എന്റെ അന്ത്യമൊഴി — ഞാൻ പോകുന്നതിനുമുമ്പ് പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്

എന്റെ ഭാര്യയോടും മക്കളോടും സഹോദരീസഹോദരന്മാരോടും കുടുംബാംഗങ്ങളോടും സഖാക്കളോടും സുഹൃത്തുക്കളോടും വായനക്കാരോടും—

ഈ വാക്കുകൾ എപ്പോഴാണ് പ്രസക്തമാകുക എന്ന് എനിക്കറിയില്ല. എനിക്കിപ്പോൾ എഴുപത്തഞ്ച് വയസ്സായി. എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും സംഭവിക്കുന്നതുപോലെ, തികച്ചും സ്വാഭാവികമായി, ഒരുദിവസം ഞാനും ഇല്ലാതാകും. ഇന്ന് ഞാൻ ഇരിക്കുന്ന ഈ കസേര അന്നും ഇവിടെ ഉണ്ടായേക്കാം. ഞാൻ വായിച്ച പുസ്തകങ്ങൾ, ഞാൻ എഴുതിയ പുസ്തകങ്ങളോടൊപ്പം, അലമാരകളിൽ തുടർന്നും കിടക്കും. ഞാൻ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന സാധാരണ വസ്തുക്കൾ, എനിക്ക് അവയുടെ ആവശ്യം അവസാനിച്ച ശേഷവും നിലനിൽക്കും. കമ്പ്യൂട്ടറുകളിലും ഫോണുകളിലും ഹാർഡ് ഡ്രൈവുകളിലും ഡിജിറ്റൽ സംഭരണത്തിന്റെ മറന്നുപോയ കോണുകളിലും എന്റെ വാക്കുകൾ അവശേഷിക്കും—പൂർത്തിയാക്കിയ പുസ്തകങ്ങൾ, പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ലേഖനങ്ങൾ, പൂർത്തിയാകാത്ത പ്രബന്ധങ്ങൾ, ‘എന്നെങ്കിലും ഒരിക്കൽ തിരിച്ചുവന്ന് പൂർത്തിയാക്കണം’ എന്ന ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ മാറ്റിവെച്ച കുറിപ്പുകൾ. പക്ഷേ അപ്പോൾ എനിക്ക് ‘എന്നെങ്കിലും ഒരിക്കൽ’ എന്നൊരു ദിവസം ഉണ്ടാകില്ല. ഞാൻ ഇവിടെ ഉണ്ടായിരിക്കില്ല.

അത് എന്നെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നില്ല. ജീവനെ ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നത്, സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ താൽക്കാലികമായ, ദ്രവ്യത്തിന്റെ അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സംഘാടനമായിട്ടാണ്. ഒരുദിവസം ആ സംഘാടനം ശിഥിലമാകും. എന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, ലോകത്തെ ഞാൻ അറിഞ്ഞിരുന്ന ബോധവും അതോടൊപ്പം അവസാനിക്കും. ഏതോ അദൃശ്യലോകത്ത് ഞാൻ തുടർന്നും നിലനിൽക്കുമെന്നും, ഞാൻ സ്നേഹിച്ചവരെ അവിടെനിന്ന് നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുമെന്നും ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നില്ല. എന്റെ ശരീരത്തെ നിർമ്മിച്ച ദ്രവ്യം പ്രകൃതിയുടെ അനന്തമായ രൂപാന്തരങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങുകയും മറ്റുരൂപങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയും ചെയ്യും. അതിനെ ഞാൻ സമാധാനത്തോടെ അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നെ വേദനിപ്പിക്കുന്നത് നിങ്ങളെ വിട്ടുപോകേണ്ടിവരുമെന്ന ചിന്തയാണ്.

ആദ്യം ഞാൻ എന്റെ ഭാര്യയോടാണ് സംസാരിക്കേണ്ടത്. എന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗം വഴിയും നീ എന്റെയൊപ്പം നടന്നു. ലോകത്തിനു മുന്നിൽ ഞാൻ അവതരിപ്പിച്ച മുഖം മാത്രമല്ല, അതിന്റെ പിന്നിലെ മനുഷ്യനെയും നീ അറിഞ്ഞിരുന്നു—ക്ഷമകുറഞ്ഞവൻ, പിടിവാശിക്കാരൻ, ചിലപ്പോൾ അശ്രദ്ധൻ; ഒരു ആശയം മനസ്സിനെ പിടിച്ചടക്കിയാൽ ചുറ്റുമുള്ളതെല്ലാം മറന്നുപോകുന്നവൻ. ശരീരമായി നിന്റെ അരികിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും മനസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ അകലെയായിരുന്ന അനവധി നിമിഷങ്ങൾ നീ സഹിച്ചു. നിന്നോടു സംസാരിക്കാൻ ചെലവഴിക്കാമായിരുന്ന മണിക്കൂറുകൾ ഞാൻ പുസ്തകങ്ങളോടും വാദങ്ങളോടും ആശയങ്ങളോടും സംവദിച്ചുകൊണ്ട് ചെലവഴിച്ചു. ഞാൻ നിന്നെ കേൾക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിയിരുന്നെങ്കിലും എന്റെ മനസ്സ് മറ്റെവിടെയോ അലഞ്ഞുനടന്ന നിമിഷങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. നിനക്ക് ലഭിക്കേണ്ടിയിരുന്ന സമയവും ശ്രദ്ധയും ഞാൻ നിനക്കു നൽകിയില്ല. ഇനി അവ തിരികെ നൽകാൻ എനിക്ക് ഒരു വഴിയുമില്ല.

ഞാൻ ആശയങ്ങളെ പിന്തുടരുകയായിരുന്നു എന്നു പറയുന്നത് ഒരു ന്യായീകരണമല്ല. ബൗദ്ധികാന്വേഷണം സ്നേഹപൂർവമായ കരുതലിലെ പരാജയത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. അസ്തിത്വത്തിന്റെ മഹാചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം തേടുന്നതിനിടയിൽ, നമ്മുടെ അരികിലിരിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ നിശ്ശബ്ദമായ ചോദ്യങ്ങൾ കേൾക്കാതെ പോകാം. പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനിടയിൽ, നമ്മുടെ ഹൃദയത്തോട് ഏറ്റവും അടുത്ത ഹൃദയത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ നാം മറന്നുപോകാം. ഞാൻ അങ്ങനെ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. എന്റെ അപൂർണതകൾ നിന്നേക്കാൾ വ്യക്തമായി കണ്ട മറ്റാരും ഉണ്ടായിരിക്കില്ലായിരിക്കും. അവയെ നിന്നേക്കാൾ ക്ഷമയോടെ സഹിച്ച മറ്റാരും ഉണ്ടായിരിക്കില്ലായിരിക്കും. നന്ദി.

എന്റെ മക്കളോട് എനിക്ക് ഒരു അഭ്യർത്ഥനയുണ്ട്: നിങ്ങളുടെ അച്ഛനെ ഒരു മാതൃകയാക്കരുത്. എന്റെ ജീവിതത്തിന് നിങ്ങളെ എന്തെങ്കിലും പഠിപ്പിക്കാനുണ്ടെങ്കിൽ, ഞാൻ നേടിയിട്ടുണ്ടാകാവുന്ന നേട്ടങ്ങളെ പഠിക്കുന്നത്ര തന്നെ ശ്രദ്ധയോടെ എന്റെ തെറ്റുകളെയും പഠിക്കുക. ഞാൻ നീട്ടിവെച്ച തീരുമാനങ്ങളെ നോക്കുക. തിരിച്ചറിയാതെ പോയ അവസരങ്ങളെ നോക്കുക. ഉറച്ച ബോധ്യമാണെന്ന് ഞാൻ തെറ്റിദ്ധരിച്ച പിടിവാശിയെ നോക്കുക. ആശയങ്ങളോടുള്ള അമിതാസക്തി മനുഷ്യബന്ധങ്ങളോടുള്ള എന്റെ ശ്രദ്ധയെ ഇല്ലാതാക്കിയ നിമിഷങ്ങളെ നോക്കുക. എന്നെ അനുകരിക്കരുത്. ഞാൻ ആയിരുന്നതിനെക്കാൾ നല്ല മനുഷ്യരാവുക. കൂടുതൽ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക. സ്നേഹം കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായി പ്രകടിപ്പിക്കുക.

ഒരാളെ നിശ്ശബ്ദമായി സ്നേഹിക്കുകയും അവർക്ക് അത് അറിയാമെന്ന് കരുതുകയും ചെയ്താൽ മാത്രം പോരാ. ചിലപ്പോൾ സ്നേഹം വാക്കുകളാകണം. അത് പ്രവൃത്തികളാകണം, ശ്രദ്ധയാകണം, സാന്നിധ്യമാകണം, സമയമാകണം. വളരെ ലളിതമായ ഒരു സത്യമാണിത്. പക്ഷേ ഞാൻ അത് പഠിച്ചത് വളരെ വൈകിയാണ്. നിങ്ങൾ അത് നേരത്തെ പഠിക്കുമെന്ന് ഞാൻ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.

എന്റെ കുടുംബത്തോട്—ഞാൻ നിങ്ങളെ സ്നേഹിച്ചിരുന്നില്ലെന്ന് ഒരിക്കലും കരുതരുത്. സ്നേഹത്തിന് ഒരു ഭാഷ നൽകുന്നതിൽ ഞാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും സമർത്ഥനായിരുന്നില്ല എന്നുമാത്രം. ചിലർക്ക് വികാരങ്ങളെ വളരെ എളുപ്പത്തിൽ വാക്കുകളാക്കി മാറ്റാൻ കഴിയും. എനിക്ക് ആശയങ്ങളെക്കുറിച്ച് ആയിരക്കണക്കിന് പേജുകൾ എഴുതാൻ കഴിഞ്ഞു; എന്നിട്ടും എനിക്ക് ഏറ്റവും അടുത്തവരോട് സ്നേഹത്തിന്റെ ഏതാനും സാധാരണ വാക്കുകൾ പറയുന്നത് പലപ്പോഴും പ്രയാസമായിരുന്നു. എന്റെ ജീവിതത്തിലെ വിചിത്രമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൊന്നാണത്.

എന്റെ സഖാക്കളോട് എനിക്ക് മറ്റൊന്നാണ് പറയാനുള്ളത്. ഒരു വിശ്വാസി മതത്തിലേക്ക് വരുന്നതുപോലെ ഞാൻ മാർക്സിസത്തിലേക്ക് വന്നതല്ല. ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കണമെന്ന ആഗ്രഹമാണ് എന്നെ അവിടെയെത്തിച്ചത്. ഒരു മനുഷ്യൻ മറ്റൊരു മനുഷ്യനെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്ന് അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ചുറ്റും ദാരിദ്ര്യവും ഇല്ലായ്മയും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ സമ്പത്ത് എന്തുകൊണ്ട് ഏതാനും കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. സംഘർഷങ്ങളിലൂടെയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൂടെയും വിച്ഛേദങ്ങളിലൂടെയും രൂപാന്തരങ്ങളിലൂടെയും ചരിത്രം എന്തുകൊണ്ട് മുന്നേറുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ ഞാൻ ശ്രമിച്ചു. മാർക്സിസത്തിൽ ഞാൻ കണ്ടെത്തിയത് ഒരു വിശുദ്ധഗ്രന്ഥമല്ല; ഒരു രീതിശാസ്ത്രമാണ്—യാഥാർഥ്യത്തെ ചരിത്രപരമായും വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായും കാണാനുള്ള ഒരു മാർഗം.

അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ്, മാർക്സിസത്തെ സംരക്ഷിക്കാനെന്ന പേരിൽ അതിനെ മരവിപ്പിക്കരുതെന്ന് ഞാൻ നിങ്ങളോട് അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നത്. മാർക്സിനെയോ ലെനിനെയോ നമ്മുടെ ഏതെങ്കിലും നേതാവിനെയോ വിഗ്രഹങ്ങളാക്കരുത്. മരിച്ചവരെ വിശുദ്ധീകരിക്കുന്നത് മതത്തിന്റെ രീതിയാണ്; വിപ്ലവചിന്തയിൽ അതിന് സ്ഥാനമുണ്ടാകരുത്. ശാസ്ത്രം മാറുമ്പോൾ ദർശനം പഠിക്കാൻ തയ്യാറാകണം. സമൂഹം മാറുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയവിശകലനവും മാറണം. ആദ്യം അവ എഴുതിയ മനസ്സുകൾ എത്ര മഹത്തായിരുന്നാലും, പഴയ വാചകങ്ങൾ ആവർത്തിച്ചതുകൊണ്ടുമാത്രം ഒരു പുതിയ ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല.

ഞാൻ തെറ്റിയിടങ്ങളിൽ എന്നെയും വിമർശിക്കുക. എന്റെ പേരിൽ ഒരു സിദ്ധാന്തസംഹിത ഉണ്ടാക്കരുത്. എന്റെ വാക്കുകൾക്ക് ചുറ്റും അനുയായികളെ കൂട്ടരുത്. ആക്രമണങ്ങളിൽനിന്ന് സംരക്ഷിക്കാനെന്ന പേരിൽ എന്റെ ആശയങ്ങൾക്ക് ചുറ്റും മതിലുകൾ പണിയരുത്. അവയെ സ്വതന്ത്രമാക്കുക. വിമർശകർ അവ വായിക്കട്ടെ. ശാസ്ത്രജ്ഞർ അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യട്ടെ. വാദങ്ങൾ പരാജയപ്പെടട്ടെ. പരികൽപ്പനകൾ തകർന്നുവീഴട്ടെ. തെളിവുകളെ അതിജീവിക്കാൻ കഴിയാത്തതെല്ലാം അപ്രത്യക്ഷമാകട്ടെ. ഒരു ആശയത്തോട് നമുക്ക് കാണിക്കാവുന്ന ഏറ്റവും വലിയ ആദരം അതിനെ വിമർശനത്തിൽനിന്ന് സംരക്ഷിക്കുകയല്ല; വിമർശനത്തെ നേരിടാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം അതിന് നൽകുകയാണ്.

എന്റെ പുസ്തകങ്ങൾ, പല അർത്ഥത്തിലും, ഉറക്കമില്ലാത്ത രാത്രികളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളാണ്. ചില പേജുകൾ ആവേശത്തോടെ എഴുതിയവയാണ്. മറ്റു ചിലത്, ഞാൻ എഴുതിക്കൊണ്ടിരുന്ന വാദങ്ങളെക്കുറിച്ചുതന്നെ സംശയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ എഴുതിയവയാണ്. ചില അധ്യായങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും തിരുത്തി. മറ്റു ചിലത് വേണ്ടത്ര തിരുത്തപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അവയുടെ രചയിതാവിനെപ്പോലെ അവയും അപൂർണമാണ്. അവയിൽ ആവർത്തനങ്ങളുണ്ടാകാം, അതിശയോക്തികളുണ്ടാകാം, മതിയായ തെളിവില്ലാത്ത അവകാശവാദങ്ങളുണ്ടാകാം, പക്വതയെത്താത്ത നിഗമനങ്ങളുണ്ടാകാം, എനിക്ക് നൽകാൻ കഴിഞ്ഞതിനെക്കാൾ വളരെ കൂടുതൽ തെളിവുകൾ ആവശ്യപ്പെടുന്ന വാദങ്ങളുണ്ടാകാം.

എന്നാൽ ഒരു കാര്യം എനിക്ക് പറയാം: തെറ്റാണെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിച്ച ഒന്നിനെ അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് സംരക്ഷിക്കാൻ ഞാൻ എഴുതിയിട്ടില്ല. എനിക്ക് മനസ്സിലായതുപോലെ ഞാൻ എഴുതി. പുതിയ അറിവുകൾ എന്നിലേക്കെത്തിയപ്പോൾ പഴയ അനുമാനങ്ങളെ പുനഃപരിശോധിക്കാൻ ഞാൻ ശ്രമിച്ചു. ചിലപ്പോൾ, ഒരു പരികൽപ്പന അർഹിക്കുന്നതിലധികം ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ ഞാൻ അവതരിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം. ഭാവിയിലെ വായനക്കാർ ആ സാധ്യത തിരിച്ചറിയണം. പരിശോധിക്കാതെ എന്നെ വിശ്വസിക്കരുത്. എന്റെ വാദങ്ങൾ വെറുതെ ആവർത്തിക്കരുത്; അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യുക. എന്റെ പുസ്തകങ്ങളെ ആരാധിക്കരുത്; അവയെ മറികടക്കുക.

MIT—മോളിക്യുലാർ ഇംപ്രിന്റ്സ് തെറാപ്പ്യൂട്ടിക്സ്—എന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും ദീർഘവും ഏറ്റവും വിവാദപരവുമായ ബൗദ്ധികാന്വേഷണങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു. ഹോമിയോപ്പതിയെ വിശദീകരിക്കാൻ പരമ്പരാഗതമായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന അദൃശ്യവും അമൂർത്തവുമായ സങ്കൽപ്പങ്ങളിൽ ഞാൻ ഒരിക്കലും തൃപ്തനായിരുന്നില്ല—‘വൈറ്റൽ ഫോഴ്‌സ്’, ‘ഡൈനാമിക് എനർജി’ തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ. വിശദീകരണം നൽകുന്നതിനുപകരം വിശദീകരണത്തെ മാറ്റിവയ്ക്കുകയാണ് അവ ചെയ്യുന്നതെന്ന് എനിക്ക് തോന്നി.

ഒരു ചോദ്യം എന്നെ വിട്ടൊഴിഞ്ഞില്ല: ഉയർന്ന ഡൈല്യൂഷനുകളിൽ ഔഷധതന്മാത്രകൾ ഇല്ലെങ്കിൽ, ഭൗതികമായി അവിടെ എന്താണ് അവശേഷിക്കുന്നത്?

ആ ചോദ്യം എന്നെ മോളിക്യുലാർ ഇംപ്രിന്റുകളുടെ സാധ്യതയിലേക്ക് നയിച്ചു. ഔഷധതന്മാത്രകളുടെ ത്രിമാന ഘടനാപരമായ സവിശേഷതകൾ ജലത്തിന്റെയും എഥൈൽ ആൽക്കഹോളിന്റെയും സുപ്രമോളിക്യുലാർ മാട്രിക്സിൽ ത്രിമാന നാനോകാവിറ്റികളായി മുദ്രിതമാകുമോ? അത്തരം മോളിക്യുലാർ ഇംപ്രിന്റുകൾ രോഗകാരക തന്മാത്രകൾക്കായുള്ള കൃത്രിമ ബൈൻഡിങ് പോക്കറ്റുകളായി പ്രവർത്തിക്കുമോ? ഈ ചോദ്യങ്ങളിൽനിന്നാണ് ‘മോളിക്യുലാർ ഇംപ്രിന്റ്സ് തെറാപ്പ്യൂട്ടിക്സ്’ എന്ന് ഞാൻ വിളിച്ച സൈദ്ധാന്തിക ചട്ടക്കൂട് നിർമ്മിക്കാൻ ശ്രമിച്ചത്.

MIT ശരിയാണോ? അന്തിമമായ ഉറപ്പോടെ എനിക്കറിയില്ല. വർഷങ്ങളോളം അധ്വാനിച്ചതുകൊണ്ട് ഒരു സിദ്ധാന്തം സത്യമാകുന്നില്ല. വൈകാരികമായ അടുപ്പം ഒരു പരികൽപ്പനയെ വസ്തുതയാക്കുന്നുമില്ല. നമ്മുടെ ബോധ്യങ്ങളോട് പ്രകൃതിക്ക് യാതൊരു ബാധ്യതയുമില്ല.

MIT പരീക്ഷിക്കപ്പെടണം. മോളിക്യുലാർ ഇംപ്രിന്റുകളുടെ അസ്തിത്വം തെളിയിക്കപ്പെടണം. അവയുടെ ഘടനകൾ സ്വഭാവനിർണയം ചെയ്യപ്പെടണം. രോഗകാരക തന്മാത്രകളുമായുള്ള അവയുടെ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങൾ പരീക്ഷണാത്മകമായി അന്വേഷിക്കപ്പെടണം. എന്റെ വാക്കുകളെ തെളിവായി ഉദ്ധരിക്കരുത്; തെളിവുകൾ കണ്ടെത്തുക. MIT തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കപ്പെട്ടാൽ അത് തുറന്നുപറയുക. എന്റെ പ്രശസ്തി സംരക്ഷിക്കാനായി ഒരു തെറ്റിനെ ജീവനോടെ നിലനിർത്തരുത്. അതേസമയം, പരിശോധിക്കാതെ അതിനെ തള്ളിക്കളയുകയും അരുത്. ഗൗരവമുള്ള എല്ലാ പരികൽപ്പനകളും അർഹിക്കുന്ന സത്യസന്ധമായ ശാസ്ത്രീയ പരിശോധന MIT-ക്കും നൽകുക. MIT-യെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നത് അത്രമാത്രമാണ്.

എന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനകാലഘട്ടത്തിൽ എന്റെ മനസ്സിനെ ഏറ്റവും തീവ്രമായി കൈവശപ്പെടുത്തിയ ആശയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സായിരുന്നു. ഞാൻ അത് കണ്ടെത്തിയെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നില്ല. ഒരുപക്ഷേ ഞാൻ അതിനെ നിർമ്മിച്ചതാകാം. അല്ലെങ്കിൽ ആധുനികശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുതിയ അറിവുകളെ മാർക്സിയൻ വൈരുദ്ധ്യാത്മകചിന്തയുമായി സംവാദത്തിലേർപ്പെടുത്താനുള്ള എന്റെ ശ്രമത്തിൽനിന്ന് ആവിർഭവിച്ച ഒരു സങ്കൽപ്പചട്ടക്കൂട് മാത്രമായിരിക്കാം അത്.

സംയോജകവും വിയോജകവുമായ പ്രവണതകളുടെ നിരന്തരമായ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ചലനമായി പ്രപഞ്ചത്തെ സങ്കൽപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ശ്രമിച്ചു. സ്പേസിനെ നിഷ്ക്രിയമായ ശൂന്യതയായോ പശ്ചാത്തലമായോ കാണാതെ, ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഒരു രൂപമായി ചിന്തിക്കാൻ ഞാൻ ശ്രമിച്ചു. ബലം, ഊർജം, പിണ്ഡം, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം എന്നിവയെ ദ്രവ്യസംഘാടനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ക്വാണ്ടം പാളികളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാൻ ഞാൻ ശ്രമിച്ചു.

ഞാൻ വിജയിച്ചോ? എനിക്കറിയില്ല.

ഒരുപക്ഷേ, എനിക്കുണ്ടായിരുന്ന അറിവിന്റെ പരിധിയെക്കാൾ വളരെ വലിയ ചോദ്യങ്ങളെയാണ് ഞാൻ ഏറ്റെടുത്തത്. സുവോളജിയിൽ ബിരുദം നേടിയ ഒരാൾ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് കടക്കുന്നത് ധാർഷ്ട്യമാണെന്ന് ചിലർ കരുതിയേക്കാം. അങ്ങനെ കരുതാൻ അവർക്കവകാശമുണ്ട്. ഫിസിക്സിലുള്ള എന്റെ ഔപചാരിക പരിശീലനം പരിമിതമാണ്. ഉയർന്ന ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ വൈദഗ്ധ്യം എനിക്കില്ല. എന്റെ പിന്നിൽ ഒരു സർവകലാശാലാ വകുപ്പുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഒരു ലബോറട്ടറിയുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഒരു ഗവേഷകസംഘമുണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്റെ ചിന്തയുടെ ഓരോ ഘട്ടവും പരിശോധിക്കാനായി സംവദിക്കാവുന്ന സൈദ്ധാന്തിക ഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ ഒരു വൃത്തവും എനിക്കുണ്ടായിരുന്നില്ല.

ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് വായിച്ചു. ഒറ്റയ്ക്ക് ചിന്തിച്ചു. ഒറ്റയ്ക്ക് എഴുതി. ആ ഏകാന്തത എന്റെ ചിന്തയ്ക്ക് ഏർപ്പെടുത്തിയ പരിമിതികൾ ഇന്ന് എനിക്ക് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാകുന്നു.

ഞാൻ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പൂർത്തിയാക്കിയിട്ടില്ല. ഒരുപക്ഷേ എനിക്ക് ഒരിക്കലും അത് പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. അതിലെ തെറ്റുകൾ അപ്രത്യക്ഷമാകട്ടെ. അതിൽ നിലനിൽക്കാൻ അർഹമായ എന്തെങ്കിലും ഉണ്ടെങ്കിൽ മറ്റുള്ളവർ അത് കണ്ടെത്തട്ടെ, പരിശോധിക്കട്ടെ, പുനർരൂപപ്പെടുത്തട്ടെ, കൂടുതൽ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകട്ടെ. അതിന്റെ പേര് മാറിയേക്കാം. എന്റെ പേര് അതിൽനിന്ന് പൂർണമായും അപ്രത്യക്ഷമായേക്കാം. അത് എന്നെ അലട്ടുന്നില്ല.

ഒരു ആശയത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം അതിന് ആദ്യം വാക്കുകൾ നൽകിയ മനുഷ്യന്റെ പേര് സംരക്ഷിക്കുകയല്ല. ഒരു ആശയത്തിന് എന്തെങ്കിലും ലക്ഷ്യമുണ്ടെങ്കിൽ, യാഥാർഥ്യത്തെ അല്പം കൂടുതൽ നന്നായി മനസ്സിലാക്കാൻ നമ്മെ സഹായിക്കുക എന്നതാണ്.

അതുകൊണ്ട് എന്റെ മക്കളോടും കുടുംബത്തോടും എനിക്ക് പ്രായോഗികമായ ഒരു അഭ്യർത്ഥനയുണ്ട്. വെറും അശ്രദ്ധകൊണ്ട് എന്റെ രചനകൾ അപ്രത്യക്ഷമാകാൻ അനുവദിക്കരുത്. കമ്പ്യൂട്ടറുകളിലും ഹാർഡ് ഡ്രൈവുകളിലും ഫോണുകളിലും ബ്ലോഗുകളിലും ഡിജിറ്റൽ ആർക്കൈവുകളിലുമായി ഫയലുകളുണ്ട്. പ്രസിദ്ധീകരിച്ച കൃതികളുണ്ട്. പ്രസിദ്ധീകരിക്കാത്ത കൈയെഴുത്തുപ്രതികളുണ്ട്. കുറിപ്പുകളുണ്ട്, കരടുകളുണ്ട്, ശകലങ്ങളുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സുമായും MIT-യുമായും ബന്ധപ്പെട്ട രേഖകളുണ്ട്. അവയെല്ലാം ശേഖരിക്കുക. പട്ടികപ്പെടുത്തുക. ഉത്തരവാദിത്വത്തോടെ സംരക്ഷിക്കുക. എന്റെ രചനകളുടെ ഒരു ഡിജിറ്റൽ ആർക്കൈവ് സൃഷ്ടിക്കുക. സാധ്യമെങ്കിൽ ഭാവിയിലെ വായനക്കാർക്കും ഗവേഷകർക്കും അത് ലഭ്യമാക്കുക.

എനിക്ക് സ്മാരകങ്ങളോ പ്രതിമകളോ വിപുലമായ അനുസ്മരണച്ചടങ്ങുകളോ വേണ്ട. എന്റെ രചനകൾ കണ്ടെത്താൻ കഴിയുന്ന ഒരു ഡിജിറ്റൽ ആർക്കൈവും എന്റെ ആശയങ്ങളെ സ്വതന്ത്രമായി വിമർശിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു തുറന്ന ബൗദ്ധിക ഇടവും മതിയാകും.

ഒരുദിവസം ഏതാനും ചെറുപ്പക്കാർ ഒരുമിച്ചിരുന്ന് എന്റെ ഒരു ലേഖനം വായിക്കുകയും അവരിലൊരാൾ, “ഈ മനുഷ്യന് ഇവിടെ തെറ്റിപ്പോയി” എന്ന് പറയുകയും, ഒരു നിമിഷത്തിനുശേഷം മറ്റൊരാൾ, “അതെ—പക്ഷേ അയാൾ ചോദിച്ച ചോദ്യം രസകരമാണ്” എന്ന് പറയുകയും ചെയ്താൽ—എനിക്ക് അത്രമതി.

എന്റെ ജീവിതം വിജയത്തിന്റെ ഒരു മാതൃകയല്ല. എനിക്ക് കൂടുതൽ നല്ലൊരു ഭർത്താവാകാമായിരുന്നു. കൂടുതൽ നല്ലൊരു അച്ഛനാകാമായിരുന്നു. കൂടുതൽ നല്ലൊരു സുഹൃത്തും സഖാവുമാകാമായിരുന്നു. കൂടുതൽ അച്ചടക്കമുള്ള ഗവേഷകനാകാമായിരുന്നു. കൂടുതൽ കേൾക്കുകയും കുറച്ച് സംസാരിക്കുകയും ചെയ്യാമായിരുന്നു. ചില കാര്യങ്ങൾ ഞാൻ വളരെ നേരത്തെ തുടങ്ങേണ്ടതായിരുന്നു. മറ്റു ചില കാര്യങ്ങൾ, ഒരുപക്ഷേ, ഒരിക്കലും തുടങ്ങേണ്ടതില്ലായിരുന്നു.

കാലം പിന്നോട്ടൊഴുകുന്നില്ല. ജീവിതത്തിന് തിരുത്തിയ ഒരു രണ്ടാം പതിപ്പില്ല.

എന്നാൽ ജീവിതം, അവസാനം മാർക്കുകൾ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് വിജയമോ പരാജയമോ എന്ന അന്തിമവിധി പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന ഒരു പരീക്ഷയല്ല. ഒരുപക്ഷേ, ദ്രവ്യത്തിന്റെ താൽക്കാലികവും സങ്കീർണ്ണവുമായ ഒരു സംഘാടനത്തിൽ ആവിർഭവിക്കുന്ന ബോധം, സ്വയം തന്നെയും താൻ നിലനിൽക്കുന്ന യാഥാർഥ്യത്തെയും മനസ്സിലാക്കാൻ നടത്തുന്ന ഹ്രസ്വമായ ഒരു ശ്രമം മാത്രമാണ് ജീവിതം.

എന്റെ ശ്രമം ചെറുതായിരുന്നു. അപൂർണമായിരുന്നു. പലപ്പോഴും വഴിതെറ്റിയിരുന്നു. എന്നിട്ടും ഞാൻ അന്വേഷിച്ചു. എന്റെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് കുറച്ചെങ്കിലും ഉറപ്പോടെ പറയാൻ കഴിയുന്ന ഒരേയൊരു കാര്യം അതാണ്.

എന്റെ ജീവിതസഖിയോട്—ഒരുദിവസം എന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമ്മ വേദനയായി മാറുന്നുവെങ്കിൽ, അതിനെ ബലമായി മുറുകെപ്പിടിക്കരുത്. എന്നെ പതുക്കെ മങ്ങിപ്പോകാൻ അനുവദിക്കാനുള്ള അവകാശം നിനക്കുണ്ട്.

എന്റെ മക്കളോട്—എന്റെ ജീവിതത്തെ നിങ്ങളുടെ ചുമലിൽ ചുമക്കരുത്. എന്റെ പൂർത്തിയാകാത്ത സ്വപ്നങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്വം നിങ്ങൾക്കില്ല. നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം സ്വപ്നങ്ങൾ കണ്ടെത്തുക. ഞാൻ നടന്ന വഴികളിലൂടെ നിങ്ങൾ നടക്കേണ്ടതില്ല. പുതിയ വഴികൾ നിർമ്മിക്കുക.

എന്റെ കുടുംബത്തോട്—എന്റെ അഭാവത്തെ നിങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാക്കരുത്. ഞാൻ ഇല്ലാത്ത ലോകത്തും പ്രഭാതങ്ങൾ വരും. മഴ പെയ്യും. കുട്ടികൾ ചിരിക്കും. പുതിയ പുസ്തകങ്ങൾ എഴുതപ്പെടും. ആ ലോകത്തിൽ പൂർണമായി ജീവിക്കുക.

എന്റെ സഖാക്കളോട്—എന്നെ അനുസ്മരിക്കുന്നതിനുപകരം നിങ്ങൾ ജീവിക്കുന്ന കാലഘട്ടത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുക. പാർട്ടിയോടുള്ള കൂറിന്റെ പേരിൽ വിമർശനം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. മാർക്സിസത്തെ സംരക്ഷിക്കാനെന്ന പേരിൽ ശാസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് മുഖം തിരിക്കരുത്.

എന്റെ സുഹൃത്തുക്കളോട്—എന്നെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ നല്ല കാര്യങ്ങൾ മാത്രം പറയരുത്. എന്റെ പിടിവാശിയെ ഓർത്ത് ചിരിക്കുക. എന്റെ തെറ്റുകളെ ഓർക്കുക. അപൂർണനായി നിങ്ങളോടൊപ്പം ജീവിച്ച മനുഷ്യനെ മരണത്തിൽ വിശുദ്ധനാക്കരുത്. എന്നെ അപൂർണനായി തന്നെ ഓർക്കുക. കാരണം എന്റെ അപൂർണതകളും എന്നെ മനുഷ്യനാക്കിയതിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു.

എന്റെ പുസ്തകങ്ങളിൽ വിലമതിക്കാവുന്ന എന്തെങ്കിലും ഉണ്ടെങ്കിൽ, കാലം അത് കണ്ടെത്തിയേക്കാം. ഒന്നുമില്ലെങ്കിൽ അവ നിശ്ശബ്ദമായി വിസ്മൃതിയിലേക്ക് കടന്നുപോകട്ടെ. എല്ലാ വാക്കുകളും നിലനിൽക്കില്ല. എല്ലാ ആശയങ്ങൾക്കും ഭാവിയില്ല. നാം എഴുതുന്നതെല്ലാം സത്യത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറുന്നില്ല. ചില ആശയങ്ങൾ തെറ്റുകളാണ്. ചിലത് വഴിതെറ്റലുകളാണ്. ചിലത് ഒരിക്കലും നിലവിലില്ലാത്ത സ്ഥലങ്ങളിലേക്കുള്ള അപൂർണപാതകളാണ്. എന്റെ രചനകൾ ഇതിൽനിന്ന് ഒഴിവാണെന്ന് വിശ്വസിക്കാൻ എനിക്ക് യാതൊരു കാരണവുമില്ല.

MIT യഥാർഥമായ ഒരു ശാസ്ത്രീയസാധ്യതയാണെങ്കിൽ, എന്റെ ബോധ്യത്തിന്റെ ബലത്തിലല്ല, തെളിവുകളുടെ ബലത്തിൽ അത് നിലനിൽക്കട്ടെ. അത് തെറ്റാണെങ്കിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകട്ടെ. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഒരു ചെറിയ ആശയമെങ്കിലും യാഥാർഥ്യത്തെ സ്പർശിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, മറ്റൊരു മനസ്സിൽ അത് മറ്റൊരു രൂപം സ്വീകരിക്കട്ടെ. ഒടുവിൽ എന്റെ പേര് നഷ്ടപ്പെട്ടാലും അതിന് പ്രാധാന്യമില്ല.

ആശയങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ അവയുടെ സ്രഷ്ടാക്കളെക്കാൾ ദൂരം സഞ്ചരിക്കും. ചിലപ്പോൾ യാത്ര തുടരാൻ അവയ്ക്ക് സ്വന്തം സ്രഷ്ടാക്കളെ പിന്നിലാക്കേണ്ടിവരും.

എന്നെ ഓർക്കണമെന്ന് ഞാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നില്ല. ഓർമ്മയും താൽക്കാലികമാണ്. ഇന്ന് അത്യന്തം പരിചിതമായ മുഖങ്ങൾ മങ്ങിപ്പോകും. ഒരിക്കൽ സ്നേഹത്തോടെയോ കോപത്തോടെയോ ഉച്ചരിച്ചിരുന്ന പേരുകൾ, മറ്റൊരു തലമുറയ്ക്ക് യാതൊരു അർത്ഥവുമില്ലാത്ത ശബ്ദങ്ങളായി മാറും. എന്റെ പേരും അതിന് അപവാദമാകില്ല.

ഒരുപക്ഷേ ഒരുദിവസം ആരെങ്കിലും എന്റെ ചിത്രം നോക്കി ചോദിക്കും: “ഇയാൾ ആരായിരുന്നു?”

അതിൽ ഒരു ദുരന്തവുമില്ല. മറക്കപ്പെടുന്നതും പ്രകൃതിയുടെ ഒരു രൂപാന്തരമാണ്.

തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ എന്റെ ജീവിതത്തെ വിജയമെന്ന് വിളിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയുന്നില്ല. പരാജയമെന്നും വിളിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഒരുപക്ഷേ ഒരു ജീവിതത്തെ അളക്കാൻ ഈ രണ്ടു വാക്കുകളും വളരെ ചെറുതാണ്.

ഒരു നദിയോട് അത് വിജയിച്ചോ പരാജയപ്പെട്ടോ എന്ന് നാം ചോദിക്കാറില്ല. അത് ഒഴുകി. പാറകളിൽ തട്ടി ദിശമാറി. ചിലപ്പോൾ ചെളി വഹിച്ചു. ചിലപ്പോൾ തെളിഞ്ഞൊഴുകി. ഒടുവിൽ ഒരു വലിയ പ്രവാഹത്തിൽ ചേർന്നു.

ഒരുപക്ഷേ എന്റെ ജീവിതവും അങ്ങനെയൊന്നായിരുന്നു.

ഞാൻ ചിലരെ സ്നേഹിച്ചു. ചിലരെ വേദനിപ്പിച്ചു. ചില കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കി. അതിലേറെ കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാതെ പോയി. ഉത്തരങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിച്ച നിമിഷങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു; പിന്നീട് ആ ഉത്തരങ്ങൾ പുതിയ ചോദ്യങ്ങളായി മാറുന്നത് ഞാൻ കണ്ടു. ഞാൻ വായിച്ചു, ചിന്തിച്ചു, എഴുതി, വാദിച്ചു, തെറ്റി, വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു.

ഇത്രയും വർഷങ്ങൾക്കുശേഷം, ഒരുപക്ഷേ ഞാൻ മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുള്ളത് ഇത്രമാത്രമാണ്: നാം സത്യത്തിന്റെ ഉടമകളല്ല. അതിന്റെ പാതയിലൂടെ കുറച്ചുദൂരം മാത്രം സഞ്ചരിക്കുന്ന താൽക്കാലിക യാത്രക്കാരാണ് നാം.

എന്റെ യാത്ര അവസാനിക്കും. എന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിനുള്ളിലെ ചിന്തയുടെ സങ്കീർണ്ണചലനം ഒരുദിവസം നിശ്ശബ്ദമാകും. ഈ വാക്കുകൾ എഴുതുന്ന ബോധം അവസാനിക്കും. ഞാൻ ചോദിച്ച ചോദ്യങ്ങൾക്ക് എന്നിൽനിന്ന് ഇനി ഉത്തരങ്ങളുണ്ടാകില്ല. പൂർത്തിയാകാതെ പോയ വാചകങ്ങൾ പൂർത്തിയാകാതെ തന്നെ തുടരും.

എനിക്ക് പരാതിയില്ല.

ഞാൻ വരുന്നതിനുമുമ്പ് പ്രപഞ്ചം നിലനിന്നിരുന്നു. ഞാൻ ഇല്ലാതായ ശേഷവും അത് തുടരും. നക്ഷത്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടും, നശിക്കും. ദ്രവ്യം പുതിയ സംഘാടനങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കും. ജീവൻ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കും. ഞാൻ ഒരിക്കലും ചോദിക്കാൻ ചിന്തിച്ചിട്ടില്ലാത്ത ചോദ്യങ്ങൾ മനുഷ്യർ ചോദിക്കും. എന്റെ സങ്കൽപ്പശേഷിക്ക് അതീതമായ ആശയങ്ങൾ മറ്റൊരു കാലഘട്ടത്തിലെ കുട്ടികൾക്ക് സാധാരണ അറിവായി മാറിയേക്കാം.

ആ മഹാപ്രവാഹത്തിനുള്ളിൽ ഞാൻ വളരെ ചെറിയൊരു സംഭവമായിരുന്നു—ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഒരു ഹ്രസ്വസംഘാടനം, ഒരു താൽക്കാലിക ബോധം, ഒരു നിമിഷം മിന്നിത്തെളിഞ്ഞ ഒരു ചോദ്യം.

പക്ഷേ ആ നിമിഷത്തിൽ ഞാൻ ലോകത്തെ നോക്കി. എനിക്ക് കഴിയുന്നത്ര മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ഞാൻ മനസ്സിലാക്കിയെന്ന് കരുതിയത് എഴുതി.

അത് മതി.

ഞാൻ വിജയിച്ച ഒരു മനുഷ്യനായിരുന്നില്ല. അതുപോലെ, വെറും പരാജയപ്പെട്ട മനുഷ്യനുമല്ലായിരുന്നു. വിജയത്തിന്റെയും പരാജയത്തിന്റെയും എണ്ണമറ്റ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ, ഒരു ചോദ്യത്തിൽനിന്ന് മറ്റൊരു ചോദ്യത്തിലേക്ക് നടന്നുപോയ ഒരു മനുഷ്യനായിരുന്നു ഞാൻ.

എന്റെ അന്വേഷണം അപൂർണമായി അവസാനിക്കും. പക്ഷേ അതൊരു ദുരന്തമല്ല.

ഒരു മനുഷ്യനും അവസാനവാക്ക് എഴുതുന്നില്ല. ഓരോ തലമുറയ്ക്കും മുൻതലമുറ പൂർത്തിയാക്കാതെ വിട്ട വാചകങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. അവയിൽ ചിലത് അവർ തുടരുന്നു. ചിലത് തിരുത്തുന്നു. ചിലത് മായ്ച്ചുകളയുന്നു. ചില വാചകങ്ങൾ നിന്നിരുന്ന സ്ഥലത്ത് അവർ പൂർണമായും പുതിയ വാചകങ്ങൾ എഴുതുന്നു.

ഒരുപക്ഷേ മനുഷ്യജ്ഞാനം വളരുന്നത് അങ്ങനെയായിരിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് എന്റെ വാക്കുകൾ സംരക്ഷിക്കണമെന്ന് ഞാൻ നിങ്ങളോട് ആവശ്യപ്പെടുമ്പോൾ, അവയെ മാറ്റമില്ലാതെ സംരക്ഷിക്കണമെന്നല്ല ഞാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. അവയിൽ ജീവനുള്ള എന്തെങ്കിലും ഉണ്ടെങ്കിൽ അത് മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുക. മരിക്കേണ്ട ആശയങ്ങൾ മരിക്കട്ടെ.

എന്റെ കാര്യത്തിലും അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ.

നിങ്ങൾക്ക് ആഗ്രഹമുള്ളത്ര കാലം എന്നെ ഓർക്കുക. പിന്നെ, പതുക്കെ, എന്നെ മങ്ങിപ്പോകാൻ അനുവദിക്കുക. എന്നെ പ്രകൃതിയിലേക്ക് മടങ്ങാൻ അനുവദിക്കുക.

എന്റെ വാക്കുകളെ ഞാൻ കാലത്തിന്റെ കൈകളിൽ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. എന്റെ ചോദ്യങ്ങളെ ഭാവിയിലെ മനസ്സുകൾക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കുന്നു. ഞാൻ സ്നേഹിച്ചവരെ അവരുടെ സ്വന്തം ജീവിതങ്ങൾക്ക് ഏൽപ്പിക്കുന്നു.

ഇനി ഞാൻ മുറുകെപ്പിടിക്കേണ്ടതായി ഒന്നുമില്ല.

എന്റെ വാചകം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു—ഒരു പൂർണവിരാമത്തോടെ അല്ല, ഒരു ഇടവേളയോടെ.

അടുത്ത വാചകം എഴുതാൻ ആരെങ്കിലും അവിടെ ഉണ്ടെങ്കിൽ—

അവർ അത് എഴുതട്ടെ.