ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ബോധം (Consciousness) എന്നത് ഏതെങ്കിലും അതീന്ദ്രിയ ശക്തിയോ ദ്രവ്യമേഖലയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള ദുരൂഹ സത്തയോ അല്ല. മറിച്ച്, അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണവും സംഘടിതവുമായ ദ്രവ്യവ്യവസ്ഥകളിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ് (Emergent Property). ജീവവ്യവസ്ഥകളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജക (Cohesive) ശക്തികളുടെയും വിഘടനാത്മക (Decohesive) ശക്തികളുടെയും നിരന്തരമായ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഇടപെടലിൽ നിന്നാണ് ബോധം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ ഫലമായി പ്രപഞ്ചദ്രവ്യം സംഘടിതമായി നക്ഷത്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നതുപോലെയും, തന്മാത്രകളുടെ സ്വയംസംഘടനയിൽ നിന്ന് ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതുപോലെയും, അനേകം ഭൗതിക-ജൈവ പ്രക്രിയകളുടെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിൽ നിന്നാണ് ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ബോധത്തിന്റെ പരിണാമം ഒരു പെട്ടെന്നുള്ള സംഭവമല്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലങ്ങളിലുള്ള സംഘടനയിലേക്കും ഏകീകരണത്തിലേക്കും ആത്മപ്രതിഫലനത്തിലേക്കും പ്രപഞ്ചം നടത്തുന്ന ദീർഘമായ യാത്രയുടെ ഭാഗമാണ്.
ജീവന്റെ ആദ്യരൂപങ്ങൾക്ക് മനുഷ്യർ മനസ്സിലാക്കുന്ന അർത്ഥത്തിലുള്ള ബോധമുണ്ടായിരുന്നില്ല. പ്രാഥമിക ജീവികൾ പരിസ്ഥിതിയിലെ ഉത്തേജനങ്ങളോട് പ്രതികരിച്ചിരുന്നത് ലളിതമായ ജൈവരാസപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയായിരുന്നു. അവയുടെ പെരുമാറ്റം നിയന്ത്രിച്ചിരുന്നത് തന്മാത്രാതല ഇടപെടലുകളും ജനിതക പരിപാടികളും തൽക്ഷണ ഭൗതികപ്രതികരണങ്ങളുമായിരുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, ബോധത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങളായി ഇവയെ കാണാം. കാരണം ഓരോ ജീവിയും തന്റെ ആന്തരിക ഏകീകരണം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് ബാഹ്യലോകത്തിലെ മാറ്റങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടേണ്ടിവരുന്നു. ജീവിയും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ഈ നിരന്തര വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധമാണ് അവബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനരൂപം.
പരിണാമം മുന്നേറിയപ്പോൾ, ജീവിയും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ ഇടപെടലുകളെ ഏകോപിപ്പിക്കാൻ നാഡീവ്യൂഹങ്ങൾ വികസിച്ചു. ഇത് സംയോജകശക്തിയുടെ ഒരു വലിയ മുന്നേറ്റമായിരുന്നു. വ്യത്യസ്ത ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളെ ഒരൊറ്റ അനുഭവരൂപത്തിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കാൻ ജീവികൾക്ക് കഴിഞ്ഞു. മൃഗങ്ങളുടെ മസ്തിഷ്കം അനേകം നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങൾ താൽക്കാലിക സന്തുലനാവസ്ഥകളിൽ എത്തിച്ചേരുന്ന ഒരു ചലനാത്മക മേഖലയായി മാറി. ഇതിലൂടെ ഗ്രഹണം, സ്മരണം, തീരുമാനമെടുക്കൽ തുടങ്ങിയ ഉയർന്ന കഴിവുകൾ വികസിച്ചു.
മൃഗബോധത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷത സഹജവാസനകളാണ് (Instincts). കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള പരിണാമചരിത്രത്തിൽ വിജയകരമായ പെരുമാറ്റരീതികൾ നാഡീവ്യവസ്ഥയിൽ സ്ഥിരതയാർന്ന മാതൃകകളായി പതിഞ്ഞതാണ് സഹജവാസനകൾ. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇവ മസ്തിഷ്കത്തിലെ അതീവ സ്ഥിരതയുള്ള ഏകീകൃത പാറ്റേണുകളാണ്. ദീർഘമായ ആലോചനകളില്ലാതെ തന്നെ അവ പെരുമാറ്റത്തെ നയിക്കുന്നു. പക്ഷികളുടെ ദേശാടനം, ചിലന്തിയുടെ വലനിർമ്മാണം, വേട്ടക്കാരായ മൃഗങ്ങളുടെ വേട്ടരീതികൾ എന്നിവ ഇത്തരം ആഴത്തിൽ പതിഞ്ഞ ഏകീകൃത പെരുമാറ്റങ്ങളുടെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.
എന്നാൽ സഹജവാസനകൾ മാത്രം ഉയർന്ന മൃഗങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പെരുമാറ്റത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ പര്യാപ്തമല്ല. പരിണാമം ക്രമേണ പഠനത്തിന്റെയും സ്മരണയുടെയും കഴിവുകൾ വികസിപ്പിച്ചു. അനുഭവങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സഹജപ്രതികരണങ്ങളെ മാറ്റിമറിക്കാൻ മൃഗങ്ങൾക്ക് കഴിഞ്ഞു. പാരമ്പര്യമായി ലഭിച്ച ഏകീകരണത്തിന്റെയും അനുഭവങ്ങളിലൂടെ നേടിയ ഏകീകരണത്തിന്റെയും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധം ഇതിലൂടെ രൂപപ്പെട്ടു. മസ്തിഷ്കം മുൻകൂട്ടി പ്രോഗ്രാം ചെയ്ത പ്രതികരണങ്ങൾ മാത്രം നടപ്പാക്കുന്ന സംവിധാനമല്ലാതെ, പുതിയ പെരുമാറ്റരീതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ സംവിധാനമായി മാറി.
പ്രത്യേകിച്ച് സസ്തനികളിലും പ്രൈമേറ്റുകളിലും ഈ വികാസം അതിശയകരമായ തലത്തിലെത്തി. വലുതും സങ്കീർണ്ണവുമായ മസ്തിഷ്കങ്ങൾ ഇന്ദ്രിയാനുഭവങ്ങളെയും വികാരങ്ങളെയും സ്മരണകളെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും കൂടുതൽ വ്യാപകമായി ഏകീകരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ബോധം തൽക്ഷണ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭാവിപ്രതീക്ഷയിലേക്കും പദ്ധതിയിടലിലേക്കും സാമൂഹിക അവബോധത്തിലേക്കും വ്യാപിച്ചു. ചില ജീവികളിൽ കാണപ്പെടുന്ന ആത്മബോധം (Self-awareness) ഈ വികാസത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഉയർന്ന ഘട്ടമാണ്. ജീവി പരിസ്ഥിതിയുടെ ഒരു ആന്തരിക മാതൃക മാത്രമല്ല, സ്വയം ഒരു പ്രവർത്തകസത്തയായി തിരിച്ചറിയുന്ന മാതൃകയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.
മൃഗബോധത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യബോധത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഗുണപരമായ കുതിപ്പുകളിലൊന്നാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിനെ അത്ഭുതകരമായ ഒരു ചാട്ടമായി കാണുന്നില്ല. മറിച്ച്, ജൈവസങ്കീർണ്ണതയും സാമൂഹികസംഘടനയും വർദ്ധിച്ചതിന്റെ ഫലമായി ഉണ്ടായ ഉദ്ഭവഗുണമായാണ് കാണുന്നത്. മനുഷ്യബോധം രൂപപ്പെട്ടത് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത ഭാഷയുമായും പ്രതീകാത്മക ആശയവിനിമയവുമായും സാമൂഹിക പഠനവുമായും സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യവുമായും സംയോജിക്കുമ്പോഴാണ്.
ഈ പരിവർത്തനത്തിൽ ഭാഷ നിർണ്ണായക പങ്കുവഹിച്ചു. ഭാഷയിലൂടെ അനുഭവങ്ങളെ പ്രതീകങ്ങളാക്കി സൂക്ഷിക്കാനും പങ്കുവെക്കാനും തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറാനും കഴിഞ്ഞു. ഇതോടെ ബോധം തൽക്ഷണാനുഭവങ്ങളുടെ പരിധി കടന്ന് അമൂർത്തമായ ആശയങ്ങൾ, കൂട്ടായ സ്മരണകൾ, സങ്കൽപ്പലോകങ്ങൾ എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കാൻ തുടങ്ങി. വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങൾ സാമൂഹിക അനുഭവങ്ങളായി മാറി. അറിവ് വ്യക്തികളോടൊപ്പം നശിച്ചുപോകാതെ സമൂഹത്തിന്റെ സംയുക്തസ്വത്തായി മാറി.
ഭാഷയുടെ ആവിർഭാവം മനുഷ്യമസ്തിഷ്കത്തെ വിശാലമായ ഒരു കൂട്ടായ ബോധശൃംഖലയുടെ ഘടകമാക്കി മാറ്റി. ആശയവിനിമയം, സഹകരണം, പങ്കുവെക്കുന്ന പ്രതീകവ്യവസ്ഥകൾ എന്നിവയിലൂടെ വ്യക്തികൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു. മനുഷ്യബോധം വ്യക്തിപരമായതിൽ നിന്ന് അടിസ്ഥാനപരമായി സാമൂഹികമായ ഒന്നായി പരിണമിച്ചു. ഓരോ മനുഷ്യനും മുൻതലമുറകൾ സൃഷ്ടിച്ച ഭാഷയുടെയും അറിവിന്റെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും ലോകത്തിലേക്കാണ് ജനിച്ചുവരുന്നത്.
ഇങ്ങനെ കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ സംഘടിത സ്മരണയായി സംസ്കാരം (Culture) രൂപപ്പെട്ടു. സംസ്കാരം അറിവും മൂല്യങ്ങളും നൈപുണ്യങ്ങളും വിശ്വാസങ്ങളും തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറുന്ന ഒരു സാമൂഹിക സ്മൃതിവ്യവസ്ഥയാണ്. ഇതിലൂടെ മനുഷ്യർക്ക് ഓരോ തലമുറയിലും പുതുതായി ആരംഭിക്കാതെ, മുൻതലമുറകളുടെ നേട്ടങ്ങളുടെ മുകളിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് പോകാൻ സാധിച്ചു. ജൈവപരിണാമത്തോടൊപ്പം സാംസ്കാരികപരിണാമവും പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങി.
സാംസ്കാരിക ഏകീകരണം വലിയ സാമൂഹികസംഘടനകളെ നിലനിർത്താൻ കഴിയുന്ന തലത്തിലെത്തിയപ്പോഴാണ് നാഗരികതകൾ ഉദ്ഭവിച്ചത്. കൃഷിയുടെ വികാസം സ്ഥിരതാമസത്തിനും ജനസംഖ്യാവർദ്ധനവിനും സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹികഘടനകൾക്കും വഴിയൊരുക്കി. ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ, സമ്പദ്വ്യവസ്ഥകൾ, മതങ്ങൾ, ശാസ്ത്രം, വിദ്യാഭ്യാസം തുടങ്ങിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ വികസിച്ചു. ഇവയെല്ലാം കൂട്ടായ ബോധത്തെ സംഘടിപ്പിക്കുകയും ഏകോപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംവിധാനങ്ങളായിരുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നാഗരികതകൾ കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഘടനകളാണ്. ന്യൂറോണുകൾ ചേർന്ന് മസ്തിഷ്കം രൂപപ്പെടുന്നതുപോലെ വ്യക്തികൾ ചേർന്ന് സമൂഹം രൂപപ്പെടുന്നു. ലക്ഷക്കണക്കിന് വ്യക്തികളുടെ പരസ്പര ഇടപെടലുകൾ കല, ശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ രൂപത്തിൽ ഉയർന്നതല സാമൂഹികബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസം ബോധത്തിന്റെ പരിണാമത്തിലെ ഒരു നിർണ്ണായക ഘട്ടമാണ്. പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങളെ അന്വേഷിക്കാനും മനസ്സിലാക്കാനും ശാസ്ത്രം മനുഷ്യരാശിക്ക് അവസരം നൽകി. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യബോധത്തിലൂടെ പ്രപഞ്ചം സ്വയം തന്നെ പഠിക്കുകയും മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദ്രവ്യം സ്വയം സംഘടിതമായി മസ്തിഷ്കങ്ങളായി രൂപപ്പെട്ടപ്പോൾ സ്വന്തം ഉത്ഭവത്തെയും ഘടനയെയും വികാസത്തെയും കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ അതിന് കഴിവുണ്ടായി.
സാങ്കേതികവിദ്യ ഈ പ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തി. എഴുത്ത് സ്മരണയെ വിപുലമാക്കി. അച്ചടി അറിവിന്റെ പ്രചരണത്തെ വേഗത്തിലാക്കി. കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ വിവരസംസ്കരണശേഷി വർദ്ധിപ്പിച്ചു. ആഗോള ആശയവിനിമയ ശൃംഖലകൾ കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യ മനസ്സുകളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചു. ഓരോ സാങ്കേതിക മുന്നേറ്റവും കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയും ഏകീകരണവും വർദ്ധിപ്പിച്ചു.
എന്നാൽ ബോധത്തിന്റെ പരിണാമം നേരായ പുരോഗതിയുടെ കഥയല്ല. ഓരോ പുതിയ ഏകീകരണവും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരുകാലത്ത് സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കിയ സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ പിന്നീട് പുരോഗതിയെ തടസ്സപ്പെടുത്താം. സംസ്കാരം ജ്ഞാനത്തെ സംരക്ഷിക്കുമ്പോഴും നവീകരണത്തെ നിയന്ത്രിക്കാം. സമ്പദ്വ്യവസ്ഥകൾ സമൃദ്ധി സൃഷ്ടിക്കുമ്പോഴും അസമത്വം വർദ്ധിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ ബോധത്തിന്റെ വികാസം സംയോജനത്തിന്റെയും വിഘടനത്തിന്റെയും, സ്ഥിരതയുടെയും മാറ്റത്തിന്റെയും, ക്രമത്തിന്റെയും നവീകരണത്തിന്റെയും നിരന്തര സംഘർഷങ്ങളിലൂടെ മുന്നേറുന്നു.
മനുഷ്യചരിത്രം ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ വികാസചരിത്രമാണ്. ഓരോ നാഗരികതയും ഏകീകരണം, പ്രതിസന്ധി, പുനഃസംഘടന, നവോത്ഥാനം എന്നീ ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു. പഴയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ പരിഹാരത്തിലൂടെ പുതിയ ബോധരൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഗോത്രബോധം ദേശീയബോധമായി വികസിക്കുന്നു; ദേശീയബോധം ആഗോളബോധമായി വ്യാപിക്കുന്നു; മതപരമായ ലോകവീക്ഷണങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയ ലോകവീക്ഷണങ്ങളുമായി സംവദിക്കുന്നു. ഓരോ ഘട്ടവും മുൻഘട്ടങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഉയർന്ന സമന്വയമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ബോധത്തിന്റെ ഭാവിപരിണാമം കൂടുതൽ വ്യാപകമായ ഏകീകരണത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയാണ്. മനുഷ്യരാശി രാഷ്ട്രം, മതം, വംശം, ആശയധാര എന്നിവയുടെ പരിമിതികൾ മറികടക്കുന്ന ഒരു ഗ്രഹതല ബോധത്തിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്. പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധികൾ, സാങ്കേതിക പരസ്പരാശ്രിതത്വം, ആഗോള വിവരശൃംഖലകൾ എന്നിവ പുതിയ തരത്തിലുള്ള നാഗരികബോധത്തിന്റെ ജനനത്തിനുള്ള സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി, ആഗോള വിജ്ഞാനശൃംഖലകൾ, ഗ്രഹതല സഹകരണം എന്നിവ ഈ അടുത്ത ഘട്ടത്തിന്റെ സൂചനകളായിരിക്കാം.
അവസാനമായി, ബോധം എന്നത് പ്രപഞ്ചം സ്വയം തന്നെ തിരിച്ചറിയുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ആദിമജീവികളുടെ ലളിതമായ പ്രതികരണങ്ങളിൽ നിന്ന് ആധുനിക മനുഷ്യനാഗരികതയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ആത്മപ്രതിഫലനത്തിലേക്ക് എത്തുന്ന ഈ യാത്ര, ദ്രവ്യത്തിന്റെ സംഘടനയുടെയും വൈരുദ്ധ്യാത്മക വികാസത്തിന്റെയും ചരിത്രമാണ്. മനുഷ്യനാഗരികത ഈ യാത്രയുടെ അന്തിമഘട്ടമല്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സ്വയംഅവബോധത്തിലേക്കും കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ഏകീകരണത്തിലേക്കും പ്രപഞ്ചം നടത്തുന്ന അനന്തമായ യാത്രയിലെ ഒരു ഇടക്കാലഘട്ടം മാത്രമാണ്. ബോധത്തിലൂടെയാണ് പ്രപഞ്ചം ക്രമേണ സ്വയം അറിയുകയും സ്വയം മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്.
QUANTUM DIALECTICS 
Leave a comment