ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും തമ്മിലുള്ള സമാനതകളും ഭിന്നതകളും

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും (Quantum Dialectics) ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസവും (Dialectical Materialism) തമ്മിൽ ചില അടിസ്ഥാന സാമ്യങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും അവ ഒരേ ആശയമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്, ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല; മറിച്ച് ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ, പ്രത്യേകിച്ച് ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അതിനെ വികസിപ്പിക്കാനും നവീകരിക്കാനും ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു സൈദ്ധാന്തിക ചട്ടക്കൂടായാണ് അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തിലും അവസാനഘട്ടത്തിലും രൂപംകൊണ്ട ഒരു ദാർശനിക സമീപനമാണ്. അതിനാൽ അന്നത്തെ ശാസ്ത്രലോകത്തിന്റെ അറിവുകളും കണ്ടെത്തലുകളും അതിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ നിർണായക സ്വാധീനം ചെലുത്തി. വ്യവസായ വിപ്ലവം, യന്ത്രവത്കൃത ഉൽപ്പാദനം, ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ വലിയ മുന്നേറ്റങ്ങൾ, രസതന്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ച, ജീവപരിണാമ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഉദയം എന്നിവ ഈ കാലഘട്ടത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷതകളായിരുന്നു. ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് പ്രകൃതിയും സമൂഹവും നിരന്തരമായ മാറ്റത്തിന്റെയും വികാസത്തിന്റെയും പ്രക്രിയകളാണെന്ന ആശയം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം വികസിപ്പിച്ചത്.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ ആധുനിക ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തമോ ആപേക്ഷികതാ സിദ്ധാന്തമോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അന്നത്തെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിത്തറ പ്രധാനമായും ന്യൂട്ടന്റെ ക്ലാസിക്കൽ മെക്കാനിക്സും, താപഗതിശാസ്ത്രവും, വൈദ്യുതകാന്തിക സിദ്ധാന്തവുമായിരുന്നു. പ്രകൃതിയെ നിയമാനുസൃതവും കാരണ-ഫല ബന്ധങ്ങൾക്ക് വിധേയവുമായ ഒരു യാഥാർത്ഥ്യമായി കാണുന്ന ഈ ശാസ്ത്രീയ കാഴ്ചപ്പാട് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെയും സ്വാധീനിച്ചു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിലെ മാറ്റങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ചലനം, പരസ്പരപ്രവർത്തനം, കാരണത്വം, വികസനം എന്നീ ആശയങ്ങൾക്ക് അതിൽ വലിയ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചു.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ അടിത്തറയിൽ ഏറ്റവും ശക്തമായ സ്വാധീനം ചെലുത്തിയ കണ്ടെത്തലുകളിൽ ഒന്നാണ് Charles Darwin അവതരിപ്പിച്ച ജീവപരിണാമ സിദ്ധാന്തം. ജീവജാലങ്ങൾ ദൈവിക സൃഷ്ടിയുടെ ഫലമല്ല, മറിച്ച് പ്രകൃതിയിലെ ദീർഘകാല പരിണാമ പ്രക്രിയകളുടെ ഫലമാണ് എന്ന ആശയം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ മാറ്റവും വികാസവും സംബന്ധിച്ച കാഴ്ചപ്പാടിന് ശക്തമായ ശാസ്ത്രീയ പിന്തുണ നൽകി. പ്രകൃതിയിൽ തന്നെ വികസനത്തിന്റെ ആന്തരിക നിയമങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെന്ന ആശയം ഇതിലൂടെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെട്ടു.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം സ്വയം ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തമല്ല; മറിച്ച് ശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന അറിവുകളെ പൊതുവായ ദാർശനിക തലത്തിൽ ഏകോപിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു രീതിശാസ്ത്രമാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുരോഗതിക്കനുസരിച്ച് അതിന്റെ വ്യാഖ്യാനങ്ങളും വികസിക്കാമെന്ന് അതിന്റെ അനുകൂലികൾ വാദിക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും അതിന്റെ അടിസ്ഥാന രൂപീകരണം 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രീയ ലോകവീക്ഷണത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിലാണ് നടന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുന്നത് 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുമായി കൂടുതൽ അടുപ്പമുള്ള ഒരു ചട്ടക്കൂടായിട്ടാണ്. ഇത് 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രീയ സാഹചര്യത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവായിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ലോകം, ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ, സ്വയംസംഘടന, നെറ്റ്‌വർക്ക് ഗതികതകൾ തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾക്ക് ഇതിൽ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകപ്പെടുന്നു.

ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ കണികകളെ അടിസ്ഥാന യാഥാർത്ഥ്യമായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ, അവ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ക്വാണ്ടം ഫീൽഡുകളെയാണ് കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായി കണക്കാക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ട്, പ്രപഞ്ചത്തെ സ്ഥിരമായ വസ്തുക്കളുടെ ഒരു ശേഖരമല്ല, മറിച്ച് ചലനാത്മക ഫീൽഡുകളുടെയും പ്രക്രിയകളുടെയും സമഗ്രതയായി മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. cohesion–decohesion ഗതികതയെ ഈ ഫീൽഡ് പ്രക്രിയകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമവും ഇതിൽ കാണാം.

സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം (Complexity Science) കാണിക്കുന്നത്, ലളിതമായ ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ ഘടനകൾ സ്വാഭാവികമായി ഉദ്ഭവിക്കാമെന്നാണ്. ഉറുമ്പിൻ കൂട്ടങ്ങൾ, കാലാവസ്ഥാ വ്യവസ്ഥകൾ, ജീവകോശങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥകൾ എന്നിവ ഇതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ കണ്ടെത്തലുകളെ ഉൾക്കൊണ്ട്, പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ സംഘടനാതലങ്ങളെയും cohesion–decohesion സന്തുലനത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണ ഘടനകളായി വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാന ആശയമാണ് ഉദ്ഭവം (Emergence). ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ഉയർന്ന തലങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഗുണങ്ങൾ അതിന്റെ ഘടകങ്ങളെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല എന്നതാണ് ഇതിന്റെ ആശയം. ഉദാഹരണത്തിന്, ബോധത്തെ ന്യൂറോണുകളുടെ പ്രവർത്തനമായി മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല; അതൊരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ കേന്ദ്രസ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം-ലേയർ ഘടനയിലൂടെ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ക്ലാസിക്കൽ ശാസ്ത്രം പലപ്പോഴും രേഖീയ (linear) കാരണ-ഫല ബന്ധങ്ങൾക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകിയിരുന്നുവെങ്കിലും, ആധുനിക ശാസ്ത്രം പല പ്രകൃതിപ്രക്രിയകളും നോൺലീനിയർ (nonlinear) ആണെന്ന് കാണിക്കുന്നു. ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ വൻ ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുകയും, ചിലപ്പോൾ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ വളരെ ചെറിയ ഫലങ്ങൾ മാത്രം ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ നോൺലീനിയർ സ്വഭാവത്തെയും സ്വയംസംഘടനാ (self-organization) പ്രക്രിയകളെയും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വികാസം മനസ്സിലാക്കാനുള്ള പ്രധാന ഘടകങ്ങളായി പരിഗണിക്കുന്നു.

ശാസ്ത്രീയ അടിത്തറയുടെ കാര്യത്തിൽ, ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ക്ലാസിക്കൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടാണ്. മറുവശത്ത്, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിലെ ക്വാണ്ടം ഫീൽഡ് സിദ്ധാന്തം, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, ഉദ്ഭവസിദ്ധാന്തം, നോൺലീനിയർ ഡൈനാമിക്സ് തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളുമായി സംവദിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു പുതുക്കിയ ഡയലക്ടിക്കൽ ലോകവീക്ഷണം രൂപപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന് മുമ്പുള്ള ഒരു ചരിത്രപരമായ അടിത്തറയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ കണ്ടെത്തലുകളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു വികസിത സൈദ്ധാന്തിക മാതൃകയായി സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന യാഥാർത്ഥ്യം ഭൗതികമാണെന്ന നിലപാട് സ്വീകരിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ അതിഭൗതിക ശക്തികളെയോ ദൈവിക ഇടപെടലുകളെയോ ആശ്രയിക്കാതെ, പ്രകൃതിയിലെ വസ്തുക്കളും ഊർജ്ജവും അവയുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളും അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇവ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. മനുഷ്യചിന്തയും ബോധവും പോലും ഭൗതിക ലോകത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പ്രതിഭാസങ്ങളാണെന്നാണ് ഇരുവിഭാഗങ്ങളും കരുതുന്നത്. അതിനാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള വഴി ഭൗതിക ലോകത്തിന്റെ പഠനത്തിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്.

ഇരു സമീപനങ്ങളും പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒന്നും ശാശ്വതമായി നിശ്ചലമല്ലെന്ന് വാദിക്കുന്നു. ഓരോ വസ്തുവും ജീവജാലവും സമൂഹവും നക്ഷത്രസമൂഹവും നിരന്തരമായ മാറ്റത്തിന്റെയും വികാസത്തിന്റെയും പ്രക്രിയയിലാണ്. സ്ഥിരത എന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു താൽക്കാലിക സന്തുലനാവസ്ഥ മാത്രമാണ്. അണുതലത്തിൽ നിന്ന് ഗാലക്സി തലത്തിലേക്കും ജൈവപരിണാമത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികപരിവർത്തനങ്ങളിലേക്കും എല്ലായിടത്തും ചലനവും രൂപാന്തരവും തുടരുകയാണ്. അതിനാൽ മാറ്റം ഒരു അപവാദമല്ല; മറിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന നിയമമാണ്.

വികാസവും നവീനതയും പുറമേ നിന്നുള്ള ഇടപെടലുകളുടെ ഫലമല്ലെന്നും, ഓരോ വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിരുദ്ധപ്രവണതകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് അവ ഉരുത്തിരിയുന്നതെന്നും ഇരു സമീപനങ്ങളും അംഗീകരിക്കുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ഇതിനെ “വിരുദ്ധങ്ങളുടെ ഐക്യവും സമരവും” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിനെ cohesion-ഉം decohesion-ഉം തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക ബന്ധമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും അതിന്റെ മാറ്റസാധ്യതയും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നതിനാലാണ് പുതിയ രൂപങ്ങളും ഘടനകളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ഒരു വസ്തുവിനെയോ പ്രതിഭാസത്തെയോ ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ പഠിച്ചാൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാനാകില്ലെന്ന് ഇരു സമീപനങ്ങളും വാദിക്കുന്നു. ഓരോ വസ്തുവും അനേകം ബന്ധങ്ങളുടെ ശൃംഖലയിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു ജീവകോശത്തെ അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടനകൊണ്ട് മാത്രം വിശദീകരിക്കാനാവില്ല; അതിന്റെ പരിസ്ഥിതി, ഊർജ്ജവിനിമയം, ജൈവവ്യവസ്ഥയിലെ സ്ഥാനം എന്നിവയും പരിഗണിക്കണം. അതുപോലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തെയും അതിന്റെ ചരിത്രപരവും സാമ്പത്തികവും സാംസ്കാരികവുമായ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നു വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. യാഥാർത്ഥ്യം വസ്തുക്കളുടെ ഒരു ശേഖരമല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രക്രിയകളുടെയും ഒരു സങ്കീർണ്ണ ജാലകമാണ്.

ലളിതമായ ഘടകങ്ങളുടെ സംയോജനത്തിൽ നിന്ന് പുതിയതും മുൻകൂട്ടി പ്രവചിക്കാൻ കഴിയാത്തതുമായ ഗുണങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു എന്ന ആശയം ഇരു സമീപനങ്ങളിലും പ്രധാനമാണ്. ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും ചേർന്നാൽ വെള്ളം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ജീവൻ രാസവസ്തുക്കളുടെ സങ്കീർണ്ണസംഘടനയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ബോധം ജീവന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ വ്യക്തികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ അവയെ സൃഷ്ടിച്ച ഘടകങ്ങളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല, മറിച്ച് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സംഘടനയുടെ ഫലമാണ്. അതിനാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഓരോ പുതിയ തലവും അതിന്റേതായ പ്രത്യേക നിയമങ്ങളും ഗുണങ്ങളും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഉദ്ഭവപ്രക്രിയയാണ് പ്രപഞ്ചത്തിലെ വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന സങ്കീർണ്ണതയുടെയും വൈവിധ്യത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനകാരണം എന്ന് ഇരു സമീപനങ്ങളും കരുതുന്നു.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ കേന്ദ്ര ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് “വിരുദ്ധങ്ങളുടെ ഐക്യവും സമരവും” (Unity and Struggle of Opposites). ഏതൊരു വസ്തുവിനും പ്രതിഭാസത്തിനും സമൂഹത്തിനും അതിനുള്ളിൽ തന്നെ പരസ്പരം വിപരീതമായ പ്രവണതകളും ശക്തികളും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്നാണ് ഈ കാഴ്ചപ്പാട്. ഈ വിരുദ്ധ ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുകയും ഒരേസമയം പരസ്പരം പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ആന്തരിക സംഘർഷമാണ് മാറ്റത്തിന്റെയും വികാസത്തിന്റെയും പ്രധാന പ്രേരകശക്തി. ഉദാഹരണത്തിന്, ജീവികളിൽ നിർമ്മാണവും (anabolism) വിഘടനവും (catabolism), സമൂഹത്തിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും, സാമ്പത്തികരംഗത്ത് തൊഴിലാളിയും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള വിരോധങ്ങൾ എന്നിവയെ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം വികസനത്തിന്റെ ചാലകശക്തികളായി കാണുന്നു.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിൽ വൈരുധ്യം ഒരു പ്രത്യേക ഭൗതികശക്തിയെയോ കണികയെയോ സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല. അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പൊതുവായ ചലനനിയമത്തെ വിവരിക്കുന്ന ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ വിഭാഗമാണ് (philosophical category). അതായത്, പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ചിന്തയിലും കാണപ്പെടുന്ന എല്ലാ വികസനപ്രക്രിയകളുടെയും പൊതുവായ മാതൃകയായി വിരോധത്തെ കാണുന്നു. ഒരു രാസപ്രവർത്തനത്തിലോ, ജീവപരിണാമത്തിലോ, സാമൂഹികവിപ്ലവത്തിലോ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികൾ വ്യത്യസ്തമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അവയെല്ലാം വിരുദ്ധപ്രവണതകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളാണെന്ന് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം വാദിക്കുന്നു. അതിനാൽ “വിരോധം” ഇവിടെ ഒരു സർവസാധാരണ വിശകലന ആശയമാണ്, പ്രത്യേക ഭൗതിക ഘടകമല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വൈരുധ്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ എല്ലാ ഘടനകളുടെയും പ്രതിഭാസങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ cohesion (സംയോജനശക്തി)യും decohesion (വിഘടനശക്തി)യും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്ന് കരുതുന്നു. സംയോജനശക്തി ഘടകങ്ങളെ ഒന്നിച്ച് നിലനിർത്തുകയും ക്രമവും സ്ഥിരതയും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, വിഘടനശക്തി അവയെ വേർതിരിക്കാനും വ്യാപിപ്പിക്കാനും രൂപാന്തരപ്പെടുത്താനും പ്രവണത കാണിക്കുന്നു. അണുക്കളിൽ നിന്ന് നക്ഷത്രസമൂഹങ്ങളിലേക്കും ജീവകോശങ്ങളിൽ നിന്ന് സാമൂഹികസംവിധാനങ്ങളിലേക്കും ഈ രണ്ട് അടിസ്ഥാന പ്രവണതകളുടെ അനുപാതവും സന്തുലനവുമാണ് ഘടനയുടെ സ്വഭാവം നിർണയിക്കുന്നത് എന്നതാണ് ഈ സമീപനത്തിന്റെ വാദം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രത്യേകത വൈരുധ്യത്തെ വെറും തത്ത്വചിന്താപരമായ ആശയമായി കാണാതെ, ഭൗതിക ലോകത്തിൽ നേരിട്ട് പ്രവർത്തിക്കുന്ന പ്രാഥമിക യാഥാർത്ഥ്യമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നതാണ്. അതായത്, വിരോധം ഒരു വിശകലനരീതിയല്ല; മറിച്ച് പ്രകൃതിയിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ ദ്വന്ദ്വമാണ്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, വസ്തുവിന്റെ സ്ഥിരത, ഊർജ്ജത്തിന്റെ പരിവർത്തനം, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം, ബോധത്തിന്റെ വികാസം, സാമൂഹികമാറ്റങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം cohesion–decohesion ഗതികതയുടെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിലെ “വിരുദ്ധങ്ങളുടെ ഐക്യവും സമരവും” എന്ന പൊതുസിദ്ധാന്തത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട ഭൗതിക പ്രക്രിയയുടെ രൂപത്തിൽ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

അതിനാൽ, ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിൽ വിരോധം വികസനത്തിന്റെ സർവസാധാരണ തത്ത്വചിന്താപരമായ നിയമമാണെങ്കിൽ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വിരോധം സംയോജനശക്തിയുടെയും വിഘടനശക്തിയുടെയും ഭൗതിക പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. ആദ്യത്തേത് വിരോധത്തിന്റെ പൊതുവായ രൂപത്തെ വിവരിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ആ വിരോധത്തിന് ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട ഭൗതിക അടിത്തറ നൽകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രധാന അവകാശവാദം, ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം തത്ത്വചിന്താതലത്തിൽ അവതരിപ്പിച്ച വിരോധസങ്കല്പത്തെ ഭൗതികശാസ്ത്രപരമായ ഒരു സർവത്രിക തത്വമായി വികസിപ്പിക്കാനാകുമെന്നാണ്. എന്നാൽ ഈ അവകാശവാദം ഇപ്പോൾ മുഖ്യധാരാ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തമല്ല; അത് ഒരു ദാർശനിക-സൈദ്ധാന്തിക നിർദ്ദേശമായാണ് പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന യാഥാർത്ഥ്യമായി വസ്തുവിനെയും (matter) അതിന്റെ ചലനത്തെയും (motion) അംഗീകരിക്കുന്നു. വസ്തുവില്ലാതെ ചലനമില്ല, ചലനമില്ലാതെ വസ്തുവുമില്ല എന്നതാണ് ഇതിന്റെ നിലപാട്. പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ പ്രതിഭാസങ്ങളും വസ്തുവിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളും അവയുടെ ചലനരീതികളുമാണ്. അതിനാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള പ്രധാന മാർഗ്ഗം വസ്തുക്കളെയും അവയുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളെയും അവയിൽ നടക്കുന്ന മാറ്റങ്ങളെയും പഠിക്കുകയാണ്. ഇവിടെ പ്രപഞ്ചം ഒരു സജീവവും നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യമായി കാണപ്പെടുന്നു.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസമനുസരിച്ച് ചലനം വസ്തുവിന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ രീതിയാണ്. അണുക്കളുടെ ചലനം മുതൽ ഗാലക്സികളുടെ ഭ്രമണം വരെ, ജീവകോശങ്ങളുടെ ഉപാപചയപ്രവർത്തനങ്ങൾ മുതൽ സാമൂഹികപരിവർത്തനങ്ങൾ വരെ എല്ലാം ചലനത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളാണ്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ അതിന്റെ ആന്തരിക ചലനനിയമങ്ങൾ കണ്ടെത്തേണ്ടതുണ്ട്. ഇവിടെ പ്രധാന ഊന്നൽ വസ്തുക്കളുടെ ഘടനയേക്കാൾ അവയുടെ വികസനപ്രക്രിയകളിലാണ്.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം പ്രകൃതിയുടെ വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, പ്രപഞ്ചം ക്വാണ്ടം ലേയറുകളുടെ ഒരു ശ്രേണിയാണ് എന്ന രീതിയിലുള്ള പ്രത്യേക ഘടനാസിദ്ധാന്തം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നില്ല. ഭൗതികം, രാസം, ജൈവം, സാമൂഹികം തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഗുണപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളെ അത് അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയെ ഒരു ഏകീകൃത ക്വാണ്ടം-ലേയർ മാതൃകയിൽ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട ലേയർ സിദ്ധാന്തം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിൽ കാണുന്നില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രപഞ്ചം ഏകതല യാഥാർത്ഥ്യമല്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട ക്വാണ്ടം ലേയറുകളുടെ (Quantum Layers) ഒരു ശ്രേണിയാണ്. ഓരോ ലേയറും അതിന്റേതായ സംഘടനാരീതിയും ചലനനിയമങ്ങളും സന്തുലനാവസ്ഥകളും ഉള്ള ഒരു യാഥാർത്ഥ്യ തലത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഉപകണികാ ലോകം, ആറ്റങ്ങൾ, തന്മാത്രകൾ, കോശങ്ങൾ, ജീവജാലങ്ങൾ, സമൂഹങ്ങൾ, ഗ്രഹവ്യവസ്ഥകൾ, ഗാലക്സികൾ എന്നിവയെല്ലാം വ്യത്യസ്ത ക്വാണ്ടം ലേയറുകളായി കാണപ്പെടുന്നു. ഓരോ ഉയർന്ന ലേയറും താഴ്ന്ന ലേയറുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്നുവെങ്കിലും അതിന് പുതിയ ഗുണങ്ങളും നിയമങ്ങളും ഉണ്ടായിരിക്കും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ എല്ലാ ലേയറുകളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ cohesion (സംയോജനശക്തി)യും decohesion (വിഘടനശക്തി)യും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഈ സന്തുലനം ഓരോ ലേയറിലും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്നു. ഉപകണികാ തലത്തിൽ അത് ക്വാണ്ടം ഫീൽഡ് ഇടപെടലുകളായിരിക്കാം; ആറ്റമിക് തലത്തിൽ വൈദ്യുതകാന്തിക ബന്ധനങ്ങളായിരിക്കാം; ജീവശാസ്ത്ര തലത്തിൽ ഉപാപചയപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും കോശസംഘടനയുടെയും രൂപത്തിലായിരിക്കാം; സാമൂഹിക തലത്തിൽ സഹകരണത്തിന്റെയും സംഘർഷത്തിന്റെയും രൂപത്തിൽ പ്രകടമാകാം. അടിസ്ഥാന തത്വം ഒന്നായിരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ പ്രകടനരൂപങ്ങൾ ലേയറുകൾക്കനുസരിച്ച് മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അനുസരിച്ച് ഒരു ലേയറിന്റെ സ്വഭാവം അതിനേക്കാൾ താഴെയുള്ള ലേയറുകളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല. പുതിയ ലേയറുകൾ ഉദ്ഭവിക്കുമ്പോൾ പുതിയ ഗുണങ്ങളും നിയമങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ജലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഹൈഡ്രജന്റെയും ഓക്സിജന്റെയും ഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് പ്രവചിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ജീവന്റെ ഗുണങ്ങൾ രാസഘടകങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടായ്മയല്ല. അതിനാൽ ഓരോ ലേയറിനെയും അതിന്റെ സ്വന്തം തലത്തിലെ നിയമങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് മനസ്സിലാക്കണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന രീതിശാസ്ത്രപരമായ നിർദ്ദേശം, ഏതൊരു വസ്തുവിനെയോ പ്രതിഭാസത്തെയോ മനസ്സിലാക്കാൻ അതിന്റെ ക്വാണ്ടം-ലേയർ ഘടന വിശകലനം ചെയ്യണം എന്നതാണ്. ഒരു ജീവിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ അതിന്റെ കോശതലം, തന്മാത്രാതലം, ആറ്റമിക് തലം തുടങ്ങിയ വിവിധ ലേയറുകൾ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതുപോലെ ഒരു സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ വ്യക്തി, കുടുംബം, സ്ഥാപനം, സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥ, രാഷ്ട്രീയ ഘടന തുടങ്ങിയ വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങൾ പഠിക്കണം. ഓരോ ലേയറിലും പ്രവർത്തിക്കുന്ന cohesion–decohesion ഗതികതയും അവ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധങ്ങളും പരിശോധിക്കുമ്പോഴാണ് ഒരു പ്രതിഭാസത്തിന്റെ പൂർണ്ണമായ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുക എന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വാദിക്കുന്നു.

അതിനാൽ, ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം പ്രപഞ്ചത്തെ വസ്തുവിന്റെയും ചലനത്തിന്റെയും നിരന്തര വികസനപ്രക്രിയയായി കാണുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതേ വികസനത്തെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട ക്വാണ്ടം ലേയറുകളുടെ ബഹുതല ഘടനയായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ആദ്യത്തേത് മാറ്റത്തിന്റെ പൊതുനിയമങ്ങളിൽ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ, രണ്ടാമത്തേത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയെയും ലേയർ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സംഘടനയെയും കൂടുതൽ പ്രാധാന്യത്തോടെ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിൽ സ്പേസ് (Space) വസ്തുവിന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിസ്ഥാന രൂപങ്ങളിലൊന്നായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. സമയത്തോടൊപ്പം (Time) സ്പേസും വസ്തുവിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവാത്തതാണ്. ഒരു വസ്തുവും സ്പേസിന് പുറത്തോ സമയത്തിന് പുറത്തോ നിലനിൽക്കില്ല. അതിനാൽ സ്പേസ് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സത്തയല്ല; മറിച്ച് വസ്തുക്കൾ തമ്മിലുള്ള സ്ഥാനബന്ധങ്ങളുടെയും വ്യാപ്തിയുടെയും രൂപമാണ്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സ്പേസ് യാഥാർത്ഥ്യമാണ്, എന്നാൽ അതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം വസ്തുവിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതല്ല.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം സാധാരണയായി സ്പേസിനെ ഒരു പ്രത്യേക ഭൗതിക പദാർത്ഥമോ മാധ്യമമോ ആയി കാണുന്നില്ല. ചരിത്രപരമായി ഇത് ന്യൂട്ടന്റെ “Absolute Space” എന്ന ആശയത്തെയും പഴയ “Ether” സിദ്ധാന്തത്തെയും വിമർശനാത്മകമായി സമീപിച്ചിരുന്നു. ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സ്പേസ് എന്നത് വസ്തുക്കളും സംഭവങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്ന ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ് എന്ന നിലപാടാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സ്പേസ് സ്വയം ഒരു പദാർത്ഥമല്ല; പദാർത്ഥത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെയും ചലനത്തിന്റെയും അനിവാര്യ ഘടകമാണ്.

ആധുനിക ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസ്റ്റ് വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ സാധാരണയായി ഐൻസ്റ്റീന്റെ ആപേക്ഷികതാ സിദ്ധാന്തവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സ്പേസ് സമയവുമായി ചേർന്ന് “സ്പേസ്ടൈം” (Spacetime) എന്ന ഏകീകൃത ഘടനയായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു. വസ്തുവും ഊർജ്ജവും സ്പേസ്ടൈമിനെ വളയ്ക്കുകയും ആ വളവ് വസ്തുക്കളുടെ ചലനത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, സ്പേസ്ടൈമിനെ പോലും ഒരു പ്രത്യേക ഭൗതിക പദാർത്ഥമായി കാണാതെ, ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ജ്യാമിതീയ ഘടനയായിട്ടാണ് സാധാരണയായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സ്പേസിനെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ധീരമായ ഒരു അവകാശവാദം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ഈ സമീപനത്തിൽ സ്പേസ് വെറും ജ്യാമിതീയ പശ്ചാത്തലമോ സ്ഥാനബന്ധങ്ങളുടെ രൂപമോ അല്ല; അത് സ്വയം ഒരു ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. അതായത്, സ്പേസിന് സ്വന്തം ഘടനയും ചലനാത്മകതയും ഭൗതിക ഗുണങ്ങളും ഉണ്ട്. വസ്തുക്കൾ സ്പേസിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്നതിലുപരി, വസ്തുക്കളും സ്പേസും ഒരേ ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത അവസ്ഥകളാണെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സങ്കൽപ്പത്തിൽ സ്പേസ് എന്നത് cohesion–decohesion ദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക പരിമിതിയവസ്ഥയാണ്. ഇവിടെ decohesive force (വിഘടനപ്രവണത) പരമാവധി നിലയിലും cohesive force (സംയോജനപ്രവണത) ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ നിലയിലുമാണ്. അതിനാൽ സ്പേസ് വ്യാപനത്തിന്റെയും വേർതിരിവിന്റെയും സാധ്യതയുടെ അടിസ്ഥാനരൂപമായി മാറുന്നു. മറുവശത്ത്, വസ്തു കൂടുതൽ cohesion ഉള്ള അവസ്ഥയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സ്പേസും വസ്തുവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായും വ്യത്യസ്ത സത്തകളല്ല; cohesion–decohesion സന്തുലനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്.

പരമ്പരാഗത ധാരണകളിൽ സ്പേസിനെ പലപ്പോഴും “ശൂന്യത”യായി സങ്കൽപ്പിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനെ സജീവമായ ഒരു മാധ്യമമായി കാണുന്നു. ക്വാണ്ടം ഫീൽഡ് സിദ്ധാന്തത്തിൽ പറയുന്ന ശൂന്യാവസ്ഥ പോലും പൂർണ്ണമായ ശൂന്യതയല്ല; അതിൽ ക്വാണ്ടം ചാഞ്ചാട്ടങ്ങളും (fluctuations) ഊർജ്ജസാന്നിധ്യവും ഉണ്ടെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിച്ച്, സ്പേസ് തന്നെ സജീവവും ചലനാത്മകവുമായ ഒരു ഭൗതിക ഘടനയാണെന്ന് വാദിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്പേസ് സംഭവങ്ങൾ അരങ്ങേറുന്ന ഒരു പശ്ചാത്തലം മാത്രമല്ല, സംഭവങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തിൽ പങ്കാളിയായ ഒരു സജീവ ഘടകമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സ്പേസിന് ക്വാണ്ടം ഘടനയുണ്ടെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. അതായത്, സ്പേസ് തുടർച്ചയായ (continuous) ഒന്നല്ല; മറിച്ച് ക്വാണ്ടം തലങ്ങളിൽ സംഘടിതമായ ഒരു മാധ്യമമാണ്. ഈ മാധ്യമത്തിലെ ചലനങ്ങളും സന്തുലന വ്യതിയാനങ്ങളുമാണ് കണികകളുടെയും ബലങ്ങളുടെയും ഊർജ്ജപരിവർത്തനങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനമാകുന്നത് എന്ന് ഈ സമീപനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ സ്പേസ് പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ ഭൗതിക പ്രക്രിയകളുടെയും നിഷ്ക്രിയ പശ്ചാത്തലമല്ല, മറിച്ച് അവയുടെ സജീവ പങ്കാളിയായി മാറുന്നു.

അതിനാൽ, ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം സ്പേസിനെ വസ്തുവിന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ രൂപമായി കാണുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സ്പേസിനെ തന്നെ ഒരു അടിസ്ഥാന ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യമായി പുനർനിർവചിക്കുന്നു. ആദ്യത്തേതിൽ സ്പേസ് വസ്തുവുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു അസ്തിത്വരൂപമാണ്; രണ്ടാമത്തേതിൽ സ്പേസ് സ്വന്തം ഘടനയും ഗതികതയും ഉള്ള ഒരു ഭൗതിക മാധ്യമമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഈ കാഴ്ചപ്പാട് പരമ്പരാഗത ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ വിപുലമായ ഒരു പ്രപഞ്ചഘടനാ മാതൃക അവതരിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്. എന്നാൽ ഈ ആശയം നിലവിലെ മുഖ്യധാരാ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ സ്ഥാപിത സിദ്ധാന്തമല്ല; ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സൈദ്ധാന്തിക നിർദ്ദേശമായാണ് ഇതിനെ കാണേണ്ടത്.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ബലത്തെയും (Force) ഊർജത്തെയും (Energy) കുറിച്ച് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ഭൗതികശാസ്ത്ര സിദ്ധാന്തം വികസിപ്പിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, ഭൗതികശാസ്ത്രം കണ്ടെത്തുന്ന നിയമങ്ങളെയും വിശദീകരണങ്ങളെയും സ്വീകരിക്കുകയും അവയെ തത്ത്വചിന്താപരമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതായത്, ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തികബലം, ആണവബലങ്ങൾ, ഊർജസംരക്ഷണ നിയമം, ദ്രവ്യ-ഊർജ തുല്യത തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ ശാസ്ത്രം വിശദീകരിക്കുന്ന രീതിയിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ പ്രധാന ശ്രദ്ധ ഈ ബലങ്ങളും ഊർജരൂപങ്ങളും പ്രകൃതിയിലെ മാറ്റത്തിന്റെയും വികാസത്തിന്റെയും പ്രക്രിയകളിൽ എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതിലാണ്.

മുഖ്യധാരാ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, ബലം എന്നത് വസ്തുക്കൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ അളവാണ്. ഒരു വസ്തുവിന്റെ ചലനാവസ്ഥയെ മാറ്റുന്ന കാരണമായി ബലത്തെ നിർവചിക്കുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ഈ നിർവചനം സ്വീകരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബലം പ്രകൃതിയിലെ യഥാർത്ഥ ബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും പ്രകടനമാണ്. എന്നാൽ ബലത്തെ ഒരു സർവത്രിക തത്ത്വചിന്താപരമായ വിഭാഗമാക്കി മാറ്റാൻ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ശ്രമിക്കുന്നില്ല.

ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഊർജത്തെ ജോലി ചെയ്യാനുള്ള കഴിവായോ, അല്ലെങ്കിൽ ഭൗതിക വ്യവസ്ഥകളിലെ ചലനത്തിന്റെയും ക്രമീകരണത്തിന്റെയും അളവായോ നിർവചിക്കുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ഈ ആശയം സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട്, ഊർജത്തെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനത്തിന്റെ ഒരു രൂപമായി കാണുന്നു. യാന്ത്രിക ഊർജം, താപ ഊർജം, രാസ ഊർജം, വൈദ്യുത ഊർജം, ന്യൂക്ലിയർ ഊർജം എന്നിവ ദ്രവ്യത്തിന്റെ വിവിധ ചലനരൂപങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ഊർജവും ദ്രവ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഏകത്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ബലത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു പുനർവ്യാഖ്യാനം അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ബലം എന്നത് “പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ട സ്പേസ്” (Applied Space) ആണെന്ന് കരുതുന്നു. അതായത്, സ്പേസിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയിലോ വിതരണത്തിലോ ഉണ്ടാകുന്ന അസന്തുലനമോ പ്രവാഹമോ ആണ് ബലമായി അനുഭവപ്പെടുന്നത്. ഒരു വസ്തുവിന്മേൽ ബലം പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന് പറയുമ്പോൾ, യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്പേസിന്റെ ചലനാത്മക സ്വഭാവം ആ വസ്തുവിന്റെ അവസ്ഥയെ മാറ്റുകയാണ് എന്നതാണ് ഈ സമീപനത്തിന്റെ ആശയം. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ബലം വസ്തുക്കൾ തമ്മിലുള്ള ബാഹ്യ ഇടപെടൽ മാത്രമല്ല; സ്പേസിന്റെ പ്രവർത്തനരൂപമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഊർജത്തെ ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വ്യത്യസ്തമായ ഒന്നായി കാണുന്നില്ല. മറിച്ച്, space–mass ratio കൂടുതലുള്ള ഒരു പദാർത്ഥാവസ്ഥയായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഒരു വ്യവസ്ഥയിൽ സ്പേസിന്റെ പങ്ക് വർധിക്കുകയും ദ്രവ്യസാന്ദ്രത കുറയുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അത് കൂടുതൽ ഊർജസ്വലമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് മാറുന്നു. മറുവശത്ത്, space–mass ratio കുറയുകയും cohesion വർധിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ കൂടുതൽ സ്ഥിരതയുള്ള ദ്രവ്യാവസ്ഥകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ദ്രവ്യവും ഊർജവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഗുണപരമായ പൂർണ്ണ വേർതിരിവല്ല; മറിച്ച് ഒരേ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാരൂപങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്ര ആശയം അനുസരിച്ച്, പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ ഘടനകളും cohesion (സംയോജനശക്തി)യും decohesion (വിഘടനശക്തി)യും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. ദ്രവ്യം എന്നത് cohesion താരതമ്യേന ശക്തമായ അവസ്ഥയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു; അതിൽ ഘടകങ്ങൾ കൂടുതൽ സംഘടിതവും സ്ഥിരതയുള്ളതുമാണ്. ഊർജം എന്നത് decohesion-ന്റെ പങ്ക് കൂടുതൽ പ്രകടമാകുന്ന അവസ്ഥയാണ്; അതിൽ ചലനവും പരിവർത്തനവും കൂടുതൽ സജീവമാണ്. അതിനാൽ ദ്രവ്യവും ഊർജവും രണ്ട് വ്യത്യസ്ത സത്തകളല്ല, മറിച്ച് cohesion–decohesion ദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണ്.

ഐൻസ്റ്റീന്റെ E=mc^2 സമവാക്യം ദ്രവ്യവും ഊർജവും പരസ്പരം പരിവർത്തനം ചെയ്യാവുന്നതാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വസ്തുതയെ cohesion–decohesion സന്തുലനത്തിലെ മാറ്റങ്ങളുടെ ഭാഷയിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഒരു ദ്രവ്യഘടനയിൽ decohesive പ്രവണത വർധിക്കുമ്പോൾ അത് ഊർജരൂപങ്ങളിലേക്ക് മാറാം; cohesion വർധിക്കുമ്പോൾ ഊർജം കൂടുതൽ സ്ഥിരതയുള്ള ദ്രവ്യഘടനകളായി രൂപാന്തരപ്പെടാം. അങ്ങനെ ദ്രവ്യവും ഊർജവും തമ്മിലുള്ള പരിവർത്തനം പ്രപഞ്ചത്തിലെ അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വഗതികതയുടെ പ്രകടനമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു.

അതിനാൽ, ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ബലത്തെയും ഊർജത്തെയും കുറിച്ചുള്ള നിലവിലുള്ള ഭൗതികശാസ്ത്ര വിശദീകരണങ്ങളെ തത്ത്വചിന്താപരമായി സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അവയ്ക്ക് കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു ഏകീകൃത വ്യാഖ്യാനം നൽകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇവിടെ ബലം സ്പേസിന്റെ പ്രവർത്തനരൂപമായും, ഊർജം ഉയർന്ന space–mass ratio ഉള്ള അവസ്ഥയായും, ദ്രവ്യവും ഊർജവും cohesion–decohesion സന്തുലനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളായും അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ആശയങ്ങൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സൈദ്ധാന്തിക ഘടകങ്ങളാണ്; അവ നിലവിലെ മുഖ്യധാരാ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സ്ഥാപിത സിദ്ധാന്തങ്ങളല്ല, മറിച്ച് ഒരു ദാർശനിക-ഭൗതിക മാതൃകയുടെ ഭാഗമായാണ് പരിഗണിക്കേണ്ടത്.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ഗുരുത്വാകർഷണത്തെക്കുറിച്ച് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ഭൗതിക സിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിക്കുന്നില്ല. പ്രകൃതിശാസ്ത്രം കണ്ടെത്തുന്ന വസ്തുതകളെയും നിയമങ്ങളെയും അംഗീകരിക്കുകയും അവയുടെ തത്ത്വചിന്താപരമായ അർത്ഥം വിശകലനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ഇതിന്റെ രീതി. അതിനാൽ ഗുരുത്വാകർഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിശദീകരണങ്ങൾ ന്യൂട്ടന്റെ ഗുരുത്വാകർഷണ സിദ്ധാന്തമോ ഐൻസ്റ്റീന്റെ ആപേക്ഷികതാ സിദ്ധാന്തമോ നൽകുന്ന രീതിയിൽ തന്നെ സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ ശ്രദ്ധ ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ സാങ്കേതിക വിശദീകരണത്തിലല്ല, മറിച്ച് പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ പ്രക്രിയകളും പരസ്പരബന്ധിതമാണെന്നും അവ ഭൗതിക നിയമങ്ങൾക്ക് വിധേയമാണെന്നും കാണിക്കുന്നതിലാണ്.

ന്യൂട്ടന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഗുരുത്വാകർഷണം ദ്രവ്യമാനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ആകർഷണബലമാണ്. ഐൻസ്റ്റീന്റെ ആപേക്ഷികതാ സിദ്ധാന്തത്തിൽ അത് സ്പേസ്ടൈമിന്റെ വളവായി വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ഈ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ തത്ത്വചിന്താപരമായി വിശകലനം ചെയ്യാമെങ്കിലും, അവയ്ക്കു പകരമായി മറ്റൊരു ഗുരുത്വസിദ്ധാന്തം നിർമ്മിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുരോഗതിക്കനുസരിച്ച് ഗുരുത്വാകർഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവും വികസിക്കുമെന്ന് അത് അംഗീകരിക്കുന്നു.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഗുരുത്വാകർഷണം പ്രകൃതിയിലെ അനേകം പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. അത് പ്രപഞ്ചത്തിലെ വസ്തുക്കളുടെ ചലനത്തെയും സംഘടനയെയും നിർണയിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ഭൗതിക പ്രക്രിയകളിൽ ഒന്നാണ്. എന്നാൽ അതിന് മറ്റു ബലങ്ങളെക്കാൾ തത്ത്വചിന്താപരമായ പ്രത്യേക പദവി നൽകുന്നില്ല. ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തിക ബലം, ആണവബലങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വസ്തുവിന്റെ ചലനരൂപങ്ങളുടെ ഭാഗമായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന് ഒരു പുതിയ വ്യാഖ്യാനം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സമീപനമനുസരിച്ച് ഗുരുത്വാകർഷണം ഒരു അടിസ്ഥാന ബലം മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ cohesion (സംയോജനശക്തി) പ്രക്രിയകളുടെയും സംയോജിത ഫലമാണ്. ആറ്റങ്ങളെയും തന്മാത്രകളെയും നക്ഷത്രങ്ങളെയും ഗാലക്സികളെയും ഒന്നിച്ചു നിലനിർത്തുന്ന എല്ലാ സംയോജനപ്രവണതകളും ആത്യന്തികമായി ഒരു സംയുക്ത ഫലമായി പ്രകടമാകുന്നതാണ് ഗുരുത്വാകർഷണം എന്ന ആശയമാണ് ഇവിടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. അതായത്, ഗുരുത്വാകർഷണം മറ്റ് സംയോജനശക്തികളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒന്നല്ല; അവയുടെ സമാഹൃത പ്രകടനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, ഒരു വസ്തുവിൽ cohesion വർധിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടന കൂടുതൽ സാന്ദ്രമാകുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ സ്പേസിന്റെ അളവ് കുറയുകയും കൂടുതൽ സംഘടിതമായ ദ്രവ്യഘടന രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സംയോജനം എന്നത് വസ്തുവിനെ മാത്രം ഒന്നിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയല്ല; സ്പേസിനെ “ഉപയോഗിക്കുന്ന” അല്ലെങ്കിൽ “ആഗിരണം ചെയ്യുന്ന” പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്. ഈ ആശയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ പുതിയ വ്യാഖ്യാനം രൂപപ്പെടുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന പ്രധാന ആശയം, ഗുരുത്വാകർഷണം എന്നത് വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് സ്പേസ് പുറത്തെടുക്കപ്പെടുന്നതിന്റെയോ കുറയുന്നതിന്റെയോ ഫലമാണ് എന്നതാണ്. ഒരു വലിയ ദ്രവ്യഘടന രൂപപ്പെടുമ്പോൾ അതിലെ ശക്തമായ cohesion ചുറ്റുപാടിലെ സ്പേസ് സാന്ദ്രതയിൽ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ മാറ്റം കാരണം സമീപവസ്തുക്കൾ ആ ദിശയിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന പ്രവണത പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത ഭാഷയിൽ ഇതിനെ ഗുരുത്വാകർഷണം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇവിടെ ആകർഷണം എന്നത് വസ്തുക്കൾ പരസ്പരം വലിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, സ്പേസിന്റെ വിതരണത്തിലെ അസന്തുലനത്തിന്റെ ഫലമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഗുരുത്വാകർഷണം വസ്തുക്കളുടെ മാത്രം ഗുണമല്ല; സ്പേസിന്റെ സജീവ ഗതികതയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രതിഭാസമാണ്. സ്പേസ് ഒരു ഭൗതിക മാധ്യമമാണെങ്കിൽ, അതിന്റെ വിതരണം, സാന്ദ്രത, പ്രവാഹം എന്നിവയിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഗുരുത്വപ്രഭാവങ്ങളായി പ്രകടമാകാം. അങ്ങനെ ഗുരുത്വാകർഷണം വസ്തുവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള തുടർച്ചയായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ഗുരുത്വാകർഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിലവിലുള്ള ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുകയും അവയെ തത്ത്വചിന്താപരമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന് ഒരു പുതിയ ഭൗതിക-ദാർശനിക വിശദീകരണം നൽകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഗുരുത്വാകർഷണം എല്ലാ സംയോജനശക്തികളുടെയും സംയോജിത ഫലമായും, വസ്തുക്കളിലെ cohesion മൂലം സ്പേസിൽ ഉണ്ടാകുന്ന കുറവിന്റെയോ പുനർവിതരണത്തിന്റെയോ ഫലമായും അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതുവഴി ഗുരുത്വാകർഷണം, ദ്രവ്യം, സ്പേസ്, cohesion–decohesion ഗതികത എന്നിവയെ ഒരു ഏകീകൃത ചട്ടക്കൂടിൽ വിശദീകരിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നടത്തുന്നത്. എന്നിരുന്നാലും, ഈ ആശയങ്ങൾ നിലവിലെ മുഖ്യധാരാ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെട്ട സിദ്ധാന്തങ്ങളല്ല; ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സൈദ്ധാന്തിക മാതൃകയുടെ ഭാഗമായാണ് അവയെ കാണേണ്ടത്.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന നിയമങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് “അളവിലെ മാറ്റങ്ങൾ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു” എന്നത്. ഒരു വ്യവസ്ഥയിൽ ചെറിയ ചെറിയ അളവിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ ക്രമേണ സഞ്ചയിക്കപ്പെടുകയും ഒരു നിർണായക ഘട്ടത്തിൽ എത്തുമ്പോൾ പെട്ടെന്നുള്ള ഗുണപരമായ പരിവർത്തനത്തിന് കാരണമാവുകയും ചെയ്യുന്നു. അതായത്, വികാസം എല്ലായ്പ്പോഴും രേഖീയമായും മൃദുവായും നടക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ഒരു പരിധിവരെ ക്രമാനുഗതമായ മാറ്റങ്ങൾ ശേഖരിക്കപ്പെട്ട ശേഷം പുതിയ ഗുണങ്ങളുള്ള ഒരു അവസ്ഥയിലേക്ക് കുതിച്ചുചാട്ടം സംഭവിക്കാം.

ഈ നിയമത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ഉദാഹരണം വെള്ളത്തിന്റെ അവസ്ഥാമാറ്റമാണ്. വെള്ളത്തിന്റെ താപനില ക്രമേണ ഉയരുമ്പോൾ അത് ഇപ്പോഴും ദ്രാവകാവസ്ഥയിൽ തന്നെ തുടരും. എന്നാൽ 100°C എന്ന നിർണായക ഘട്ടത്തിലെത്തുമ്പോൾ അത് നീരാവിയായി മാറുന്നു. ഇവിടെ താപനിലയിലെ അളവിലുള്ള വർധനവ് ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ അവസ്ഥയ്ക്ക് വഴിവെക്കുന്നു. അതുപോലെ, സാമൂഹികരംഗത്ത് സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ വൈരുധ്യങ്ങൾ ദീർഘകാലം സഞ്ചയിക്കപ്പെട്ട ശേഷം വിപ്ലവപരമായ മാറ്റങ്ങൾക്ക് കാരണമാകാം. അതിനാൽ അളവിലെ മാറ്റവും ഗുണപരമായ മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും വികാസത്തിന്റെ ഒരു പൊതുനിയമമായി ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം കാണുന്നു.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റം എന്നത് പഴയ അവസ്ഥയുടെ ലളിതമായ തുടർച്ചയല്ല. പുതിയ ഗുണങ്ങളും നിയമങ്ങളും ഘടനകളും ഉള്ള ഒരു പുതിയ അവസ്ഥയുടെ ഉദ്ഭവമാണ് അത്. ഈ മാറ്റം വിരുദ്ധശക്തികളുടെ ആന്തരിക സംഘർഷത്തിന്റെയും അളവിലുള്ള മാറ്റങ്ങളുടെ സഞ്ചയത്തിന്റെയും ഫലമാണ്. അതിനാൽ വികാസം എന്നത് വെറും വളർച്ചയല്ല; പുതിയ ഗുണങ്ങളുടെ ആവിർഭാവം കൂടിയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അളവ്–ഗുണ പരിവർത്തനത്തെ കൂടുതൽ ഭൗതികവും ഘടനാപരവുമായ രീതിയിൽ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങൾ ക്വാണ്ടം ട്രാൻസിഷനുകളായി (Quantum Transitions) മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു വ്യവസ്ഥയിൽ cohesion–decohesion സന്തുലനം ക്രമേണ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഒരു നിർണായക ഘട്ടത്തിൽ അത് പഴയ സന്തുലനാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് പുതിയ സന്തുലനാവസ്ഥയിലേക്ക് മാറുന്നു. ഈ മാറ്റമാണ് ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമായി അനുഭവപ്പെടുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഓരോ ഘടനയും ഒരു ഡൈനാമിക് സന്തുലനാവസ്ഥയാണ്. അതായത്, അത് സ്ഥിരവും നിശ്ചലവുമായ ഒന്നല്ല; മറിച്ച് വിരുദ്ധപ്രവണതകളുടെ തുടർച്ചയായ സന്തുലനമാണ്. അളവിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ ഈ സന്തുലനത്തെ ക്രമേണ ബാധിക്കുന്നു. ഒരു നിർണായക പരിധി കടന്നാൽ പഴയ സന്തുലനം തകരുകയും പുതിയ സന്തുലനം രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു നക്ഷത്രത്തിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയിൽ നടക്കുന്ന ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ സൂപ്പർനോവ സ്ഫോടനത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റം എന്നത് ഒരു പുതിയ ഡൈനാമിക് ക്രമീകരണത്തിന്റെ ഉദ്ഭവമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ വെറുമൊരു അളവുകൂട്ടലിന്റെ ഫലമല്ല; മറിച്ച് ക്വാണ്ടം ലേയറുകളുടെ (Quantum Layers) പുനഃസംഘടനയുടെ ഫലമാണ്. ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ അതിനോടൊപ്പം പുതിയ നിയമങ്ങളും പ്രവർത്തനരീതികളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ആറ്റങ്ങൾ ചേർന്ന് തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെടുമ്പോൾ പുതിയ രാസഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. തന്മാത്രകൾ സംഘടിതമായി കോശങ്ങളായി മാറുമ്പോൾ ജീവന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ താഴ്ന്ന ലേയറുകളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല; മറിച്ച് പുതിയ സംഘടനാരൂപത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വികാസം ഒരു തുടർച്ചയായ രേഖീയ പ്രക്രിയ മാത്രമല്ല. ഒരു ക്വാണ്ടം ലേയറിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ ഗുണപരമായ ചാട്ടങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നു. ഭൗതികത്തിൽ നിന്ന് രാസത്തിലേക്കും, രാസത്തിൽ നിന്ന് ജൈവത്തിലേക്കും, ജൈവത്തിൽ നിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും, ബോധത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികസംഘടനകളിലേക്കും ഉള്ള പരിവർത്തനങ്ങൾ ഓരോന്നും പുതിയ ക്വാണ്ടം-ലേയർ ക്രമീകരണങ്ങളുടെ ഉദാഹരണങ്ങളായി കാണപ്പെടുന്നു. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം അളവിലെ മാറ്റങ്ങൾ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു എന്ന പൊതുനിയമം അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങളെ ക്വാണ്ടം ട്രാൻസിഷനുകളുടെയും പുതിയ ഡൈനാമിക് സന്തുലനാവസ്ഥകളുടെയും ഭാഷയിൽ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ആദ്യത്തേത് മാറ്റത്തിന്റെ പൊതുവായ ഡയലക്ടിക്കൽ നിയമത്തെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ആ നിയമത്തിന് ഒരു ഘടനാപരവും ക്വാണ്ടം-ലേയർ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ളതുമായ വിശദീകരണം നൽകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റം എന്നത് വെറും പുതിയ അവസ്ഥയുടെ ഉദ്ഭവമല്ല; മറിച്ച് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക ക്വാണ്ടം-ലേയർ പുനഃസംഘടനയുടെ ഫലമായാണ് മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നത്.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും മനുഷ്യചിന്തയെയും മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പൊതുവായ തത്ത്വചിന്താപരമായ ചട്ടക്കൂടാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാം നിരന്തരമായ മാറ്റത്തിന്റെയും വികാസത്തിന്റെയും പ്രക്രിയയിലാണെന്നും, ഈ വികാസത്തിന്റെ പ്രധാന കാരണം ഓരോ സംവിധാനത്തിന്റെയും ഉള്ളിലുള്ള വിരോധങ്ങളാണെന്നും അത് വാദിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ഒരു പ്രത്യേക ഭൗതികശാസ്ത്ര സിദ്ധാന്തമല്ല; മറിച്ച് വിവിധ ശാസ്ത്രശാഖകളിൽ കണ്ടെത്തുന്ന വസ്തുതകളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പൊതുവായ രീതിശാസ്ത്രമാണ്. പ്രകൃതിയിലെയും സമൂഹത്തിലെയും വൈവിധ്യമാർന്ന പ്രതിഭാസങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന പൊതുനിയമങ്ങളെ കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമമാണ് ഇതിന്റെ കേന്ദ്രലക്ഷ്യം.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത് “വിരുദ്ധങ്ങളുടെ ഐക്യവും സമരവും” എന്ന സങ്കല്പമാണ്. ഒരു വസ്തുവിനോ പ്രതിഭാസത്തിനോ അതിനുള്ളിൽ തന്നെ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ പ്രവണതകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഈ വിരുദ്ധപ്രവണതകൾ പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുകയും ഒരേസമയം പരസ്പരം വെല്ലുവിളിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ആന്തരിക സംഘർഷമാണ് വികസനത്തിന്റെയും രൂപാന്തരണത്തിന്റെയും ഉറവിടം. അതിനാൽ മാറ്റം പുറമേ നിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒന്നല്ല; ഓരോ സംവിധാനത്തിന്റെയും ഉള്ളിൽ തന്നെ അതിന്റെ സാധ്യതകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഈ കാഴ്ചപ്പാട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയങ്ങളെ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് അവയ്ക്ക് കൂടുതൽ വ്യക്തമായ ഭൗതിക അടിത്തറ നൽകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം “വിരോധം” എന്ന പൊതുവായ ആശയം ഉപയോഗിക്കുന്നിടത്ത്, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനെ cohesion (സംയോജനശക്തി)യും decohesion (വിഘടനശക്തി)യും തമ്മിലുള്ള ഭൗതിക ഗതികതയായി പുനർനിർവചിക്കുന്നു. അതിനാൽ മാറ്റത്തിന്റെയും വികാസത്തിന്റെയും ഉറവിടം വെറും തത്ത്വചിന്താപരമായ വിരോധമല്ല; മറിച്ച് പ്രകൃതിയിൽ സർവത്ര പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജന-വിഘടന പ്രവണതകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് എന്ന അവകാശവാദമാണ് ഇവിടെ ഉയരുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്ര ആശയം, പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ ഘടനകളും പ്രതിഭാസങ്ങളും cohesion–decohesion സന്തുലനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണെന്നാണ്. ആറ്റങ്ങളിൽ നിന്ന് ഗാലക്സികളിലേക്കും, ജീവകോശങ്ങളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളിലേക്കും, ബോധത്തിൽ നിന്ന് സംസ്കാരത്തിലേക്കും എല്ലായിടത്തും ഈ അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വം പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന് അത് കരുതുന്നു. അതിനാൽ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിലെ “വിരുദ്ധങ്ങളുടെ ഐക്യവും സമരവും” എന്ന ആശയത്തെ കൂടുതൽ നിർദ്ദിഷ്ടവും ഭൗതികവുമായ ഒരു രൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമായാണ് ഇതിനെ കാണുന്നത്.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം പൊതുവെ ശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന കണ്ടെത്തലുകളെ ദാർശനികമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നേരിട്ട് ഭൗതികശാസ്ത്രപരമായ വിശദീകരണങ്ങൾ നൽകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. സ്പേസ്, ബലം, ഊർജം, ദ്രവ്യം, ഗുരുത്വാകർഷണം, ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ എന്നിവയെ cohesion–decohesion ഗതികതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാനുള്ള ശ്രമം അതിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. ഇതിലൂടെ ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ ചട്ടക്കൂടിനെ മാത്രമല്ല, ഒരു സമഗ്ര പ്രപഞ്ചമാതൃകയെയും രൂപപ്പെടുത്താനാണ് അത് ശ്രമിക്കുന്നത്.

ഈ നിലയിൽ നോക്കുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ലക്ഷ്യങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അവയെ പുനർവായിക്കാനും വികസിപ്പിക്കാനും ശ്രമിക്കുന്നു. 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെ, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, ഉദ്ഭവസിദ്ധാന്തം തുടങ്ങിയ സമകാലിക അറിവുകളുമായി സംയോജിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ കാണാം.

എന്നിരുന്നാലും, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ ഒരു ലളിതമായ പുനരാവർത്തനമല്ല. സ്പേസിന്റെ ഭൗതികസ്വഭാവം, ബലം “പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ട സ്പേസ്” ആണെന്ന ആശയം, ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ പുതിയ വ്യാഖ്യാനം, ക്വാണ്ടം-ലേയർ ഘടന, cohesion–decohesion അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള പ്രപഞ്ചമാതൃക എന്നിവ പോലുള്ള പുതിയ അവകാശവാദങ്ങൾ അത് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ഈ ആശയങ്ങൾ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത രൂപത്തിൽ ഇല്ലാത്തവയാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിന്റെ പ്രചോദനം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിൽ നിന്ന് സ്വീകരിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അതിന് സ്വന്തമായ സൈദ്ധാന്തിക ഘടനയും പ്രത്യേക അവകാശവാദങ്ങളും ഉണ്ട്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ ഒരു ആധുനിക പുനർവ്യാഖ്യാനമായും വികസിത രൂപമായും വിശേഷിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ അത് വെറും ഒരു ദാർശനിക നവീകരണം മാത്രമല്ല; സ്പേസ്, ദ്രവ്യം, ഊർജം, ബലം, ഗുരുത്വാകർഷണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ഭൗതികശാസ്ത്രപരമായ നിർദ്ദേശങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. അതുകൊണ്ട് രണ്ടിനും തമ്മിൽ ചരിത്രപരവും ആശയപരവുമായ തുടർച്ചയുണ്ടെങ്കിലും, അവ ഒരേ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ രണ്ട് പേരുകളല്ല. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം പൊതുവായ ഡയലക്ടിക്കൽ ലോകവീക്ഷണത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനെ ഒരു പുതിയ ഭൗതിക-ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.