത്വവും സഹിക്കാനുള്ള ധൈര്യം വളർത്തുകയും വേണം. എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലമായി, സംവിധാനങ്ങൾ കൂടുതൽ ജീവന്തമാകുകയും, സ്വയംപരിവർത്തനത്തിന് ശേഷിയുള്ളതാകുകയും ചെയ്യും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നത് ഒരു പ്രതിരോധപ്രവർത്തനമല്ല; അത് വികസനത്തെ സജീവമായി ക്ഷണിക്കുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ പ്രാക്ടീസാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രായോഗിക രീതിശാസ്ത്രത്തിൽ തീരുമാനമെടുക്കൽ എന്നത് സാങ്കേതികമായ ഒരു ഓപ്റ്റിമൈസേഷൻ പ്രശ്നമായി കാണപ്പെടുന്നില്ല. സാധാരണ ഭരണകൂട, മാനേജ്മെന്റ്, നയരൂപീകരണ ചിന്തകളിൽ “ശരിയായ തീരുമാനം” എന്ന് പറയുന്നത് ഏറ്റവും വേഗത്തിൽ ഫലം തരുന്നതോ, ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ ലക്ഷ്യം കൈവരിക്കുന്നതോ, അല്ലെങ്കിൽ ഉടനടി കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നതോ ആയിരിക്കും. എന്നാൽ ഇത്തരം സമീപനങ്ങൾ പലപ്പോഴും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പലതലങ്ങളിലുള്ള പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ അവഗണിക്കുകയും, ദീർഘകാലത്തിൽ കൂടുതൽ ആഴമുള്ള അസമത്വങ്ങളും തകർച്ചകളും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചുരുക്കപ്പെട്ട ധാരണയെ മറികടന്ന്, തീരുമാനമെടുക്കലിനെ കോഹറൻസ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഒരു തീരുമാനം ശരിയായതാകുന്നത് അത് വ്യത്യസ്ത തലങ്ങൾക്കിടയിൽ—ഭൗതികം, ജൈവം, മാനസികം, സാമൂഹികം, സ്ഥാപനപരം, ചരിത്രപരം—കോഹറൻസ് വർധിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ്. ഒരു തലത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന നേട്ടം മറ്റൊരു തലത്തിൽ ഗുരുതരമായ തകർച്ച സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അത് യഥാർത്ഥത്തിൽ “വിജയം” അല്ല; അത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ താൽക്കാലികമായി മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന ഒരു മാറ്റിവെപ്പ് മാത്രമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമത മാത്രം മുൻനിർത്തിയുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ തകർക്കുകയും, മനുഷ്യവിഷമത വർധിപ്പിക്കുകയും, ഒടുവിൽ തന്നെ ആ സാമ്പത്തിക സംവിധാനത്തിന്റെ സ്ഥിരതയെ പോലും ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ തീരുമാനത്തിന്റെ മൂല്യനിർണ്ണയം ഉടനടി ലഭിക്കുന്ന ഫലത്തിൽ അല്ല, മറിച്ച് അത് സിസ്റ്റത്തിന്റെ ആകെ കോഹറൻസിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന മാറ്റത്തിലാണ്.

അതുപോലെ തന്നെ, ഒരു ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ തീരുമാനം ഭാവിയിലെ പുതിയ സാധ്യതകൾ അടയ്ക്കരുത്. ക്ലോസ്ഡ് സൊല്യൂഷനുകൾ—എല്ലാം തീർന്നു, ഇനി ഒന്നും മാറാനില്ല എന്ന തോന്നൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങൾ—പലപ്പോഴും ഭാവിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി ഇല്ലാതാക്കുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യം ഒരു തുറന്ന പ്രക്രിയയായതിനാൽ, ശരിയായ തീരുമാനം അതിന്റെ തുറന്നത്വം സംരക്ഷിക്കണം. അതായത്, പുതിയ വിവരങ്ങൾ വരുമ്പോൾ, പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഉയരുമ്പോൾ, തീരുമാനത്തെ തന്നെ പുനഃപരിശോധിക്കാനുള്ള സാധ്യത നിലനിർത്തണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് ദൗർബല്യമല്ല; മറിച്ച് യാഥാർത്ഥ്യത്തോടുള്ള ബഹുമാനത്തിന്റെ അടയാളമാണ്.

ഇതിന്റെ കൂടെ തന്നെ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ശക്തമായി മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്ന മറ്റൊരു കാര്യമാണ്: താൽക്കാലിക നേട്ടത്തിനായി ദീർഘകാല ഘടന തകർക്കരുത്. പല തീരുമാനങ്ങളും ഉടനടി പ്രശ്നം “പരിഹരിക്കുന്നതുപോലെ” തോന്നിച്ചാലും, അതിന്റെ വിലയായി സ്ഥാപനപരമായ വിശ്വാസം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി സമതുലിതാവസ്ഥ, അല്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യവിഷയകമായ അർത്ഥബോധം എന്നിവ തകർക്കപ്പെടാം. ഇത്തരം തീരുമാനങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രശ്നപരിഹാരമല്ല; അവ പ്രതിസന്ധിയെ മറ്റൊരു തലത്തിലേക്ക് മാറ്റിവെക്കുകയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ, ദീർഘകാല ഘടനകളെ സംരക്ഷിക്കുകയും അവയെ പരിണാമത്തിനുള്ള ശേഷിയോടെ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നത് ഒരു അടിസ്ഥാന മാനദണ്ഡമാണ്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ തീരുമാനമെടുക്കൽ എന്നത് ഒരു അന്തിമ ഉത്തരമിടുന്ന പ്രവർത്തിയല്ല; അത് ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ഇടപെടലാണ്. ഇപ്പോഴത്തെ അസമത്വങ്ങളിലും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലും ബോധപൂർവമായി ഇടപെട്ട്, അവയെ അടിച്ചമർത്താതെ, ഭാവിയുടെ തുറന്നത്വം സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പ്രക്രിയയുടെ ദിശ സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു പ്രവർത്തി. ഇത്തരമൊരു തീരുമാനം എല്ലായ്പ്പോഴും വ്യക്തമായ വിജയമായി ഉടനടി തോന്നണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ദീർഘകാലത്തിൽ, അത് സംവിധാനത്തെ കൂടുതൽ ജീവന്തവും, സ്വയംതിരുത്തലിന് കഴിവുള്ളതുമായ, ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള കോഹറൻസിലേക്ക് നയിക്കുന്നതുമായതാക്കും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, ഇതാണ് ശരിയായ തീരുമാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രായോഗിക രീതിശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രവർത്തനം എന്ന ആശയം അടിസ്ഥാനപരമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. സാധാരണ പ്രവർത്തനധാരണകളിൽ പ്രവർത്തനം എന്നത് ഒരു സംവിധാനത്തിന്മേൽ പുറത്തുനിന്ന് ചെലുത്തുന്ന ബലം, ഒരു ബാഹ്യാക്രമണം, അല്ലെങ്കിൽ മേൽനോട്ട നിയന്ത്രണം എന്ന നിലയിലാണ് മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നത്. പ്രശ്നത്തെ “തിരുത്തുക”, “ശരിയാക്കുക”, “കൈയ്യടക്കുക” എന്ന ഭാഷ തന്നെയാണ് ഈ സമീപനത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ കാഴ്ചപ്പാടിനെ തള്ളിക്കളയുന്നു. കാരണം യാഥാർത്ഥ്യം ഒരു യന്ത്രമല്ല; അത് അകത്തുനിന്ന് തന്നെ ചലിക്കുന്ന, സ്വയംസംഘടിതമാകുന്ന ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സമഗ്രതയാണ്. അത്തരം ഒരു സംവിധാനത്തിൽ ഫലപ്രദമായ പ്രവർത്തനം ബാഹ്യാക്രമണമാകാൻ കഴിയില്ല; അത് സംവിധാനത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനങ്ങളുമായി സംവദിക്കുന്ന ഒരു സൂക്ഷ്മമായ ഇൻസർഷൻ ആയിരിക്കണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥത്തിൽ പ്രവർത്തനം എന്നത് ഒരു സംവിധാനത്തിനുള്ളിൽ ചേർക്കുന്ന ഒരു ചെറിയ വ്യത്യാസമാണ്—ഒരു പുതിയ ഫീഡ്ബാക്ക്, ഒരു പുതിയ ബന്ധം, ഒരു പുതിയ ചോദ്യം, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു ചെറിയ അസന്തുലിതാവസ്ഥ. ഈ ഇൻസർഷൻ സംവിധാനം മുഴുവൻ പിടിച്ചുകുലുക്കുന്ന ഒന്നായിരിക്കണമെന്നില്ല; പലപ്പോഴും അത് അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായിരിക്കും. എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രാധാന്യം അതിന്റെ വലിപ്പത്തിലല്ല, മറിച്ച് അത് ഏത് ഘട്ടത്തിലാണ്, ഏത് ബന്ധങ്ങളിലാണ് ഇടപെടുന്നത് എന്നതിലാണ്. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ നിർണായക നോഡുകളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ തന്നെ വലിയ പരിവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിക്കാനുള്ള ശേഷി പുലർത്തുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ നോൺ-ലീനിയർ സ്വഭാവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. രേഖീയ ചിന്തയിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾക്ക് വലിയ ഇടപെടലുകൾ ആവശ്യമാണ് എന്ന ധാരണ നിലനിൽക്കുന്നു. എന്നാൽ ഡയലക്ടിക്കൽ-ക്വാണ്ടം കാഴ്ചപ്പാടിൽ, സംവിധാനങ്ങൾ പലപ്പോഴും അസ്ഥിരതയുടെ അതിരുകളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഒരു ചെറിയ ഇൻസർഷൻ—ഒരു പുതിയ ആശയം, ഒരു ധൈര്യമായ സംഭാഷണം, ഒരു വ്യത്യസ്ത പ്രാക്ടീസ്—മതി, നിലവിലുള്ള കോഹീഷൻ-ഡീകോഹീഷൻ ബാലൻസ് തകർത്ത് ഒരു പുതിയ ക്രമത്തിലേക്ക് ചാടാൻ. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, വിപ്ലവാത്മക മാറ്റങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും വലിയ ശബ്ദങ്ങളോടെയോ അക്രമങ്ങളോടെയോ കൂടിയാണുണ്ടാകുന്നത് എന്ന ധാരണ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിരാകരിക്കുന്നു.

ഇത്തരം ഒരു സമീപനം പ്രവർത്തനത്തെ കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്തപരവും സൂക്ഷ്മവുമാക്കുന്നു. പ്രവർത്തിക്കുന്ന വ്യക്തിയോ സംഘടനയോ തന്നെ സംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന ബോധ്യം ഇവിടെ നിർണ്ണായകമാണ്. ഇൻസർഷൻ എന്നത് “ഞാൻ പുറത്തുനിന്ന് മാറ്റം വരുത്തുന്നു” എന്ന നിലപാടല്ല; മറിച്ച് “ഞാൻ ഈ പ്രക്രിയയ്ക്കുള്ളിൽ നിന്ന് അതിന്റെ ദിശയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു” എന്ന ബോധ്യമാണ്. അതിനാൽ പ്രവർത്തനത്തിന് മുൻപ് സംവിധാനത്തിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, ഫീഡ്ബാക്ക് ലൂപ്പുകൾ, അടിഞ്ഞുകൂടിയ സംഘർഷങ്ങൾ എന്നിവ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഈ പ്രായോഗിക ധാരണയിൽ, പ്രവർത്തനം ഒരു അന്തിമ വിജയം ഉറപ്പാക്കുന്ന നീക്കമല്ല. അത് ഒരു പരീക്ഷണമാണ്—പ്രക്രിയയിൽ ചേർക്കുന്ന ഒരു സാധ്യത. ചില ഇൻസർഷനുകൾ പരാജയപ്പെടാം, ചിലത് അപ്രതീക്ഷിത ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ ഈ അനിശ്ചിതത്വം തന്നെ ദൗർബല്യമല്ല; അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ തുറന്ന സ്വഭാവത്തിന്റെ പ്രതിഫലനമാണ്. ഇത്തരമൊരു പ്രവർത്തനരീതിയിലൂടെയാണ് ചെറിയ, സൂക്ഷ്മമായ ഇടപെടലുകൾ പോലും ചിലപ്പോൾ വിപ്ലവാത്മക പരിവർത്തനങ്ങൾക്ക് വിത്താകുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ, പ്രവർത്തനം എന്നത് നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ഭാഷയല്ല; അത് സംവാദത്തിന്റെ, ഇൻസർഷന്റെ, സഹപരിവർത്തനത്തിന്റെ ഭാഷയാണ്.

പ്രായോഗിക ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ളതും പലപ്പോഴും ഏറ്റവും പ്രയാസമുള്ളതുമായ ഘടകം സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ തന്നെ രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ ഭാഗമായി അംഗീകരിക്കുന്നതാണ്. സാധാരണ ശാസ്ത്രീയമോ ഭരണപരമോ ആയ സമീപനങ്ങളിൽ, നിരീക്ഷകനും ഇടപെടുന്നവനും യാഥാർത്ഥ്യത്തിനു പുറത്തുള്ളവരായി കരുതപ്പെടുന്നു. അവർ ഒരു “വസ്തുനിഷ്ഠ” സ്ഥാനത്ത് നിന്നുകൊണ്ട് സംവിധാനത്തെ വിശകലനം ചെയ്യുകയും, അതിൽ മാറ്റം വരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന ധാരണയാണ് അവിടെ നിലനിൽക്കുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിഭജനം അടിസ്ഥാനപരമായി തള്ളിക്കളയുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യം ഒരു പുറംവസ്തുവല്ല; അതിൽ ചിന്തിക്കുന്നവരും പ്രവർത്തിക്കുന്നവരും തന്നെ ഉൾപ്പെടുന്ന ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സമഗ്രപ്രക്രിയയാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പിന്തുടരുന്ന വ്യക്തിയോ സംഘടനയോ സ്വയം ആ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയ്ക്ക് പുറത്തല്ല; അവർ അതിന്റെ സജീവ ഘടകങ്ങളാണ്.

ഈ ബോധ്യം രീതിശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു നിർണായക മാറ്റം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഇടപെടൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മാത്രം മാറ്റുന്ന ഒരു പ്രവർത്തിയല്ല; അത് ഇടപെടുന്നവരെയും തിരിച്ചും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ പ്രായോഗിക ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പിന്തുടരുന്നത് എന്നത് സ്വന്തം ധാരണകളെ, മൂല്യങ്ങളെ, മുൻവിധികളെ, ചിന്താശീലങ്ങളെ തുടർച്ചയായി ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതാണ്. ഒരു ധാരണ ഒരിക്കൽ ശരിയായിരുന്നുവെന്നതുകൊണ്ട് അത് എക്കാലത്തെയും ശരിയായിരിക്കണമെന്നില്ല. യാഥാർത്ഥ്യം മാറുമ്പോൾ, അതിനെ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന ആശയരൂപങ്ങളും മാറേണ്ടതുണ്ട്. ഈ സ്വയംവിമർശനം ദൗർബല്യമല്ല; മറിച്ച് ഡയലക്ടിക്കൽ പക്വതയുടെ അടയാളമാണ്.

അതുപോലെ തന്നെ, സ്വന്തം രീതികളെയും പ്രവർത്തനശൈലികളെയും ഡയലക്ടിക്കൽമായി പരിഷ്കരിക്കാൻ തയ്യാറാകണം. ഒരു രീതി ഒരുകാലത്ത് ഫലപ്രദമായിരുന്നുവെങ്കിൽ പോലും, പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ അത് തന്നെ തടസ്സമായി മാറാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു രീതിയും അന്തിമമല്ല; എല്ലാ രീതികളും പരീക്ഷണങ്ങളാണ്. അവയെ സ്ഥിരമായ പ്രോട്ടോകോളുകളായി കട്ടപ്പെടുത്തുന്നതിന് പകരം, ഫീഡ്ബാക്കിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അവയെ പരിഷ്കരിക്കുകയും, ആവശ്യമെങ്കിൽ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യാനുള്ള സന്നദ്ധതയാണ് ഇവിടെ ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. ഇതുവഴി രീതിശാസ്ത്രം തന്നെ ഒരു സ്വയംപഠിക്കുന്ന സംവിധാനമായി മാറുന്നു.

ഇത്തരം ഒരു സമീപനത്തിൽ പിശകുകൾക്ക് പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. പിശകുകളെ പരാജയമായി കാണുന്ന സംസ്കാരം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനോട് അടിസ്ഥാനപരമായി വിരുദ്ധമാണ്. കാരണം, പിശകുകൾ ഒരു പ്രക്രിയയിലെ പഠനഘട്ടങ്ങളാണ്—നിലവിലുള്ള ധാരണകളും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തക്കേടുകൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന നിമിഷങ്ങൾ. ഒരു പിശക് മറച്ചുവയ്ക്കുകയോ ശിക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്യുമ്പോൾ, അതിലൂടെ ലഭിക്കാവുന്ന വിലപ്പെട്ട അറിവും നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ, പിശകുകൾ വിമർശനപരമായ പ്രതിഫലനത്തിലൂടെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള ചവിട്ടുപടികളായി മാറുന്നു.

ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രായോഗിക രീതിശാസ്ത്രത്തെ ജീവന്തവും പരിണമനാത്മകവുമായ ഒന്നാക്കി മാറ്റുന്നത്. ഇത് ഒരു സ്ഥിരമായ മാനുവൽ അല്ല; അത് സ്വയം പുതുക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രാക്ടീസാണ്. ലോകത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനോ, മുൻകൂട്ടി നിർവചിച്ച മാതൃകകളിലേക്ക് അടിച്ചമർത്താനോ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു ഉപകരണമല്ല ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്. മറിച്ച്, ലോകത്തിന്റെ സ്വയംചലനത്തോടൊപ്പം ചിന്തിക്കുകയും പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യാനുള്ള ഒരു ശേഷിയാണ് ഇത് വളർത്തുന്നത്.

അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഭയപ്പെടാതെ, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ നിഷേധിക്കാതെ, യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ലജിക് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള ഈ ശാസ്ത്രീയ–ദാർശനിക പ്രാക്ടീസ് ഇന്നത്തെ ലോകത്തിൽ ഒരു ആഡംബരചിന്തയല്ല. കാലാവസ്ഥാ പ്രതിസന്ധികൾ, സാമൂഹിക ധ്രുവീകരണം, സാങ്കേതിക അശാന്തികൾ, രാഷ്ട്രീയ അസ്ഥിരതകൾ എന്നിവ നിറഞ്ഞ ഈ സങ്കീർണ്ണ ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ, സ്വയംപരിവർത്തനത്തിനും സഹപരിവർത്തനത്തിനും കഴിയുന്ന ഒരു രീതിശാസ്ത്രം എന്ന നിലയിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അനിവാര്യമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.