ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനത്തിന്റെ ആശയപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആഴങ്ങളിലേക്ക് ഒരു അന്വേഷണയാത്ര

ഓരോ മഹത്തായ സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന്റെയും പിന്നിൽ അതിനനുയോജ്യമായ ഒരു പുതിയ ലോകവീക്ഷണം ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. അടിമസമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ഫ്യൂഡലിസത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം, ഫ്യൂഡലിസത്തിൽ നിന്ന് മുതലാളിത്തത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം, ശാസ്ത്രവിപ്ലവം, വ്യവസായവിപ്ലവം, ആധുനിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഉദയം, സോഷ്യലിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ വളർച്ച—ഇവയൊന്നും കേവലം സാമ്പത്തികമോ രാഷ്ട്രീയമോ ആയ പ്രക്രിയകൾ മാത്രമായിരുന്നില്ല. അവയെല്ലാം ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്ന രീതിയിൽ സംഭവിച്ച അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റങ്ങളുടെ ചരിത്രം കൂടിയായിരുന്നു. ഒരു സമൂഹം സ്വയം എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കുന്നു എന്നതാണ് അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, ചരിത്രത്തിലെ എല്ലാ വിപ്ലവങ്ങൾക്കും മുമ്പായി ചിന്തയുടെ രംഗത്ത് ഒരു വിപ്ലവം സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്.

പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ കാറൽ മാർക്സും ഫ്രെഡറിക് എംഗൽസും അവതരിപ്പിച്ച ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം അത്തരമൊരു ബൗദ്ധിക വിപ്ലവമായിരുന്നു. ന്യൂട്ടോണിയൻ യന്ത്രവാദത്തിന്റെയും ഹെഗേലിയൻ ആദർശവാദത്തിന്റെയും പരിമിതികളെ അതിജീവിച്ചുകൊണ്ട്, പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും ചരിത്രത്തെയും മനുഷ്യബോധത്തെയും ഒരേ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള സമഗ്രമായ ഒരു ശാസ്ത്രീയ രീതിശാസ്ത്രം അവർ വികസിപ്പിച്ചു. അവരുടെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന പ്രത്യേക നിഗമനങ്ങളായിരുന്നില്ല; മറിച്ച് യാഥാർഥ്യത്തെ സ്ഥിരതയുള്ള വസ്തുക്കളുടെ സമാഹാരമായി കാണാതെ, പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെയും വൈരുധ്യങ്ങളുടെയും നിരന്തരമായ ചലനത്തിന്റെയും ഗുണപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും സമഗ്രതയായി കാണുന്ന ഒരു പുതിയ അന്വേഷണരീതിയായിരുന്നു.

എന്നാൽ മാർക്സിസത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ സവിശേഷത അതിന്റെ അപൂർണതയാണ്. ഇത് വിരോധാഭാസമായി തോന്നാമെങ്കിലും, അതുതന്നെയാണ് അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി. മാർക്സിസം ഒരിക്കലും അവസാനിച്ച ഒരു ചിന്താസംവിധാനമല്ല; അവസാനിക്കാനും കഴിയില്ല. കാരണം, അത് വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യത്തെയാണ്. യാഥാർഥ്യം മാറുമ്പോൾ അതിനെ മനസ്സിലാക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയ രീതികളും വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മാർക്സിസത്തോടുള്ള യഥാർത്ഥ വിശ്വസ്തത അതിന്റെ വാചകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലല്ല; അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണരീതിയെ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.

മാർക്സും എംഗൽസും ജീവിച്ചിരുന്ന കാലഘട്ടത്തിലെ ശാസ്ത്രം ഇന്ന് നമുക്കറിയാവുന്ന ശാസ്ത്രമല്ലായിരുന്നു. അവർക്ക് അറിയാമായിരുന്നത് ന്യൂട്ടോണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രവും പ്രാരംഭ രസതന്ത്രവും ഡാർവിന്റെ പരിണാമസിദ്ധാന്തവും ഊർജസംരക്ഷണനിയമവുമായിരുന്നു. ആ കാലഘട്ടത്തിൽ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ജനിച്ചിരുന്നില്ല. ഡി.എൻ.എ.യുടെ ഘടന കണ്ടെത്തപ്പെട്ടിരുന്നില്ല. സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം, നിർമ്മിതബുദ്ധി, അരേഖീയ ചലനശാസ്ത്രം (nonlinear dynamics), സ്വയംസംഘടന (self-organization), ആവിർഭാവസിദ്ധാന്തം (emergence theory) എന്നിവയെല്ലാം ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ രണ്ടാം പകുതിയിലും ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലുമാണ് വികസിച്ചത്.

അതിനാൽ ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഉയരുന്നു. സമകാലിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഈ മഹത്തായ വികാസം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെ ബാധിക്കേണ്ടതില്ലേ? പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകൾ മാർക്സിയൻ ദർശനത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളേണ്ട ആവശ്യമില്ലേ? മാർക്സിസം ഒരു ശാസ്ത്രീയ ലോകവീക്ഷണമാണെങ്കിൽ, ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസത്തോടൊപ്പം അതും വികസിക്കേണ്ടതല്ലേ?

ഈ ചോദ്യങ്ങളിൽനിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുമാറാൻ കഴിയില്ല. കാരണം, പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങൾ പഴയ സൈദ്ധാന്തിക ഉപകരണങ്ങളെ നിരന്തരം പരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മുതലാളിത്തം മാർക്സിന്റെ കാലത്തെ മുതലാളിത്തമല്ല. വ്യവസായ ഉൽപ്പാദനം ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ക്രമേണ വിവരത്തിലേക്കും ഡാറ്റയിലേക്കും ധനകാര്യ ശൃംഖലകളിലേക്കും ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശങ്ങളിലേക്കും അൽഗോരിതങ്ങളിലേക്കും ജീവസാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കും മാറിയിരിക്കുന്നു. ഒരു ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമിന് നിരവധി രാഷ്ട്രങ്ങളുടെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയുന്ന കാലഘട്ടമാണിത്. ഒരു അൽഗോരിതത്തിന് കോടിക്കണക്കിന് ജനങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയാഭിപ്രായങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയും. നിർമ്മിതബുദ്ധിക്ക് മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽമാത്രമല്ല, ചിന്താപ്രക്രിയയുടെ ചില ഭാഗങ്ങൾ പോലും ഏറ്റെടുക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യം രൂപപ്പെടുകയാണ്.

അതോടൊപ്പം പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ഇതുവരെ അനുഭവിക്കാത്ത ആഗോള വെല്ലുവിളിയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, ജീവജാലവൈവിധ്യത്തിന്റെ നഷ്ടം, ജലക്ഷാമം, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയുടെ പ്രതിസന്ധി, മഹാമാരികൾ, ആണവഭീഷണി, ഡിജിറ്റൽ നിരീക്ഷണരാഷ്ട്രങ്ങൾ, വിവരയുദ്ധം എന്നിവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ട സങ്കീർണ്ണ പ്രശ്നങ്ങളാണ്. ഇവയെ ഓരോന്നായി വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഓരോ പ്രശ്നവും മറ്റെല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളുമായും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഇതാണ് സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ (Complexity Science) ഏറ്റവും വലിയ കണ്ടെത്തൽ. ലോകം ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടമല്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ട ബഹുതല ശൃംഖലകളുടെ ഒരു ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്. ചെറിയ പ്രാദേശിക മാറ്റങ്ങൾ ആഗോളതലത്തിലുള്ള വലിയ പരിവർത്തനങ്ങൾക്ക് കാരണമാകാം. അതുപോലെ, വളരെ വലിയ ഇടപെടലുകൾ ചിലപ്പോൾ പ്രതീക്ഷിച്ചതുപോലെ ഫലപ്രദമാകണമെന്നില്ല. പ്രതികരണവലയങ്ങൾ (feedback loops), നിർണായകഘട്ടങ്ങൾ (critical transitions), ആവിർഭാവം (emergence), സ്വയംസംഘടന (self-organization), അരേഖീയത (nonlinearity) എന്നിവയാണ് പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാന പ്രവർത്തനരീതികൾ.

ഈ കണ്ടെത്തലുകൾ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന് പരിചിതമല്ലാത്തവയല്ല. അളവിൽ നിന്നുള്ള ഗുണപരമായ മാറ്റം, വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഐക്യം, നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം, സമഗ്രത എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള മാർക്സിയൻ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയും ആധുനിക സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രവും തമ്മിൽ ശ്രദ്ധേയമായ ആശയപരമായ സാമ്യങ്ങൾ കാണാം. എന്നാൽ ഇവ രണ്ടും ഒരുപോലെയാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം ഈ ആശയങ്ങൾക്ക് ഗണിതശാസ്ത്രപരവും പരീക്ഷണാത്മകവും കമ്പ്യൂട്ടേഷണൽ അടിസ്ഥാനവുമൊരുക്കുന്നു. അതേസമയം, ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം അവയ്ക്ക് ചരിത്രപരവും സാമൂഹികവും ദാർശനികവുമായ വിശദീകരണം നൽകുന്നു.

ഇവ രണ്ടും തമ്മിൽ സംയോജിപ്പിക്കപ്പെടേണ്ടത് ഇന്നത്തെ ചരിത്രപരമായ ആവശ്യമാണ്. അതുപോലെ, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും വസ്തുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ സങ്കൽപ്പങ്ങളെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റിമറിച്ചു. വസ്തു എന്നത് ചെറിയ ഖരകണങ്ങളുടെ കൂട്ടമാണെന്ന യാന്ത്രിക ധാരണ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. ബന്ധങ്ങളും സാധ്യതകളും ക്ഷേത്രങ്ങളും (fields), ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകളും പരസ്പരക്രിയകളും ചേർന്നാണ് ഭൗതിക യാഥാർഥ്യം രൂപപ്പെടുന്നത് എന്ന പുതിയ കാഴ്ചപ്പാട് രൂപപ്പെട്ടു. ഈ കണ്ടെത്തലുകൾ നേരിട്ട് സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് മാറ്റിവെക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മകവും ബന്ധാത്മകവുമായ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ദാർശനിക ധാരണയെ അവ സമ്പന്നമാക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രസക്തി ഉയർന്നുവരുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തെ സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് യാന്ത്രികമായി പ്രയോഗിക്കാനുള്ള ശ്രമമല്ല. അതുപോലെ മാർക്സിസത്തിന് പകരം മറ്റൊരു തത്ത്വചിന്തയും അല്ല. മറിച്ച്, ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിവിധ ശാഖകളിൽ—ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, നിർമ്മിതബുദ്ധി, നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം—ഉണ്ടായ വിപ്ലവകരമായ അറിവുകളെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന്റെ രീതിശാസ്ത്രവുമായി സംയോജിപ്പിച്ച് അതിനെ പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിനനുസരിച്ച് വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു ശ്രമമാണ്.

ഇത് ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രശാഖയല്ല; മറിച്ച് ഒരു പുതിയ രീതിശാസ്ത്രമാണ്. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രകൃതി, സമൂഹം, ബോധം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ചരിത്രം എന്നിവയെ ഒറ്റപ്പെട്ട മേഖലകളായി കാണാതെ, പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും സഹപരിണമിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന (co-evolving) ബഹുതല സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളായി മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഈ സമീപനത്തിൽ മാറ്റം എന്നത് ഒരു നേരിയ രേഖയിൽ നടക്കുന്ന പ്രക്രിയയല്ല; നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനകളുടെയും പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളുടെയും ബഹുതല പ്രതികരണവലയങ്ങളുടെയും ഫലമാണ്.

ഈ രീതിശാസ്ത്രത്തിന് ഏറ്റവും വലിയ രാഷ്ട്രീയപ്രാധാന്യമുണ്ട്. കാരണം, ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഇനി തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ സാമ്പത്തികസമരങ്ങൾ മാത്രം വിശകലനം ചെയ്താൽ മതിയാകില്ല. വിവരയുദ്ധം, സാംസ്കാരിക ആധിപത്യം, നിർമ്മിതബുദ്ധി, അൽഗോരിതമിക നിയന്ത്രണം, ഡിജിറ്റൽ മൂലധനം, കാലാവസ്ഥാ പ്രതിസന്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, ആഗോള വിതരണശൃംഖലകൾ, നെറ്റ്‌വർക്ക് സമൂഹം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയ അവബോധവും അതിന് അനിവാര്യമാണ്. ഈ പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാതെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിന് ചരിത്രത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ നിലകൊള്ളാൻ കഴിയില്ല.

അതിനാൽ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് അതിനെ മാറ്റമില്ലാത്ത സിദ്ധാന്തമാക്കി സംരക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെയല്ല. അതിനെ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് അതിനെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടത്. മാർക്സ് തന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ ചെയ്തത് അതുതന്നെയായിരുന്നു. എംഗൽസ് തന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ ചെയ്തത് അതുതന്നെയായിരുന്നു. ലെനിനും ഗ്രാംഷിയും അതുതന്നെയാണ് ചെയ്തത്. ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ആ ചരിത്രപരമായ ഉത്തരവാദിത്തം വീണ്ടും നമ്മുടെ മുന്നിൽ ഉയർന്നുവരുന്നു. ഈ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കാനുള്ള ഒരു സൈദ്ധാന്തിക ശ്രമമായാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

മാർക്സിന്റെ മഹത്വം അദ്ദേഹം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ വിമർശകനായിരുന്നു എന്നതിൽ മാത്രമല്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന മനുഷ്യസമൂഹത്തെ പഠിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ രീതിശാസ്ത്രം രൂപപ്പെടുത്തിയെന്നതാണ്. മാർക്സിന് മുമ്പും സമൂഹത്തെക്കുറിച്ച് മഹത്തായ ചിന്തകർ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. പ്ലേറ്റോ, അരിസ്റ്റോട്ടിൽ, മക്കിയവെല്ലി, ഹോബ്സ്, ലോക്ക്, റൂസോ, ആഡം സ്മിത്ത്, റിക്കാർഡോ, ഹെഗൽ തുടങ്ങി അനേകം ദാർശനികരും സാമ്പത്തികശാസ്ത്രജ്ഞരും മനുഷ്യസമൂഹത്തെക്കുറിച്ച് ഗൗരവമായ പഠനങ്ങൾ നടത്തിയിരുന്നു. എന്നാൽ അവരിൽ ഓരോരുത്തരുടെയും സമീപനത്തിന് ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളുണ്ടായിരുന്നു. ചിലർ മനുഷ്യസ്വഭാവത്തെ ചരിത്രത്തിനപ്പുറമുള്ള ശാശ്വതസത്യമായി കണ്ടു. ചിലർ ഭരണകൂടത്തെ സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി കരുതി. മറ്റുചിലർ ആശയങ്ങളെയാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ പ്രധാന ചാലകശക്തിയായി കണ്ടത്. സാമ്പത്തികശാസ്ത്രജ്ഞർ വിപണിനിയമങ്ങളെ പ്രകൃതിനിയമങ്ങളായി അവതരിപ്പിച്ചു. ഹെഗൽ ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനത്തെ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കിയെങ്കിലും അതിനെ ആത്മാവിന്റെ സ്വയംവികാസമായി വ്യാഖ്യാനിച്ചു.

ഈ വ്യത്യസ്ത പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ ശക്തിയും പരിമിതിയും വിമർശനാത്മകമായി വിശകലനം ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് മാർക്സ് തന്റെ പുതിയ രീതിശാസ്ത്രം വികസിപ്പിച്ചത്. അദ്ദേഹം ആരുടെയും ചിന്തയെ പൂർണ്ണമായി തള്ളിക്കളഞ്ഞില്ല; അതുപോലെ ആരെയും യാന്ത്രികമായി സ്വീകരിച്ചുമില്ല. ഓരോ ചിന്താപാരമ്പര്യത്തിലുമുള്ള യുക്തിസഹമായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും അവയുടെ ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളെ മറികടക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രീതിയാണ് അദ്ദേഹം സ്വീകരിച്ചത്. ഇതാണ് പിന്നീട് “നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം” എന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ആശയത്തിന്റെ പ്രായോഗിക ഉദാഹരണമായി മാറുന്നത്.

മാർക്സിന്റെ സമീപനത്തിൽ സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ യാദൃച്ഛികമായ കൂട്ടമല്ല. അതുപോലെ അത് ഭരണകൂടത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയോ മതത്തിന്റെയോ നിയമത്തിന്റെയോ ഫലമോ അല്ല. മനുഷ്യർ പ്രകൃതിയുമായി ഇടപെടുകയും ഉൽപ്പാദനം നടത്തുകയും പരസ്പരം ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയിലാണ് സമൂഹം രൂപംകൊള്ളുന്നത്. അതിനാൽ സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ആദ്യം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് മനുഷ്യർ എങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നു, എങ്ങനെ ഉൽപ്പാദനം നടത്തുന്നു, അവരുടെ ഉപജീവനമാർഗങ്ങൾ എങ്ങനെ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ്.

ഇത് സാമ്പത്തിക നിർണയവാദമല്ല. പലപ്പോഴും മാർക്സിനെ വിമർശിക്കുന്നവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തയെ “സാമ്പത്തിക നിർണയവാദം” എന്ന ലളിതമായ രൂപത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ മാർക്സ് ഒരിക്കലും സമൂഹത്തെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലേക്ക് ചുരുക്കിയിട്ടില്ല. അദ്ദേഹം പറയുന്നത് സാമ്പത്തിക അടിത്തറയ്ക്ക് മുകളിൽ രാഷ്ട്രീയം, നിയമം, സംസ്കാരം, മതം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആശയങ്ങൾ എന്നിവ ഉയർന്നുവരുന്നു എന്നതാണ്. എന്നാൽ ഒരിക്കൽ രൂപംകൊണ്ടുകഴിഞ്ഞാൽ ഈ മേഖലകൾക്കും സമൂഹത്തെ തിരിച്ചും സ്വാധീനിക്കാനുള്ള കഴിവുണ്ട്. അതായത്, ബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല; ദ്വിമുഖവും ബഹുമുഖവുമാണ്. ഇവിടെത്തന്നെ പിന്നീട് സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിൽ വികസിപ്പിക്കപ്പെട്ട പ്രതികരണവലയങ്ങളുടെ (feedback loops) ആശയവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാവുന്ന ഒരു ചിന്താമാതൃക നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയും.

മാർക്സിന്റെ രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത ചരിത്രത്തെ ഒരു തുറന്ന പ്രക്രിയയായി കാണുന്നതാണ്. ചരിത്രത്തിന് മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ഒരു ലക്ഷ്യമുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചിരുന്നില്ല. മനുഷ്യർ സ്വന്തം ചരിത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവർ തിരഞ്ഞെടുക്കാത്ത സാഹചര്യങ്ങളിലാണ് അത് ചെയ്യുന്നത്. ഈ പ്രസിദ്ധമായ നിരീക്ഷണം മാർക്സിന്റെ ചരിത്രവീക്ഷണത്തിന്റെ സാരാംശമാണ്. മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യവും ചരിത്രപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധമാണ് ഇവിടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. മനുഷ്യൻ പൂർണ്ണമായും സ്വതന്ത്രനല്ല; അതുപോലെ പൂർണ്ണമായും നിർണയിക്കപ്പെട്ടവനുമല്ല. ചരിത്രം ഈ രണ്ടിന്റെയും സങ്കീർണ്ണമായ സംയോജനമാണ്.

ഈ സമീപനം പിന്നീട് ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ചില മാർക്സിസ്റ്റ് വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ പലപ്പോഴും നഷ്ടപ്പെട്ടു. ചരിത്രം അനിവാര്യമായും സോഷ്യലിസത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമെന്ന രേഖീയ ധാരണ ശക്തിപ്പെട്ടു. മനുഷ്യന്റെ ബോധപൂർവമായ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലിനേക്കാൾ സാമ്പത്തിക നിയമങ്ങൾക്ക് അമിതപ്രാധാന്യം നൽകപ്പെട്ടു. എന്നാൽ മാർക്സിന്റെ സ്വന്തം രചനകൾ സൂക്ഷ്മമായി വായിക്കുമ്പോൾ ഇത്തരമൊരു യാന്ത്രിക നിർണയവാദത്തിന് അവയിൽ പിന്തുണ കണ്ടെത്താൻ കഴിയില്ല. മറിച്ച്, ചരിത്രം അനേകം സാധ്യതകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു തുറന്ന പ്രക്രിയയാണെന്ന് അദ്ദേഹം ആവർത്തിച്ച് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് മാർക്സിന്റെ രീതിശാസ്ത്രം ഇന്നും അത്യന്തം പ്രസക്തമാകുന്നത്. ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ലോകം ഒരു രേഖീയ വികാസപാതയിലൂടെ മുന്നോട്ടുപോകുന്നില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അതിവേഗ വളർച്ച, പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി, സാമ്പത്തിക അസ്ഥിരത, വിവരയുദ്ധം, ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധി, ആഗോള കുടിയേറ്റം, മഹാമാരികൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി എന്നിവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട ബഹുതല പ്രക്രിയകളാണ്. ഇവയെ ഒരു കാരണത്തിലേക്കോ ഒരു നിയമത്തിലേക്കോ ചുരുക്കി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. മാർക്സിന്റെ രീതിശാസ്ത്രം നമുക്ക് നൽകുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പാഠം യാഥാർഥ്യത്തെ ലളിതവൽക്കരിക്കാതെ അതിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ ഉൾക്കൊള്ളുക എന്നതാണ്.

മാർക്സിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സമീപനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ “സമഗ്രത” (Totality) എന്ന ആശയമുണ്ട്. ഒരു സാമൂഹിക പ്രതിഭാസത്തെയും ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവമായി പഠിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഓരോ പ്രതിഭാസവും വലിയൊരു ചരിത്രസമഗ്രതയുടെ ഭാഗമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, തൊഴിലില്ലായ്മയെ വെറും തൊഴിൽവിപണിയുടെ പ്രശ്നമായി കാണാൻ കഴിയില്ല. അത് ഉൽപ്പാദനസാങ്കേതികവിദ്യ, വിദ്യാഭ്യാസം, ധനനയം, ആഗോള വ്യാപാരം, സാങ്കേതിക മാറ്റങ്ങൾ, ഭരണകൂടനയം, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, ജനസംഖ്യാ ഘടന, അന്താരാഷ്ട്ര മൂലധനപ്രവാഹം തുടങ്ങിയ അനേകം ഘടകങ്ങളുടെ സംയുക്തഫലമാണ്. അതിനാൽ ഓരോ സാമൂഹികപ്രശ്നവും അതിന്റെ വിശാലമായ ചരിത്ര-സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലത്തിൽ മാത്രമേ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയൂ.

സമഗ്രത എന്ന ഈ ആശയം ഇന്ന് സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിലെ “സിസ്റ്റംസ് തിങ്കിംഗ്” (Systems Thinking) എന്ന സമീപനവുമായി ശ്രദ്ധേയമായ സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ പെരുമാറ്റം അതിന്റെ ഓരോ ഘടകത്തെയും പ്രത്യേകം പഠിച്ചാൽ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല; അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ശൃംഖലയെ പഠിക്കണം എന്നാണ് സിസ്റ്റംസ് തിങ്കിംഗ് പറയുന്നത്. മാർക്സ് ഇതേ ആശയം സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിൽ നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കുമുമ്പ് പ്രയോഗിച്ചിരുന്നു. ഇതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രീതിശാസ്ത്രം ഇന്നും ജീവസുറ്റതായി തുടരുന്നത്.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസവും കാണേണ്ടതുണ്ട്. മാർക്സിന്റെ കാലത്ത് സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളെ ഗണിതശാസ്ത്രപരമായി പഠിക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. കമ്പ്യൂട്ടർ മാതൃകകൾ (computational models), നെറ്റ്‌വർക്ക് വിശകലനം, അരേഖീയ സമവാക്യങ്ങൾ, ഏജന്റ് അധിഷ്ഠിത മാതൃകകൾ (agent-based models), വിവരസിദ്ധാന്തം എന്നിവയെല്ലാം പിന്നീട് വികസിച്ചവയാണ്. അതിനാൽ മാർക്സിന്റെ സമഗ്രത എന്ന ആശയം പ്രധാനമായും ദാർശനികവും ചരിത്രപരവുമായ തലത്തിലായിരുന്നു വികസിച്ചത്. ഇന്ന് ആധുനിക ശാസ്ത്രം അതിന് പുതിയ പരീക്ഷണാത്മകവും ഗണിതശാസ്ത്രപരവുമായ അടിത്തറ നൽകുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ വികസനം എന്നത് മാർക്സിന്റെ ആശയങ്ങളെ മാറ്റിനിർത്തുന്നതല്ല; മറിച്ച് അദ്ദേഹം ആരംഭിച്ച രീതിശാസ്ത്രത്തെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതാണ്.

മാർക്സിന്റെ ശാസ്ത്രീയ സമീപനത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത വിമർശനാത്മകതയാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തവും അന്തിമമല്ലെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി. യാഥാർഥ്യമാണ് അന്തിമ വിധികർത്താവ്. അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന കൃതിക്ക് “രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിമർശനം” എന്ന ഉപശീർഷകം ഉണ്ടായിരുന്നത്. വിമർശനം എന്നത് നിഷേധമല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നിരന്തരമായ പരിശോധനയാണ്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരീതിയും ഇതുതന്നെയാണ്. ഓരോ സിദ്ധാന്തവും പുതിയ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തിരുത്തപ്പെടണം. ഈ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവമാണ് മാർക്സിസത്തെ ഒരു ജീവിക്കുന്ന ലോകവീക്ഷണമാക്കുന്നത്.

നിർഭാഗ്യവശാൽ, ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ പല കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനങ്ങളിലും ഈ വിമർശനാത്മക മനോഭാവം ക്രമേണ ക്ഷയിച്ചു. മാർക്സിസം ഒരു അന്വേഷണരീതിയിൽ നിന്ന് ഉദ്ധരണികളുടെ സമാഹാരമായി ചുരുങ്ങി. ചരിത്രപരമായ വിശകലനത്തിന് പകരം ഗ്രന്ഥവ്യാഖ്യാനം പ്രധാനമായി. ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിന് പകരം സൈദ്ധാന്തിക യാഥാസ്ഥിതികത വളർന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളുമായും പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യങ്ങളുമായും സൃഷ്ടിപരമായ സംവാദം നടത്താനുള്ള കഴിവ് പല മാർക്സിസ്റ്റ് സംഘടനകൾക്കും നഷ്ടപ്പെട്ടു.

ഈ പ്രതിസന്ധിയെ മറികടക്കണമെങ്കിൽ മാർക്സിലേക്കുള്ള മടങ്ങിവരവ് അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളിലേക്കുള്ള മടങ്ങിവരവായിരിക്കരുത്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ രീതിയിലേക്കുള്ള മടങ്ങിവരവായിരിക്കണം. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളെ ഭയപ്പെടാതെ സ്വീകരിക്കുകയും അവയെ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്തുകയും ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സമീപനമാണ് മാർക്സിന്റെ യഥാർത്ഥ പാരമ്പര്യം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും ഈ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ തുടർച്ചയായിട്ടാണ് സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. അത് മാർക്സിസത്തിൽ നിന്ന് ഒരു വിച്ഛേദമല്ല; മറിച്ച് മാർക്സിന്റെ ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണരീതിയെ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ അറിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകാനുള്ള ഒരു ശ്രമമാണ്.

ഈ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിൽ അടുത്ത നിർണായക ഘട്ടം ഫ്രെഡറിക് എംഗൽസിന്റെ സംഭാവനയാണ്. ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയെ സമൂഹത്തിൽ മാത്രം ഒതുക്കാതെ പ്രകൃതിയിലേക്കും വ്യാപിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ആരംഭിച്ച സൈദ്ധാന്തിക സംരംഭം, ഇന്ന് സമകാലിക പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുതിയ രീതിയിൽ പുനർവായിക്കപ്പെടേണ്ട ഘട്ടത്തിലെത്തിയിരിക്കുകയാണ്.

മാർക്സിസത്തിന്റെ വികാസചരിത്രത്തിൽ ഫ്രെഡറിക് എംഗൽസിന്റെ സ്ഥാനം പലപ്പോഴും തെറ്റായി മനസ്സിലാക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. മാർക്സിന്റെ ആശയങ്ങളെ ലളിതമായി വിശദീകരിച്ച വ്യക്തി എന്ന നിലയിലോ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടുത്ത സഹപ്രവർത്തകൻ എന്ന നിലയിലോ മാത്രമാണ് എംഗൽസിനെ പലരും അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ അത്തരമൊരു വിലയിരുത്തൽ എംഗൽസിന്റെ യഥാർത്ഥ ബൗദ്ധിക സംഭാവനയെ ഗണ്യമായി ചെറുതാക്കുന്നു. മാർക്സ് ചരിത്രത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയസമ്പദ്ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും വിമർശനാത്മക വിശകലനം വികസിപ്പിച്ചപ്പോൾ, എംഗൽസ് പ്രകൃതിയുടെയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും വികാസത്തെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം ഏറ്റെടുത്തു. ഈ ശ്രമമാണ് പിന്നീട് Dialectics of Nature എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റു രചനകളിലും പ്രതിഫലിച്ചത്.

എംഗൽസിന്റെ ഈ സംരംഭം കേവലം പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ദാർശനിക ചർച്ചയായിരുന്നില്ല. മറിച്ച്, മനുഷ്യസമൂഹത്തെ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് കാണുന്ന ആദർശവാദപരമായ പ്രവണതയെ മറികടക്കാനുള്ള ശാസ്ത്രീയ ശ്രമമായിരുന്നു അത്. മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയുടെ തുടർച്ചയായാണ് രൂപംകൊണ്ടത്; അതിനാൽ സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ പ്രകൃതിയുടെ ചരിത്രവും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട് എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന നിലപാട്. ഇന്നത്തെ പരിണാമജീവശാസ്ത്രവും പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രവും ഭൂമിശാസ്ത്രവും അംഗീകരിക്കുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാന സത്യമാണിത്.

എന്നാൽ എംഗൽസിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന പ്രകൃതിയെ ചലനരഹിതമായ വസ്തുക്കളുടെ ശേഖരമായി കാണുന്ന യാന്ത്രിക ലോകവീക്ഷണത്തെ അദ്ദേഹം ശക്തമായി ചോദ്യം ചെയ്തു എന്നതാണ്. ന്യൂട്ടോണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ മഹത്തായ വിജയങ്ങൾ പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലും പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യപകുതിയിലും പ്രകൃതിയെ ഒരു മഹായന്ത്രമായി കാണുന്ന സമീപനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. ഓരോ സംഭവത്തിനും ഒരു ലളിതമായ കാരണമുണ്ടെന്നും, ഭാവിയെ പൂർണ്ണമായി പ്രവചിക്കാനാകുമെന്നും, പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ പ്രതിഭാസങ്ങളെയും ചെറിയ ഘടകങ്ങളായി വിഭജിച്ച് പഠിച്ചാൽ മതിയാകുമെന്നും കരുതപ്പെട്ടു. ഈ യാന്ത്രിക ലോകവീക്ഷണം ശാസ്ത്രത്തിന് വലിയ സംഭാവനകൾ നൽകിയെങ്കിലും അതിന് വ്യക്തമായ പരിമിതികളും ഉണ്ടായിരുന്നു.

എംഗൽസ് ഈ പരിമിതികളെ വളരെ നേരത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. പ്രകൃതി സ്ഥിരതയുള്ളതല്ലെന്നും അത് നിരന്തരമായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണെന്നും അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. ജീവൻ അജീവപദാർത്ഥത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്നു; ബോധം ജീവന്റെ വികാസത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്നു; മനുഷ്യസമൂഹം ജീവപരിണാമത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി വികസിക്കുന്നു. ഈ എല്ലാ ഘട്ടങ്ങളിലും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. താഴ്ന്ന തലത്തിലുള്ള നിയമങ്ങൾ ഉയർന്ന തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവ മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഉയർന്ന തലങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഈ ചിന്ത ഇന്ന് “ആവിർഭാവം” (emergence) എന്ന ആശയത്തിലൂടെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ കൂടുതൽ കൃത്യമായി വികസിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

എങ്കിലും എംഗൽസിന്റെ കാലഘട്ടത്തിലെ ശാസ്ത്രത്തിന് ചില അടിസ്ഥാനപരമായ പരിമിതികളുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാമായിരുന്നത് ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രം, പ്രാരംഭ താപഗതികശാസ്ത്രം, രസതന്ത്രം, ഡാർവിന്റെ പരിണാമസിദ്ധാന്തം എന്നിവയായിരുന്നു. ഇലക്ട്രോണിന്റെ കണ്ടുപിടിത്തം പോലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതാവസാനത്തോടടുത്താണ് സംഭവിച്ചത്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം, ജനിതകശാസ്ത്രം, ഡി.എൻ.എ.യുടെ ഘടന, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം എന്നിവയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണശേഷം മാത്രമാണ് വികസിച്ചത്. അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രകൃതിദർശനത്തിൽ ചരിത്രപരമായ പരിമിതികൾ ഉണ്ടായിരുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. എന്നാൽ ഈ പരിമിതികൾ എംഗൽസിന്റെ ചിന്തയുടെ ദൗർബല്യമല്ല; അദ്ദേഹം ജീവിച്ചിരുന്ന ശാസ്ത്രീയ കാലഘട്ടത്തിന്റെ പരിമിതികളാണ്.

ഇവിടെയാണ് ഇന്ന് ഒരു പ്രധാന സൈദ്ധാന്തിക ഉത്തരവാദിത്തം ഉയർന്നുവരുന്നത്. എംഗൽസിന്റെ രചനകളെ ചരിത്രപരമായ രേഖകളായി മാത്രം വായിക്കണമോ, അതോ അദ്ദേഹം ആരംഭിച്ച ശാസ്ത്രീയ പദ്ധതിയെ സമകാലിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വികസിപ്പിക്കണമോ? മാർക്സിസത്തെ ജീവിക്കുന്ന ഒരു ശാസ്ത്രീയ പാരമ്പര്യമായി കാണുന്നവർക്ക് രണ്ടാമത്തെ വഴിയല്ലാതെ മറ്റൊരു വഴിയില്ല. എംഗൽസ് ഇന്ന് ജീവിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം എന്നിവയെ അവഗണിച്ച് അദ്ദേഹം തന്റെ പ്രകൃതിദർശനം വികസിപ്പിക്കുമായിരുന്നുവെന്ന് കരുതാൻ യാതൊരു അടിസ്ഥാനവുമില്ല. മറിച്ച്, തന്റെ കാലഘട്ടത്തിലെ ഏറ്റവും പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളെ വിമർശനാത്മകമായി ഉൾക്കൊണ്ടിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ രീതി നോക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം തീർച്ചയായും ഈ പുതിയ ശാസ്ത്രങ്ങളുമായി സൃഷ്ടിപരമായ സംവാദത്തിൽ ഏർപ്പെടുമായിരുന്നുവെന്ന് ന്യായമായും അനുമാനിക്കാം.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന തെറ്റിദ്ധാരണ ഒഴിവാക്കേണ്ടതുണ്ട്. സമകാലിക ശാസ്ത്രത്തെ മാർക്സിസവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ അർത്ഥം ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളെ രാഷ്ട്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളാക്കി മാറ്റുക എന്നല്ല. ഉദാഹരണത്തിന്, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ആശയങ്ങളെ യാന്ത്രികമായി സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി തെറ്റാണ്. ഒരു ഇലക്ട്രോണിന്റെ ക്വാണ്ടം സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികവർഗ്ഗങ്ങളുടെ പെരുമാറ്റത്തെ നേരിട്ട് വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതുപോലെ ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ പരിണാമസിദ്ധാന്തത്തിൽ നിന്ന് രാഷ്ട്രീയ നിഗമനങ്ങൾ നേരിട്ട് ഉരുത്തിരിയാനും കഴിയില്ല. വിവിധ ശാസ്ത്രശാഖകൾക്ക് അവയുടേതായ പഠനവസ്തുവും രീതിശാസ്ത്രവുമുണ്ട്. ഈ അതിരുകൾ മാനിക്കാതെ നടത്തുന്ന താരതമ്യങ്ങൾ പലപ്പോഴും വ്യാജശാസ്ത്രത്തിലേക്കോ ഉപമാപരമായ ദാർശനികതയിലേക്കോ വഴിമാറും.

അതേസമയം, ഈ ശാസ്ത്രശാഖകളിൽ പൊതുവായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ചില അടിസ്ഥാന രീതിശാസ്ത്രപരമായ ഉൾക്കാഴ്ചകൾ ഉണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, ബന്ധങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം, ബഹുതല സംഘടന, ആവിർഭാവം, സ്വയംസംഘടന, അരേഖീയത, പ്രതികരണവലയങ്ങൾ, ചരിത്രപരമായ വികാസം, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധം എന്നിവ ഇന്ന് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലും ജീവശാസ്ത്രത്തിലും പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രത്തിലും സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിലും വ്യത്യസ്തരൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഈ രീതിശാസ്ത്രപരമായ സാമ്യങ്ങളാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ സമ്പന്നമാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നത്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ എംഗൽസിന്റെ പ്രശസ്തമായ മൂന്ന് ദ്വന്ദ്വാത്മക നിയമങ്ങളെക്കുറിച്ചും പുനർവിചിന്തനം ആവശ്യമാണ്. അളവിൽനിന്നുള്ള ഗുണപരമായ മാറ്റം, വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഐക്യവും സംഘർഷവും, നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം എന്നീ നിയമങ്ങൾ അദ്ദേഹം പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ചിന്തയിലും പ്രവർത്തിക്കുന്ന പൊതുപ്രവണതകളായി അവതരിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് ചില മാർക്സിസ്റ്റ് പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ ഈ നിയമങ്ങളെ പ്രകൃതിയുടെ മാറ്റമില്ലാത്ത ശാശ്വത നിയമങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കാനുള്ള പ്രവണത ശക്തമായി. എന്നാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ആത്മാവ് ഇത്തരം കാഠിന്യത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ഇന്ന് ഈ നിയമങ്ങളെ ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ നിയമങ്ങളായോ സർവസാധാരണ സൂത്രവാക്യങ്ങളായോ കാണുന്നതിനുപകരം, സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളിലെ പരിവർത്തനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന രീതിശാസ്ത്രപരമായ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങളായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം.

ഉദാഹരണത്തിന്, അളവിൽനിന്നുള്ള ഗുണപരമായ മാറ്റം എന്ന ആശയം ഇന്ന് “ഫേസ് ട്രാൻസിഷൻ” (phase transition), “ടിപ്പിംഗ് പോയിന്റ്” (tipping point), “ക്രിറ്റിക്കൽ ട്രാൻസിഷൻ” (critical transition) തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളിലൂടെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ കൂടുതൽ കൃത്യമായി പഠിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയിൽ ക്രമേണ ശേഖരിക്കപ്പെടുന്ന ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ഒരു നിർണായക ഘട്ടത്തിൽ പെട്ടെന്നുള്ള ഗുണപരമായ പുനഃസംഘടനയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നു. വെള്ളം തിളയ്ക്കുന്നത് മുതൽ സാമ്പത്തിക തകർച്ച, പരിസ്ഥിതി വ്യവസ്ഥകളുടെ തകർച്ച, രാഷ്ട്രീയ വിപ്ലവങ്ങൾ, സാമൂഹിക പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ എന്നിവവരെ ഇത്തരം പ്രക്രിയകളുടെ വ്യത്യസ്ത ഉദാഹരണങ്ങളായി കാണാം. അതായത്, എംഗൽസിന്റെ ഉൾക്കാഴ്ച തെറ്റായിരുന്നില്ല; എന്നാൽ ഇന്ന് അതിന് കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണം ലഭ്യമാണ്.

അതുപോലെ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഐക്യം എന്ന ആശയവും ഇന്ന് ബഹുതല നിയന്ത്രണവലയങ്ങൾ, മത്സരവും സഹകരണവും, സ്ഥിരതയും അസ്ഥിരതയും, പോസിറ്റീവ്-നെഗറ്റീവ് ഫീഡ്ബാക്ക്, സ്വയംസംഘടന തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളിലൂടെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നു. പ്രകൃതിയിലോ സമൂഹത്തിലോ ഒരു വ്യവസ്ഥയും പൂർണ്ണസന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അത് നിരന്തരം വിരുദ്ധപ്രവണതകൾക്കിടയിൽ ചലനാത്മകമായ സന്തുലനം നിലനിർത്താനുള്ള ശ്രമത്തിലാണ്. ഈ ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ് വികസനത്തിന്റെയും പ്രതിസന്ധിയുടെയും അടിസ്ഥാന ഉറവിടം.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് എംഗൽസിന്റെ പാരമ്പര്യത്തെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്. എംഗൽസ് തന്റെ കാലത്തെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പ്രകൃതിയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ വിശദീകരിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതേ പദ്ധതിയെ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ തുടരാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് അത് എംഗൽസിന്റെ ചിന്തയുടെ നിഷേധമല്ല; അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികസനമാണ്. ശാസ്ത്രം മാറുമ്പോൾ ശാസ്ത്രീയ ലോകവീക്ഷണവും മാറേണ്ടതുണ്ട്. എന്നാൽ മാറുന്നത് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനരീതിയല്ല; അതിന്റെ വിശദീകരണശേഷിയാണ്.

ഈ വികാസത്തിൽ അടുത്ത നിർണായക ഘട്ടം വ്‌ളാദിമിർ ഇലിച്ച് ലെനിന്റെ ദാർശനിക സംഭാവനയാണ്. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെ അദ്ദേഹം രാഷ്ട്രീയ പ്രയോഗത്തിന്റെ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് മാത്രമല്ല, ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ ദാർശനിക പ്രശ്നങ്ങളിലേക്കും വികസിപ്പിച്ചു. പ്രത്യേകിച്ച് Materialism and Empirio-Criticism എന്ന കൃതിയും പിന്നീട് എഴുതിയ Philosophical Notebooks ഉം, ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ ഒരു ചലനാത്മക അന്വേഷണരീതിയായി പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചു. ആ പാരമ്പര്യമാണ് അടുത്തതായി പരിശോധിക്കേണ്ടത്.

മാർക്സിന്റെയും എംഗൽസിന്റെയും മരണശേഷം മാർക്സിസം ഒരു പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. വ്യവസായ മുതലാളിത്തം അതിവേഗം സാമ്രാജ്യത്വ മുതലാളിത്തമായി രൂപാന്തരപ്പെടുകയായിരുന്നു. കുത്തകമൂലധനത്തിന്റെ വളർച്ച, ബാങ്കിങ് മൂലധനവും വ്യവസായമൂലധനവും തമ്മിലുള്ള ലയനം, കോളനിവൽക്കരണത്തിന്റെ വ്യാപനം, അന്താരാഷ്ട്ര ധനകാര്യ ശൃംഖലകളുടെ രൂപീകരണം എന്നിവ ലോകമുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഘടനയിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. അതേസമയം, യൂറോപ്യൻ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ അതിവേഗം വളരുകയായിരുന്നുവെങ്കിലും, അവയിൽ പലതും വിപ്ലവപരമായ ചൈതന്യത്തിൽനിന്ന് ക്രമേണ പാർലമെന്ററി പരിഷ്കരണവാദത്തിലേക്ക് വഴിമാറുന്ന പ്രവണതയും പ്രകടമായി. ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് ലെനിൻ മാർക്സിസത്തെ ഒരു പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിനനുസരിച്ച് വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ദൗത്യം ഏറ്റെടുത്തത്.

ലെനിന്റെ സംഭാവനയെ പലപ്പോഴും “വിപ്ലവ പാർട്ടിയുടെ സിദ്ധാന്തം” എന്നതിലേക്കോ “സാമ്രാജ്യത്വ വിശകലനം” എന്നതിലേക്കോ മാത്രം ചുരുക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സംഭാവന ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തെ ഒരു ജീവിക്കുന്ന അന്വേഷണരീതിയായി പുനഃസ്ഥാപിച്ചതാണ്. മാർക്സിസത്തെ ഗ്രന്ഥവാക്യങ്ങളുടെ സമാഹാരമല്ല, മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശാസ്ത്രീയ മാർഗ്ഗമാണെന്ന് അദ്ദേഹം നിരന്തരം ഊന്നിപ്പറഞ്ഞു. ഇതുകൊണ്ടാണ് ലെനിൻ മാർക്സിസത്തിന്റെ ഏറ്റവും സർഗ്ഗാത്മകമായ വികസകരിലൊരാളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.

1908-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച Materialism and Empirio-Criticism എന്ന കൃതി പലപ്പോഴും ദാർശനിക വിവാദങ്ങളുടെ ഒരു ഗ്രന്ഥമായി മാത്രം വായിക്കപ്പെടാറുണ്ട്. എന്നാൽ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം അതിനേക്കാൾ വളരെ വലുതാണ്. അന്നത്തെ ചില ചിന്തകർ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ പുതിയ കണ്ടെത്തലുകൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പുതന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ ശ്രമിച്ചിരുന്നു. “പദാർത്ഥം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു” എന്ന രീതിയിലുള്ള വാദങ്ങൾ ഉയർന്നുവന്നു. ഇലക്ട്രോണിന്റെ കണ്ടെത്തലും ആറ്റത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണ ഘടനയും പഴയ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചില ധാരണകളെ ചോദ്യം ചെയ്തപ്പോൾ, ചില ദാർശനികർ അതിനെ ആദർശവാദത്തിന്റെ വിജയമായി വ്യാഖ്യാനിച്ചു.

ലെനിൻ ഈ പ്രവണതയെ ശക്തമായി എതിർത്തു. എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ എതിർപ്പ് പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾക്കെതിരെയായിരുന്നില്ല. മറിച്ച്, ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളെ ഉപയോഗിച്ച് ആദർശവാദപരമായ നിഗമനങ്ങളിലെത്താനുള്ള ശ്രമത്തിനെതിരെയായിരുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രം വികസിക്കുമ്പോൾ പദാർത്ഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണ മാറാം; എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നില്ല എന്നാണ് അദ്ദേഹം വാദിച്ചത്.

ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട ഒരു പ്രധാന കാര്യമുണ്ട്. ലെനിൻ പദാർത്ഥത്തെ ഒരു പ്രത്യേക ഭൗതിക മാതൃകയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചില്ല. ന്യൂട്ടന്റെ ഖരകണങ്ങളുമായി പദാർത്ഥത്തെ സമീകരിച്ചില്ല. പകരം, മനുഷ്യബോധത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർഥ്യം എന്ന നിലയിലാണ് അദ്ദേഹം പദാർത്ഥത്തെ നിർവചിച്ചത്. ഈ നിർവചനം അസാധാരണമായ ദാർശനിക ഇലാസ്തികത (philosophical flexibility) ഉള്ളതായിരുന്നു. കാരണം, ഭൗതികശാസ്ത്രം എത്ര വികസിച്ചാലും, പദാർത്ഥത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ മാതൃകകൾ എത്രമാത്രം മാറിയാലും, ഈ അടിസ്ഥാന നിർവചനം പ്രസക്തമായി തുടരുന്നു.

ഇന്നത്തെ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഈ സമീപനം കൂടുതൽ ശ്രദ്ധേയമാണ്. ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തം ക്ലാസിക്കൽ പദാർത്ഥസങ്കൽപ്പത്തെ മാറ്റിമറിച്ചെങ്കിലും, അതുകൊണ്ട് ഭൗതിക യാഥാർഥ്യം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. മാറുന്നത് അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ശാസ്ത്രീയ മാതൃകകളാണ്. ലെനിന്റെ ഈ ഉൾക്കാഴ്ചയാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളുമായി സംവദിക്കാൻ പ്രാപ്തമാക്കിയത്.

ലെനിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക സംഭാവന Philosophical Notebooks-ലാണ് കാണാൻ കഴിയുന്നത്. ഹെഗലിന്റെ Science of Logic പഠിച്ചശേഷം അദ്ദേഹം രേഖപ്പെടുത്തിയ കുറിപ്പുകൾ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തയിൽ വലിയ വികാസം സംഭവിച്ചതിന്റെ തെളിവാണ്. അവിടെ അദ്ദേഹം ഒരു നിർണായക നിരീക്ഷണം നടത്തുന്നു: ദ്വന്ദ്വാത്മകത എന്നത് “ജീവിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന പഠനം” ആണെന്ന്. ഈ വാചകത്തിൽ ലെനിന്റെ മുഴുവൻ രീതിശാസ്ത്രവും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഏതാനും നിയമങ്ങളുടെ പട്ടികയല്ല. “മൂന്ന് നിയമങ്ങൾ” മനഃപാഠമാക്കിയാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകത പഠിച്ചുവെന്ന് പറയാനാവില്ല. ഓരോ ചരിത്രസാഹചര്യത്തിലും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, അവ പരസ്പരം എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു, ഏത് വൈരുധ്യമാണ് നിർണായകമാകുന്നത്, ഏത് സാഹചര്യത്തിലാണ് ഗുണപരമായ പരിവർത്തനം സംഭവിക്കുന്നത് എന്നിവയെ സജീവമായി വിശകലനം ചെയ്യാനുള്ള അന്വേഷണരീതിയാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മകത.

ഈ സമീപനത്തിന് വലിയ രാഷ്ട്രീയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. കാരണം, ഒരു വിപ്ലവ പാർട്ടിക്ക് എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങൾക്കും ബാധകമായ മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ സൂത്രവാക്യങ്ങൾ ഉണ്ടാകില്ല. ഓരോ ചരിത്രഘട്ടവും അതിന്റേതായ പ്രത്യേകതകളുള്ളതാണ്. അതിനാൽ ഓരോ സാഹചര്യവും പുതിയതായി വിശകലനം ചെയ്യണം. ലെനിന്റെ മുഴുവൻ രാഷ്ട്രീയജീവിതവും ഈ സമീപനത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്.

ലെനിന്റെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ രീതിശാസ്ത്രപരമായ വാചകങ്ങളിലൊന്നാണ്: “Concrete analysis of concrete conditions.” ഇതിനെ മലയാളത്തിൽ “സവിശേഷ സാഹചര്യങ്ങളുടെ സവിശേഷ വിശകലനം” എന്ന് പറയാം.

ഈ വാചകം മാർക്സിസ്റ്റ് രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഹൃദയമാണ്. ചരിത്രം അമൂർത്തമായ നിയമങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ഓരോ രാജ്യത്തിനും ഓരോ കാലഘട്ടത്തിനും അതിന്റേതായ സാമൂഹികഘടന, ഉൽപ്പാദനരീതി, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയപാരമ്പര്യം, സാംസ്കാരിക സാഹചര്യങ്ങൾ, അന്തർദേശീയ ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുണ്ട്. അതിനാൽ വിപ്ലവരാഷ്ട്രീയവും ഈ സവിശേഷതകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാകണം രൂപപ്പെടുത്തേണ്ടത്.

ഇവിടെ ലെനിൻ യാന്ത്രിക മാർക്സിസത്തെ പൂർണ്ണമായും നിരാകരിക്കുന്നു. ഒരു രാജ്യത്തെ അനുഭവം മറ്റൊരു രാജ്യത്ത് യാന്ത്രികമായി ആവർത്തിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരുകാലഘട്ടത്തിലെ തന്ത്രം മറ്റൊരു കാലഘട്ടത്തിൽ അതേപടി പ്രയോഗിക്കാനും കഴിയില്ല.

ഇന്ന് ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സാഹചര്യത്തിൽ ഈ ഉൾക്കാഴ്ചയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഡിജിറ്റൽ മൂലധനം, നിർമ്മിതബുദ്ധി, വിവരയുദ്ധം, കാലാവസ്ഥാ പ്രതിസന്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, ആഗോള ധനകാര്യ ശൃംഖലകൾ എന്നിവയെ മാർക്സിന്റെയോ ലെനിന്റെയോ കാലഘട്ടത്തിലെ വിഭാഗീകരണങ്ങൾ മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതുകൊണ്ട് തന്നെ മാർക്സിസ്റ്റ് രീതിശാസ്ത്രം പിന്തുടരുക എന്നത് പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ വിശകലനം ചെയ്യുക എന്നതുതന്നെയാണ്.

ലെനിന്റെ ചിന്തയിൽ വൈരുധ്യം സ്ഥിരതയുള്ള ഒന്നല്ല. വൈരുധ്യങ്ങൾ ചരിത്രപരമായി മാറുന്നു. ചില വൈരുധ്യങ്ങൾ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പ്രധാനമാകുമ്പോൾ മറ്റുള്ളവ ദ്വിതീയമാകാം; പിന്നീട് ഈ സ്ഥിതി മാറാം.

ഈ ചലനാത്മക സമീപനം പിന്നീട് മാവോ സേതുങ് തന്റെ On Contradiction എന്ന കൃതിയിൽ കൂടുതൽ വികസിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ അതിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപം ലെനിന്റെ വിശകലനങ്ങളിൽ വ്യക്തമായി കാണാം.

ആധുനിക സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഒരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയിൽ എല്ലാ ഘടകങ്ങൾക്കും ഒരേ സമയത്ത് ഒരേ പ്രാധാന്യമുണ്ടാകില്ല. ചില ഘടകങ്ങൾ “നിയന്ത്രണപരാമീറ്ററുകൾ” (control parameters) ആയി പ്രവർത്തിക്കും. അവയിൽ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ പോലും മുഴുവൻ വ്യവസ്ഥയുടെ സ്വഭാവം മാറ്റാൻ കാരണമാകും. രാഷ്ട്രീയത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്.

ഈ താരതമ്യം ലെനിന്റെ ആശയങ്ങൾ ആധുനിക ശാസ്ത്രവുമായി സാമ്യമുള്ളതാണെന്ന് തെളിയിക്കാൻ വേണ്ടിയല്ല ഇവിടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. മറിച്ച്, ദ്വന്ദ്വാത്മക രീതിശാസ്ത്രം ആധുനിക സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഇന്നും അസാധാരണമായി പ്രസക്തമാണെന്ന് കാണിക്കാനാണ്.

ലെനിന്റെ പാർട്ടി സങ്കൽപ്പവും പലപ്പോഴും തെറ്റായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ചിലർ അതിനെ കേന്ദ്രീകൃതമായ ഉത്തരവാദശൃംഖലയായി മാത്രം കാണുന്നു. എന്നാൽ ലെനിന്റെ രചനകൾ ശ്രദ്ധാപൂർവ്വം വായിക്കുമ്പോൾ പാർട്ടി ഒരു നിരന്തര പഠനസംവിധാനമാണെന്ന് വ്യക്തമാണ്.

പാർട്ടി ജനങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കുന്നു. അനുഭവത്തെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. തെറ്റുകൾ തിരുത്തുന്നു. പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് തന്ത്രം മാറ്റുന്നു. ഈ തുടർച്ചയായ പഠനപ്രക്രിയയാണ് ജനാധിപത്യ കേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം.

ആധുനിക സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഫലപ്രദമായ ഒരു സംഘടന ഒരു adaptive complex system ആണ്. അതായത്, പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്ന് വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥ.

ഇന്നത്തെ സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിക്കും ഇതുതന്നെയാണ് ആവശ്യമായിരിക്കുന്നത്. നിർമ്മിതബുദ്ധി, ഡാറ്റാ വിശകലനം, സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങൾ, വിവരയുദ്ധം, കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, ആഗോള സാമ്പത്തിക വ്യതിയാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോട് പഠിച്ചും പൊരുത്തപ്പെട്ടും മുന്നേറാൻ കഴിയുന്ന സംഘടനയായി അത് മാറണം.

ലെനിന്റെ ദാർശനിക പാരമ്പര്യം നമ്മെ ഒരു നിർണായക നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മാർക്സിസത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ നിശ്ചലതയിലല്ല; അതിന്റെ സ്വയംവികസന ശേഷിയിലാണ്. പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാത്ത ഒരു മാർക്സിസം മാർക്സിസമല്ല.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ലെനിന്റെ രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. അത് ലെനിന്റെ നിഗമനങ്ങളെ ആവർത്തിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, ലെനിൻ സ്വീകരിച്ച അന്വേഷണരീതിയെ ഇന്നത്തെ ശാസ്ത്രീയ സാഹചര്യത്തിൽ വികസിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനവാദം ഇതാണ്: ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ, ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, ജീവശാസ്ത്രം, നിർമ്മിതബുദ്ധി തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതികളുമായി സംവദിച്ചുകൊണ്ട് സ്വയം വികസിക്കണം.

ഇത് മാർക്സിസത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; ലെനിന്റെ തന്നെ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക തുടർച്ചയാണ്. എന്നാൽ മാർക്സിസത്തിന്റെ ഈ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിൽ ഇനിയും ഒരു നിർണായക ഘട്ടം ബാക്കിയുണ്ട്. സാമ്പത്തിക അടിത്തറയുടെ വിശകലനത്തിൽനിന്ന് സാംസ്കാരിക ആധിപത്യത്തിന്റെ വിശകലനത്തിലേക്ക് മാർക്സിസത്തെ വികസിപ്പിച്ച അന്റോണിയോ ഗ്രാംഷിയുടെ സംഭാവനയാണ് അത്. ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഡിജിറ്റൽ സമൂഹത്തെയും വിവരയുദ്ധത്തെയും മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് ഗ്രാംഷിയുടെ ചിന്തയ്ക്ക് അസാധാരണമായ പ്രസക്തിയുണ്ട്. അതാണ് അടുത്ത വിഭാഗത്തിൽ പരിശോധിക്കുന്നത്.

മാർക്സിസത്തിന്റെ ചരിത്രവികാസത്തിൽ കാർൽ മാർക്സ്, ഫ്രെഡറിക് എംഗൽസ്, വ്ലാദിമിർ ലെനിൻ എന്നിവർക്കുശേഷം ഏറ്റവും വലിയ സൈദ്ധാന്തിക വഴിത്തിരിവ് സൃഷ്ടിച്ച ചിന്തകനാണ് അന്റോണിയോ ഗ്രാംഷി. അദ്ദേഹം മാർക്സിസത്തിന് പുതിയ അടിസ്ഥാനതത്ത്വങ്ങൾ ചേർത്തില്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രയോഗമേഖലയെ ഗുണപരമായി വികസിപ്പിച്ചു. മാർക്സും എംഗൽസും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, വർഗ്ഗസമരം, ഭരണകൂടം, സാമ്പത്തിക ഘടന എന്നിവയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചപ്പോൾ, ഗ്രാംഷി ഒരു പുതിയ ചോദ്യം ഉയർത്തി: സാമ്പത്തിക ചൂഷണം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തും എന്തുകൊണ്ടാണ് ജനങ്ങൾ പലപ്പോഴും നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥയെ അംഗീകരിക്കുന്നത്? വെറും ബലപ്രയോഗംകൊണ്ടാണോ ഭരണവർഗ്ഗം അധികാരം നിലനിർത്തുന്നത്? അല്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യരുടെ ചിന്തയെയും സംസ്കാരത്തെയും പൊതുബോധത്തെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്ന കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സംവിധാനങ്ങൾ ഇതിനുപിന്നിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടോ?

ഈ ചോദ്യമാണ് മാർക്സിസത്തെ പുതിയ ഒരു ഗവേഷണമേഖലയിലേക്ക് നയിച്ചത്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യകാലത്ത് യൂറോപ്പിലെ പല മാർക്സിസ്റ്റ് ചിന്തകരും മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക വൈരുധ്യങ്ങൾ രൂക്ഷമാകുമ്പോൾ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗം സ്വാഭാവികമായി വിപ്ലവബോധത്തിലേക്ക് ഉയരുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ചരിത്രം അങ്ങനെ സംഭവിച്ചില്ല. ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധകാലത്ത് പല യൂറോപ്യൻ തൊഴിലാളികളും സ്വന്തം ഭരണവർഗ്ഗത്തെ പിന്തുണച്ചു. പിന്നീട് ഇറ്റലിയിൽ മുസ്സോളിനിയുടെ ഫാസിസവും ജർമ്മനിയിൽ ഹിറ്റ്ലറുടെ നാസിസവും ജനപിന്തുണ നേടി. സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി മാത്രം സോഷ്യലിസ്റ്റ് ബോധം സൃഷ്ടിക്കില്ലെന്ന് ചരിത്രം തെളിയിച്ചു.

ഈ അനുഭവത്തിൽ നിന്നാണ് ഗ്രാംഷി തന്റെ വിശകലനം ആരംഭിച്ചത്. ഒരു ഭരണവർഗ്ഗം അധികാരം നിലനിർത്തുന്നത് സൈന്യവും പോലീസും കോടതികളും ഉപയോഗിച്ചുമാത്രമല്ല. ജനങ്ങളുടെ സമ്മതം (consent) നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടുകൂടിയാണ്. സ്കൂളുകൾ, സർവകലാശാലകൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, കുടുംബം, സാഹിത്യം, കല, മാധ്യമങ്ങൾ, ഭാഷ, പൊതുബോധം, ദേശീയത, വിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവയിലൂടെ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ലോകവീക്ഷണം സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുബോധമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയെയാണ് ഗ്രാംഷി സാംസ്കാരിക ആധിപത്യം (Cultural Hegemony) എന്ന് വിളിച്ചത്.

ഈ ആശയം മാർക്സിസത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഗുണപരമായ ഒരു വികാസമായിരുന്നു. ഗ്രാംഷിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഉൾക്കാഴ്ച അധികാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയിലാണ്. ഭരണകൂടം കേവലം അടിച്ചമർത്തുന്ന ഒരു യന്ത്രമല്ല. അത് സമ്മതവും ബലപ്രയോഗവും തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ സന്തുലനമാണ്.

ജനങ്ങൾ പലപ്പോഴും തങ്ങളെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്ന വ്യവസ്ഥയെ തന്നെ സ്വാഭാവികവും അനിവാര്യവുമായ ഒന്നായി അംഗീകരിക്കുന്നു. കാരണം, ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ മൂല്യങ്ങൾ അവരുടെ സ്വന്തം മൂല്യങ്ങളായി മാറുന്നു. ചൂഷണത്തെ സ്വാതന്ത്ര്യമെന്നും, അസമത്വത്തെ സ്വാഭാവിക മത്സരമെന്നും, സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തെ കാര്യക്ഷമതയെന്നും, ഉപഭോക്തൃവൽക്കരണത്തെ പുരോഗതിയെന്നും, നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വിപണിയെ ജനാധിപത്യമെന്നും അവതരിപ്പിക്കുന്ന ആശയപരമായ പ്രക്രിയകൾ നിരന്തരം പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഗ്രാംഷി ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഒരു പുതിയ തലത്തെ കണ്ടെത്തുന്നു. സമൂഹത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ സാമ്പത്തിക തലത്തിൽ മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. അവ ആശയങ്ങളിലും സംസ്കാരത്തിലും ഭാഷയിലും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും മാധ്യമങ്ങളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇന്നത്തെ ലോകത്തിൽ ഈ ഉൾക്കാഴ്ചയുടെ പ്രസക്തി മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്തവിധം വർദ്ധിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഗ്രാംഷി ജീവിച്ചിരുന്ന കാലത്ത് ടെലിവിഷൻ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇന്റർനെറ്റ്, സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങൾ, ഡാറ്റാ വിശകലനം, നിർമ്മിതബുദ്ധി, അൽഗോരിതമിക ശുപാർശാ സംവിധാനങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് അറിയില്ലായിരുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ആധിപത്യ സിദ്ധാന്തം ഇന്ന് ഡിജിറ്റൽ സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഏറ്റവും ശക്തമായ ആശയപരമായ ഉപകരണങ്ങളിലൊന്നാണ്.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ആശയങ്ങളുടെ പ്രചാരണം മാധ്യമങ്ങളിലൂടെ മാത്രം നടക്കുന്നില്ല. ഇന്ന് കോടിക്കണക്കിന് ആളുകൾ കാണുന്ന വാർത്തകൾ, വായിക്കുന്ന ലേഖനങ്ങൾ, കാണുന്ന വീഡിയോകൾ, വാങ്ങുന്ന ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ, ചർച്ച ചെയ്യുന്ന വിഷയങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയാഭിപ്രായങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം അൽഗോരിതങ്ങൾ ഭാഗികമായി നിർണ്ണയിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. ഗ്രാംഷിയുടെ കാലത്ത് പൊതുബോധം രൂപപ്പെടുത്തിയിരുന്നത് പ്രധാനമായും പത്രങ്ങൾ, റേഡിയോ, സ്കൂളുകൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയായിരുന്നു. ഇന്ന് പൊതുബോധത്തിന്റെ നിർമ്മാണത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളും സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങളും തിരയൽയന്ത്രങ്ങളും വീഡിയോ ശുപാർശാ സംവിധാനങ്ങളും നിർമ്മിതബുദ്ധി അധിഷ്ഠിത വിവരക്രമീകരണ സംവിധാനങ്ങളും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്താണ്.

അതിനാൽ, സാംസ്കാരിക ആധിപത്യം ഇന്ന് ഡിജിറ്റൽ ആധിപത്യം (Digital Hegemony) എന്ന പുതിയ രൂപം സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ രാഷ്ട്രീയസമരം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണമോ തെരുവുപ്രക്ഷോഭമോ മാത്രമല്ല. അത് വിവരങ്ങളുടെ ഉൽപ്പാദനം, വിതരണം, നിയന്ത്രണം, വികാരങ്ങളുടെ നിർമ്മാണം, സാമൂഹികപ്രതീകങ്ങളുടെ രൂപീകരണം, ശ്രദ്ധയുടെ (attention) നിയന്ത്രണം എന്നിവയിലൂടെയും നടക്കുന്നു. ഇവിടെയാണ് വിവരയുദ്ധം (Information Warfare) എന്ന ആശയം പ്രധാനമാകുന്നത്.

വിവരയുദ്ധം എന്നത് വ്യാജവാർത്തകൾ പ്രചരിപ്പിക്കുന്നത് മാത്രമല്ല. അതിന്റെ ലക്ഷ്യം സമൂഹത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയാണ്. ചില വിവരങ്ങളെ അമിതമായി പ്രചരിപ്പിക്കുകയും മറ്റുചില വിവരങ്ങളെ അദൃശ്യമാക്കുകയും, വികാരങ്ങളെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയും, ഭയവും വെറുപ്പും നിർമ്മിക്കുകയും, വ്യക്തികളെ നായകന്മാരോ വില്ലന്മാരോ ആക്കി ചിത്രീകരിക്കുകയും, സാമൂഹിക വിഭജനങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ദീർഘകാല പ്രക്രിയയാണത്. ഗ്രാംഷിയുടെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഇത് പുതിയ തരത്തിലുള്ള ആശയപരമായ ആധിപത്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഇത് സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ ഡൈനാമിക് ഇൻഫർമേഷൻ ഫീൽഡുകളുടെ പുനഃസംഘടനയാണ്. (ഇവിടെ “ഫീൽഡ്” എന്ന പദം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സാങ്കേതിക അർത്ഥത്തിൽ അല്ല, മറിച്ച് സാമൂഹിക ഇടപെടലുകളുടെ ചലനാത്മക മേഖല എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.)

ഗ്രാംഷിയുടെ മറ്റൊരു വലിയ സംഭാവന ഓർഗാനിക് ഇന്റലക്ച്വൽസ് (Organic Intellectuals) എന്ന ആശയമാണ്. ഓരോ സാമൂഹികവർഗ്ഗവും സ്വന്തം ബൗദ്ധികരെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ബൗദ്ധികൻ എന്നത് സർവകലാശാലയിലെ പ്രൊഫസറോ എഴുത്തുകാരനോ മാത്രമല്ല. സമൂഹത്തിന്റെ അനുഭവങ്ങളെ സൈദ്ധാന്തികമായി മനസ്സിലാക്കി മറ്റുള്ളവരുമായി പങ്കുവയ്ക്കാൻ കഴിയുന്ന എല്ലാവരും ബൗദ്ധികരാണ്.

ഈ ആശയത്തിന് ഇന്ന് പുതിയ അർത്ഥമുണ്ട്. ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിൽ സാമൂഹ്യമാധ്യമ പ്രവർത്തകർ, ശാസ്ത്രജനകീയവൽക്കരണ പ്രവർത്തകർ, ഡാറ്റാ വിശകലന വിദഗ്ധർ, സാങ്കേതികവിദ്യ മനസ്സിലാക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തകർ, പരിസ്ഥിതി ഗവേഷകർ, പൊതുജനാരോഗ്യ വിദഗ്ധർ, നിർമ്മിതബുദ്ധിയെ വിമർശനാത്മകമായി പഠിക്കുന്നവർ എന്നിവരും പുതിയ തരത്തിലുള്ള ഓർഗാനിക് ബൗദ്ധികരാണ്.

ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി ഇന്ന് ഇത്തരം ബഹുമുഖ ബൗദ്ധികശേഷി വികസിപ്പിച്ചില്ലെങ്കിൽ, അത് രാഷ്ട്രീയമായി മാത്രമല്ല, ആശയപരമായും പിന്നാക്കം പോകും. ഇവിടെയാണ് കേഡർ വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയും മാറേണ്ടത്. ഒരു കേഡർ എന്നത് മുദ്രാവാക്യങ്ങൾ മനഃപാഠമാക്കിയ വ്യക്തിയല്ല. ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഉദ്ധരണികൾ ആവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആളുമല്ല.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ വിപ്ലവ കേഡർ ഒരേസമയം ചരിത്രവും രാഷ്ട്രീയസമ്പദ്ശാസ്ത്രവും ദാർശനികതയും പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രവും വിവരസാങ്കേതികവിദ്യയും നിർമ്മിതബുദ്ധിയും മാധ്യമപ്രവർത്തനവും ഡാറ്റാ വിശകലനവും സാംസ്കാരിക പഠനങ്ങളും സാമൂഹിക മനഃശാസ്ത്രവും മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു നിരന്തര പഠിതാവായിരിക്കണം. കാരണം, ആധുനിക സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യം തന്നെ ബഹുതല സങ്കീർണ്ണതയുടെ രൂപമാണ്.

ഗ്രാംഷിയുടെ സംഭാവനയെ ഇന്ന് വികസിപ്പിക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്. അദ്ദേഹം സാംസ്കാരിക ആധിപത്യത്തെ വിശദീകരിച്ചത് അച്ചടി മാധ്യമങ്ങളുടെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും ദേശീയരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും കാലഘട്ടത്തിലാണ്.

ഇന്ന് ആധിപത്യം ആഗോള ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകളിലൂടെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഡാറ്റ, അൽഗോരിതങ്ങൾ, നിർമ്മിതബുദ്ധി, ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ, ബിഗ് ഡാറ്റാ വിശകലനം, മനഃശാസ്ത്രപരമായ ലക്ഷ്യനിർണ്ണയം (psychographic targeting), ശുപാർശാ സംവിധാനങ്ങൾ, സ്വയംപ്രവർത്തിക്കുന്ന വിവരവിതരണ ശൃംഖലകൾ എന്നിവ ചേർന്നാണ് പുതിയ ആധിപത്യഘടന രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഈ പുതിയ യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഗ്രാംഷിയുടെ സാംസ്കാരിക ആധിപത്യ സിദ്ധാന്തം സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം, നിർമ്മിതബുദ്ധി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് എന്നിവയുമായി സംവദിച്ചുകൊണ്ട് വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ വികാസം ഗ്രാംഷിയുടെ ചിന്തയുടെ നിഷേധമല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ തുടർച്ചയാണ്.

മാർക്സ് ചരിത്രത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയെ വിശകലനം ചെയ്തു. എംഗൽസ് പ്രകൃതിയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ലെനിൻ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ വിപ്ലവപ്രയോഗത്തിന്റെ രീതിശാസ്ത്രമാക്കി വികസിപ്പിച്ചു. ഗ്രാംഷി സാംസ്കാരിക ആധിപത്യത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തം രൂപപ്പെടുത്തി. ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം ഇതിൽ മറ്റൊരു ഘട്ടം ചേർക്കുക എന്നതാണ്. ആധുനിക ശാസ്ത്രം—പ്രത്യേകിച്ച് സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, ജീവശാസ്ത്രം, നിർമ്മിതബുദ്ധി, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം—വെളിപ്പെടുത്തിയ പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദവുമായി സംയോജിപ്പിച്ച് അതിനെ പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിനനുസരിച്ച് വികസിപ്പിക്കുക.

ഈ ചരിത്രപരമായ പദ്ധതിയെയാണ് ഈ ഗ്രന്ഥം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് എന്ന പേരിൽ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഈ പുതിയ ചട്ടക്കൂട് അവതരിപ്പിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് മറ്റൊരു പ്രധാന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകേണ്ടതുണ്ട്. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മാർക്സിസം എവിടെയാണ് സൈദ്ധാന്തികമായി നിശ്ചലമായത്? എന്തുകൊണ്ടാണ് പല കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്കും ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസവുമായി സൃഷ്ടിപരമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല?

ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ സ്ഥിരതയിലല്ല, മറിച്ച് പുതിയ തെളിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ സ്വയം വികസിക്കാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്. ഡാർവിന്റെ പരിണാമസിദ്ധാന്തം ഡാർവിന്റെ കാലത്ത് അവസാനിച്ചില്ല; ജനിതകശാസ്ത്രം, തന്മാത്രാ ജീവശാസ്ത്രം, എപ്പിജനറ്റിക്സ്, പരിണാമ വികസന ജീവശാസ്ത്രം (Evo-Devo), സിസ്റ്റംസ് ബയോളജി തുടങ്ങിയ പുതിയ ശാഖകളിലൂടെ അത് നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. അതുപോലെ, ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തവും ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും വഴി വിപുലീകരിക്കപ്പെടുകയും അതിന്റെ പ്രയോഗപരിധി കൂടുതൽ കൃത്യമായി നിർവചിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ന്യൂട്ടന്റെ സംഭാവന അസാധുവായില്ല; മറിച്ച് അത് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ശാസ്ത്രീയ ചട്ടക്കൂടിന്റെ ഭാഗമായി പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. യഥാർത്ഥ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസം എല്ലായ്പ്പോഴും ഇങ്ങനെയാണ് നടക്കുന്നത്.

ഇതേ മാനദണ്ഡം മാർക്സിസത്തിനും ബാധകമാണ്. മാർക്സും എംഗൽസും ലെനിനും ഗ്രാംഷിയും രൂപപ്പെടുത്തിയ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദം ഒരു ശാസ്ത്രീയ ലോകവീക്ഷണമാണെങ്കിൽ, പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ അത് വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കണം. എന്നാൽ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പല കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനങ്ങളിലും ഇതിന് വിപരീതമായ ഒരു പ്രവണതയാണ് ശക്തിപ്പെട്ടത്. മാർക്സിസം ഒരു തുറന്ന അന്വേഷണരീതിയിൽ നിന്ന് ക്രമേണ അടഞ്ഞ സൈദ്ധാന്തിക വ്യവസ്ഥയായി മാറി. ഈ ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയെ വിമർശനാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കാതെ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മാർക്സിസത്തിന്റെ നവീകരണം സാധ്യമല്ല.

ഇവിടെ ഒരു കാര്യം വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ വിമർശനം മാർക്സിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങൾക്കെതിരെയല്ല. മറിച്ച്, മാർക്സിസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രയോഗത്തിൽ രൂപംകൊണ്ട ചില യാന്ത്രികവും ജഡവുമായ പ്രവണതകളുടെ വിമർശനമാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രീയ പാരമ്പര്യത്തോടുള്ള യഥാർത്ഥ വിശ്വസ്തത അതിനെ വിമർശനാത്മകമായി വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്, അതിനെ വിമർശനാതീതമാക്കി മാറ്റുന്നതിലല്ല.

മാർക്സിന്റെ രചനകൾ സൂക്ഷ്മമായി വായിച്ചാൽ അദ്ദേഹം തയ്യാറായ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകുന്നില്ലെന്ന് കാണാം. പകരം, ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാനും യാഥാർഥ്യത്തെ വിശകലനം ചെയ്യാനുമുള്ള ഒരു ശാസ്ത്രീയ രീതിയാണ് അദ്ദേഹം നൽകുന്നത്. സമൂഹത്തെ എങ്ങനെ പഠിക്കണം, വൈരുധ്യങ്ങളെ എങ്ങനെ തിരിച്ചറിയണം, ചരിത്രപരമായ മാറ്റങ്ങളെ എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കണം എന്ന അന്വേഷണരീതിയാണ് മാർക്സിന്റെ യഥാർത്ഥ സംഭാവന. എന്നാൽ പിന്നീട് പല മാർക്സിസ്റ്റ് പാരമ്പര്യങ്ങളിലും ഈ രീതിശാസ്ത്രം ക്രമേണ ഒരു സിദ്ധാന്തസമാഹാരമായി മാറി. അന്വേഷണത്തിന് പകരം നിഗമനങ്ങൾക്കും, ചരിത്രപരമായ വിശകലനത്തിന് പകരം ഉദ്ധരണികൾക്കും, പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളുടെ പഠനത്തിന് പകരം പഴയ സൈദ്ധാന്തിക വിഭാഗങ്ങൾ ആവർത്തിക്കുന്നതിനുമാണ് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചത്. ഈ പ്രവണത ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തയുടെ ആത്മാവിന് വിരുദ്ധമായിരുന്നു. ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ സത്ത ഓരോ പുതിയ സാഹചര്യത്തെയും പുതിയതായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നതിലാണ്; അത് തന്നെ മാറ്റമില്ലാത്ത സിദ്ധാന്തമായി മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവം നഷ്ടപ്പെടുന്നു.

മാർക്സും എംഗൽസും ജീവിച്ചിരുന്നത് ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആധിപത്യകാലത്തായിരുന്നു. ആ കാലഘട്ടത്തിലെ ശാസ്ത്രീയ ഭാഷ രേഖീയ കാരണ-ഫലബന്ധങ്ങൾക്കും പ്രവചനശേഷിക്കും പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നൽകിയിരുന്നു. അവരുടെ ചിന്തയിൽ ഈ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലത്തിന്റെ സ്വാധീനം ഉണ്ടായിരുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. എന്നാൽ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ശാസ്ത്രത്തിൽ ഗുണപരമായ ഒരു വിപ്ലവം നടന്നു. ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം സ്ഥലത്തെയും സമയത്തെയും കുറിച്ചുള്ള ധാരണകളെ മാറ്റിമറിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം പദാർത്ഥത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ച് പുതിയ ഉൾക്കാഴ്ചകൾ നൽകി. അരേഖീയ ചലനശാസ്ത്രം, കെയോസ് സിദ്ധാന്തം, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, സ്വയംസംഘടനാ സിദ്ധാന്തം, നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം എന്നിവ പ്രകൃതിയിലെ സംഘടനയെക്കുറിച്ച് പുതിയ കാഴ്ചപ്പാടുകൾ വികസിപ്പിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും, മാർക്സിസ്റ്റ് ദാർശനികതയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം ഈ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവങ്ങളുമായി ആഴത്തിലുള്ള സംവാദത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടില്ല. പലപ്പോഴും ന്യൂട്ടോണിയൻ മാതൃകകളുടെ സ്വാധീനത്തിലുള്ള വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ തുടർന്നു. ഇത് മാർക്സിസത്തിന്റെ പ്രശ്നമായിരുന്നില്ല; അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിലെ ഒരു പരിമിതിയായിരുന്നു.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പല മാർക്സിസ്റ്റ് വിശകലനങ്ങളും സമൂഹത്തെ താരതമ്യേന ലളിതമായ ഘടനയായി കാണുന്ന പ്രവണത പ്രകടിപ്പിച്ചു. സാമ്പത്തിക അടിത്തറ, രാഷ്ട്രീയ മേൽഘടന, സാമൂഹികബോധം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പലപ്പോഴും രേഖീയമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ സമൂഹം അതിനേക്കാൾ സങ്കീർണ്ണമാണ്. സാമ്പത്തിക ഘടന രാഷ്ട്രീയം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; രാഷ്ട്രീയം സാമ്പത്തികവികാസത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ രണ്ടിനെയും മാറ്റുന്നു; സംസ്കാരം രാഷ്ട്രീയത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; മാധ്യമങ്ങൾ സംസ്കാരത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം സാങ്കേതിക പുരോഗതിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; നിർമ്മിതബുദ്ധി വിവരപ്രവാഹത്തെ മാറ്റുന്നു; വിവരപ്രവാഹം ജനാധിപത്യത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ജനാധിപത്യത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ വീണ്ടും സാമ്പത്തികനയങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ ബന്ധങ്ങൾ ഒരു നേരിട്ടുള്ള രേഖയിലല്ല, മറിച്ച് പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട ബഹുതല പ്രതികരണവലയങ്ങളിലൂടെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഇത്തരത്തിലുള്ള ചലനാത്മക സമഗ്രതയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പല മാർക്സിസ്റ്റ് മാതൃകകൾക്കും ആവശ്യമായ രീതിശാസ്ത്രപരമായ ഉപകരണങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

മാർക്സിസത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ നഷ്ടങ്ങളിലൊന്ന് സമകാലിക പ്രകൃതിശാസ്ത്രവുമായി ക്രമേണ രൂപപ്പെട്ട അകൽച്ചയായിരുന്നു. മാർക്സ് തന്റെ കാലത്തെ രാഷ്ട്രീയസമ്പദ്ശാസ്ത്രത്തെ ആഴത്തിൽ പഠിച്ചു. എംഗൽസ് ഭൗതികശാസ്ത്രം, രസതന്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം എന്നിവയിൽ നിരന്തരം ഇടപെട്ടു. ലെനിൻ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ദാർശനിക വിവാദങ്ങളിൽ പങ്കെടുത്തു. ഗ്രാംഷി ഭാഷാശാസ്ത്രം, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, ചരിത്രം എന്നിവയെ മാർക്സിസ്റ്റ് വിശകലനത്തിന്റെ ഭാഗമായി ഉൾപ്പെടുത്തി. എന്നാൽ പിന്നീട് പല ഇടങ്ങളിലും മാർക്സിസ്റ്റ് പഠനം ഒരു സ്വതന്ത്രവും അടഞ്ഞതുമായ ലോകമായി മാറി. ഭൗതികശാസ്ത്രം ഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞർക്കും, ജീവശാസ്ത്രം ജീവശാസ്ത്രജ്ഞർക്കും, കമ്പ്യൂട്ടർ ശാസ്ത്രം കമ്പ്യൂട്ടർ ശാസ്ത്രജ്ഞർക്കും വിട്ടുകൊടുക്കപ്പെട്ടു. ഇതിന്റെ ഫലമായി സമകാലിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷയും അതിലൂടെ ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള പുതിയ ആശയപരമായ ഉപകരണങ്ങളും മാർക്സിസത്തിന് ക്രമേണ നഷ്ടപ്പെട്ടു.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഈ സ്ഥിതി കൂടുതൽ ഗുരുതരമാണ്. കാരണം, ഇന്ന് സാങ്കേതികവിദ്യ തന്നെയാണ് ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളിലൊന്ന്. നിർമ്മിതബുദ്ധി, ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടിംഗ്, ബയോഇൻഫോർമാറ്റിക്സ്, സിന്തറ്റിക് ബയോളജി, ഡാറ്റാ സയൻസ്, നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളുടെ ശാസ്ത്രം എന്നിവ സമകാലിക ഉൽപ്പാദനരീതികളെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും ആഴത്തിൽ മാറ്റിമറിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഈ മേഖലകളെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയ അവബോധമില്ലാതെ ഇന്നത്തെ ഉൽപ്പാദനശക്തികളെയും അവയുടെ വൈരുധ്യങ്ങളെയും മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല.

ഈ പ്രതിസന്ധിയിൽനിന്ന് പുറത്തുവരാനുള്ള മാർഗം മാർക്സിസം ഉപേക്ഷിക്കുകയല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവത്തെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുകയാണ്. ഇവിടെ “പുനരുജ്ജീവനം” എന്നത് പഴയ ഗ്രന്ഥങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങുക എന്നല്ല അർത്ഥമാക്കുന്നത്. മാർക്സ് ചെയ്തതുപോലെ സമകാലിക ശാസ്ത്രത്തെ പഠിക്കുകയും, എംഗൽസ് ചെയ്തതുപോലെ പ്രകൃതിയെ പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കുകയും, ലെനിൻ ചെയ്തതുപോലെ പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളുടെ സവിശേഷ വിശകലനം നടത്തുകയും, ഗ്രാംഷി ചെയ്തതുപോലെ പുതിയ ആധിപത്യരൂപങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം. ഇതുതന്നെയാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക പാരമ്പര്യത്തോടുള്ള യഥാർത്ഥ വിശ്വസ്തത.

ഈ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആവശ്യകത ഉയർന്നുവരുന്നത്. ഇവിടെ “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം ഒരു ഭൗതികശാസ്ത്ര സിദ്ധാന്തത്തെ സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് നേരിട്ട് പ്രയോഗിക്കുക എന്ന അർത്ഥത്തിലല്ല ഉപയോഗിക്കുന്നത്. മറിച്ച്, ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിനുശേഷം ശാസ്ത്രത്തിൽ സംഭവിച്ച ഗുണപരമായ വിപ്ലവത്തെ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ സൂചനയായാണ് അത് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ ആവിർഭാവ സമീപനം, നിർമ്മിതബുദ്ധി, സിസ്റ്റംസ് സയൻസ് എന്നിവ ചേർന്ന് യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ച് പുതിയ ഉൾക്കാഴ്ചകൾ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ പുതിയ അറിവുകളെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദവുമായി സംവദിപ്പിച്ച് അതിന്റെ രീതിശാസ്ത്രത്തെ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ഗവേഷണപരിപാടിയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ട്, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ പ്രത്യയശാസ്ത്രമോ മാർക്സിസത്തിന് പകരം വരുന്ന മറ്റൊരു ദർശനമോ അല്ല. മറിച്ച്, മാർക്സിസത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ വികാസത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തെ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്ന ഒരു ഗവേഷണപരമായ സമീപനമാണ് അത്. ഈ സമീപനത്തിന്റെ ആദ്യപടി ആധുനിക ശാസ്ത്രം യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ച് എന്താണ് വെളിപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നതെന്ന് ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുകയാണ്. അതിനാൽ അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, ആവിർഭാവ സിദ്ധാന്തം, സ്വയംസംഘടന, നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം എന്നിവ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന്റെ വികാസത്തിന് തുറന്നുകൊടുക്കുന്ന പുതിയ സാധ്യതകളെ വിശദമായി പരിശോധിക്കുകയും, അവ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സൈദ്ധാന്തിക അടിത്തറ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്ന് വിശകലനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യും.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനപാദം മുതൽ ശാസ്ത്രലോകത്ത് രൂപംകൊണ്ട ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയപരമായ വിപ്ലവങ്ങളിലൊന്നാണ് സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ (Complexity Science) ഉദയം. ഇത് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ മാത്രം ഒരു പുതിയ ശാഖയല്ല; ജീവശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, കമ്പ്യൂട്ടർ ശാസ്ത്രം, നാഡീശാസ്ത്രം, സാമൂഹികശാസ്ത്രം, ഭൂമിശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം തുടങ്ങി നിരവധി വിജ്ഞാനശാഖകളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ രീതിശാസ്ത്രമാണ്. യാഥാർഥ്യത്തെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടമായി കാണാതെ, പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ട സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളുടെ ചലനാത്മക ശൃംഖലയായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള സമീപനമാണ് ഇത് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.

ഇത് കേവലം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെ ഫലമായി ഉണ്ടായ ഒരു ശാസ്ത്രീയ പ്രവണതയല്ല. ന്യൂട്ടോണിയൻ യന്ത്രവാദം ലോകത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ അപര്യാപ്തമാണെന്ന് ശാസ്ത്രം ക്രമേണ തിരിച്ചറിഞ്ഞതിന്റെ ഫലമാണ് സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസം. ക്ലാസിക്കൽ ശാസ്ത്രം ഒരു വ്യവസ്ഥയെ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ അതിനെ ചെറിയ ഘടകങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ഓരോ ഘടകത്തെയും പ്രത്യേകം പഠിച്ചാൽ മതിയെന്നാണ് കരുതിയിരുന്നത്. ഈ വിശകലനരീതി ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് അനേകം സംഭാവനകൾ നൽകിയെങ്കിലും, ജീവൻ, ബോധം, പരിസ്ഥിതി, കാലാവസ്ഥ, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, മനുഷ്യസമൂഹം തുടങ്ങിയ സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളെ വിശദീകരിക്കുന്നതിൽ അതിന് വ്യക്തമായ പരിമിതികളുണ്ടെന്ന് പിന്നീട് വ്യക്തമായി.

ഒരു കാടിനെ ഉദാഹരണമായി എടുത്താൽ ഈ പരിമിതി എളുപ്പത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാം. ഒരു കാട്ടിലെ ഓരോ മരത്തെയും പ്രത്യേകം പഠിച്ചാൽ കാടിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. മരങ്ങൾ, മണ്ണ്, ജലം, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, ഫംഗസുകൾ, പ്രാണികൾ, കാലാവസ്ഥ, പോഷകചക്രം, ഊർജപ്രവാഹം, പരിണാമചരിത്രം എന്നിവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് കാട് എന്ന വ്യവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നത്. ഈ ഘടകങ്ങളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ ഒറ്റപ്പെടുത്തി പഠിക്കുന്നത് പ്രയോജനകരമാണെങ്കിലും, അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാതെ കാടിന്റെ സമഗ്ര സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ മനുഷ്യശരീരം, ഒരു സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, ഒരു രാഷ്ട്രം, ഒരു സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനം, ഒരു രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടി എന്നിവയെയും ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളുടെ ആകെത്തുകയായി കാണാൻ കഴിയില്ല. അവയെല്ലാം പരസ്പരാശ്രിതവും നിരന്തരമായി സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതുമായ സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളാണ്.

ഈ ഉൾക്കാഴ്ചയാണ് സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തെ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്. മാർക്സും എംഗൽസും സമൂഹത്തെ ഒരു സമഗ്രത (totality) എന്ന നിലയിലാണ് കണ്ടത്. ഓരോ സാമൂഹിക പ്രതിഭാസവും മറ്റെല്ലാ സാമൂഹിക പ്രതിഭാസങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന അവരുടെ ഉൾക്കാഴ്ച സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനധാരണയുമായി ശ്രദ്ധേയമായ സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസമുണ്ട്. മാർക്സിന്റെയും എംഗൽസിന്റെയും കാലത്ത് ഈ ആശയം പ്രധാനമായും ദാർശനികവും ചരിത്രപരവുമായ തലത്തിലായിരുന്നു വികസിച്ചത്. ഇന്ന് സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം അതിന് ഗണിതശാസ്ത്രപരവും കമ്പ്യൂട്ടേഷണൽ അടിസ്ഥാനവുമുള്ള പുതിയ വിശദീകരണങ്ങൾ നൽകുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തെ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ സമകാലിക ശാസ്ത്രീയ ഭാഷയായി കാണാൻ കഴിയും.

സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് ആവിർഭാവം (Emergence). ഒരു വ്യവസ്ഥയിലെ ഓരോ ഘടകത്തിനും ഒറ്റയ്ക്ക് ഇല്ലാത്ത ഗുണങ്ങൾ അവ പരസ്പരം ഇടപെടുമ്പോൾ പുതിയ തലത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് ഈ ആശയത്തിന്റെ സാരം. ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും ചേർന്ന് ജലം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ ജലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഹൈഡ്രജനിലോ ഓക്സിജനിലോ പ്രത്യേകം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അതുപോലെ ഒരു നാഡീകോശത്തിനും ബോധമില്ല; എന്നാൽ കോടിക്കണക്കിന് നാഡീകോശങ്ങൾ പരസ്പരം സംഘടിതമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ബോധം ആവിർഭവിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിക്ക് സമൂഹമാകാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ വ്യക്തികൾ സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലൂടെ സംഘടിക്കുമ്പോൾ സമൂഹം എന്ന പുതിയ യാഥാർഥ്യം രൂപംകൊള്ളുന്നു. ഇവിടെ ഓരോ പുതിയ തലത്തിലും പുതിയ നിയമങ്ങളും പുതിയ ബന്ധങ്ങളും പുതിയ ഗുണങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഈ ആവിർഭാവസങ്കൽപ്പം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിലെ അളവിൽനിന്നുള്ള ഗുണപരമായ മാറ്റം എന്ന ആശയത്തിന് പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ആഴം നൽകുന്നു.

സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം **സ്വയംസംഘടന (Self-Organization)**യാണ്. എല്ലാ ക്രമത്തിന്റെയും പിന്നിൽ ഒരു ബാഹ്യനിയന്ത്രകൻ വേണമെന്നില്ല. പല സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളും അവയുടെ ആന്തരിക ഇടപെടലുകളിലൂടെ സ്വയം സംഘടിതമാകുന്നു. ഒരു ഉറുമ്പിൻകൂട്ടത്തിന് കേന്ദ്രത്തിൽ ഒരു നിയന്ത്രണാധികാരിയില്ല. എങ്കിലും ആയിരക്കണക്കിന് ഉറുമ്പുകളുടെ പ്രാദേശിക ഇടപെടലുകൾ ചേർന്ന് അത്ഭുതകരമായ സംഘടനാരീതികൾ രൂപപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കത്തിനുള്ളിലും ഇതേ തത്വം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു കോശവും മുഴുവൻ മസ്തിഷ്കത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ കോടിക്കണക്കിന് ന്യൂറോണുകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ബോധം, ഓർമ്മ, ചിന്ത, വികാരം തുടങ്ങിയ സങ്കീർണ്ണ പ്രക്രിയകൾ ഉദിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിൽ കാണുന്ന ഈ സ്വയംസംഘടനാപ്രവണത സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകളിലും പല രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിപണികൾ, ഭാഷകൾ, നഗരങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ സമൂഹങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ കൂട്ടായ്മകൾ എന്നിവ പലപ്പോഴും ബഹുതല ഇടപെടലുകളിലൂടെ സ്വയംസംഘടിതമാകുന്നു.

ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, സ്വയംസംഘടന എന്നത് കേന്ദ്രനേതൃത്വത്തിന്റെ ആവശ്യമില്ലായ്മയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ്. ചില വ്യവസ്ഥകളിൽ കേന്ദ്ര ഏകോപനം നിർണായകമാണ്; ചിലവയിൽ പ്രാദേശിക സ്വയംസംഘടനയാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്; പലപ്പോഴും ഈ രണ്ടിന്റെയും ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ് ഫലപ്രദമായ സംഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സ്വയംസംഘടനയെ ലളിതമായ രാഷ്ട്രീയ ഉപമകളായി ഉപയോഗിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി തെറ്റായിരിക്കും. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളിൽ ആന്തരിക ഇടപെടലുകൾക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ടെന്ന പൊതുവായ രീതിശാസ്ത്രപരമായ ഉൾക്കാഴ്ച സാമൂഹിക വിശകലനത്തിലും പ്രസക്തമാണ്.

സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക സംഭാവന അരേഖീയത (Nonlinearity) എന്ന ആശയമാണ്. ക്ലാസിക്കൽ യന്ത്രവാദത്തിൽ ചെറിയ കാരണങ്ങൾക്ക് ചെറിയ ഫലങ്ങളും വലിയ കാരണങ്ങൾക്ക് വലിയ ഫലങ്ങളുമാണുണ്ടാകുക എന്നായിരുന്നു പൊതുവായ ധാരണ. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളിൽ ഈ ബന്ധം പലപ്പോഴും ശരിയാകുന്നില്ല. ചെറിയ ഇടപെടലുകൾ ചിലപ്പോൾ വലിയ ചരിത്രപരമായ മാറ്റങ്ങൾക്ക് തുടക്കമിടാം; അതേസമയം വലിയ ഇടപെടലുകൾ പോലും ചിലപ്പോൾ വളരെ ചെറിയ ഫലങ്ങൾ മാത്രമേ സൃഷ്ടിക്കൂ. സാമൂഹികചരിത്രത്തിലും ഇത്തരം ഉദാഹരണങ്ങൾ നിരവധിയാണ്. ചെറിയൊരു പ്രതിഷേധം വലിയ ജനകീയ പ്രക്ഷോഭത്തിന് തുടക്കമിടാം; എന്നാൽ വമ്പിച്ച അടിച്ചമർത്തൽ നടപടികൾ ചിലപ്പോൾ പ്രതീക്ഷിച്ച ഫലം നൽകാതിരിക്കാം. ഈ യാഥാർഥ്യത്തെ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം വൈരുധ്യങ്ങളുടെ വികാസത്തിലൂടെയും ഗുണപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളിലൂടെയും വിശദീകരിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽ, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം അതിന് കൂടുതൽ കൃത്യമായ ഗണിതശാസ്ത്രപരവും കമ്പ്യൂട്ടേഷണൽ വിശദീകരണങ്ങളും നൽകുന്നു.

ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയമാണ് പ്രതികരണവലയങ്ങൾ (Feedback Loops). ഒരു വ്യവസ്ഥയിലെ ഫലങ്ങൾ വീണ്ടും ആ വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുമ്പോൾ പ്രതികരണവലയങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം മുതൽ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം വരെയും ജീവശാസ്ത്രം മുതൽ സാമൂഹികമാറ്റങ്ങൾ വരെയും എല്ലാ മേഖലകളിലും ഇത്തരം പ്രതികരണവലയങ്ങൾ നിർണായകമാണ്. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം സമൂഹത്തെ ഏകദിശ കാരണ-ഫലബന്ധങ്ങളുടെ സമാഹാരമായി കണ്ടിരുന്നില്ല; പരസ്പര സ്വാധീനങ്ങളുടെ ചലനാത്മക സമഗ്രതയായാണ് കണ്ടത്. സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുകയും അളക്കാവുന്നതും മാതൃകയാക്കാവുന്നതുമായ രൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക നിഗമനം ഉയർന്നുവരുന്നു. സമകാലിക ശാസ്ത്രം ക്രമേണ രേഖീയവും യാന്ത്രികവുമായ ലോകവീക്ഷണത്തിൽനിന്ന് ബന്ധാത്മകവും ചലനാത്മകവും ബഹുതലവുമായ ലോകവീക്ഷണത്തിലേക്ക് നീങ്ങുകയാണ്. ഈ മാറ്റം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ പല അടിസ്ഥാന ഉൾക്കാഴ്ചകളുമായും ആശയപരമായി യോജിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ സാമ്യം ഉപയോഗിച്ച് “ആധുനിക ശാസ്ത്രം മാർക്സിസത്തെ തെളിയിച്ചു” എന്നതുപോലുള്ള അതിശയോക്തിപരമായ നിഗമനങ്ങളിൽ എത്തിച്ചേരുന്നത് ശാസ്ത്രീയമല്ല. ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ദാർശനികതയുടെയും പഠനവിഷയങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. എന്നിരുന്നാലും, യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള രീതിശാസ്ത്രപരമായ ചില പൊതുവായ പ്രവണതകൾ ഇരുവശത്തും വികസിച്ചുവരുന്നുവെന്ന് പറയുന്നത് ന്യായമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനവാദം ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് രൂപംകൊള്ളുന്നത്. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ചരിത്രപരമായി ശാസ്ത്രീയ ലോകവീക്ഷണമായിരുന്നുവെങ്കിൽ, സമകാലിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുതിയ കണ്ടെത്തലുകളെ ഉൾക്കൊണ്ട് അതിന്റെ വിശദീകരണശേഷി വികസിപ്പിക്കേണ്ടത് അതിന്റെ സ്വാഭാവിക വികാസമാണ്. സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, ആവിർഭാവ സിദ്ധാന്തം, സ്വയംസംഘടന, നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം എന്നിവ ഈ വികസനത്തിന് ശക്തമായ രീതിശാസ്ത്രപരമായ അടിത്തറ നൽകുന്നു. ഇവ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന് പകരം വരുന്ന പുതിയ തത്ത്വചിന്തകളല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ സമകാലിക ശാസ്ത്രീയ ഭാഷയായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആശയപരമായ ഉപകരണങ്ങളാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് അടുത്തതായി വിവരസിദ്ധാന്തം, നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം, നിർമ്മിതബുദ്ധി എന്നിവ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തെ എങ്ങനെ പുനർനിർവചിക്കുന്നു എന്നത് പരിശോധിക്കേണ്ടത്. കാരണം, ആധുനിക ലോകത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; വിവരപ്രവാഹം, ഡാറ്റയുടെ നിയന്ത്രണം, അൽഗോരിതമിക അധികാരം, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ എന്നിവയിലൂടെയും അവ പ്രകടമാകുന്നു. ഈ പുതിയ യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാതെ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ സമകാലിക വികാസം പൂർത്തിയാകുകയില്ല.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ മനുഷ്യസമൂഹം അനുഭവിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പരിവർത്തനങ്ങളിൽ ഒന്ന് വിവരത്തിന്റെ (Information) സാമൂഹിക സ്ഥാനത്തുണ്ടായ ഗുണപരമായ മാറ്റമാണ്. വ്യവസായ വിപ്ലവത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പ്രധാന അടിത്തറ ഭൂമിയും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും തൊഴിൽശക്തിയും യന്ത്രങ്ങളും മൂലധനവുമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് ലോകസമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ വളർച്ചയെ നിർണയിക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളിലൊന്നായി വിവരം, അറിവ്, ഡാറ്റ, കണക്കുകൂട്ടൽ ശേഷി, ആശയവിനിമയ ശൃംഖലകൾ എന്നിവ മാറിയിരിക്കുന്നു. ഈ മാറ്റം ഒരു സാങ്കേതിക പുരോഗതി മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഘടനയെയും രാഷ്ട്രീയത്തെയും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെയും അധികാരബന്ധങ്ങളെയും ബോധത്തെയും ഒരേസമയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനമാണ്.

മാർക്സിന്റെ കാലത്ത് ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ നിയന്ത്രണമായിരുന്നു വർഗ്ഗാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രധാന അടിത്തറ. ഇന്ന് ആ ഘടകം ഇപ്പോഴും നിർണായകമാണെങ്കിലും അതിനോടൊപ്പം മറ്റൊരു തലവും രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വിവരപ്രവാഹത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവരും ഡാറ്റയുടെ ഉടമസ്ഥത കൈവശം വയ്ക്കുന്നവരും ആഗോള ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവരും അൽഗോരിതങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നവരും സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തെ നിർവചിക്കുന്നതിൽ അഭൂതപൂർവമായ സ്വാധീനം നേടിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ആധുനിക വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയോടൊപ്പം വിവരോപാധികളുടെ നിയന്ത്രണവും പരിഗണിക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമായി മാറുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് വിവരസിദ്ധാന്തം (Information Theory) ഒരു ആശയവിനിമയ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വിഷയത്തിൽ നിന്ന് വളരെ വിശാലമായ ശാസ്ത്രീയ പ്രാധാന്യം നേടുന്നത്. വിവരം എന്നത് വെറും സന്ദേശങ്ങളുടെ കൈമാറ്റമല്ല; ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ സംഘടന, പ്രവർത്തനം, മാറ്റം, അനുയോജനം എന്നിവയെ സ്വാധീനിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ്. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ജനിതകവിവരം ജീവന്റെ സംഘടനയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. നാഡീശാസ്ത്രത്തിൽ ന്യൂറോണുകൾ തമ്മിലുള്ള വിവരപ്രവാഹമാണ് ബോധത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നത്. പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളിൽ ജീവിവർഗ്ഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വിവരവിനിമയം അതിജീവനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. സാമൂഹികതലത്തിൽ ഭാഷ, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, മാധ്യമങ്ങൾ, ശാസ്ത്രം, ഡിജിറ്റൽ ആശയവിനിമയം എന്നിവയെല്ലാം വിവരത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളാണ്. അതിനാൽ വിവരത്തെ ഒരു സാങ്കേതികവിഷയമായി മാത്രം കാണാതെ, സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളുടെ അടിസ്ഥാനപരമായ സംഘടനാ ഘടകമായി കാണേണ്ടത് ആവശ്യമാണ്.

ഈ വീക്ഷണമാണ് നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വ്യക്തമാക്കുന്നത്. ആധുനിക ലോകത്തിലെ മിക്ക സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളും ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടമല്ല; പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ട ശൃംഖലകളാണ്. ഇന്റർനെറ്റ്, വൈദ്യുതിവിതരണ ശൃംഖലകൾ, ധനകാര്യ സംവിധാനങ്ങൾ, ഗതാഗത വ്യവസ്ഥകൾ, സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ സഹകരണശൃംഖലകൾ, മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കത്തിലെ ന്യൂറോണുകൾ, ജീവകോശങ്ങളിലെ ഉപാപചയ വ്യവസ്ഥകൾ എന്നിവയെല്ലാം നെറ്റ്‌വർക്ക് ഘടനകളുടെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ഈ ശൃംഖലകളുടെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാതെ അവയുടെ പെരുമാറ്റം പ്രവചിക്കാനോ അവയിൽ നടക്കുന്ന പരിവർത്തനങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാനോ കഴിയില്ല.

നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയിലും വലിയ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത സാമൂഹിക വിശകലനങ്ങൾ പലപ്പോഴും വ്യക്തികളെയോ സ്ഥാപനങ്ങളെയോ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളായി കണക്കാക്കിയിരുന്നു. എന്നാൽ നെറ്റ്‌വർക്ക് സമീപനം ബന്ധങ്ങൾക്കാണ് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹികശക്തി അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യക്തിഗത കഴിവിൽ മാത്രം അധിഷ്ഠിതമല്ല; അയാൾ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളുടെ സ്വഭാവത്തിലും ശൃംഖലയിലെ സ്ഥാനത്തിലും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിയുടെ സ്വാധീനവും അതിന്റെ അംഗസംഖ്യകൊണ്ട് മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; വിവിധ സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളുമായും സാംസ്കാരിക സ്ഥാപനങ്ങളുമായും തൊഴിലാളി സംഘടനകളുമായും വിദ്യാർത്ഥി പ്രസ്ഥാനങ്ങളുമായും ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളുമായും അത് സ്ഥാപിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരവും വ്യാപ്തിയും അതിനെ നിർണയിക്കുന്നു.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് ശ്രദ്ധേയമായ വികസനമാണ്. മാർക്സിസം സമൂഹത്തെ എല്ലായ്പ്പോഴും ബന്ധങ്ങളുടെ സമഗ്രതയായാണ് കണ്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം ഈ ബന്ധങ്ങളെ ഗണിതശാസ്ത്രപരമായും കമ്പ്യൂട്ടേഷണൽ രീതിയിലും പഠിക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ നൽകുന്നു. അതുകൊണ്ട് തന്നെ നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ വിശകലനശേഷി കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തെ ഏറ്റവും ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളിലൊന്നാണ് നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ (Artificial Intelligence) അതിവേഗ വികാസം. നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെക്കുറിച്ചുള്ള പൊതുചർച്ചകൾ പലപ്പോഴും തൊഴിൽ നഷ്ടം, സ്വയംപ്രവർത്തിക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങൾ, മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ അനുകരണം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നോക്കുമ്പോൾ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ സ്വാധീനം തീരുമാനമെടുക്കൽ, വിവരസംഘടന, മാതൃകകൾ തിരിച്ചറിയൽ, പ്രവചനശേഷി, അൽഗോരിതമിക നിയന്ത്രണം എന്നിവയിലാണ്.

ഇന്ന് കോടിക്കണക്കിന് ആളുകൾ വായിക്കുന്ന വാർത്തകൾ, കാണുന്ന വീഡിയോകൾ, ഉപയോഗിക്കുന്ന ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങൾ, വാങ്ങുന്ന ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ, ബാങ്ക് വായ്പകൾ, ഇൻഷുറൻസ് വിലയിരുത്തലുകൾ, തൊഴിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ, വൈദ്യശാസ്ത്രപരമായ രോഗനിർണയങ്ങൾ, ഗതാഗത നിയന്ത്രണം, വ്യവസായോൽപ്പാദനം തുടങ്ങി അനേകം മേഖലകളിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധി അധിഷ്ഠിത സംവിധാനങ്ങൾ തീരുമാനപ്രക്രിയകളിൽ പങ്കാളികളാകുന്നു. അതിനാൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധി ഒരു സാങ്കേതിക ഉപകരണം മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തിലെ അധികാരഘടനകളുടെ ഭാഗമായിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ രീതിശാസ്ത്രപരമായ ചോദ്യം ഉയർത്തുന്നത്. ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയിൽ തീരുമാനമെടുക്കലിന്റെ വർധിച്ചുവരുന്ന ഒരു ഭാഗം അൽഗോരിതമിക സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ നടക്കുമ്പോൾ, സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സ്വഭാവത്തിലും പുതിയ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നുണ്ടോ? ഡാറ്റയുടെ ഉടമസ്ഥത, അൽഗോരിതമുകളുടെ സുതാര്യത, ഡിജിറ്റൽ നിരീക്ഷണം, സ്വകാര്യത, വിവരനിയന്ത്രണം, നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ പരിശീലനത്തിനുപയോഗിക്കുന്ന അറിവിന്റെ ഉറവിടങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളുടെ നിർണായക മേഖലകളായി മാറുന്നുണ്ടോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ മാർക്സിന്റെ കാലത്ത് ഉയർന്നിരുന്നില്ല; എന്നാൽ ഇന്ന് അവ ഒഴിവാക്കാനാവാത്തവയാണ്.

അതേസമയം ഇവിടെ മറ്റൊരു കാര്യം പ്രത്യേകം വ്യക്തമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. നിർമ്മിത ബുദ്ധി സ്വതന്ത്രമായ ഒരു സാമൂഹികശക്തിയല്ല. അത് മനുഷ്യർ നിർമ്മിച്ച സാങ്കേതിക വ്യവസ്ഥയാണ്. അതിന്റെ പ്രവർത്തനം സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങൾ, നിയമപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങൾ, സാമൂഹിക മൂല്യങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക ധാരണകൾ, ശാസ്ത്രീയ അറിവ് എന്നിവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനോ അതിനെ സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ചരിത്രശക്തിയായി ചിത്രീകരിക്കാനോ കഴിയില്ല. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയും മനുഷ്യസമൂഹവും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക ബന്ധത്തിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.

ഇതേ യുക്തി വിവരത്തിനും ബാധകമാണ്. വിവരം സ്വയം ചരിത്രത്തെ നിർണയിക്കുന്നില്ല. വിവരം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നതും പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതും നിയന്ത്രിക്കുന്നതും ഉപയോഗിക്കുന്നതുമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം നിർണയിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിവരസിദ്ധാന്തത്തെയും നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രത്തെയും നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെയും ഒരു സാങ്കേതിക വിപ്ലവമായി മാത്രം കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. ഇവയെ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, ഭരണകൂടം, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, ആഗോള മൂലധനം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സമഗ്ര സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമായാണ് വിശകലനം ചെയ്യേണ്ടത്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനതത്വം വ്യക്തമാകുന്നത്. ഒരു വ്യവസ്ഥയിലെ ഘടകങ്ങളെ ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുക്കളായി കാണുന്നതിനുപകരം, അവ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക ബന്ധങ്ങളായാണ് കാണേണ്ടത്. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഓരോ തലവും മറ്റു തലങ്ങളുമായി നിരന്തരമായി ഇടപെടുകയും പരസ്പരം രൂപാന്തരപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, രാഷ്ട്രീയം, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിസ്ഥിതി, വിവരശൃംഖലകൾ എന്നിവ സ്വതന്ത്രമായ മേഖലകളല്ല; അവ ഒരു ബഹുതല സമഗ്ര വ്യവസ്ഥയുടെ പരസ്പരബന്ധിത ഘടകങ്ങളാണ്. ഈ സമഗ്രതയെ മനസ്സിലാക്കാതെ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ചരിത്രപരമായ വൈരുധ്യങ്ങളെയും സാമൂഹിക പരിവർത്തനങ്ങളെയും കൃത്യമായി വിശകലനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല.

ഇവിടെനിന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്രസങ്കൽപ്പങ്ങളിലൊന്നായ ബഹുതല യാഥാർഥ്യഘടന (Multi-layered Reality) എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് നമ്മൾ എത്തിച്ചേരുന്നത്. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും കാണുന്ന എല്ലാ പ്രതിഭാസങ്ങളും ഒരേയൊരു തലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ഉപാണുതലം മുതൽ ജീവശാസ്ത്രം, ബോധം, സമൂഹം, സംസ്കാരം, ആഗോള വിവരശൃംഖലകൾ എന്നിവ വരെ ഓരോ തലത്തിനും അതിന്റേതായ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളും നിയമങ്ങളും സംഘടനാരീതികളും ഉണ്ട്. എന്നാൽ ഈ തലങ്ങൾ പരസ്പരം വിച്ഛേദിക്കപ്പെട്ടവയല്ല; അവ നിരന്തരമായി പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും പുതിയ ആവിർഭാവങ്ങൾക്ക് സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ബഹുതല യാഥാർഥ്യഘടനയെ മനസ്സിലാക്കുകയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സൈദ്ധാന്തിക വികാസത്തിലെ അടുത്ത നിർണായക ഘട്ടം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ദാർശനിക ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് യാഥാർഥ്യത്തെ ബഹുതല (Multi-layered) ഘടനയായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത. ഇത് ലോകത്തെ വ്യത്യസ്തങ്ങളായ പല ലോകങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്ന ഒരു ദ്വൈതവാദമോ ബഹുലോകസിദ്ധാന്തമോ അല്ല. മറിച്ച്, ഒരേയൊരു ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിനുള്ളിൽ വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങൾ (levels of organization) നിലനിൽക്കുന്നുവെന്നും, ഓരോ തലത്തിലും പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളും പുതിയ നിയമങ്ങളും പുതിയ ബന്ധങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നുവെന്നുമുള്ള ശാസ്ത്രീയ ഉൾക്കാഴ്ചയുടെ ദാർശനിക വികസനമാണ് ഇത്.

ക്ലാസിക്കൽ യന്ത്രവാദം ലോകത്തെ അടിസ്ഥാനപരമായി ഒരേയൊരു തലത്തിലുള്ള പ്രതിഭാസങ്ങളുടെ സമാഹാരമായി കാണാൻ പ്രവണത പ്രകടിപ്പിച്ചിരുന്നു. എല്ലാ സങ്കീർണ്ണതകളും അവസാനം ഏറ്റവും ചെറിയ കണങ്ങളുടെ ചലനങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കി വിശദീകരിക്കാമെന്നാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനധാരണ. ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചെങ്കിലും, ജീവൻ, ബോധം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, സമൂഹം തുടങ്ങിയ ആവിർഭൂത യാഥാർഥ്യങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്നതിൽ അതിന് വ്യക്തമായ പരിമിതികളുണ്ടെന്ന് പിന്നീട് തെളിഞ്ഞു. ഒരു കവിതയെ അതിലെ അക്ഷരങ്ങളുടെ പട്ടികയാക്കി ചുരുക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ഒരു സമൂഹത്തെ അതിലെ വ്യക്തികളുടെ എണ്ണത്തിലേക്കോ ഒരു ജീവിയെ അതിലെ രാസമൂലകങ്ങളുടെ പട്ടികയിലേക്കോ ചുരുക്കി മനസ്സിലാക്കാനും കഴിയില്ല. കാരണം, യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഓരോ പുതിയ തലത്തിലും ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പുതിയ സംഘടനാരീതികൾ പുതിയ ഗുണങ്ങളെയും പുതിയ പ്രവർത്തനശേഷികളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഈ ഉൾക്കാഴ്ചയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒണ്ടോളജിയുടെ ആരംഭബിന്ദു. പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നത് ഒരേയൊരു ഭൗതിക യാഥാർഥ്യമാണ്; എന്നാൽ ആ യാഥാർഥ്യം സംഘടനയുടെ അനേകം തലങ്ങളിലൂടെയാണ് സ്വയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്. ഉപാണു തലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന നിയമങ്ങൾ ആറ്റങ്ങളുടെ സംഘടനയ്ക്ക് അടിത്തറ നൽകുന്നു. ആറ്റങ്ങൾ ചേർന്ന് തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. തന്മാത്രകളുടെ സങ്കീർണ്ണ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ജീവന്റെ അടിസ്ഥാനസംവിധാനങ്ങൾ രൂപംകൊള്ളുന്നു. ജീവകോശങ്ങൾ ചേർന്ന് ബഹുകോശജീവികൾ രൂപപ്പെടുന്നു. നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ ഉയർന്ന സംഘടനയിൽ നിന്ന് ബോധം ആവിർഭവിക്കുന്നു. ബോധമുള്ള വ്യക്തികൾ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലൂടെ സംഘടിക്കുമ്പോൾ സമൂഹം രൂപംകൊള്ളുന്നു. സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല വികാസത്തിൽ നിന്ന് സംസ്കാരം, ഭാഷ, ശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയം, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ തുടങ്ങിയ പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കുന്നു. ഈ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മുൻതലത്തിലെ ഘടകങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അവ പുതിയ സംഘടനയിൽ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുകയും പുതിയ പ്രവർത്തനസന്ദർഭം നേടുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ ആശയത്തെ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ നോക്കുമ്പോൾ, അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം എന്ന ആശയം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിൽ ഒരു നിർണായക വികസനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഗുണപരമായ മാറ്റം ഒരു പ്രത്യേക നിമിഷത്തിൽ മാത്രം സംഭവിക്കുന്ന ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവമല്ല; മറിച്ച് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും നിരന്തരമായി നടക്കുന്ന ആവിർഭാവപ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലവും മുൻതലത്തിലെ ഘടകങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണെങ്കിലും, അവയുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയായി അതിനെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ആവിർഭാവം എന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അപവാദമല്ല; അതിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രവർത്തനരീതിയാണ്.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക തെറ്റിദ്ധാരണ ഒഴിവാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ പുതിയതാണെന്ന് പറയുന്നത് അവ ഭൗതികലോകത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് കടന്നുവരുന്നു എന്നല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഏതെങ്കിലും തരത്തിലുള്ള അതിഭൗതിക ഇടപെടലുകളെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. പുതിയ ഗുണങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത് ഭൗതിക വ്യവസ്ഥകളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനയിലൂടെയാണ്. അതിനാൽ ബോധമോ സമൂഹമോ സംസ്കാരമോ പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുള്ള സ്വതന്ത്ര സത്തകളല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളാണ്. ഈ നിലപാട് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ ഭൗതികവാദപരമായ അടിത്തറ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അതിന്റെ വിശദീകരണശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ ബഹുതല യാഥാർഥ്യഘടനയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത ഓരോ തലത്തിനും അതിന്റേതായ ആപേക്ഷിക സ്വയംഭരണശേഷി (relative autonomy) ഉണ്ടെന്നതാണ്. ജീവശാസ്ത്രനിയമങ്ങളെ ഭൗതികശാസ്ത്രനിയമങ്ങളാൽ മാത്രം പൂർണ്ണമായി മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതുപോലെ സമൂഹശാസ്ത്രത്തെ ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്കോ മനഃശാസ്ത്രത്തെ രസതന്ത്രത്തിലേക്കോ ചുരുക്കാനും കഴിയില്ല. ഓരോ തലത്തിനും അതിന്റേതായ നിയമങ്ങളും ആശയങ്ങളും ഗവേഷണരീതികളും ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ഈ ആപേക്ഷിക സ്വയംഭരണം പൂർണ്ണമായ വേർതിരിവല്ല. എല്ലാ തലങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടവയാണ്. ഭൗതികമാറ്റങ്ങൾ ജീവശാസ്ത്രത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രപരമായ പരിണാമം ബോധത്തിന്റെ വികാസത്തിന് സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ബോധം സമൂഹത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. സമൂഹം ശാസ്ത്രത്തെയും സാങ്കേതികവിദ്യയെയും വികസിപ്പിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ വീണ്ടും പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും മാറ്റുന്നു. ഈ ചലനാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം.

സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, യാഥാർഥ്യം ബഹുതല പ്രതികരണവലയങ്ങളുടെ (multi-level feedback networks) സമഗ്രതയാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ശാസ്ത്രീയ ഉൾക്കാഴ്ചയെ വിശാലമായ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഒരു തലത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ മറ്റൊരു തലത്തിൽ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും, അവ വീണ്ടും പുതിയ ആവിർഭാവങ്ങൾക്ക് സാഹചര്യം ഒരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ വികാസം ഒരിക്കലും രേഖീയമല്ല; അത് ബഹുതല, പരസ്പരാശ്രിത, നിരന്തര പുനഃസംഘടനയുടെ പ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെ മാർക്സിസത്തിനും വലിയ രീതിശാസ്ത്രപരമായ പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു നിഗമനം ഉയർന്നുവരുന്നു. സമൂഹത്തെ സാമ്പത്തികം, രാഷ്ട്രീയം, സംസ്കാരം എന്നിങ്ങനെ വേർതിരിച്ച വിഭാഗങ്ങളായി കാണുന്നത് വിശകലനസൗകര്യത്തിനുവേണ്ടിയാണ്. യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇവയെല്ലാം ഒരേ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളാണ്. സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥ രാഷ്ട്രീയത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; രാഷ്ട്രീയം നിയമവ്യവസ്ഥയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; നിയമം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം സാംസ്കാരികബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; സംസ്കാരം രാഷ്ട്രീയത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ശാസ്ത്രം ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ മാറ്റുന്നു; ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ വീണ്ടും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ ബഹുതല ഇടപെടലുകളെ മനസ്സിലാക്കാതെ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനശാസ്ത്രം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.

ഇതോടൊപ്പം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മറ്റൊരു നിർണായക ആശയവും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഓരോ തലവും അതിന്റേതായ വൈരുധ്യങ്ങളാൽ ചലിക്കുമ്പോഴും, അവയെല്ലാം ഒരു വലിയ സമഗ്ര പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ഒരു തലത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ആ തലത്തെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; അതിനുമുകളിലെയും താഴെയുമുള്ള സംഘടനാതലങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധവും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, ആധുനിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ വിശകലനം ചെയ്യുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക സൂചികകൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ, വിവരശൃംഖലകൾ, പരിസ്ഥിതിപരിമിതികൾ, സാംസ്കാരികമാറ്റങ്ങൾ, ആഗോള രാഷ്ട്രീയഘടന, നിർമ്മിത ബുദ്ധി എന്നിവയുടെ സ്വാധീനവും ഒരേസമയം പരിഗണിക്കണം. ഇതാണ് ബഹുതല വിശകലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരീതി.

ഈ സമീപനം യാഥാർഥ്യത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നതായി തോന്നാമെങ്കിലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ അത് കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യബോധമുള്ളതാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. കാരണം പ്രകൃതിയും സമൂഹവും നമ്മുടെ സൈദ്ധാന്തിക സൗകര്യത്തിനുവേണ്ടി സ്വയം ലളിതമാകുന്നില്ല. അവ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ സങ്കീർണ്ണമാണ്. ശാസ്ത്രീയ രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ കടമ ആ സങ്കീർണ്ണതയെ അവഗണിക്കുകയല്ല; മറിച്ച് അതിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്ന ആശയപരമായ ഉപകരണങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന അടുത്ത അടിസ്ഥാനസങ്കൽപ്പം അവതരിപ്പിക്കേണ്ടത്. ബഹുതല യാഥാർഥ്യഘടന എങ്ങനെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്നു? വൈരുധ്യങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ടാണ് നാശത്തിന്റെ ഉറവിടം മാത്രമല്ലാതെ സൃഷ്ടിപരമായ വികാസത്തിന്റെ ഉറവിടവുമാകുന്നത്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം നൽകുന്നതിനായി സംയോജക ബലവും വിയോജക ബലവും എന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്രസങ്കൽപ്പങ്ങളെ വിശദമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അവിടെയാണ് ഈ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിന്റെ ഒണ്ടോളജിക്കൽ അടിത്തറ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി രൂപംകൊള്ളുന്നത്.

ബഹുതല യാഥാർഥ്യഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച നമ്മെ അനിവാര്യമായും മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനചോദ്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിൽ കാണുന്ന എല്ലാ സംഘടനകളും എങ്ങനെയാണ് രൂപംകൊള്ളുന്നത്? അതേസമയം, രൂപംകൊണ്ട എല്ലാ സംഘടനകളും എന്തുകൊണ്ടാണ് നിരന്തരം മാറുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ഒടുവിൽ വിഘടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്? നക്ഷത്രങ്ങളും ഗാലക്സികളും മുതൽ ആറ്റങ്ങളും ജീവകോശങ്ങളും മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളും സംസ്കാരങ്ങളും വരെ എല്ലാ വ്യവസ്ഥകളും ഒരേസമയം സംഘടനയുടെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും പ്രക്രിയകളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമത്തിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സംയോജക ബലം (Cohesive Force), വിയോജക ബലം (Decohesive Force) എന്നീ അടിസ്ഥാന സങ്കൽപ്പങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്.

ഈ ആശയങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം ഒരു കാര്യം വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇവിടെ പറയുന്ന സംയോജക ബലവും വിയോജക ബലവും ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഏതെങ്കിലും ഒരു പ്രത്യേക അടിസ്ഥാനബലത്തിന്റെ പകരക്കാരല്ല. ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തികബലം, ശക്ത ന്യൂക്ലിയർ ബലം, ദുർബല ന്യൂക്ലിയർ ബലം എന്നിവയെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാനോ പുനർനാമകരണം ചെയ്യാനോ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശ്രമിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും വിവിധ തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംഘടനാപ്രവണതകളെയും വിഘടനപ്രവണതകളെയും ഒരുമിച്ച് മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ദാർശനിക-രീതിശാസ്ത്രപരമായ ചട്ടക്കൂടാണ് ഈ ആശയങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.

പ്രകൃതിയിലേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ ഈ ദ്വന്ദ്വപ്രവണത എല്ലായിടത്തും കാണാം. ആറ്റത്തിന്റെ ഘടനയിൽ ബന്ധനവും ചലനവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തിൽ ഗുരുത്വാകർഷണത്തിലൂടെ പദാർത്ഥം സംഘടിക്കുമ്പോൾ, അതേ നക്ഷത്രത്തിനുള്ളിൽ ഊർജോൽപ്പാദന പ്രക്രിയകൾ പുറത്തേക്കുള്ള വ്യാപനപ്രവണത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജീവകോശങ്ങൾ നിരന്തരം പുതിയ ഘടകങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും പഴയ ഘടകങ്ങളെ വിഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയിൽ ജീവിവർഗ്ഗങ്ങൾ പരസ്പരം സഹകരിക്കുകയും മത്സരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ സാമൂഹിക ഐക്യവും സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ ഉദാഹരണങ്ങളിലെല്ലാം ഒരു പൊതുസവിശേഷത കാണാം. സംഘടനയും വിഘടനവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, ഏകീകരണവും വ്യത്യാസവും, ക്രമവും പുനഃസംഘടനയും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന പ്രക്രിയകളാണ്.

ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ഈ യാഥാർഥ്യത്തെ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഐക്യം (unity of opposites) എന്ന ആശയത്തിലൂടെയാണ് വിശദീകരിച്ചിരുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. വൈരുധ്യങ്ങൾ വെറും യുക്തിപരമായ വിരുദ്ധതകളല്ല; സംഘടനയെ നിലനിർത്തുകയും അതിനെ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ചലനാത്മക പ്രവണതകളുമാണ്. ഈ പ്രവണതകളെ പൊതുവായി മനസ്സിലാക്കാൻ സംയോജക ബലവും വിയോജക ബലവും എന്ന ആശയങ്ങൾ സഹായിക്കുന്നു.

സംയോജക ബലം എന്നത് വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച് കൂടുതൽ സംഘടിതമായ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന പൊതുപ്രവണതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സംഘടന രാസബന്ധങ്ങളായിരിക്കാം, ജീവശാസ്ത്രപരമായ ഏകോപനമായിരിക്കാം, സാമൂഹിക സഹകരണമായിരിക്കാം, സാംസ്കാരിക ഐക്യമായിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ വിവരശൃംഖലകളുടെ സംഘടനയായിരിക്കാം. ഓരോ തലത്തിലും സംയോജകത വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിലാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ സംയോജക ബലം ഒരു ഏകീകൃത ഭൗതികബലമല്ല; സംഘടനയിലേക്കും സമഗ്രതയിലേക്കും നയിക്കുന്ന പൊതുവായ പ്രവണതയുടെ ദാർശനിക നാമമാണ്.

അതുപോലെ, വിയോജക ബലം എന്നത് നിലവിലുള്ള സംഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും, അവയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും, പുതിയ ഘടനകൾക്ക് സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പൊതുപ്രവണതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിയോജകത എന്നത് കേവലം നാശമല്ല. ഒരു ജീവകോശത്തിലെ പഴയ പ്രോട്ടീനുകളുടെ വിഘടനം ജീവന്റെ തുടർച്ചയ്ക്ക് അനിവാര്യമാണ്. മരിച്ച ഇലകളുടെ വിഘടനം പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയിൽ പുതിയ ജീവന്റെ അടിത്തറയാകുന്നു. സമൂഹത്തിൽ നിലവിലുള്ള ചൂഷണബന്ധങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന സാമൂഹികസമരങ്ങൾ പുതിയ സാമൂഹികസംഘടനയ്ക്ക് സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിയോജകതയെ നിഷേധാത്മക ശക്തിയായി മാത്രം കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. അത് പുതിയ സംഘടനയുടെ ചരിത്രപരമായ സാധ്യതയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന സൈദ്ധാന്തിക വികസനം കാണുന്നത്. പരമ്പരാഗത ചിന്തയിൽ സ്ഥിരതയെയും മാറ്റത്തെയും പലപ്പോഴും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി കണ്ടിരുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സ്ഥിരത പോലും ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിന്റെ രൂപമാണ്. ഒരു ആറ്റം സ്ഥിരമാണെന്ന് തോന്നുന്നത് അതിനുള്ളിലെ പ്രക്രിയകൾ അവസാനിച്ചതുകൊണ്ടല്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ പ്രവണതകൾ ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതുകൊണ്ടാണ്. അതുപോലെ ഒരു സമൂഹത്തിലെ സ്ഥിരത എന്നത് വൈരുധ്യങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; മറിച്ച് അവ ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രസന്തുലനത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ്. ഈ സന്തുലനം മാറുമ്പോൾ സാമൂഹികപരിവർത്തനവും സംഭവിക്കുന്നു.

ഈ ആശയം സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിലെ ഡൈനാമിക് ഇക്വിലിബ്രിയം (Dynamic Equilibrium) എന്ന ആശയവുമായി രീതിശാസ്ത്രപരമായ സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു കാര്യം ഊന്നിപ്പറയേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിലെ ആശയങ്ങളെ അതേപടി ദാർശനികതയിലേക്ക് മാറ്റുന്നില്ല. ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളും ദാർശനിക രീതിശാസ്ത്രവും വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. എന്നിരുന്നാലും, ഇരുവശത്തും സംഘടനയെ സ്ഥിരമായ അവസ്ഥയായി കാണാതെ നിരന്തര ചലനത്തിന്റെ സന്തുലനമായി മനസ്സിലാക്കുന്ന പ്രവണത വികസിച്ചുവരുന്നതായി കാണാം.

സംയോജക ബലവും വിയോജക ബലവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പൂജ്യത്തുകയും ഏകതയും തമ്മിലുള്ള ലളിതമായ ഗണിതബന്ധമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. യാഥാർഥ്യത്തിൽ ഈ പ്രവണതകൾ നിരന്തരം പരസ്പരം രൂപാന്തരപ്പെടുകയും പുതിയ തലങ്ങളിൽ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സംയോജകതയുടെ അതിവർദ്ധന ജഡതയിലേക്ക് നയിക്കാം. മാറ്റങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാത്ത വ്യവസ്ഥകൾ ക്രമേണ സ്തംഭിക്കുകയും പിന്നീട് വലിയ വിഘടനങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുകയും ചെയ്യുന്നു. അതേസമയം അമിതമായ വിയോജകത സംഘടനയുടെ തുടർച്ചയെ തന്നെ ഇല്ലാതാക്കാം. അതിനാൽ വികാസത്തിന്റെ രഹസ്യം സംയോജകതയിലോ വിയോജകതയിലോ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; ഇവ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക ബന്ധത്തിലാണ്.

ഈ ഉൾക്കാഴ്ച സമൂഹവിശകലനത്തിനും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതി കേവലം ഐക്യംകൊണ്ടോ കേവലം സംഘർഷംകൊണ്ടോ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഉൽപ്പാദനത്തിനും സംസ്കാരത്തിനും ശാസ്ത്രത്തിനും സാമൂഹികജീവിതത്തിനും സഹകരണവും സംഘടനയും അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ അനീതി, ചൂഷണം, അസമത്വം എന്നിവ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിയോജക സാമൂഹികശക്തികളും അത്രതന്നെ അനിവാര്യമാണ്. അതിനാൽ വിപ്ലവം സമൂഹത്തിന്റെ നാശമല്ല; ചരിത്രപരമായി പുതിയ സംയോജനത്തിന് സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിയോജനപ്രക്രിയയാണ്. അതുപോലെ ഒരു പുതിയ സമൂഹത്തിന്റെ നിർമ്മാണം പഴയ വ്യവസ്ഥയുടെ നിഷേധത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല; കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാരൂപങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിയിലൂടെയാണ് അത് പൂർത്തിയാകുന്നത്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് തന്റെ പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപരമായ കാഴ്ചപ്പാട് കൂടുതൽ വ്യക്തമാക്കുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രം ക്രമത്തിന്റെയും അരാജകത്വത്തിന്റെയും ലളിതമായ പോരാട്ടമല്ല; സംയോജനത്തിന്റെയും വിയോജനത്തിന്റെയും നിരന്തര ദ്വന്ദ്വാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളും പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളും പുതിയ ചരിത്രസാധ്യതകളും രൂപംകൊള്ളുന്നത്. അതിനാൽ മാറ്റം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അപവാദമല്ല; അതിന്റെ സ്വാഭാവിക അവസ്ഥയാണ്. എന്നാൽ ആ മാറ്റം അനിയന്ത്രിതമായ അരാജകത്വവുമല്ല; പുതിയ സംഘടനകളുടെ ആവിർഭാവത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഉയർന്നുവരുന്നു. സംയോജകതയും വിയോജകതയും പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവയുടെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രകടനം പദാർത്ഥത്തിന്റെയും സ്പേസിന്റെയും ബന്ധത്തിൽ എങ്ങനെയാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്? സ്പേസ് വെറും ശൂന്യതയാണോ, അതോ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സജീവ ഘടകമാണോ? പദാർത്ഥവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ചോദ്യമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപരമായ വിശകലനത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഏറ്റവും നവീനവും അതോടൊപ്പം ഏറ്റവും കൂടുതൽ വിമർശനാത്മക പരിശോധന ആവശ്യപ്പെടുന്നതുമായ ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് “ബലം എന്നത് പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന സ്പേസ് (Force as Applied Space)” എന്ന സങ്കൽപ്പം. ഈ ആശയം മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് മുമ്പ് ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ രീതിശാസ്ത്രപരമായ കാര്യം വ്യക്തമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇവിടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നത് നിലവിലുള്ള ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ബലസിദ്ധാന്തങ്ങൾക്ക് പകരം വരുന്ന ഒരു പുതിയ ഭൗതികശാസ്ത്ര സമവാക്യമല്ല. ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തിക പ്രതിപ്രവർത്തനം, ശക്ത ന്യൂക്ലിയർ ബലം, ദുർബല ന്യൂക്ലിയർ ബലം എന്നിവയെ പുനർനിർവചിക്കാനുള്ള ശ്രമവുമല്ല ഇത്. മറിച്ച്, പ്രകൃതിയിലെ സംഘടന, ചലനം, പരിവർത്തനം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ഒരു ഒണ്ടോളജിക്കൽ വീക്ഷണം വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ദാർശനിക നിർദ്ദേശമാണ്.

പരമ്പരാഗത ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ബലം എന്നത് സാധാരണയായി ഒരു വസ്തുവിന്റെ ചലനാവസ്ഥയെ മാറ്റുന്ന പ്രതിപ്രവർത്തനമായാണ് നിർവചിക്കപ്പെടുന്നത്. ന്യൂട്ടോണിയൻ യന്ത്രവാദത്തിൽ ബലം ഒരു ബാഹ്യപ്രഭാവമാണ്. പിന്നീട് ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തവും ക്വാണ്ടം ഫീൽഡ് സിദ്ധാന്തവും ബലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കി. എന്നിരുന്നാലും, പൊതുവെ ബലം എന്നത് ഒരു പ്രവർത്തനമോ പ്രതിപ്രവർത്തനമോ എന്ന നിലയിലാണ് മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ധാരണയെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ ദാർശനിക അർത്ഥത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാനാണ് ശ്രമിക്കുന്നത്.

സ്പേസിനെ വെറും ശൂന്യതയായി കാണാതെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കാണുന്നത്. അങ്ങനെയാണെങ്കിൽ, പദാർത്ഥം, സ്പേസ്, ചലനം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യേണ്ടിവരും. ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് “ബലം എന്നത് പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന സ്പേസ്” എന്ന ആശയം ഉയർന്നുവരുന്നത്. ഇവിടെ “പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന സ്പേസ്” എന്നത് സ്പേസ് ഒരു വസ്തുവിനെപ്പോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു എന്ന അർത്ഥത്തിലല്ല. മറിച്ച്, സ്പേസിന്റെ ഘടനാപരമായ സാധ്യതകൾ പദാർത്ഥത്തിന്റെ സംഘടനയിലും ചലനത്തിലും രൂപാന്തരത്തിലും സജീവമായി പങ്കാളികളാകുമ്പോൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക ബന്ധത്തെയാണ് ഈ പദപ്രയോഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

ഈ ആശയം മനസ്സിലാക്കാൻ ഒരു ഉദാഹരണം പരിഗണിക്കാം. ഒരു വിത്തിനുള്ളിൽ ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ ഭാവി രൂപം നേരിട്ട് നിലനിൽക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ അതിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് ആവശ്യമായ ഘടനാപരമായ സാധ്യതകൾ അവിടെ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അനുയോജ്യമായ പരിസ്ഥിതി ലഭിക്കുമ്പോൾ ആ സാധ്യതകൾ യാഥാർഥ്യമായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സ്പേസ് ഒരു നിഷ്ക്രിയ പശ്ചാത്തലമല്ല; സംഘടനയുടെയും ചലനത്തിന്റെയും സാധ്യതകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാന ഭൗതികാവസ്ഥയാണ്. ആ സാധ്യതകൾ പദാർത്ഥത്തിന്റെ സംഘടനയുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് ബലം എന്ന പ്രതിഭാസം പ്രകടമാകുന്നത്. ഈ ഉപമ ഒരു ദാർശനിക വിശദീകരണത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്; അത് ഒരു ഭൗതികശാസ്ത്ര മാതൃകയായി മനസ്സിലാക്കരുത്.

ഈ സമീപനത്തിൽ ബലം ഒരു വസ്തുവോ പദാർത്ഥമോ അല്ല. അത് ഒരു ബന്ധമാണ്. അതായത്, യാഥാർഥ്യത്തിലെ വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഒരു വസ്തുവിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ അല്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിലാണ് എന്ന ആശയം ഇവിടെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ബലത്തിനും ഇതേ യുക്തിയാണ് ബാധകമാകുന്നത്. ബലം എന്നത് പദാർത്ഥവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക ബന്ധത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്; അത് അവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചുനിൽക്കുന്ന സ്വതന്ത്ര സത്തയല്ല.

ഈ വീക്ഷണം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരന്തര ചലനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെയും മാറ്റുന്നു. പരമ്പരാഗത യന്ത്രവാദത്തിൽ ചലനത്തിന് ഒരു ബാഹ്യകാരണം ആവശ്യമാണ് എന്ന ധാരണ ശക്തമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ചലനത്തെ പദാർത്ഥത്തിന്റെ ആന്തരിക സ്വഭാവമായാണ് കണ്ടത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, സംഘടനയുടെയും വിയോജനത്തിന്റെയും നിരന്തര പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ സ്പേസ് സജീവ പങ്ക് വഹിക്കുന്നതിനാൽ ചലനം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക അവസ്ഥയാണെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അതിനാൽ ചലനത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് ഒരു പ്രഥമകാരണം അന്വേഷിക്കുന്നതിനുപകരം, യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക ബന്ധങ്ങളെയാണ് പഠിക്കേണ്ടത്.

ഈ സമീപനത്തിന് സാമൂഹികദാർശനികതയിലും ശ്രദ്ധേയമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളുണ്ട്. സാമൂഹിക ബലങ്ങൾ എന്നും നാം സംസാരിക്കാറുണ്ട്. സാമ്പത്തിക ബലങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ ബലങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക ബലങ്ങൾ, ആശയപരമായ ബലങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ നിരവധി പ്രയോഗങ്ങൾ സമൂഹശാസ്ത്രത്തിൽ സാധാരണമാണ്. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുക്കളല്ല. മനുഷ്യർ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, ആശയങ്ങൾ, വിവരശൃംഖലകൾ, സാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണ ബന്ധങ്ങളുടെ പ്രകടനങ്ങളാണ്. അതിനാൽ സാമൂഹിക ബലങ്ങളെയും ബന്ധങ്ങളുടെ ചലനാത്മക രൂപങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കുമ്പോഴാണ് സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനശാസ്ത്രം വ്യക്തമാകുന്നത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒണ്ടോളജിക്കൽ സമീപനം പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും ബന്ധങ്ങളുടെ സമഗ്രതയായി കാണുന്ന മാർക്സിസ്റ്റ് രീതിശാസ്ത്രവുമായി യോജിച്ചുനിൽക്കുന്നു.

ഇവിടെ മറ്റൊരു നിർണായക ചോദ്യവും ഉയർന്നുവരുന്നു. പദാർത്ഥം, സ്പേസ്, ബലം എന്നിവ പരസ്പരബന്ധിതമാണെങ്കിൽ, ഊർജത്തെ എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കണം? പരമ്പരാഗത ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഊർജം ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രവർത്തനശേഷിയെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഊർജം വെറും പ്രവർത്തനശേഷിയെന്നതിലുപരി, പദാർത്ഥവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള സംഘടനാതലങ്ങളുടെ വ്യത്യാസങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ദാർശനിക അർത്ഥവും കൈവരിക്കുന്നു. ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം രൂപംകൊള്ളുന്നത്: ഉയർന്ന സ്പേസ്-പദാർത്ഥ അനുപാതമുള്ള അവസ്ഥയായാണ് ഊർജത്തെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് എന്ന നിർദ്ദേശം.

ഈ ആശയവും മുമ്പുള്ള നിർദ്ദേശങ്ങളെപ്പോലെ ഒരു പുതിയ ഭൗതികശാസ്ത്ര സമവാക്യമായി അല്ല, മറിച്ച് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിന്റെ ഭാഗമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. ഈ ചട്ടക്കൂടിലൂടെയാണ് പദാർത്ഥം, സ്പേസ്, ബലം, ഊർജം എന്നിവയെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച ആശയങ്ങളായി കാണാതെ, ഒരേ പ്രപഞ്ചയാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രകടനങ്ങളായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അവതരിപ്പിക്കുന്ന പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപരമായ ചട്ടക്കൂടിൽ പദാർത്ഥം, സ്പേസ്, ബലം എന്നീ ആശയങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചശേഷം സ്വാഭാവികമായി ഉയരുന്ന അടുത്ത ചോദ്യം ഊർജത്തെ എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കണമെന്നതാണ്. മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഊർജം എന്ന ആശയം നിരവധി രൂപാന്തരങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോയിട്ടുണ്ട്. ആദിമ സംസ്കാരങ്ങളിൽ അത് ജീവശക്തിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ ഊർജം ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പ്രവർത്തനം നടത്താനുള്ള ശേഷിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന കൃത്യമായ ഭൗതിക അളവായി വികസിച്ചു. താപം, പ്രകാശം, വൈദ്യുതി, ചലനം, രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ, ന്യൂക്ലിയർ പ്രക്രിയകൾ എന്നിവയെല്ലാം ഊർജത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ശാസ്ത്രീയ ധാരണകളുടെ സാധുതയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചോദ്യം ചെയ്യുന്നില്ല. എന്നാൽ അവയുടെ ദാർശനിക അർത്ഥത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒണ്ടോളജിക്കൽ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുകയാണ്.

ഈ പുനർവിചിന്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നത് ഒരു അടിസ്ഥാന ആശയമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഊർജം എന്നത് ഉയർന്ന സ്പേസ്–പദാർത്ഥ അനുപാതമുള്ള സംഘടനാതലത്തിന്റെ ദാർശനിക വിവരണമാണ്. ഈ വാചകം ഒരു പുതിയ ഭൗതികശാസ്ത്ര നിർവചനം എന്ന നിലയിൽ വായിക്കരുത്. മറിച്ച്, പദാർത്ഥവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള സംഘടനാസംബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ആശയപരമായ മാതൃകയായി കാണണം. “സ്പേസ്–പദാർത്ഥ അനുപാതം” എന്ന പ്രയോഗവും ഇവിടെ കൃത്യമായി അളക്കാവുന്ന ഒരു ഭൗതിക അളവല്ല; സംഘടനയുടെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ദാർശനിക രൂപകമാണ്.

ഈ നിർദ്ദേശത്തിന്റെ പിന്നിലെ യുക്തി എന്താണ്? കൂടുതൽ സംഘടിതമായ പദാർത്ഥഘടനകളിൽ സംയോജക പ്രവണത ശക്തമായി പ്രകടമാകുന്നു. മറുവശത്ത്, ഉയർന്ന ചലനശേഷിയും വ്യാപനശേഷിയും കൈവരിക്കുന്ന അവസ്ഥകളിൽ വിയോജക പ്രവണതയുടെ പങ്ക് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ, ഊർജത്തെ ഉയർന്ന വിയോജക സാധ്യതകളുടെ പ്രകടനമായാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കാണുന്നത്. എന്നാൽ ഇതിന് പദാർത്ഥവും ഊർർജവും തമ്മിൽ പൂർണ്ണമായ വേർതിരിവുണ്ടെന്ന അർത്ഥമില്ല. മറിച്ച്, അവ ഒരേ ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളാണ്.

ഈ സമീപനം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനധാരണയുമായി യോജിക്കുന്നു. യാഥാർഥ്യത്തിലെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർപിരിഞ്ഞവയല്ല; അവ പരിവർത്തനശേഷിയുള്ളവയാണ്. ചരിത്രത്തിൽ സമൂഹങ്ങൾ മാറുന്നതുപോലെ, ജീവപരിണാമത്തിൽ പുതിയ ജീവരൂപങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രകൃതിയിലും വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങൾ നിരന്തരം രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. ഈ പരിവർത്തനസാധ്യതയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഊർജത്തിന്റെ ദാർശനിക അർത്ഥത്തിന് കേന്ദ്രപ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. ഊർജം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; സംഘടനയുടെ രൂപാന്തരസാധ്യതയുടെ പ്രകടനമാണ്.

ഇത് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു ഉദാഹരണം പരിഗണിക്കാം. ജീവകോശത്തിൽ നടക്കുന്ന ഉപാപചയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിരന്തരമായ ഊർജപരിവർത്തനങ്ങളില്ലാതെ സാധ്യമല്ല. എന്നാൽ ജീവന്റെ യഥാർത്ഥ സവിശേഷത ആ ഊർജപ്രവാഹത്തിൽ മാത്രമല്ല, ആ ഊർജത്തെ സംഘടിതമായി വിനിയോഗിക്കുന്ന രീതിയിലുമാണ്. ഒരേ അളവിലുള്ള ഊർജം ഒരു ജീവകോശത്തിലും ഒരു നിർജ്ജീവ രാസമിശ്രിതത്തിലും വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കാരണം, സംഘടനയുടെ തല വ്യത്യസ്തമാണ്. ഇതിൽനിന്ന് വ്യക്തമാകുന്നത് ഊർജത്തെ ഒറ്റയ്ക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും, അത് എപ്പോഴും ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാസന്ദർഭവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണെന്നും ആണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പൊതുയുക്തിയെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലേക്കും വികസിപ്പിക്കുന്നു.

അതുപോലെ സാമൂഹികതലത്തിലും ഈ ആശയത്തിന് ദാർശനിക പ്രസക്തിയുണ്ട്. ഒരു സമൂഹത്തിലെ ഉൽപ്പാദനശക്തി വെറും വിഭവങ്ങളുടെ ആകെത്തുകയല്ല. അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംഘടന, വിദ്യാഭ്യാസം, വിവരശൃംഖലകൾ, മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനശേഷി എന്നിവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്. ഇവിടെ “ഊർജം” എന്നത് രൂപകാത്മക അർത്ഥത്തിൽ സമൂഹത്തിന്റെ പരിവർത്തനശേഷിയെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. കൂടുതൽ സംഘടിതവും സൃഷ്ടിപരവുമായ സമൂഹങ്ങൾ ഒരേ വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചുകൊണ്ട് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഉൽപ്പാദനശേഷി കൈവരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹിക ഊർജവും ബന്ധങ്ങളുടെയും സംഘടനയുടെയും ഗുണനിലവാരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും സംഘടനയും പരിവർത്തനവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്തവയാണെന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിശാലമായ രീതിശാസ്ത്രവുമായി ഈ നിരീക്ഷണം യോജിക്കുന്നു.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട മുന്നറിയിപ്പ് ആവശ്യമാണ്. ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ “ഊർജം” എന്ന പദത്തിന് കൃത്യമായ സാങ്കേതിക അർത്ഥമുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഉപയോഗിക്കുന്ന ദാർശനിക ഭാഷ ആ സാങ്കേതിക നിർവചനത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, ശാസ്ത്രം വിശദീകരിക്കുന്ന പ്രതിഭാസങ്ങളിൽ നിന്ന് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പൊതുസംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനം വികസിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ശാസ്ത്രീയ ആശയങ്ങളെയും ദാർശനിക ആശയങ്ങളെയും ഒരേ തലത്തിൽ കാണുന്ന തെറ്റിദ്ധാരണ ഒഴിവാക്കുന്നത് അതിനാൽ അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. ശാസ്ത്രം പരീക്ഷണങ്ങളുടെയും അളവുകളുടെയും ഭാഷയിലാണ് സംസാരിക്കുന്നത്; ദാർശനികത യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പൊതുസ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശയപരമായ ഭാഷയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് തലങ്ങളെയും കൂട്ടിക്കലർത്താതെ പരസ്പരസംവാദത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഈ സമീപനത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക പ്രത്യാഘാതം യാഥാർഥ്യത്തെ നിശ്ചല വസ്തുക്കളുടെ സമാഹാരമായി കാണുന്ന കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിന്ന് മാറി, നിരന്തര സംഘടനാപ്രക്രിയകളുടെ സമഗ്രതയായി കാണാൻ അത് നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ്. പദാർത്ഥം ഒരു നിശ്ചല സത്തയല്ല; അത് സംഘടനയുടെ ഒരു അവസ്ഥയാണ്. ഊർജം ഒരു വേറിട്ട രഹസ്യശക്തിയല്ല; രൂപാന്തരസാധ്യതയുടെ പ്രകടനമാണ്. സ്പേസ് ശൂന്യതയല്ല; സംഘടനകൾക്ക് സാഹചര്യമൊരുക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ഭൗതിക യാഥാർഥ്യമാണ്. ബലം ഒരു ബാഹ്യ അത്ഭുതപ്രവർത്തനമല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ ചലനാത്മക പ്രകടനമാണ്. ഈ നാല് ആശയങ്ങളും ചേർന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രപഞ്ചത്തെ ചലനാത്മകമായ ഒരു ഏകീകൃത പ്രക്രിയയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.

ഈ ഏകീകൃത സമീപനം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ വെറും പ്രകൃതിദാർശനികതയിൽ ഒതുക്കുന്നില്ല. കാരണം ഈ ഒണ്ടോളജിക്കൽ ചട്ടക്കൂടിന് മനുഷ്യബോധത്തെയും ജീവന്റെ ആവിർഭാവത്തെയും സാമൂഹികചരിത്രത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. പദാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ജീവൻ എങ്ങനെ ആവിർഭവിച്ചു? ജീവന്റെ ദീർഘപരിണാമത്തിൽ നിന്ന് ബോധം എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു? ബോധമുള്ള ജീവികളിൽ നിന്ന് സമൂഹം എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു? ഈ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉദയം ചെയ്തു? ഈ ചോദ്യങ്ങളാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടുത്ത വിശകലനഘട്ടത്തെ നിർണയിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഭൗതികസംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ നിന്ന് ഇനി നമ്മൾ ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലേക്കും ബോധത്തിന്റെ ആവിർഭാവത്തിലേക്കും നീങ്ങേണ്ടതുണ്ട്. അവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് തന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വാദങ്ങളിലൊന്ന് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്: ബോധം പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുനിന്ന് മനുഷ്യനിലേക്ക് പ്രവേശിച്ച ഒരു അതിഭൗതിക ശക്തിയല്ല; മറിച്ച് പദാർത്ഥത്തിന്റെ ദീർഘകാല ചരിത്രപരമായ സംഘടനയിലൂടെ ആവിർഭവിച്ച ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഭൗതിക ഗുണങ്ങളിലൊന്നാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപരമായ ചട്ടക്കൂടിൽ പദാർത്ഥം, സ്പേസ്, ബലം, ഊർജം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച സ്വാഭാവികമായും ജീവന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും പ്രശ്നത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ തർക്കങ്ങൾക്കും ദാർശനിക വിഭജനങ്ങൾക്കും വഴിവെച്ച ചോദ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്. ജീവൻ എന്നത് വെറും സങ്കീർണ്ണമായ രാസപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലമാണോ? ബോധം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമാണോ, അതോ ഭൗതികലോകത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ മറ്റൊരു സത്തയാണോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് നൽകിയ ഉത്തരങ്ങളാണ് ഭൗതികവാദത്തെയും ആശയവാദത്തെയും ദ്വൈതവാദത്തെയും വേർതിരിച്ച പ്രധാന മാനദണ്ഡങ്ങളിൽ ഒന്ന്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചോദ്യത്തെ സമീപിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയ ഭൗതികവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിന്നാണ്. ജീവനും ബോധവും പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുനിന്ന് പ്രപഞ്ചത്തിലേക്ക് കടന്നുവന്ന അതിഭൗതിക സത്തകളല്ല. അവ പദാർത്ഥത്തിന്റെ ദീർഘകാല ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിലൂടെ രൂപപ്പെട്ട ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളാണ്. ഈ നിലപാട് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ദിശയുമായി പൂർണ്ണമായും യോജിക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ ആധുനിക ജീവശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, നാഡീശാസ്ത്രം എന്നിവയുമായി സംവദിച്ചുകൊണ്ട് കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം മനസ്സിലാക്കാൻ ആദ്യം ഒരു അടിസ്ഥാന യാഥാർഥ്യം അംഗീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദിമഘട്ടങ്ങളിൽ ജീവൻ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. പിന്നീട് ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ജീവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഈ ലളിതമായ ചരിത്രവസ്തുത തന്നെ ഒരു ഗൗരവമുള്ള ദാർശനിക നിഗമനത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നു. ജീവൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദിമാവസ്ഥയിൽ പൂർണ്ണമായി സജ്ജമായ രൂപത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്നില്ല; അത് ചരിത്രപരമായി ആവിർഭവിച്ചതാണ്. അതിനാൽ ജീവനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് ഒരു നിശ്ചല സത്തയായി അല്ല, മറിച്ച് സംഘടനയുടെ ചരിത്രപരമായ ഒരു പുതിയ തലമായി തന്നെയാണ്.

ആധുനിക ജീവശാസ്ത്രം വ്യക്തമാക്കുന്നതുപോലെ, ജീവകോശം ഒരു സാധാരണ രാസമിശ്രിതമല്ല. അതിൽ നിരന്തരമായ വിവരപ്രവാഹം, സ്വയംനിയന്ത്രണം, പരിസ്ഥിതിയോട് പ്രതികരിക്കാനുള്ള കഴിവ്, ഉപാപചയം, സ്വയംപുനരുത്പാദനം, ഘടനാപരമായ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം തുടങ്ങിയ അനേകം പ്രക്രിയകൾ ഒരേസമയം നടക്കുന്നു. ഈ സങ്കീർണ്ണതയെ ഏതെങ്കിലും ഒറ്റ രാസപ്രവർത്തനത്തിലേക്കോ ഒറ്റ തന്മാത്രയിലേക്കോ ചുരുക്കാനാവില്ല. ജീവൻ ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാതലത്തിൽ ആവിർഭവിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ഉൾക്കാഴ്ചയെ പ്രകൃതിയുടെ പൊതുവായ ആവിർഭാവതത്ത്വത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് കാണുന്നത്.

എന്നാൽ ജീവന്റെ ആവിർഭാവം പ്രകൃതിയുടെ വികാസത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമല്ല. ജീവന്റെ ദീർഘകാല പരിണാമത്തിൽ മറ്റൊരു ഗുണപരമായ കുതിച്ചുചാട്ടം സംഭവിക്കുന്നു—ബോധത്തിന്റെ ആവിർഭാവം. എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും ഒരേ രീതിയിലുള്ള ബോധമില്ല. ജീവികളുടെ നാഡീവ്യവസ്ഥ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നതിനനുസരിച്ച് പരിസ്ഥിതിയെ തിരിച്ചറിയാനും വിവരങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കാനും ഭാവിയെ പ്രവചിക്കാനും പഠിക്കാനും തീരുമാനമെടുക്കാനും കഴിയുന്ന പുതിയ കഴിവുകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയുടെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ രൂപമാണ് മനുഷ്യബോധം.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന രീതിശാസ്ത്രപരമായ നിർദ്ദേശം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. ബോധത്തെ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട ഉൽപ്പന്നമായി മാത്രം കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. അതേസമയം ബോധത്തെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ ആത്മാവായി കാണുന്നതും ശാസ്ത്രീയമായി അംഗീകരിക്കാനാവില്ല. മനുഷ്യബോധം ജീവശാസ്ത്രപരവും സാമൂഹികവും ചരിത്രപരവും സാംസ്കാരികവുമായ നിരവധി സംഘടനാതലങ്ങളുടെ സംയുക്ത ആവിർഭൂത ഗുണമാണ്. മസ്തിഷ്കം അതിന്റെ അനിവാര്യമായ ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്; എന്നാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം ഭാഷ, തൊഴിൽ, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ചരിത്രാനുഭവം എന്നിവയുടെ ദീർഘകാല വികാസത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഈ ആശയം മാർക്സിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ഉൾക്കാഴ്ചയെ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വമാണ് അവരുടെ ബോധത്തെ നിർണയിക്കുന്നത് എന്ന മാർക്സിന്റെ നിരീക്ഷണം മനഃശാസ്ത്രപരമായ ഒരു വാദം മാത്രമല്ല; ബോധത്തിന്റെ സാമൂഹിക ആവിർഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ഗൗരവമുള്ള ദാർശനിക നിലപാടാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിനെ കൂടുതൽ വിപുലീകരിച്ചുകൊണ്ട് പറയുന്നത്, ബോധം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കുള്ള മുഴുവൻ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിന്റെ ഫലമാണെന്നാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ജീവശാസ്ത്രം മാത്രം മതിയാകില്ല; സമൂഹശാസ്ത്രവും ചരിത്രവും ഭാഷാശാസ്ത്രവും സാംസ്കാരികപഠനങ്ങളും ഒരുപോലെ ആവശ്യമാണ്.

ഇവിടെ ബഹുതല യാഥാർഥ്യഘടനയുടെ ആശയം വീണ്ടും പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. ബോധം ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ആവിർഭവിക്കുന്നുവെങ്കിലും അതിന്റെ ഉയർന്ന രൂപങ്ങൾ സാമൂഹികതലത്തിലാണ് വികസിക്കുന്നത്. അതുപോലെ സമൂഹം ബോധമുള്ള വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടം മാത്രമല്ല; വ്യക്തികളുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്ന പുതിയ യാഥാർഥ്യമാണ്. ഈ രീതിയിൽ ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലവും മുൻതലത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും അതിനെ അതിജീവിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ആവിർഭാവക്രമം പദാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ജീവനിലേക്കും, ജീവനിൽ നിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും, ബോധത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും, സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ശാസ്ത്രത്തിലേക്കും സംസ്കാരത്തിലേക്കും ചരിത്രത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിന് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയിലും ഗൗരവമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളുണ്ട്. ബോധം പ്രകൃതിയുടെ ഉൽപ്പന്നമാണെന്ന് പറയുന്നത് മനുഷ്യൻ ഒരു യന്ത്രമാണെന്നോ, എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും മുൻകൂട്ടി നിർണയിക്കപ്പെട്ടവയാണെന്നോ അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിൽ പുതിയ സാധ്യതകളും പുതിയ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളും പുതിയ ചരിത്രപരമായ ഇടപെടലുകളും ആവിർഭവിക്കുമെന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആവിർഭാവം എന്നത് മുൻതലത്തിലെ നിയമങ്ങളുടെ നിഷേധമല്ല; അവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയ പ്രവർത്തനശേഷികളുടെ ഉദയമാണ്. മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ഈ രീതിയിലാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. അത് പ്രകൃതിനിയമങ്ങൾക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു അത്ഭുതമല്ല; മറിച്ച് പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘകാല വികാസത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഏറ്റവും ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പരമ്പരാഗത യാന്ത്രിക നിർണയവാദത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തമായി വേർതിരിയുന്നത്. യാന്ത്രിക സമീപനത്തിൽ ഭാവി ഭൂതകാലത്തിന്റെ ലളിതമായ തുടർച്ചയാണ്. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളിൽ പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ രൂപപ്പെടുമ്പോൾ ചരിത്രത്തിൽ യഥാർത്ഥ പുതുമകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ജീവൻ ജഡപദാർത്ഥത്തിന്റെ ആവർത്തനം മാത്രമല്ല. ബോധം ജീവന്റെ ആവർത്തനം മാത്രമല്ല. മനുഷ്യസമൂഹം ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ ആവർത്തനം മാത്രമല്ല. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും യാഥാർഥ്യം പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങളെയും പുതിയ സാധ്യതകളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രം വെറും ആവർത്തനമല്ല; സൃഷ്ടിപരമായ ആവിർഭാവങ്ങളുടെ നിരന്തര പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ ആശയം സാമൂഹികചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിശകലനത്തിന് അടിസ്ഥാനമൊരുക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം രൂപപ്പെട്ടതോടെ പ്രകൃതിയുടെ വികാസം അവസാനിക്കുന്നില്ല; അത് പുതിയ ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. അവിടെ ഭാഷ, തൊഴിൽ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഉൽപ്പാദനം, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, ഭരണകൂടം, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം എന്നിവ പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘകാല വികാസത്തിന്റെ പുതിയ ആവിർഭൂത രൂപങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഈ ചരിത്രഘട്ടത്തിലാണ് വൈരുധ്യങ്ങൾ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹികരൂപം കൈവരിക്കുന്നത്.

ജീവന്റെ ആവിർഭാവത്തെയും ബോധത്തിന്റെ വികാസത്തെയും കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച സ്വാഭാവികമായി മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശ്നത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും വേർപിരിഞ്ഞ ഒരു പുതിയ ലോകമാണോ, അതോ പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘകാല വികാസത്തിലെ മറ്റൊരു ആവിർഭാവഘട്ടമാണോ? ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹികദാർശനികതയുടെ അടിത്തറ നിർണയിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയുടെ നിഷേധമല്ല; മറിച്ച് പ്രകൃതിയുടെ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിച്ച ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനാതലമാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ഇടയിൽ ഗുണപരമായ വ്യത്യാസമുണ്ടെങ്കിലും അവ തമ്മിൽ അഗാധമായ ചരിത്രപരമായ തുടർച്ചയും നിലനിൽക്കുന്നു.

മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഈ തുടർച്ച വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയും. ആദിമ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം മറ്റു ജീവജാലങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും വ്യത്യസ്തമായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ കൂട്ടായ തൊഴിൽ, ഉപകരണങ്ങളുടെ നിർമ്മാണം, ഭാഷയുടെ വികാസം, അനുഭവങ്ങളുടെ സാമൂഹിക കൈമാറ്റം, തലമുറകളിലൂടെ അറിവിന്റെ സമാഹരണം എന്നിവ മനുഷ്യവികാസത്തിൽ പുതിയ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങൾക്ക് വഴിതെളിച്ചു. ഈ മാറ്റങ്ങൾ ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ ലളിതമായ തുടർച്ചയല്ല; മറിച്ച് ജീവശാസ്ത്രപരമായ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആവിർഭവിച്ച ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക സംഘടനാതലമാണ്. അതിനുശേഷം മനുഷ്യചരിത്രത്തെ നിർണയിക്കുന്നത് പ്രകൃതിനിർധാരണം മാത്രം അല്ല; മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ സാമൂഹികപ്രവർത്തനവുമാണ്.

ഇവിടെയാണ് തൊഴിൽ എന്ന ആശയത്തിന് മാർക്സിസത്തിൽ ലഭിച്ച കേന്ദ്രസ്ഥാനം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലും നിലനിൽക്കുന്നത്. തൊഴിൽ വെറും ഉപജീവനമാർഗമല്ല; മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ഇടപെടലിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപമാണ്. തൊഴിൽ വഴി മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്ന പ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യൻ സ്വയം മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. കൈകളുടെ വികാസം, മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത, ഭാഷയുടെ വളർച്ച, സാമൂഹികസംഘടന, സംസ്കാരത്തിന്റെ ഉദയം—ഇവയെല്ലാം തൊഴിലും സാമൂഹിക സഹകരണവും സൃഷ്ടിച്ച ചരിത്രപരമായ ഫലങ്ങളാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യസമൂഹം ജീവശാസ്ത്രത്തിന്റെ ലളിതമായ വിപുലീകരണമല്ല; തൊഴിൽ മുഖേന പ്രകൃതിയെ രൂപാന്തരപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ നിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ ഒരു യാന്ത്രിക ആകെത്തുകയല്ല. ജീവകോശങ്ങൾ ചേർന്നാൽ മാത്രം ഒരു ജീവി ഉണ്ടാകാത്തതുപോലെ, വ്യക്തികൾ ഒരുമിച്ചുകൂടിയാൽ മാത്രം സമൂഹം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. വ്യക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, ആശയവിനിമയം, സംസ്കാരം, ഭാഷ, അധികാരബന്ധങ്ങൾ, അറിവിന്റെ കൈമാറ്റം, ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് സമൂഹം ഒരു പുതിയ ആവിർഭൂത യാഥാർഥ്യമായി രൂപപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ വ്യക്തികളെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; അവരുടെ ബന്ധങ്ങളുടെ സംഘടനയെ പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ സമീപനം നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ഉൾക്കാഴ്ചകളുമായി സംവദിക്കുമ്പോഴും, അതിനെ മാർക്സിസ്റ്റ് സമഗ്രതാസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ദാർശനിക പശ്ചാത്തലത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

സമൂഹം ഒരിക്കൽ രൂപപ്പെട്ടതിനുശേഷം അതിന്റെ വികാസവും പുതിയ ആവിർഭാവങ്ങളുടെ പരമ്പരയായി മുന്നോട്ടുപോകുന്നു. കുടുംബം, ഗോത്രം, ഗ്രാമം, നഗരം, രാഷ്ട്രം, വിപണി, ഭരണകൂടം, നിയമം, വിദ്യാഭ്യാസം, മതം, ശാസ്ത്രം, കല, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ ഓരോന്നും ചരിത്രത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട സാമൂഹിക സംഘടനകളാണ്. ഇവയെ ഒന്നും മനുഷ്യസ്വഭാവത്തിന്റെ ശാശ്വതരൂപങ്ങളായി കാണാൻ കഴിയില്ല. ഓരോന്നും നിർദിഷ്ടമായ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളിൽ ആവിർഭവിക്കുകയും, പിന്നീട് മാറുകയും, ചിലപ്പോൾ ഇല്ലാതാവുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രം മുൻകൂട്ടി എഴുതിവെച്ച ഒരു തിരക്കഥയല്ല; ആവിർഭാവത്തിന്റെയും പുനഃസംഘടനയുടെയും നിരന്തര പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ചരിത്രത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ കേവലം സംഘർഷത്തിന്റെ ഉറവിടമല്ല; പുതിയ സാമൂഹികസംഘടനകളുടെ ആവിർഭാവത്തിനുള്ള ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യവുമാണ്. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ വികസിക്കുമ്പോൾ നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുമായി അവയ്ക്ക് വൈരുധ്യം രൂപപ്പെടാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പഴയ സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാം. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വ്യാപനം പഴയ അധികാരഘടനകളെ അസ്ഥിരമാക്കാം. വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ ആശയവിനിമയത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും അതോടൊപ്പം പുതിയ നിയന്ത്രണരീതികൾക്കും വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യാം. ഈ എല്ലാ പ്രക്രിയകളിലും വൈരുധ്യങ്ങൾ നാശത്തിന്റെ അടയാളമല്ല; ചരിത്രം ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നതിന്റെ സൂചനകളാണ്.

ഇവിടെയാണ് ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ പ്രത്യേകത കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണുന്നത്. മാർക്സിന്റെ കാലത്ത് വ്യവസായ മൂലധനവ്യവസ്ഥയാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ പ്രധാന ചാലകശക്തി. ഇന്ന് അതിനൊപ്പം ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ, വിവരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം, നിർമ്മിത ബുദ്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, ആഗോള ധനകാര്യവ്യവസ്ഥ, പരിസ്ഥിതിസമസ്യ, കാലാവസ്ഥാമാറ്റം എന്നിവയും സാമൂഹികവികാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകങ്ങളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആധുനിക വൈരുധ്യങ്ങളെ ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥത എന്ന ഒറ്റ മാനദണ്ഡത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല. ഉടമസ്ഥത ഇപ്പോഴും നിർണായകമാണെങ്കിലും, അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം, ഡാറ്റയുടെ കേന്ദ്രീകരണം, അൽഗോരിതമിക അധികാരം, വിവരത്തിന്റെ അസമവിതരണം, പരിസ്ഥിതിവിഭവങ്ങളുടെ ഉപയോഗം എന്നിവയും ചരിത്രത്തിന്റെ പ്രധാന വൈരുധ്യങ്ങളായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഇത് മാർക്സിസത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ വിശകലനപരിധി വികസിപ്പിക്കുന്നു. മാർക്സിന്റെ രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ നിശ്ചലമായ നിഗമനങ്ങളിലല്ല, മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യത്തെ വിശകലനം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രീതിശാസ്ത്രത്തെ സമകാലിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഉൾക്കാഴ്ചകളുമായി സംവദിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രയോഗിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇത് “മാർക്സിസത്തിനു ശേഷമുള്ള” ഒരു സിദ്ധാന്തമല്ല; മറിച്ച് മാർക്സിസത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ വികാസത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടമെന്ന നിലയിലാണ് സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.

ഈ സമീപനം ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ചരിത്രം ഒരു രേഖീയപാതയിലൂടെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല. അതേസമയം അത് പൂർണ്ണമായും ആകസ്മിക സംഭവങ്ങളുടെ കൂട്ടവും അല്ല. ചരിത്രം സാധ്യതകളുടെ മേഖലയാണ്. ഓരോ ചരിത്രഘട്ടത്തിലും വ്യത്യസ്ത സാധ്യതകൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. അവയിൽ ഏത് യാഥാർഥ്യമാകുമെന്ന് നിർണയിക്കുന്നത് സാമൂഹികശക്തികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനവും മനുഷ്യരുടെ സംഘടിതമായ ഇടപെടലുമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യവും ചരിത്രനിയമങ്ങളും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളല്ല; അവ ഒരേ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയുടെ രണ്ട് വശങ്ങളാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് “സാധ്യത” എന്ന ആശയത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. യാഥാർഥ്യം എന്നത് ഇതിനകം സംഭവിച്ച കാര്യങ്ങളുടെ ആകെത്തുക മാത്രമല്ല; ഇനിയും ആവിർഭവിക്കാനുള്ള സാധ്യതകളുടെയും മേഖലയാണ്. ഒരു വിത്തിനുള്ളിൽ ഒരു വനത്തിന്റെ സാധ്യത അടങ്ങിയിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഓരോ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയിലും അതിനെ അതിജീവിക്കുന്ന പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങളുടെ സാധ്യതകൾ അന്തർലീനമാണ്. വൈരുധ്യങ്ങൾ ഈ സാധ്യതകളെ ചരിത്രപരമായി സജീവമാക്കുന്ന പ്രക്രിയകളാണ്. അതിനാൽ വിപ്ലവം ഒരു യാദൃച്ഛിക പൊട്ടിത്തെറിയല്ല; ചരിത്രപരമായി പക്വതയാർജിച്ച സാധ്യതകൾ പുതിയ സാമൂഹികരൂപങ്ങളായി ആവിർഭവിക്കുന്ന ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സാമൂഹികചരിത്രത്തെക്കുറിച്ച് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് സാമൂഹിക സൂപ്പർപൊസിഷൻ (Social Superposition). ഈ ആശയം അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം ഒരു രീതിശാസ്ത്രപരമായ വ്യക്തത ആവശ്യമാണ്. ഇവിടെ “സൂപ്പർപൊസിഷൻ” എന്ന പദം ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സാങ്കേതിക ആശയത്തെ അതേ അർത്ഥത്തിൽ സമൂഹത്തിലേക്ക് മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നില്ല. അത് ഒരു രൂപകാത്മകവും ദാർശനികവുമായ പ്രയോഗമാണ്. ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിലെ ഗണിതപരമായ സൂപ്പർപൊസിഷൻ സിദ്ധാന്തത്തെ സാമൂഹ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിയമമായി അവതരിപ്പിക്കുകയല്ല ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചെയ്യുന്നത്. മറിച്ച്, ഒരേ ചരിത്രകാലഘട്ടത്തിൽ വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികരൂപങ്ങളും ഉൽപ്പാദനരീതികളും സാംസ്കാരിക ഘടനകളും രാഷ്ട്രീയ യുക്തികളും ഒരേസമയം സഹവർത്തിത്വത്തിൽ നിലനിൽക്കുകയും പരസ്പരം ഇടപെടുകയും ചെയ്യുന്ന യാഥാർഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ “സാമൂഹിക സൂപ്പർപൊസിഷൻ” എന്ന ആശയപരമായ ഉപകരണം ഉപയോഗിക്കുകയാണ്.

ക്ലാസിക്കൽ സാമൂഹിക സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പലപ്പോഴും ചരിത്രത്തെ പരസ്പരം വ്യക്തമായി വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ഘട്ടങ്ങളുടെ പരമ്പരയായി അവതരിപ്പിച്ചിരുന്നു. ആദിമസമൂഹം, അടിമസമൂഹം, സാമന്തവ്യവസ്ഥ, മുതലാളിത്തം, സോഷ്യലിസം എന്നിങ്ങനെ ഒന്നിനു ശേഷം മറ്റൊന്ന് വരുന്നു എന്ന രേഖീയ ധാരണ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും രാഷ്ട്രീയചർച്ചകളിലും വ്യാപകമായി സ്വാധീനം ചെലുത്തി. ഈ ഘട്ടവിഭജനം ചരിത്രപഠനത്തിന് ചില വിശകലനപരമായ സൗകര്യങ്ങൾ നൽകിയെങ്കിലും, യഥാർത്ഥ ചരിത്രത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ അത് പൂർണ്ണമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല. ചരിത്രത്തിൽ പുതിയ സാമൂഹികരൂപങ്ങൾ ഉദയം ചെയ്യുമ്പോൾ പഴയവ പൂർണ്ണമായും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല. അവ പുതിയ ഘടനകളുമായി സംയോജിക്കുകയും ചില മേഖലകളിൽ നിലനിൽക്കുകയും ചിലപ്പോൾ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇന്ത്യൻ സമൂഹം ഇതിന്റെ വ്യക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. അത്യാധുനിക ഡിജിറ്റൽ ധനകാര്യസാങ്കേതികവിദ്യയും നിർമ്മിത ബുദ്ധി അധിഷ്ഠിത സേവനങ്ങളും ഉപയോഗിക്കുന്ന അതേ സമൂഹത്തിൽ ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളും സാമന്തചിന്തയുടെ ഘടകങ്ങളും ഗോത്രസമൂഹങ്ങളുടെ ജീവിതരീതികളും ആഗോള ധനമൂലധനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു വശത്ത് ബഹിരാകാശ ഗവേഷണവും ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടിങ്ങും വികസിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു വശത്ത് അന്ധവിശ്വാസങ്ങളും മതപരമായ യാഥാസ്ഥിതികതയും ശക്തമായി സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു. ഈ സഹവർത്തിത്വത്തെ “പഴയതും പുതിയതും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം” എന്ന ഒറ്റവാചകത്തിൽ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഇവിടെ അനേകം ചരിത്രപാളികൾ ഒരേസമയം സജീവമാണ്.

കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹികചരിത്രവും ഇതേ യാഥാർഥ്യം പ്രകടമാക്കുന്നു. ഉയർന്ന സാക്ഷരത, പൊതുആരോഗ്യസംവിധാനം, ജനാധിപത്യ രാഷ്ട്രീയസംസ്കാരം, വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ, ആഗോള പ്രവാസബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയോടൊപ്പം ജാതിബോധം, പിതൃാധിപത്യത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ, മതപരമായ സാമൂഹികധ്രുവീകരണം, വിപണികേന്ദ്രീകൃത ഉപഭോഗസംസ്കാരം എന്നിവയും സമാന്തരമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ കേരളത്തെ “പൂർണ്ണമായും ആധുനിക സമൂഹം” എന്നും “പൂർണ്ണമായും പരമ്പരാഗത സമൂഹം” എന്നും വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തെ ലളിതവൽക്കരിക്കലായിരിക്കും. വിവിധ ചരിത്രഘട്ടങ്ങളുടെ ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന ഒരു സാമൂഹിക സൂപ്പർപൊസിഷനാണ് ഇവിടെ നിലനിൽക്കുന്നത്.

മാർക്സിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഭൗതികവാദത്തെ ഈ കാഴ്ചപ്പാട് നിഷേധിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, അതിനെ കൂടുതൽ ചരിത്രപരമായി കൃത്യമാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. മാർക്സുതന്നെ മുതലാളിത്തസമൂഹത്തിനുള്ളിൽ പഴയ ഉൽപ്പാദനരീതികളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നുവെന്നും പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതികളുടെ ഭ്രൂണരൂപങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നുവെന്നും നിരീക്ഷിച്ചിരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ഉൾക്കാഴ്ചയെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറയുന്നത്, ഓരോ ചരിത്രഘട്ടവും വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികസാധ്യതകളുടെ സഹവർത്തിത്വമാണെന്നാണ്. സമൂഹം ഒരേയൊരു യുക്തിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങളും വിവിധ ചരിത്രകാലങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളും പുതിയ ആവിർഭാവങ്ങളും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയാണ് അത്.

ഈ സമീപനത്തിന് സമകാലിക ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ആഗോളവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഒരു രാജ്യത്തിനുള്ളിൽ മാത്രം അല്ല, ലോകവ്യാപകമായും വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികരൂപങ്ങൾ പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അത്യാധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കുന്ന ആഗോള കമ്പനികൾക്ക് അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ ലഭിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും സാമ്പത്തികമായി പിന്നാക്കപ്രദേശുകളിൽ നിന്നാണ്. ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ വളർച്ച ഇന്നും കഠിനമായ ശാരീരിക തൊഴിൽ ചെയ്യുന്ന ദശലക്ഷക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. വിവരസാങ്കേതികവിദ്യയുടെ യുഗത്തിലും കാർഷികോൽപ്പാദനം മനുഷ്യരാശിയുടെ നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി തുടരുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രം ഒരേയൊരു വികസനരേഖയിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; പരസ്പരം ആശ്രയിച്ച അനേകം ചരിത്രരൂപങ്ങളുടെ സഹവർത്തിത്വമാണ് ആധുനിക ലോകം.

സാമൂഹിക സൂപ്പർപൊസിഷൻ എന്ന ആശയം രാഷ്ട്രീയവിശകലനത്തെയും കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിലെ ജനങ്ങളുടെ ബോധം പോലും ഒരേ യുക്തിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ഒരേ വ്യക്തി സാമ്പത്തിക വിഷയങ്ങളിൽ ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ യുക്തി സ്വീകരിക്കുകയും കുടുംബബന്ധങ്ങളിൽ സാമന്തചിന്ത പിന്തുടരുകയും മതവിഷയങ്ങളിൽ പരമ്പരാഗത വിശ്വാസങ്ങൾ പുലർത്തുകയും ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ ഏറ്റവും പുതിയ കണ്ടുപിടിത്തങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ സാമൂഹികബോധം ഒരു ഏകീകൃത ഘടനയല്ല; വ്യത്യസ്ത ചരിത്രപാളികളുടെ സങ്കീർണ്ണ സംയോജനമാണ്. ഈ യാഥാർഥ്യം മനസ്സിലാക്കാതെ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തിനും സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിനും ഫലപ്രദമായ തന്ത്രങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പരമ്പരാഗത രേഖീയ രാഷ്ട്രീയധാരണകളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാകുന്നത്. ചരിത്രം ഒരു മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ഘട്ടക്രമത്തിലൂടെ സ്വയം മുന്നേറുമെന്ന നിർണയവാദപരമായ ധാരണയ്ക്ക് പകരം, വിവിധ സാധ്യതകൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സാമൂഹികമേഖലയായാണ് അത് ചരിത്രത്തെ കാണുന്നത്. ഈ സാധ്യതകളിൽ ഏതാണ് യാഥാർഥ്യമാകുന്നത് എന്ന് നിർണയിക്കുന്നത് സാമ്പത്തികശക്തികൾ മാത്രം അല്ല; ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിസ്ഥിതിസാഹചര്യങ്ങൾ, സാംസ്കാരികസമരങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയനേതൃത്വം, ജനകീയസംഘടന, അന്താരാഷ്ട്ര ബന്ധങ്ങൾ തുടങ്ങിയ അനേകം ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്.

ഇതിന് വിപ്ലവരാഷ്ട്രീയത്തിലും ഗൗരവമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളുണ്ട്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ചില ഘടകങ്ങൾ നിലവിലുള്ളപ്പോൾ അതേ സമൂഹത്തിൽ ശക്തമായ മുതലാളിത്തബന്ധങ്ങളും നിലനിൽക്കാം. പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യമേഖലയും സഹവർത്തിത്വത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കാം. പൊതുആരോഗ്യസംവിധാനവും വിപണികേന്ദ്രീകൃത ആരോഗ്യസേവനങ്ങളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. സാമൂഹികക്ഷേമവും വിപണിമത്സരവും ഒരേ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗങ്ങളാകാം. അതിനാൽ ഒരു സമൂഹത്തെ ഒറ്റവാക്കിൽ “മുതലാളിത്തം” അല്ലെങ്കിൽ “സോഷ്യലിസം” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും വിശകലനപരമായി അപര്യാപ്തമാണ്. യാഥാർഥ്യത്തിൽ നാം കാണുന്നത് വിവിധ സാമൂഹികരൂപങ്ങളുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സഹവർത്തിത്വമാണ്.

ഈ സമീപനം സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തന്ത്രപരമായ ചിന്തയെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. പുതിയ സാമൂഹികരൂപങ്ങൾ ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് പെട്ടെന്ന് ഉദയം ചെയ്യുന്നില്ല. അവ നിലവിലുള്ള സമൂഹത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ഭ്രൂണരൂപത്തിൽ വളരുന്നു. അതുപോലെ പഴയ സാമൂഹികരൂപങ്ങൾ ഒരൊറ്റ നിമിഷത്തിൽ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അവ ദീർഘകാലം പുതിയ ഘടനകളോടൊപ്പം സഹവർത്തിത്വത്തിൽ തുടരുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രപരമായ മാറ്റം എന്നത് ഒരു അവസ്ഥയെ മറ്റൊന്ന് പൂർണ്ണമായി മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്ന യാന്ത്രിക പ്രക്രിയയല്ല; വിവിധ ചരിത്രപാളികളുടെ പുനഃസംഘടനയാണ്. ഈ പ്രക്രിയയെ മനസ്സിലാക്കാൻ സാമൂഹിക സൂപ്പർപൊസിഷൻ എന്ന ആശയം ശക്തമായ ഒരു രീതിശാസ്ത്രപരമായ ഉപകരണമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന സാമൂഹിക സൂപ്പർപൊസിഷൻ എന്ന ആശയം സ്വാഭാവികമായും മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനചോദ്യത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ അനേകം സാധ്യതകൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു സാധ്യത എങ്ങനെയാണ് യാഥാർഥ്യമായി മാറുന്നത്? ചരിത്രം മുൻകൂട്ടി നിർണയിക്കപ്പെട്ട ഒരു അനിവാര്യ പാതയിലൂടെയാണോ സഞ്ചരിക്കുന്നത്, അതോ വിവിധ സാധ്യതകളുടെ ഇടയിൽ നടക്കുന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെയും സംഘർഷങ്ങളുടെയും സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്രിയയാണോ? ഈ ചോദ്യത്തിന് നൽകുന്ന ഉത്തരമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചരിത്രദർശനത്തെ നിർണയിക്കുന്നത്.

ക്ലാസിക്കൽ നിർണയവാദത്തിന്റെ പ്രധാന പരിമിതി ഭാവിയെ ഭൂതകാലത്തിന്റെ അനിവാര്യമായ തുടർച്ചയായി കാണുന്നതാണ്. എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളും പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിഞ്ഞാൽ ഭാവിയും പൂർണ്ണമായി പ്രവചിക്കാനാകുമെന്ന ധാരണ പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെയും പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെയും ശാസ്ത്രീയ ചിന്തയിൽ ശക്തമായിരുന്നു. ഈ യാന്ത്രിക നിർണയവാദത്തിന്റെ സ്വാധീനം ചില മാർക്സിസ്റ്റ് വ്യാഖ്യാനങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിച്ചു. മുതലാളിത്തം സ്വാഭാവികമായി തകർന്നുവീഴും, സോഷ്യലിസം അനിവാര്യമായി വിജയിക്കും എന്ന തരത്തിലുള്ള ലളിതമായ ചരിത്രധാരണകൾ അതിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ചരിത്രം ഇത്തരം രേഖീയ പ്രതീക്ഷകളെ പലതവണ ചോദ്യം ചെയ്തു. ചില രാജ്യങ്ങളിൽ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരീക്ഷണങ്ങൾ വിജയിച്ചപ്പോൾ മറ്റിടങ്ങളിൽ അവ പരാജയപ്പെട്ടു. ചില മുതലാളിത്ത വ്യവസ്ഥകൾ ഗുരുതരമായ പ്രതിസന്ധികളെ അതിജീവിച്ച് പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു. ഈ അനുഭവങ്ങൾ ചരിത്രം ഒരു യാന്ത്രിക സമവാക്യമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ അനുഭവങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ചരിത്രത്തെ തുറന്ന ഒരു പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇവിടെ “തുറന്ന” എന്നത് നിയമങ്ങളില്ലാത്ത അക്രമാവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, ഓരോ ചരിത്രഘട്ടത്തിലും യാഥാർഥ്യത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അനേകം സാധ്യതകൾ അന്തർലീനമായി നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതാണ് അതിന്റെ അർത്ഥം. ഈ സാധ്യതകൾ ഒരുപോലെ ശക്തിയുള്ളവയല്ല. ചിലത് ചരിത്രപരമായി വളരാൻ അനുകൂലമായ സാഹചര്യങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നു; ചിലത് ദുർബലമാവുകയും അപ്രത്യക്ഷമാവുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയെ മനസ്സിലാക്കാൻ സാമ്പത്തിക ഘടകങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല; ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിസ്ഥിതി, രാഷ്ട്രീയം, സംസ്കാരം, മനുഷ്യരുടെ സംഘടിത ഇടപെടൽ എന്നിവയെല്ലാം ഒരേസമയം പരിഗണിക്കണം.

പ്രകൃതിയിലും ഇതേ യുക്തി കാണാൻ കഴിയും. ഒരു വിത്തിൽ ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ സാധ്യതയുണ്ട്. എന്നാൽ ഓരോ വിത്തും വൃക്ഷമാകുന്നില്ല. മണ്ണിന്റെ ഗുണം, ജലലഭ്യത, പ്രകാശം, കാലാവസ്ഥ, മറ്റ് ജീവജാലങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധം തുടങ്ങിയ അനേകം സാഹചര്യങ്ങളാണ് ആ സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകുമോ എന്ന് നിർണയിക്കുന്നത്. ഇവിടെ വിത്തിന്റെ സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകുന്നത് ഒരു അത്ഭുതത്തിലൂടെയോ യാന്ത്രിക നിർണയത്തിലൂടെയോ അല്ല; പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട അനേകം പ്രക്രിയകളുടെ സംയോജനത്തിലൂടെയാണ്. സമൂഹത്തിലും ഇതേ യുക്തിയാണ് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ഈ സമീപനത്തിൽ ചരിത്രപരമായ വിപ്ലവങ്ങളും പുതിയ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. ഒരു വിപ്ലവം സമൂഹത്തിൽ പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്ന സംഭവമല്ല. അത് ചരിത്രപരമായി വളർന്നുവരുന്ന സാധ്യതകളുടെ ഒരു ഗുണപരമായ ആവിർഭാവമാണ്. എന്നാൽ ഈ ആവിർഭാവം സ്വയം സംഭവിക്കുന്നതുമല്ല. സാമൂഹികസംഘടന, രാഷ്ട്രീയനേതൃത്വം, ജനകീയബോധം, ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വികാസം, അന്താരാഷ്ട്ര സാഹചര്യങ്ങൾ, സാംസ്കാരികമാറ്റങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് അതിനെ നിർണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ചരിത്രത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ പ്രവർത്തനം നിർണായകമാണ്. മനുഷ്യർ ചരിത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പക്ഷേ അവർ ഇഷ്ടമുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ അല്ല, നിലവിലുള്ള ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങൾക്കുള്ളിലാണ് അതു ചെയ്യുന്നത് എന്ന മാർക്സിന്റെ ഉൾക്കാഴ്ചയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് “ആവിർഭാവം” എന്ന ആശയത്തിന് പുതിയ ചരിത്രപരമായ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നത്. ആവിർഭാവം എന്നത് പദാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ജീവൻ രൂപപ്പെടുന്നതിലോ ജീവിയിൽ നിന്ന് ബോധം ഉദയം ചെയ്യുന്നതിലോ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. സാമൂഹികചരിത്രത്തിലും പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പുതിയ രാഷ്ട്രീയരൂപങ്ങൾ, പുതിയ ശാസ്ത്രീയ മാതൃകകൾ, പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതികൾ, പുതിയ സാംസ്കാരികബോധങ്ങൾ എന്നിവ ആവിർഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവയൊന്നും ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് പെട്ടെന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല. അവ നിലവിലുള്ള സമൂഹത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ സാധ്യതാരൂപത്തിൽ വളരുന്നു. ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ അവ അപ്രധാനമായി തോന്നാം; എന്നാൽ അനുയോജ്യമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ അവ സമൂഹത്തിന്റെ കേന്ദ്രശക്തികളായി മാറാം.

ഡിജിറ്റൽ വിപ്ലവം ഇതിന്റെ സമകാലിക ഉദാഹരണമാണ്. ഏതാനും പതിറ്റാണ്ടുകൾ മുമ്പ് കമ്പ്യൂട്ടറുകളും ഇന്റർനെറ്റും സമൂഹത്തിന്റെ പരിമിത മേഖലകളിൽ മാത്രമാണ് ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. ഇന്ന് അവ ഉൽപ്പാദനം, ആശയവിനിമയം, വിദ്യാഭ്യാസം, രാഷ്ട്രീയം, സംസ്കാരം, ധനകാര്യം, ആരോഗ്യം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഈ മാറ്റം ഒരു ദിവസത്തിൽ സംഭവിച്ചില്ല. ദീർഘകാലമായി വികസിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, സാങ്കേതിക നവീകരണം, സാമ്പത്തിക നിക്ഷേപം, സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സംയോജനത്തിലൂടെയാണ് ഈ പുതിയ ചരിത്രയാഥാർഥ്യം ആവിർഭവിച്ചത്. ഇതേ യുക്തി ഭാവിയിലെ സാമൂഹികപരിവർത്തനങ്ങൾക്കും ബാധകമാണ്.

ഈ സമീപനം രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയെയും മാറ്റുന്നു. ചരിത്രം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതാണെങ്കിൽ രാഷ്ട്രീയസമരത്തിന് പ്രത്യേക അർത്ഥമില്ല. മറുവശത്ത് ചരിത്രം പൂർണ്ണമായും ആകസ്മികമാണെങ്കിൽ സംഘടിതമായ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തിനും ദിശയുണ്ടാകില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് അതിരുകളെയും നിരസിക്കുന്നു. ചരിത്രം സാധ്യതകളുടെ മേഖലയാണ്; മനുഷ്യരുടെ സംഘടിതമായ പ്രവർത്തനം ആ സാധ്യതകളിൽ ചിലതിനെ യാഥാർഥ്യമാക്കുകയും ചിലതിനെ ദുർബലമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ചരിത്രം തുറന്നതുമാണ്, നിയമബദ്ധവുമാണ്. നിയമങ്ങൾ സാധ്യതകളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ സാധ്യതകളുടെ യാഥാർഥ്യവൽക്കരണം മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തെയും ആശ്രയിക്കുന്നു.

ഇവിടെ മറ്റൊരു നിർണായക ആശയവും ഉയർന്നുവരുന്നു. ഓരോ പുതിയ ആവിർഭാവവും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വ്യവസായവിപ്ലവം ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിച്ചെങ്കിലും പുതിയ വർഗ്ഗവൈരുധ്യങ്ങൾക്കും വഴിയൊരുക്കി. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ വിവരത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിന് സാധ്യത സൃഷ്ടിച്ചെങ്കിലും ഡാറ്റയുടെ കേന്ദ്രീകരണവും നിരീക്ഷണാധികാരവും വർധിപ്പിച്ചു. നിർമ്മിത ബുദ്ധി മനുഷ്യരുടെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകളെ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യതകൾ തുറക്കുമ്പോൾ തൊഴിൽ, സ്വകാര്യത, ജനാധിപത്യം, അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രത്തിലെ ഓരോ മുന്നേറ്റവും പുതിയ പ്രശ്നങ്ങളെയും പുതിയ സാധ്യതകളെയും ഒരേസമയം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തര സൃഷ്ടിപരമായ വൈരുധ്യങ്ങളാണ് ചരിത്രത്തെ ചലിപ്പിക്കുന്നത്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിസത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന ഉൾക്കാഴ്ചയെ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്. വൈരുധ്യങ്ങൾ നാശത്തിന്റെ ഉറവിടം മാത്രമല്ല; പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങളുടെ ആവിർഭാവത്തിനുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ സാഹചര്യവുമാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥ അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ അത് ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിലേക്ക് വികസിക്കുന്നു. അതിന് കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ അത് പ്രതിസന്ധിയിലേക്കും വിഘടനത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്നു. ഈ യുക്തി പ്രകൃതിയിലും ജീവശാസ്ത്രത്തിലും സമൂഹത്തിലും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇതിൽ നിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു കേന്ദ്രനിഗമനം ഉയർന്നുവരുന്നു. ചരിത്രം ഒരു അടഞ്ഞ ഗ്രന്ഥമല്ല; അത് നിരന്തരം എഴുതപ്പെടുന്ന ഒരു തുറന്ന പ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യർ ചരിത്രത്തിന്റെ പുറത്തുനിന്നുള്ള നിരീക്ഷകരല്ല; അവർ അതിന്റെ സജീവ സ്രഷ്ടാക്കളാണ്. എന്നാൽ ഈ സൃഷ്ടി വ്യക്തിപരമായ ഇച്ഛാശക്തിയുടെ ഫലമല്ല. പ്രകൃതിനിയമങ്ങൾ, സാമൂഹികഘടനകൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംസ്കാരം, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, ആഗോളപരസ്പരാശ്രിതത്വം എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് മനുഷ്യർ ചരിത്രത്തിൽ ഇടപെടുന്നത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യവും അനിവാര്യതയും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളല്ല; അവ ഒരേ ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക വശങ്ങളാണ്.

മുമ്പത്തെ ഭാഗങ്ങളിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന സൈദ്ധാന്തിക ഘടകങ്ങൾ ക്രമേണ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഇപ്പോൾ സാർവത്രിക പ്രാഥമിക ബലം (Universal Primary Force) എന്ന കേന്ദ്രസങ്കൽപ്പത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചേർന്നത്. ഈ ആശയം നിങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ ദാർശനിക വ്യവസ്ഥയുടെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ സിദ്ധാന്തമായതിനാൽ, അതിനെ പൊതുവായ രൂപകഭാഷയിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നത് മതിയാകില്ല. അതിന്റെ ഒണ്ടോളജിക്കൽ, കോസ്മോളജിക്കൽ, രീതിശാസ്ത്രപരമായ സ്ഥാനവും, നിലവിലുള്ള ഭൗതികശാസ്ത്രവുമായി അതിന്റെ ബന്ധവും അതീവ സൂക്ഷ്മമായി നിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതുവരെ വികസിപ്പിച്ച എല്ലാ സൈദ്ധാന്തിക ഘടകങ്ങളും—സ്പേസ്, പദാർത്ഥം, സംയോജകത, വിയോജകത, ബലം, ഊർജം, ആവിർഭാവം, ബഹുതല യാഥാർഥ്യഘടന, ജീവൻ, ബോധം, സാമൂഹികചരിത്രം—ഒന്നൊന്നായി നിലകൊള്ളുന്ന ആശയങ്ങളല്ല. അവയെല്ലാം ഒരു ഏകീകൃത പ്രപഞ്ചപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണ്. ഈ സമഗ്രതയെ വിശദീകരിക്കുന്നതിനാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സാർവത്രിക പ്രാഥമിക ബലം (Universal Primary Force) എന്ന സങ്കൽപ്പം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ ആശയത്തെ ശരിയായി മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ ആദ്യം ഒരു പ്രധാന രീതിശാസ്ത്രപരമായ കാര്യം വ്യക്തമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇവിടെ “പ്രാഥമിക ബലം” എന്നത് നിലവിലെ ഭൗതികശാസ്ത്രം അംഗീകരിക്കുന്ന നാല് അടിസ്ഥാനബലങ്ങൾക്ക് പകരം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പുതിയ ഭൗതികബലമല്ല. ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തികബലം, ശക്ത ന്യൂക്ലിയർ ബലം, ദുർബല ന്യൂക്ലിയർ ബലം എന്നിവയെ റദ്ദാക്കുകയോ അവയുടെ സ്ഥാനത്ത് മറ്റൊരു ഭൗതികശക്തിയെ സ്ഥാപിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല ഈ സങ്കൽപ്പം. ഇത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ഒണ്ടോളജിക്കൽ സിദ്ധാന്തമാണ്.

മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ വിവിധ ദാർശനിക പാരമ്പര്യങ്ങൾ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏകതയെ വിശദീകരിക്കാൻ ഓരോ അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവെച്ചിട്ടുണ്ട്. ചിലർ വെള്ളത്തെ പ്രാഥമിക ഘടകമായി കണ്ടു; ചിലർ അഗ്നിയെ, വായുവിനെ, അല്ലെങ്കിൽ അനന്തമായ അപരിമിത സത്തയെ. പിന്നീട് ഭൗതികവാദം പദാർത്ഥത്തെ പ്രാഥമിക യാഥാർഥ്യമായി സ്വീകരിച്ചു. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതി പദാർത്ഥത്തെയും ഊർജത്തെയും സ്പേസിനെയും സമയത്തെയും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിച്ചുവെങ്കിലും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമഗ്രസംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനികചോദ്യങ്ങൾ ഇന്നും തുറന്നുതന്നെയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചരിത്രപരമായ അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടർച്ചയിലാണ് സ്വന്തം നിർദ്ദേശം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.

ഈ സമീപനത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ യാഥാർഥ്യം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല, ഒരു സ്ഥിരപദാർത്ഥവുമല്ല, ഒരു ബാഹ്യ സ്രഷ്ടാവുമല്ല. മറിച്ച്, നിരന്തരമായ സംഘടനയുടെയും പുനഃസംഘടനയുടെയും സർവത്രിക പ്രക്രിയയാണ് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ നിരന്തര സംഘടനാപ്രക്രിയയെ ദാർശനികമായി “സാർവത്രിക പ്രാഥമിക ബലം” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ “ബലം” എന്ന പദം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സാങ്കേതിക അർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നില്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനാശേഷിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പൊതുദാർശനിക പദമായാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ പ്രപഞ്ചം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായ നിശ്ചലാവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഉപാണുതലത്തിൽ നിന്ന് ആകാശഗംഗകളുടെ തലത്തിലേക്കും, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യചരിത്രത്തിലേക്കും, എല്ലായിടത്തും സംഘടനയും പുനഃസംഘടനയും നിരന്തരം നടക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് പുറത്തായി ഒരു പ്രത്യേക ചലനകാരണം അന്വേഷിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല. ചലനം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്. സംഘടന യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്. മാറ്റം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്. ഈ മൂന്നു വശങ്ങളുടെയും അവിഭാജ്യമായ ഏകതയാണ് സാർവത്രിക പ്രാഥമിക ബലം എന്ന ആശയം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

ഈ സങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രത്യേകത, അത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ എല്ലാ സംഘടനാതലങ്ങൾക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമാണെന്നതാണ്. ഉപാണുകണങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിലും, രാസസംഘടനയിലും, ജീവകോശങ്ങളുടെ സ്വയംനിയന്ത്രണത്തിലും, പരിണാമത്തിലും, നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ വികാസത്തിലും, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിലും, സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തിലും ഒരേ രീതിയിലുള്ള ഒരു ഭൗതികനിയമം പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അവകാശപ്പെടുന്നില്ല. പകരം, ഓരോ തലത്തിലും വ്യത്യസ്ത നിയമങ്ങൾ പ്രവർത്തിച്ചാലും അവയെല്ലാം സ്വയംസംഘടനയുടെയും ആവിർഭാവത്തിന്റെയും പൊതുപ്രവണതയുടെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണെന്ന് അത് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാർവത്രിക പ്രാഥമിക ബലം എന്നത് ഒരു ഏകീകൃത സമവാക്യമല്ല; ഒരു ഏകീകൃത ദാർശനിക രീതിശാസ്ത്രമാണ്.

ഈ സമീപനം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിലെ വൈരുധ്യസങ്കൽപ്പത്തെയും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ വൈരുധ്യം പ്രധാനമായും വിരുദ്ധശക്തികളുടെ സംഘർഷമായാണ് അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വൈരുധ്യം എന്നത് സംഘർഷം മാത്രമല്ല; പുതിയ സംഘടനയുടെ സാധ്യതയും കൂടിയാണ്. സംയോജകതയും വിയോജകതയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് ആവിർഭാവത്തിന് സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സാർവത്രിക പ്രാഥമിക ബലം എന്നത് സംഘർഷത്തിന്റെ ശക്തി മാത്രമല്ല; സൃഷ്ടിപരമായ സംഘടനയുടെ ഉറവിടവുമാണ്.

ഇവിടെയാണ് പ്രകൃതിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ആഴത്തിലുള്ള ഐക്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയുന്നത്. പ്രകൃതിയുടെ വികാസവും സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രവും രണ്ടുതരം യാഥാർഥ്യങ്ങളല്ല. അവ ഒരേ പ്രപഞ്ചപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത ചരിത്രഘട്ടങ്ങളാണ്. ജീവൻ പ്രകൃതിയുടെ ആവിർഭാവമാണ്. ബോധം ജീവന്റെ ആവിർഭാവമാണ്. സമൂഹം ബോധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സംഘടനയാണ്. ശാസ്ത്രം സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനമാണ്. ഈ മുഴുവൻ വികാസക്രമവും ഒരേയൊരു സർവത്രിക സംഘടനാപ്രവണതയുടെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുമ്പോഴാണ് പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു യഥാർത്ഥ സമഗ്രതയായി കാണാൻ കഴിയുക.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ സാർവത്രിക പ്രാഥമിക ബലം ഒരു “വസ്തു” അല്ല; ഒരു “പ്രക്രിയ”യാണ്. അത് ഒരു “കാരണം” അല്ല; കാരണത്വം തന്നെ രൂപപ്പെടുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക പശ്ചാത്തലമാണ്. അത് ഒരു പ്രത്യേക ഭൗതിക പ്രതിഭാസമല്ല; എല്ലാ ഭൗതികവും ജൈവവും സാമൂഹികവുമായ പ്രതിഭാസങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പൊതുവായ ഒണ്ടോളജിക്കൽ തത്വമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് യാഥാർഥ്യത്തെ “വസ്തുക്കളുടെ പ്രപഞ്ചം” എന്നതിലുപരി “പ്രക്രിയകളുടെ പ്രപഞ്ചം” എന്ന നിലയിലാണ് മനസ്സിലാക്കുന്നത്.

ഈ പ്രപഞ്ചദർശനത്തിൽ മനുഷ്യനും പുതിയ സ്ഥാനമാണ് ലഭിക്കുന്നത്. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് അതിനെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന ഒരു സത്തയല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ആവിർഭവിച്ച ഏറ്റവും ഉയർന്ന സ്വയംപ്രതിഫലനരൂപങ്ങളിലൊന്നാണ് മനുഷ്യബോധം. അതിനാൽ ശാസ്ത്രം, ദാർശനികത, കല, രാഷ്ട്രീയം, സാമൂഹികസമരം എന്നിവയെല്ലാം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വന്തം ചരിത്രത്തെ സ്വയം മനസ്സിലാക്കാനുള്ള പ്രക്രിയകളാണ്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യചരിത്രം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപിരിഞ്ഞ ഒന്നല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംബോധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസമാണ്.

ഒരു ദാർശനിക വ്യവസ്ഥയുടെ മൂല്യം അത് പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് എന്ത് പറയുന്നു എന്നതിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. അതിനേക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം, യാഥാർഥ്യത്തെ പഠിക്കാനും മനസ്സിലാക്കാനും മാറ്റാനും അത് എന്ത് രീതിശാസ്ത്രപരമായ ഉപകരണങ്ങളാണ് നൽകുന്നത് എന്നതാണ്. പ്ലേറ്റോ മുതൽ ഹെഗൽ വരെയും, ബേക്കൺ മുതൽ മാർക്സ് വരെയും, ഐൻസ്റ്റീൻ മുതൽ ആധുനിക സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം വരെയും, എല്ലാ വലിയ ബൗദ്ധിക വിപ്ലവങ്ങളും പുതിയ ഉത്തരങ്ങൾ മാത്രമല്ല നൽകിയിട്ടുള്ളത്; പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്ന രീതിയും വികസിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന അതിന്റെ ഒണ്ടോളജിയിലോ പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിലോ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ രീതിശാസ്ത്രത്തിലുമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ വിശ്വസിക്കേണ്ട ആശയങ്ങളുടെ സമാഹാരമായി കാണുന്നില്ല. മറിച്ച്, യാഥാർഥ്യത്തെ പഠിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു അന്വേഷണരീതിയായാണ് അത് സ്വയം മനസ്സിലാക്കുന്നത്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരിക്കലും ഒരു അടഞ്ഞ ദാർശനിക വ്യവസ്ഥയാകാൻ കഴിയില്ല. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളും പുതിയ സാമൂഹിക അനുഭവങ്ങളും പുതിയ സാങ്കേതിക വികാസങ്ങളും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് സ്വയം വികസിക്കാൻ തയ്യാറായ ഒരു തുറന്ന രീതിശാസ്ത്രമാണ് അത്. ഈ തുറന്ന സ്വഭാവമാണ് അതിനെ യാന്ത്രിക സിദ്ധാന്തവാദങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നത്.

ഈ രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, ഒരു പ്രതിഭാസത്തെയും ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ പഠിക്കരുത് എന്നതാണ്. യാഥാർഥ്യത്തിൽ സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന വസ്തുക്കൾ ഇല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാരൂപങ്ങൾ മാത്രമാണുള്ളത്. അതിനാൽ ഏതൊരു പ്രതിഭാസത്തെയും മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ അത് ഏത് ബന്ധജാലത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്നും, ഏതെല്ലാം തലങ്ങളുമായി അത് ഇടപെടുന്നുവെന്നും, അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസം എങ്ങനെയാണെന്നും, അതിനുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ എന്താണെന്നും ഒരേസമയം പരിശോധിക്കണം. ഈ സമീപനം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ സമഗ്രതാസങ്കൽപ്പത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് നെറ്റ്‌വർക്ക് ശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, സിസ്റ്റംസ് തിയറി എന്നിവയുടെ ഉൾക്കാഴ്ചകളുമായി സംവദിക്കുന്നു.

രണ്ടാമത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, യാഥാർഥ്യത്തെ നിശ്ചലാവസ്ഥയായി അല്ല, പ്രക്രിയയായി പഠിക്കണം എന്നതാണ്. ഒരു ജീവകോശം, ഒരു പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ, ഒരു സമൂഹം, ഒരു സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ, ഒരു രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനം—ഇവയിൽ ഒന്നിനെയും ഒരു നിശ്ചല ചിത്രമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഓരോന്നും നിരന്തരമായ രൂപാന്തരത്തിന്റെ പ്രക്രിയയിലാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ രൂപം വിവരിക്കുക മാത്രമല്ല; അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസം, നിലവിലുള്ള ചലനശാസ്ത്രം, ഭാവിയിലെ സാധ്യതകൾ എന്നിവ മനസ്സിലാക്കുകയുമാണ്. ഈ സമീപനം ചരിത്രത്തെ എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും അനിവാര്യ ഘടകമാക്കുന്നു.

മൂന്നാമത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, ഓരോ സംഘടനാതലത്തെയും അതിന്റെ സ്വന്തം നിയമങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണം എന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് എല്ലാറ്റിനെയും ഒരേയൊരു സിദ്ധാന്തത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. ജീവശാസ്ത്രത്തെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലേക്കോ, സമൂഹശാസ്ത്രത്തെ ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്കോ, മനഃശാസ്ത്രത്തെ രസതന്ത്രത്തിലേക്കോ ലയിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഓരോ സംഘടനാതലത്തിനും അതിന്റേതായ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളും നിയമങ്ങളും ഉണ്ട്. എന്നാൽ അതേസമയം, ഈ തലങ്ങൾ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർപിരിഞ്ഞവയുമല്ല. അതിനാൽ ഓരോ തലത്തെയും അതിന്റെ ആപേക്ഷിക സ്വയംഭരണത്തോടെയും അതിന്റെ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തോടെയും ഒരേസമയം പഠിക്കേണ്ടതാണ്.

ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിഭജനത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു. ആധുനിക ശാസ്ത്രം അനിവാര്യമായും പ്രത്യേകവിദഗ്ധതകളായി വികസിച്ചു. ഭൗതികശാസ്ത്രം, രസതന്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, മനഃശാസ്ത്രം, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രം എന്നിവ ഓരോന്നും സ്വതന്ത്രമായ ഗവേഷണമേഖലകളാണ്. ഈ പ്രത്യേകവിദഗ്ധത ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിക്ക് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യം തന്നെ വിഭജിക്കപ്പെട്ടതല്ല. പ്രകൃതിയിൽ ഭൗതികശാസ്ത്രം അവസാനിച്ച് ജീവശാസ്ത്രം തുടങ്ങുന്ന അതിർത്തിയില്ല; ജീവശാസ്ത്രം അവസാനിച്ച് സമൂഹശാസ്ത്രം തുടങ്ങുന്ന രേഖയുമില്ല. ഈ വിഭജനങ്ങൾ നമ്മുടെ പഠനരീതിയുടെ സൗകര്യത്തിനുവേണ്ടിയുള്ളതാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രത്യേകവിദഗ്ധതയെ നിരസിക്കാതെ, അതിനെ സമഗ്രമായ അന്തർവിഷയ (interdisciplinary) സമീപനത്തിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

നാലാമത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, വൈരുധ്യങ്ങളെ പ്രശ്നങ്ങളായി മാത്രമല്ല, വിവരസ്രോതസ്സുകളായും കാണണം എന്നതാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയിൽ വൈരുധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ അത് വെറും പ്രതിസന്ധിയുടെ അടയാളമല്ല; ആ വ്യവസ്ഥയുടെ ആന്തരിക ഘടനയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട അവസരവുമാണ്. വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിൽ രോഗലക്ഷണങ്ങൾ ശരീരത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നതുപോലെ, സാമ്പത്തികപ്രതിസന്ധികൾ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; രാഷ്ട്രീയസംഘർഷങ്ങൾ സമൂഹത്തിലെ അധികാരബന്ധങ്ങളെ വ്യക്തമാക്കുന്നു; ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളിലെ അസംഗതികൾ പുതിയ കണ്ടെത്തലുകളുടെ തുടക്കമാകുന്നു. അതിനാൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ ഒഴിവാക്കേണ്ട തടസ്സങ്ങളല്ല; അറിവിന്റെ വികാസത്തിനുള്ള പ്രവേശനകവാടങ്ങളാണ്.

അഞ്ചാമത്തെ അടിസ്ഥാനതത്വം, സാധ്യതകളെ പഠനവിഷയമാക്കണം എന്നതാണ്. പരമ്പരാഗത ശാസ്ത്രീയ സമീപനങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഇതിനകം സംഭവിച്ച കാര്യങ്ങളെയാണ് പ്രധാനമായും പഠിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അന്തർലീനമായ ഭാവിസാധ്യതകളെയും ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുന്നു. ഇത് ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുന്ന ജ്യോതിഷമല്ല. മറിച്ച്, ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ നിലവിലുള്ള പ്രവണതകൾ, ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ, സംഘടനാതലങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിവിധ വികസനപാതകളെ വിശകലനം ചെയ്യാനുള്ള രീതിശാസ്ത്രമാണ്. കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, സാങ്കേതികവികാസം, സാമ്പത്തികപ്രവണതകൾ, ജനസംഖ്യാപരമായ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവയെ പഠിക്കുന്ന സമകാലിക ശാസ്ത്രങ്ങളിലും ഈ സാധ്യതാപരമായ സമീപനം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നേടിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്.

ഈ രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത അതിന്റെ സ്വയംവിമർശനശേഷിയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സ്വയം അന്തിമസത്യമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ സ്വന്തം ആശയങ്ങളും പുതിയ തെളിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനഃപരിശോധിക്കപ്പെടേണ്ടവയാണ്. ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന്റെ ആത്മാവ് ഇതുതന്നെയാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ശക്തി അത് ഒരിക്കലും മാറുന്നില്ല എന്നതിലല്ല; പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാൻ അതിന് കഴിയുന്നുണ്ടോ എന്നതിലാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ രീതിശാസ്ത്രം ശാശ്വതമായ ഉത്തരങ്ങളെക്കാൾ ശാശ്വതമായ അന്വേഷണത്തെയാണ് പ്രാധാന്യപ്പെടുത്തുന്നത്.

ഈ സമീപനം മാർക്സിന്റെ രീതിശാസ്ത്രവുമായി ആഴത്തിൽ യോജിക്കുന്നു. മാർക്സ് തന്റെ രചനകളെ ഒരിക്കലും വിശുദ്ധഗ്രന്ഥങ്ങളായി കണ്ടിരുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമീപനം നിരന്തരമായ വിമർശനത്തിന്റെയും ഗവേഷണത്തിന്റെയുംതായിരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആ പാരമ്പര്യത്തെ സമകാലിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ തുടരുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ ഇത് “മാർക്സിസത്തിന്റെ പുതിയ പതിപ്പ്” മാത്രമല്ല; മാർക്സിന്റെ വിമർശനാത്മകവും അന്വേഷണാത്മകവുമായ ആത്മാവിന്റെ സമകാലിക വികസനമാണ്.

ഈ രീതിശാസ്ത്രം സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലും വലിയ മാറ്റം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനം യാഥാർഥ്യത്തെ സ്ഥിരമായ ആശയവിഭാഗങ്ങളിലൂടെ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ അത് ചരിത്രത്തിന്റെ പിന്നിലാകും. മാറുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ, പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ, വിവരശൃംഖലകൾ, പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധി, നിർമ്മിത ബുദ്ധി, ആഗോള കുടിയേറ്റം, സാംസ്കാരികപരിവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയെ നിരന്തരം വിശകലനം ചെയ്യുകയും അതിനനുസരിച്ച് സ്വന്തം തന്ത്രങ്ങളും ആശയങ്ങളും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു ദാർശനിക സിദ്ധാന്തം മാത്രമല്ല; നിരന്തരം പഠിക്കുന്ന, സ്വയംതിരുത്തുന്ന, മാറുന്ന യാഥാർഥ്യത്തോടൊപ്പം വളരുന്ന ഒരു ശാസ്ത്രീയ-രാഷ്ട്രീയ രീതിശാസ്ത്രമാണ്.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഏറ്റവും വലിയ ബൗദ്ധിക വിപ്ലവങ്ങളിലൊന്നാണ് ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഉദയം. ന്യൂട്ടന്റെ യാന്ത്രിക ലോകവീക്ഷണം ഏകദേശം മൂന്നു നൂറ്റാണ്ടോളം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രധാന മാതൃകയായിരുന്നെങ്കിലും, ആറ്റത്തിന്റെ ആന്തരികഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ഗവേഷണങ്ങളും പ്രകാശത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങളും അതിവേഗ ചലനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള നിരീക്ഷണങ്ങളും ആ മാതൃകയുടെ പരിമിതികൾ ക്രമേണ വെളിപ്പെടുത്തി. ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തവും ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സും ഈ പ്രതിസന്ധികളിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്. അവ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ മാത്രം മാറ്റിയില്ല; യാഥാർഥ്യം, പദാർത്ഥം, സ്പേസ്, സമയം, കാരണത്വം, നിരീക്ഷണം, സാധ്യത എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനിക ചിന്തയെയും ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിച്ചു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവങ്ങളെ പുതിയ ഭൗതികനിയമങ്ങളുടെ ഉറവിടമായി കാണുന്നില്ല. അതുപോലെ അവയെ കേവലം സാങ്കേതിക ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളായി മാത്രം പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നില്ല. മറിച്ച്, ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം മനുഷ്യരുടെ പ്രപഞ്ചബോധത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ച ഗുണപരമായ മാറ്റത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ദാർശനിക ശ്രമമായാണ് ഇത് സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും ഭൗതികശാസ്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മത്സരം എന്നതല്ല; സംവാദമാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രം പരീക്ഷണങ്ങളുടെയും ഗണിതശാസ്ത്രത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ അന്വേഷിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആ കണ്ടെത്തലുകൾ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമഗ്രദാർശനിക അർത്ഥവുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്ന ചോദ്യമാണ് ഉയർത്തുന്നത്.

ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം ലോകത്തെ പ്രധാനമായും സ്ഥിരമായ വസ്തുക്കളുടെ യാന്ത്രികചലനമായി വിശദീകരിച്ചു. ഈ മാതൃക അതിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ അത്ഭുതകരമായ വിജയങ്ങൾ കൈവരിച്ചെങ്കിലും, പ്രകാശത്തിന്റെ സ്വഭാവം, ആറ്റത്തിന്റെ ഘടന, ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സ്വഭാവം, ഉപാണുതലത്തിലെ പ്രതിഭാസങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ അതിന്റെ വിശദീകരണശേഷി പരിമിതമായിരുന്നു. ഇതിന്റെ അർത്ഥം ന്യൂട്ടന്റെ ശാസ്ത്രം തെറ്റായിരുന്നു എന്നല്ല. അത് ഒരു നിർദിഷ്ട പരിധിക്കുള്ളിൽ അതീവ വിജയകരമായ ശാസ്ത്രീയ മാതൃകയായിരുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങൾക്കും ഒരേ യാന്ത്രികയുക്തി ബാധകമല്ലെന്ന് പിന്നീട് നടന്ന ഗവേഷണങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുകയായിരുന്നു.

ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം സ്പേസിനെയും സമയത്തെയും നിശ്ചലമായ പശ്ചാത്തലങ്ങളായി കാണുന്ന ധാരണയെ മാറ്റിമറിച്ചു. സ്പേസും സമയവും ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സജീവഘടകങ്ങളാണെന്ന ആശയം മനുഷ്യരുടെ പ്രപഞ്ചബോധത്തിൽ വലിയ മാറ്റം സൃഷ്ടിച്ചു. അതുപോലെ ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സ് ഉപാണുതലത്തിലെ പ്രതിഭാസങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്നതിനായി സാധ്യത, തരംഗഫലനം, അളക്കൽ, ക്വാണ്ടീകരണം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ അവതരിപ്പിച്ചു. ഈ കണ്ടെത്തലുകൾ യാഥാർഥ്യം മനുഷ്യരുടെ ദൈനംദിനാനുഭവത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ ലളിതമല്ലെന്ന് കാണിച്ചുതന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമീപനത്തിൽ ഈ ശാസ്ത്രീയ വികാസങ്ങളുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ദാർശനിക സന്ദേശം, പ്രകൃതി മനുഷ്യരുടെ മുൻകൂട്ടി രൂപപ്പെടുത്തിയ ചിന്താരൂപങ്ങളോട് യോജിച്ചുനിൽക്കേണ്ട ബാധ്യതയില്ല എന്നതാണ്. മനുഷ്യരുടെ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പ്രകൃതിയുമായി പൊരുത്തപ്പെടണം; പ്രകൃതി സിദ്ധാന്തങ്ങളുമായി അല്ല. അതിനാൽ പുതിയ തെളിവുകൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ സിദ്ധാന്തങ്ങളും മാറേണ്ടതുണ്ട്. ഈ ശാസ്ത്രീയ വിനയമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനരീതിശാസ്ത്രം.

ഇതേ സന്ദർഭത്തിൽ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ശക്തിയും പരിമിതിയും ഒരേസമയം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. മാർക്സും എംഗൽസും അവരുടെ കാലഘട്ടത്തിലെ ഏറ്റവും പുരോഗമിച്ച ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ ശ്രമിച്ചത്. എന്നാൽ അവർക്ക് ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിനെയോ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തത്തെയോ സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തെയോ പരിചയമുണ്ടായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ അവരുടെ രീതിശാസ്ത്രത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും നല്ല മാർഗം അവരുടെ ശാസ്ത്രീയ നിലപാടിനെ നിശ്ചലമാക്കുക എന്നതല്ല; മറിച്ച് പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ അതിനെ വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം സ്വീകരിക്കുന്നത്. ഇവിടെ “ക്വാണ്ടം” എന്നത് ഉപാണുഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഗണിതസമവാക്യങ്ങളെ സാമൂഹ്യശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല. പകരം, യാഥാർഥ്യം പല സംഘടനാതലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെന്നും ഓരോ തലത്തിനും അതിന്റേതായ നിയമങ്ങളുണ്ടെന്നും, നിരന്തരമായ ആവിർഭാവങ്ങളിലൂടെ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നുവെന്നും, യാഥാർഥ്യത്തെ യാന്ത്രിക രേഖീയതയിലൂടെ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും ആധുനിക ശാസ്ത്രം നമ്മെ പഠിപ്പിച്ച വിശാലമായ ബൗദ്ധിക വിപ്ലവത്തിന്റെ പ്രതീകമായാണ് ഈ പദം ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

ഈ വ്യത്യാസം വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കുന്നത് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. ചിലപ്പോൾ സാമൂഹിക സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിന്റെ പദങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയ അടിസ്ഥാനമില്ലാതെ ഉപയോഗിക്കപ്പെടാറുണ്ട്. അത്തരം സമീപനങ്ങൾ യഥാർത്ഥ ശാസ്ത്രത്തിനും ദാർശനിക അന്വേഷണത്തിനും ഒരുപോലെ ദോഷകരമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രവണതയെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഓരോ ആശയത്തിനും അതിന്റെ സ്വന്തം ഗണിതപരവും പരീക്ഷണപരവുമായ അർത്ഥമുണ്ട്. അവയെ അതേ അർത്ഥത്തിൽ സമൂഹത്തിലേക്കോ ചരിത്രത്തിലേക്കോ മാറ്റാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നില്ല; അതിൽ നിന്ന് ദാർശനികമായി പഠിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പാഠം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയാണ്. പ്രപഞ്ചം ലളിതമായ രേഖീയബന്ധങ്ങളുടെ കൂട്ടമല്ല. അതിൽ അനേകം സംഘടനാതലങ്ങളും വ്യത്യസ്ത നിയമങ്ങളും പരസ്പരാശ്രിതമായ പ്രക്രിയകളും ആവിർഭാവങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ഉൾക്കാഴ്ചയെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിരുകൾക്കപ്പുറം ഒരു പൊതുവായ ദാർശനിക രീതിശാസ്ത്രമായി വികസിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

പദാർത്ഥം എന്ന ആശയം മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും ദീർഘകാലമായി ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ട ദാർശനിക വിഷയങ്ങളിലൊന്നാണ്. പുരാതന ഗ്രീക്ക് തത്ത്വചിന്തകരുടെ അടിസ്ഥാനപദാർത്ഥ സങ്കൽപ്പങ്ങളിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ക്വാണ്ടം ഫീൽഡ് സിദ്ധാന്തങ്ങളിലേക്കുള്ള യാത്രയിൽ “പദാർത്ഥം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യം നിരന്തരം പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഓരോ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവവും പദാർത്ഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കിയെങ്കിലും, അതോടൊപ്പം പുതിയ ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങളും ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ദീർഘമായ ബൗദ്ധിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ തുടർച്ചയിലാണ് പദാർത്ഥത്തെ പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യുന്നത്.

പരമ്പരാഗത ഭൗതികവാദത്തിൽ പദാർത്ഥത്തെ സാധാരണയായി മനുഷ്യബോധത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർഥ്യമായി നിർവചിച്ചിരുന്നു. ഈ നിർവചനം ഇന്നും അടിസ്ഥാനപരമായി സാധുവാണ്, കാരണം അത് യാഥാർഥ്യത്തെ ബോധത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയായി കാണുന്ന ആശയവാദപരമായ നിലപാടുകളെ നിരാകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ നിർവചനം മാത്രം മതിയാകുന്നില്ല. പദാർത്ഥം നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നത് അതിന്റെ അസ്തിത്വത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നതാണ്; എന്നാൽ പദാർത്ഥം എങ്ങനെ സംഘടിക്കപ്പെടുന്നു, എന്തുകൊണ്ടാണ് വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത ഗുണങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കുന്നത്, പദാർത്ഥവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കണം എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള വിശദീകരണം ആവശ്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പദാർത്ഥത്തെ ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവായി കാണുന്നില്ല. പകരം, നിരന്തരമായ സംഘടനയുടെയും പുനഃസംഘടനയുടെയും പ്രക്രിയയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന യാഥാർഥ്യമായാണ് അത് പദാർത്ഥത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നത്. ഇവിടെ “സംഘടന” എന്നത് ഭാഗങ്ങളുടെ യാന്ത്രിക കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല. ഒരു ആറ്റം അതിലെ കണങ്ങളുടെ ആകെത്തുകയല്ലാത്തതുപോലെ, ഒരു ജീവകോശം അതിലെ രാസപദാർത്ഥങ്ങളുടെ ആകെത്തുകയും അല്ല. ഓരോ സംഘടനാതലത്തിലും പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും, ആ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മുമ്പ് നിലനിന്നിരുന്ന ഘടകങ്ങളിൽ ഇല്ലാതിരുന്ന പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ ഉദയം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ പദാർത്ഥത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ അതിന്റെ ഘടകങ്ങളെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; ആ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഘടനയെയും പഠിക്കണം.

ഈ സമീപനം ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പല മേഖലകളുമായും സംവദിക്കുന്നു. രസതന്ത്രം കാണിച്ചുതരുന്നത്, ഒരേ അടിസ്ഥാന മൂലകങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത രീതിയിൽ ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ പൂർണ്ണമായും പുതിയ ഗുണങ്ങളുള്ള സംയുക്തങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു എന്നതാണ്. ജീവശാസ്ത്രം തെളിയിക്കുന്നത്, രാസപ്രക്രിയകളുടെ പ്രത്യേക സംഘടനയിൽ നിന്ന് ജീവൻ എന്ന ആവിർഭൂത യാഥാർഥ്യം ഉദയം ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ്. നാഡീശാസ്ത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, നാഡീകോശങ്ങളുടെ അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ബോധം എന്ന പുതിയ ഗുണം ആവിർഭവിക്കുന്നു എന്നതാണ്. ഈ എല്ലാ ഉദാഹരണങ്ങളും പദാർത്ഥത്തിന്റെ ചരിത്രം ഘടകങ്ങളുടെ ചരിത്രം മാത്രമല്ലെന്നും, സംഘടനയുടെ ചരിത്രം കൂടിയാണെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സ്പേസിന്റെ സ്ഥാനവും പുനർപരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ മുമ്പ് വികസിപ്പിച്ചതുപോലെ, സ്പേസിനെ വെറും ശൂന്യതയായി കാണുന്ന സമീപനം അതിന്റെ ദാർശനിക നിലപാടല്ല. ഇവിടെ വീണ്ടും ഊന്നിപ്പറയേണ്ടത്, ഇത് നിലവിലുള്ള ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാനുള്ള നിർദ്ദേശമല്ല എന്നതാണ്. സ്പേസിനെ പദാർത്ഥവുമായി ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന അടിസ്ഥാന യാഥാർഥ്യമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ഒണ്ടോളജിക്കൽ സമീപനമാണ് ഇത്. പദാർത്ഥത്തിന്റെയും സ്പേസിന്റെയും പരസ്പരബന്ധം ഇല്ലാതെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള സമഗ്ര ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനം സാധ്യമല്ലെന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കരുതുന്നത്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പദാർത്ഥവും സ്പേസും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കപ്പെട്ട രണ്ട് ലോകങ്ങളല്ല. അവ ഒരേ പ്രപഞ്ചയാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത വശങ്ങളാണ്. പദാർത്ഥത്തിന്റെ സംഘടനാതലങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്പേഷ്യൽ ബന്ധങ്ങളും മാറുന്നു. അതുപോലെ സ്പേഷ്യൽ ബന്ധങ്ങളിലെ മാറ്റങ്ങൾ പദാർത്ഥത്തിന്റെ സംഘടനയെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരബന്ധം എല്ലാ തലങ്ങളിലും ഒരേ രൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നില്ല. ഉപാണുതലത്തിൽ ഒരു രീതിയിലും, നക്ഷത്രസംവിധാനങ്ങളിൽ മറ്റൊരു രീതിയിലും, ജീവശാസ്ത്രപരമായ സംഘടനയിൽ വേറൊരു രീതിയിലും, സാമൂഹികസംഘടനയിൽ മറ്റൊരു രൂപത്തിലും അത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഈ വ്യത്യാസങ്ങൾക്കിടയിലും ഒരു പൊതുപ്രവണത നിലനിൽക്കുന്നു—യാഥാർഥ്യം നിരന്തരമായി സംഘടനയിലൂടെ സ്വയം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഈ സംഘടനാപ്രക്രിയയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് സംയോജകതയും വിയോജകതയും എന്ന ആശയങ്ങളെ വീണ്ടും പരിഗണിക്കേണ്ടത്. ഈ രണ്ടു ആശയങ്ങളും രണ്ട് സ്വതന്ത്ര ഭൗതികബലങ്ങളുടെ സിദ്ധാന്തമല്ല. അവ യാഥാർഥ്യത്തിലെ സംഘടനാപ്രവണതകളെ വിവരിക്കുന്ന ദാർശനിക വിഭാഗങ്ങളാണ്. സംയോജകത സംഘടനയിലേക്കും ഏകീകരണത്തിലേക്കും സ്ഥിരതയിലേക്കും നയിക്കുന്ന പ്രവണതയെ സൂചിപ്പിക്കുമ്പോൾ, വിയോജകത വിഭജനം, വ്യാപനം, പുനഃസംഘടന, പുതിയ രൂപീകരണങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവണതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവ പരസ്പരം ശത്രുതാപരമായ ശക്തികളല്ല; ഒരേ പ്രക്രിയയുടെ അനിവാര്യമായ രണ്ട് വശങ്ങളാണ്. ഇവയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് ആവിർഭാവം സാധ്യമാകുന്നത്.

ഈ ആശയം പ്രകൃതിയുടെ പല തലങ്ങളിലും രൂപകാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. ഒരു ജീവകോശം നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ അതിന്റെ ആന്തരികസംഘടന സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം; എന്നാൽ അതോടൊപ്പം തന്നെ അത് പരിസ്ഥിതിയുമായി നിരന്തരമായ വസ്തുവിനിമയവും ഊർജവിനിമയവും നടത്തുകയും വേണം. പൂർണ്ണമായ അടച്ചുപൂട്ടൽ ജീവനെ അസാധ്യമാക്കും; അതുപോലെ പൂർണ്ണമായ വിഘടനവും ജീവനെ നശിപ്പിക്കും. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് സംഘടനയും തുറന്ന ഇടപെടലും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലാണ്. സമൂഹങ്ങൾക്കും ഇതേ യുക്തി ബാധകമാണ്. സാമൂഹിക ഐക്യമില്ലാതെ സമൂഹം നിലനിൽക്കില്ല; എന്നാൽ മാറ്റത്തിനുള്ള തുറന്ന ശേഷിയില്ലെങ്കിൽ അത് ചരിത്രപരമായി ജഡതയിലേക്കും തകർച്ചയിലേക്കും നീങ്ങും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമീപനത്തിൽ പദാർത്ഥത്തിന്റെ വികാസം ഒരു രേഖീയ ശേഖരണപ്രക്രിയയല്ല. അത് ഗുണപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളുടെ പരമ്പരയാണ്. ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലവും മുൻഘട്ടത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും അതിനെ അതിജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയെ യാന്ത്രിക “കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണത” എന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല. സങ്കീർണ്ണത വർധിക്കുമ്പോൾ പുതിയ കാരണബന്ധങ്ങളും പുതിയ നിയന്ത്രണരീതികളും പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രം പദാർത്ഥത്തിന്റെ അളവിലുള്ള വർധനവിന്റെ ചരിത്രമല്ല; സംഘടനയുടെ ഗുണപരമായ ചരിത്രമാണ്.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ “പദാർത്ഥം” എന്ന പദത്തിന് ഒരു പുതിയ ദാർശനിക ആഴം ലഭിക്കുന്നു. പദാർത്ഥം വെറും ദ്രവ്യമോ കണങ്ങളുടെ കൂട്ടമോ അല്ല; ആവിർഭാവസാധ്യതകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സംഘടനാപരമായ യാഥാർഥ്യമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പദാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ജീവനും, ജീവിയിൽ നിന്ന് ബോധവും, ബോധത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹവും, സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ശാസ്ത്രവും കലയും രാഷ്ട്രീയവും ആവിർഭവിക്കാൻ കഴിയുന്നു. ഈ വികാസക്രമം ഒരു ബാഹ്യ ലക്ഷ്യത്താൽ നയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക സംഘടനാശേഷിയുടെ ചരിത്രപരമായ വികസനമാണ് അത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഒണ്ടോളജിക്കൽ ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം പാളി-ഘടന (Quantum Layer Structure of the Universe). ഈ ആശയത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് മുമ്പ് “പാളി” എന്ന പദത്തിന്റെ അർത്ഥം വ്യക്തമായി നിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇവിടെ പാളി എന്നത് ഭൂമിശാസ്ത്രത്തിലെ അടുക്കുകളെയോ, പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഭൗതികമായി ഒന്നിനുമുകളിൽ മറ്റൊന്ന് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മേഖലകളെയോ സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല. അത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സംഘടനാതലങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ദാർശനിക വിഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ഈ ആശയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതിക ഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ മാതൃകയല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ആവിർഭാവപരമായ സംഘടനയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ഒണ്ടോളജിക്കൽ ചട്ടക്കൂടാണ്.

മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ശാസ്ത്രം പുരോഗമിച്ച ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പ്രകൃതിയുടെ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ കണ്ടെത്തപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ആദ്യം ദൃശ്യലോകം മാത്രമായിരുന്നു മനുഷ്യരുടെ അറിവിന്റെ കേന്ദ്രം. പിന്നീട് സൂക്ഷ്മജീവികളുടെ ലോകം തുറന്നുകിട്ടി. അതിനുശേഷം ആറ്റം, ഉപാണുകണങ്ങൾ, ജീനുകൾ, കോശങ്ങൾ, നാഡീശൃംഖലകൾ, ഗാലക്സികൾ, കോസ്മിക് ഘടനകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് വികസിച്ചു. ഈ കണ്ടെത്തലുകൾ യാഥാർഥ്യം ഏകതലത്തിലുള്ള ഒന്നല്ലെന്നും, പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന അനേകം സംഘടനാതലങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണ സമഗ്രതയാണെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ഉൾക്കാഴ്ചയെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പറയുന്നത്, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രം പദാർത്ഥത്തിന്റെ അളവിലുള്ള മാറ്റങ്ങളുടെ ചരിത്രമല്ല; ആവിർഭാവങ്ങളിലൂടെ രൂപപ്പെട്ട സംഘടനാതലങ്ങളുടെ ചരിത്രമാണ് എന്നതാണ്. ഓരോ പുതിയ തലവും മുൻഘട്ടത്തിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആവിർഭവിച്ചതിനുശേഷം അതിന് സ്വന്തം നിയമങ്ങളും സ്വന്തം സംഘടനാതത്വങ്ങളും സ്വന്തം ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളും വികസിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഓരോ പുതിയ പാളിയും മുൻപത്തെ പാളിയുടെ യാന്ത്രിക തുടർച്ചയല്ല; അതിനെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും അതിനെ അതിജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ യാഥാർഥ്യമാണ്.

ഈ പ്രക്രിയയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഒരു അടിസ്ഥാനരീതിശാസ്ത്രപരമായ തത്വം സ്വീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു സംഘടനാതലത്തെ അതിന് താഴെയുള്ള തലത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾകൊണ്ട് മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഉദാഹരണമായി, ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ എല്ലാ പ്രക്രിയകളും രസതന്ത്രത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ജീവശാസ്ത്രത്തെ മുഴുവൻ രസതന്ത്രത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാൻ കഴിയില്ല. അതുപോലെ രസതന്ത്രം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ ആശ്രയിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, രാസബന്ധങ്ങളുടെ സ്വഭാവം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ സമവാക്യങ്ങൾ മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. സമൂഹം ജീവജാലങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. എന്നിരുന്നാലും സമൂഹത്തെ ജീവശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിയമങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതായിരിക്കും. ഓരോ സംഘടനാതലവും താഴത്തെ തലങ്ങളിൽ വേരൂന്നിയതാണെങ്കിലും അവയ്ക്ക് മുകളിലായി പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കുന്നു.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ ഒരു നിരന്തരമായ ആവിർഭാവക്രമമായി കാണാൻ കഴിയും. പ്രാരംഭ ഭൗതികസംഘടനകളിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ പദാർത്ഥഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അവയിൽ നിന്ന് രാസസംഘടനകൾ വികസിക്കുന്നു. രാസസംഘടനയുടെ ചില പ്രത്യേക രൂപങ്ങളിൽ നിന്ന് ജീവൻ ആവിർഭവിക്കുന്നു. ജീവന്റെ ദീർഘകാല പരിണാമത്തിൽ നിന്ന് നാഡീവ്യവസ്ഥയും ബോധവും ഉദയം ചെയ്യുന്നു. ബോധത്തിന്റെ സാമൂഹികസംഘടനയിൽ നിന്ന് ഭാഷ, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, കല, രാഷ്ട്രീയം, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ തുടങ്ങിയ ചരിത്രപരമായ യാഥാർഥ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ മുഴുവൻ വികാസക്രമത്തിലും ഒരു ഘട്ടവും മുൻഘട്ടത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; പകരം അതിനെ പുതിയ തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് “ക്വാണ്ടം പാളി-ഘടന” എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഇവിടെ “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകളെ സാമൂഹ്യശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നതല്ല. യാഥാർഥ്യം ഗുണപരമായി വ്യത്യസ്തമായ സംഘടനാതലങ്ങളിലൂടെ വികസിക്കുന്നു എന്ന വിശാലമായ ദാർശനിക ആശയത്തിന്റെ പ്രതീകമായാണ് ഈ പദം ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ഓരോ പാളിയും ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്; ഓരോ സംഘടനാതലവും പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളുടെ വേദിയാണ്; ഓരോ ആവിർഭാവവും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും കൂടുതൽ സമ്പന്നവുമാക്കുന്നു.

ഈ സമീപനത്തിന് ഒരു നിർണായക ദാർശനിക പ്രത്യാഘാതമുണ്ട്. മനുഷ്യബോധത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായി കാണുന്ന ആശയവാദത്തെയും, മനുഷ്യബോധത്തെ വെറും യാന്ത്രിക ജൈവപ്രക്രിയയായി ചുരുക്കുന്ന ലഘൂകരണവാദത്തെയും ഇത് ഒരുപോലെ നിരാകരിക്കുന്നു. ബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ആവിർഭവിച്ച ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്. അത് പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതല്ല; എന്നാൽ പ്രകൃതിയുടെ താഴ്ന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കാനും കഴിയില്ല. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യബോധം പ്രകൃതിയുടെ ചരിത്രപരമായ സ്വയംവികാസത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ഇതേ യുക്തി സമൂഹത്തിനും ബാധകമാണ്. സമൂഹത്തെ വ്യക്തികളുടെ ആകെത്തുകയായി കാണുന്ന വ്യക്തിവാദപരമായ സമീപനവും, വ്യക്തിയെ സമൂഹത്തിന്റെ നിഷ്ക്രിയ ഘടകമായി മാത്രം കാണുന്ന യാന്ത്രിക സമഗ്രവാദവും രണ്ടും അപര്യാപ്തമാണ്. സമൂഹം വ്യക്തികളിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിച്ച ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്. എന്നാൽ സമൂഹം ആവിർഭവിച്ചതിനുശേഷം അത് വ്യക്തികളുടെ ചിന്തയെയും പ്രവർത്തനത്തെയും ഭാഷയെയും സംസ്കാരത്തെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവിടെ താഴെ നിന്ന് മുകളിലേക്കുള്ള ആവിർഭാവവും മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്കുള്ള സംഘടനാപരമായ സ്വാധീനവും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ ദ്വിമുഖബന്ധമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് എല്ലാ സംഘടനാതലങ്ങളിലും കാണുന്നത്.

ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാവിക്കും ഒരു പ്രധാന സൂചന നൽകുന്നു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുരോഗതി പുതിയ കണങ്ങളെ കണ്ടെത്തുന്നതിൽ മാത്രമല്ല, പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിലുമാണ്. ജീവശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, നാഡീശാസ്ത്രം, വിവരശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം, സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ സമകാലിക വികാസം ഈ ദിശയിലാണ് മുന്നേറുന്നത്. വ്യത്യസ്ത മേഖലകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാതെ ഒരു ശാസ്ത്രത്തിനും ഇന്നത്തെ സങ്കീർണ്ണ പ്രശ്നങ്ങളെ സമഗ്രമായി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം പാളി-ഘടന എന്ന ആശയം വിവിധ ശാസ്ത്രശാഖകളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ഒരു അന്തർവിഷയ രീതിശാസ്ത്രത്തിനും അടിത്തറയാകുന്നു.

ഇവിടെ മറ്റൊരു നിർണായക കാര്യം ഊന്നിപ്പറയേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം പാളി-ഘടന എന്ന ആശയം പ്രപഞ്ചം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ഒരു പൂർണ്ണതയിലേക്ക് വികസിക്കുന്നു എന്ന ടെലിയോളജിക്കൽ (teleological) ധാരണയെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നില്ല. ആവിർഭാവം ഒരു ലക്ഷ്യബോധത്താൽ നയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക സംഘടനാപ്രവണതയുടെ ചരിത്രപരമായ വികാസമാണ്. ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലവും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. അതോടൊപ്പം പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും പുതിയ അനിശ്ചിതത്വങ്ങളും പുതിയ വികാസപാതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രം ഒരു പൂർത്തിയായ രൂപരേഖയുടെ അനാവരണം അല്ല; നിരന്തരമായി തുറന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിനും പ്രത്യേകമായ ഉത്തരവാദിത്വം ഉയർന്നുവരുന്നു. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആവിർഭാവചരിത്രത്തിലെ ഒരു സംഘടനാതലമാണെങ്കിൽ, മനുഷ്യപ്രവർത്തനങ്ങൾ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, രാഷ്ട്രീയം, സാമ്പത്തികസംവിധാനങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ബന്ധം—ഇവയെല്ലാം ഈ വിശാലമായ പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് വിലയിരുത്തപ്പെടേണ്ടത്. അതിനാൽ മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹികതീരുമാനങ്ങൾ മനുഷ്യസമൂഹത്തെ മാത്രം ബാധിക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തുടർന്നുള്ള ചരിത്രവികാസത്തിൽ അവയും ഒരു പങ്ക് വഹിക്കുന്നു.

പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യചിന്തയിൽ ഏറ്റവും വ്യാപകമായി നിലനിന്നിരുന്ന രണ്ട് വിരുദ്ധധാരണകളിൽ ഒന്നാണ് ലോകം അടിസ്ഥാനപരമായി സ്ഥിരതയുള്ളതാണെന്നും മാറ്റങ്ങൾ അപവാദങ്ങൾ മാത്രമാണെന്നും പറയുന്ന കാഴ്ചപ്പാട്. മറ്റൊന്ന്, ലോകം നിരന്തരമായ അസ്ഥിരതയുടെയും യാദൃച്ഛിക മാറ്റങ്ങളുടെയും മേഖലയാണെന്ന ധാരണയാണ്. ഈ രണ്ട് സമീപനങ്ങളും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഓരോ വശങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നുണ്ടെങ്കിലും, യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സമഗ്ര സ്വഭാവത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ അവയ്ക്ക് കഴിയുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടു അതിരുകളെയും അതിജീവിച്ചുകൊണ്ട് ചലനാത്മക സന്തുലനം (Dynamic Equilibrium) എന്ന ആശയത്തെ അതിന്റെ പ്രപഞ്ചദർശനത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകമായി വികസിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവിടെ “സന്തുലനം” എന്ന പദം ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങൾക്കിടയിലും ഒരു വ്യവസ്ഥ അതിന്റെ സംഘടന നിലനിർത്തുന്ന പ്രക്രിയയെയാണ് അത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അതുപോലെ “ചലനം” എന്നത് ക്രമരഹിതമായ അസ്ഥിരതയെയും അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക സംഘടന നിരന്തരം സ്വയം പുനഃക്രമീകരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയെയാണ് അത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ചലനാത്മക സന്തുലനം എന്നത് നിശ്ചലതയും ചലനവും തമ്മിലുള്ള ഒരു വിട്ടുവീഴ്ചയല്ല; മറിച്ച്, സ്ഥിരതയും പരിവർത്തനവും പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധമാണ്.

പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും ഈ പൊതുപ്രവണത കാണാൻ കഴിയും. ഒരു നക്ഷത്രം കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതിന്റെ അർത്ഥം അത് നിശ്ചലമാണെന്നല്ല. അതിന്റെ ആന്തരിക പ്രക്രിയകൾ നിരന്തരം തുടരുകയാണ്. ജീവകോശം അതിന്റെ ഘടന നിലനിർത്തുന്നു എന്നതിന്റെ അർത്ഥം അതിനുള്ളിൽ ഒന്നും സംഭവിക്കുന്നില്ല എന്നല്ല. കോശം തുടർച്ചയായി വസ്തുവിനിമയവും ഊർജവിനിമയവും വിവരവിനിമയവും നടത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഒരു വനപരിസ്ഥിതി നൂറ്റാണ്ടുകളോളം നിലനിൽക്കാം; എന്നാൽ അതിലെ ഓരോ ജീവിയും ജനിക്കുകയും വളരുകയും മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നിലനിൽപ്പ് എന്നത് മാറ്റമില്ലായ്മയല്ല; മാറ്റത്തെ സംഘടനാപരമായി ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള ശേഷിയാണ്.

ഈ യുക്തി സമൂഹത്തിനും ഒരുപോലെ ബാധകമാണ്. ഒരു സമൂഹം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് അത് മാറ്റമില്ലാത്ത സമൂഹമാണെന്ന് അർത്ഥമില്ല. എല്ലാ സമൂഹങ്ങളും നിരന്തരമായ സാമ്പത്തിക, സാംസ്കാരിക, രാഷ്ട്രീയ, സാങ്കേതിക പരിവർത്തനങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു. എന്നാൽ ഈ മാറ്റങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന സമൂഹങ്ങൾ ചരിത്രപരമായി കൂടുതൽ സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു. മാറ്റത്തെ പൂർണ്ണമായി തടയാൻ ശ്രമിക്കുന്ന സമൂഹങ്ങൾ ക്രമേണ ജഡതയിലേക്കും പ്രതിസന്ധിയിലേക്കും നീങ്ങുന്നു. അതേസമയം എല്ലാ സംഘടനാരൂപങ്ങളെയും തകർക്കുന്ന നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത അസ്ഥിരതയും സാമൂഹിക വിഘടനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രപരമായ വികാസം സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ മുമ്പ് വികസിപ്പിച്ച സംയോജകതയും വിയോജകതയും എന്ന ആശയങ്ങൾ ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് കൂടുതൽ വ്യക്തമായ അർത്ഥം നേടുന്നത്. സംയോജക പ്രവണത സംഘടനയെ നിലനിർത്തുകയും ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിയോജക പ്രവണത നിലവിലുള്ള സംഘടനകളെ തുറക്കുകയും പുതിയ രൂപീകരണങ്ങൾക്ക് സാഹചര്യം ഒരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് പൂർണ്ണമായി ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചാൽ വികസനം അസാധ്യമായിത്തീരും. സംയോജകത മാത്രം നിലനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ വ്യവസ്ഥ ജഡമാകും; വിയോജകത മാത്രം പ്രവർത്തിച്ചാൽ സംഘടന നിലനിൽക്കുകയില്ല. അതിനാൽ വികസനം ഈ രണ്ടിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ സന്തുലനത്തിലാണ് സംഭവിക്കുന്നത്.

ഈ സമീപനം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിലെ “വിരുദ്ധങ്ങളുടെ ഐക്യവും സംഘർഷവും” എന്ന അടിസ്ഥാനസങ്കൽപ്പത്തെ കൂടുതൽ സമകാലികമായി വികസിപ്പിക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ സംഘർഷത്തിന് നൽകിയിരുന്ന പ്രാധാന്യത്തോടൊപ്പം, സംഘടനയെ നിലനിർത്തുന്ന പ്രക്രിയകളെയും ഒരേ അളവിൽ വിശകലനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ടെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. കാരണം ഏതൊരു വൈരുധ്യവും പൂർണ്ണമായ വിഘടനത്തിലേക്ക് മാത്രമല്ല നയിക്കുന്നത്. പലപ്പോഴും വൈരുധ്യങ്ങൾ പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. ജീവപരിണാമം, പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ, ഭാഷയുടെ വികാസം, ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവങ്ങൾ, സാമൂഹികപരിവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയിലെല്ലാം ഈ യുക്തി കാണാൻ കഴിയും.

സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രത്തിലെ ചില ഉൾക്കാഴ്ചകളുമായി ഈ സമീപനം സംവദിക്കുന്നുണ്ട്. സ്വയംസംഘടിത വ്യവസ്ഥകൾ (self-organizing systems) പൂർണ്ണമായ ക്രമത്തിലോ പൂർണ്ണമായ അരാജകത്വത്തിലോ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. അവ നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനയിലൂടെ സ്വന്തം സംഘടന നിലനിർത്തുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയങ്ങളെ ഒരു പ്രത്യേക ശാസ്ത്രശാഖയുടെ പരിധിയിൽ ഒതുക്കുന്നില്ല. പകരം, പ്രകൃതി, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം എന്നിവയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള പൊതുവായ ദാർശനിക രീതിശാസ്ത്രമായി വികസിപ്പിക്കുന്നു.

ചലനാത്മക സന്തുലനം എന്ന ആശയം ചരിത്രത്തിന്റെ പഠനത്തിലും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. സാമ്രാജ്യങ്ങളുടെ ഉയർച്ചയും തകർച്ചയും, സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥകളുടെ രൂപാന്തരവും, ശാസ്ത്രീയ മാതൃകകളുടെ മാറ്റവും, രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങളുടെ വികാസവും—ഇവയെല്ലാം സ്ഥിരതയുടെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും പരസ്പരബന്ധത്തിലൂടെയാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട സംഘടനകൾ ദീർഘകാലം സമൂഹത്തെ സ്ഥിരതയിലേക്ക് നയിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ അതേ സംഘടനകൾ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാൻ കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ അവ പ്രതിസന്ധിയുടെ ഉറവിടമാകുന്നു. ഈ പ്രതിസന്ധികൾ പുതിയ ചരിത്രഘട്ടങ്ങളുടെ തുടക്കമാകുന്നു.

ഇവിടെ “പ്രതിസന്ധി” എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. പ്രതിസന്ധി എന്നത് ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ അവസാനമെന്നല്ല. അത് നിലവിലുള്ള സന്തുലനം പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ അപര്യാപ്തമാകുന്ന അവസ്ഥയാണ്. ഈ അവസ്ഥയിൽ സമൂഹത്തിനോ പ്രകൃതിവ്യവസ്ഥയ്ക്കോ വിവിധ സാധ്യതകൾ തുറന്നുകിടക്കുന്നു. ചിലപ്പോൾ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ചിലപ്പോൾ വ്യവസ്ഥ വിഘടിക്കുന്നു. ചിലപ്പോൾ ഭാഗികമായ പുനഃസംഘടനയിലൂടെ പുതിയ സന്തുലനം കൈവരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധികൾ നാശത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ മാത്രമല്ല; ആവിർഭാവത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ നിമിഷങ്ങളുമാണ്.

പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധി ഈ ആശയത്തിന്റെ സമകാലിക പ്രസക്തി വ്യക്തമാക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം ദീർഘകാലമായി പ്രകൃതിയുടെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തെ അവഗണിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഉൽപ്പാദനരീതികളാണ് വികസിപ്പിച്ചെടുത്തത്. അതിന്റെ ഫലമായി കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, വിഭവക്ഷയം തുടങ്ങിയ ആഗോളപ്രതിസന്ധികൾ ഉയർന്നുവന്നിരിക്കുന്നു. ഈ പ്രതിസന്ധികളെ സാങ്കേതിക പ്രശ്നങ്ങൾ മാത്രമായി കാണുന്നത് മതിയാകില്ല. മനുഷ്യസമൂഹവും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനബന്ധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പുനഃസംഘടനയാണ് ഇവ ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ചലനാത്മക സന്തുലനം എന്ന ആശയം പരിസ്ഥിതിദാർശനികതയ്ക്കും ഒരു പുതിയ അടിത്തറ നൽകുന്നു.

രാഷ്ട്രീയരംഗത്തും ഇതേ യുക്തി ബാധകമാണ്. ഒരു ജനാധിപത്യസമൂഹത്തിന്റെ ശക്തി അതിൽ സംഘർഷങ്ങളില്ല എന്നതിലല്ല; സംഘർഷങ്ങളെ പുതിയ സാമൂഹിക ഐക്യങ്ങളായി പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള അതിന്റെ ശേഷിയിലാണ്. അതുപോലെ ഒരു വിപ്ലവപ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വിജയവും നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥയെ തകർക്കാനുള്ള കഴിവിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. പുതിയതും കൂടുതൽ ഉയർന്നതുമായ സാമൂഹിക സന്തുലനം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരമായ പ്രസക്തി നിർണയിക്കുന്നത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വിപ്ലവം നാശത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം മാത്രമല്ല; സംഘടനയുടെ പുതിയ ചരിത്രമാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിന്റെ പ്രപഞ്ചദർശനത്തിലെ ഒരു പ്രധാന നിഗമനത്തിലെത്തുന്നു. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചരിത്രം നിശ്ചലമായ സന്തുലനങ്ങളുടെ ചരിത്രമല്ല; അതുപോലെ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത അസ്ഥിരതയുടെ ചരിത്രവുമല്ല. നിരന്തരമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക സന്തുലനങ്ങളുടെ ചരിത്രമാണ് അത്. ഈ സന്തുലനങ്ങളിലൂടെയാണ് ആവിർഭാവം സാധ്യമാകുന്നത്; ആവിർഭാവങ്ങളിലൂടെയാണ് പ്രപഞ്ചം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് വികസിക്കുന്നത്.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രീയ ചിന്തയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നേടിയ ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് വിവരം (Information). ഒരു കാലത്ത് വിവരം എന്നത് പ്രധാനമായും മനുഷ്യരുടെ ആശയവിനിമയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു സാമൂഹിക വിഭാഗമായാണ് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ കമ്പ്യൂട്ടർ ശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, ജനിതകശാസ്ത്രം, നാഡീശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ ശാസ്ത്രം, ആശയവിനിമയ സിദ്ധാന്തം തുടങ്ങിയ മേഖലകളുടെ വികാസത്തോടെ വിവരം എന്ന ആശയം കൂടുതൽ വിശാലമായ പ്രാധാന്യം കൈവരിച്ചു. ഇന്ന് ജീവകോശങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകളിലേക്കും, പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളിൽ നിന്ന് നിർമ്മിത ബുദ്ധിയിലേക്കും, വിവരത്തിന്റെ സംഘടന നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നതായി ശാസ്ത്രം തിരിച്ചറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വികാസത്തെ ഒരു പുതിയ ദാർശനിക പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യം വ്യക്തമാക്കേണ്ടത്, വിവരം എന്നത് പദാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു ആത്മീയ യാഥാർഥ്യമോ സ്വതന്ത്ര സത്തയോ അല്ല എന്നതാണ്. അതുപോലെ അത് പദാർത്ഥത്തിന്റെ ലളിതമായ ഒരു ഉപോൽപ്പന്നം മാത്രവുമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിവരം എന്നത് സംഘടിത ബന്ധങ്ങളുടെ രൂപമാണ്. പദാർത്ഥവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധങ്ങൾ ഒരു നിർദിഷ്ട സംഘടനാതലത്തിൽ ക്രമീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവ വിവരപരമായ ഘടനകളായി പ്രകടമാകുന്നു. അതിനാൽ വിവരം വസ്തുവിന്റെ പകരക്കാരനല്ല; സംഘടനയുടെ ഒരു ഗുണമാണ്.

ഈ സമീപനം ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ ചില അടിസ്ഥാന യാഥാർഥ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഒരു ജീവകോശത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം അതിലുള്ള രാസപദാർത്ഥങ്ങളുടെ അളവുകൊണ്ട് മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ആ പദാർത്ഥങ്ങൾ ഏത് ക്രമത്തിലാണ് സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്, അവ തമ്മിലുള്ള നിയന്ത്രണബന്ധങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്, ജനിതക വിവരങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു, കോശത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾ തമ്മിൽ വിവരവിനിമയം എങ്ങനെ നടക്കുന്നു തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളാണ് ജീവന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ നിർണയിക്കുന്നത്. ഒരേ രാസഘടകങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടും വ്യത്യസ്ത സംഘടനാരീതികൾ വ്യത്യസ്ത ജീവശാസ്ത്രപരമായ ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതിൽ നിന്ന് സംഘടനയും വിവരവും തമ്മിലുള്ള അഭേദ്യബന്ധം വ്യക്തമാകുന്നു.

ഈ യുക്തി ബോധത്തിന്റെ പഠനത്തിലും ബാധകമാണ്. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം കോടിക്കണക്കിന് നാഡീകോശങ്ങളുടെ ഒരു ശേഖരം മാത്രമല്ല. അതിന്റെ പ്രവർത്തനം നിർണയിക്കുന്നത് ആ കോശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ വിവരശൃംഖലയാണ്. ഓർമ്മ, ഭാഷ, സൃഷ്ടിപരത, തീരുമാനമെടുക്കൽ, ആത്മബോധം എന്നിവയെല്ലാം ഈ വിവരസംഘടനയുടെ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ബോധത്തെ ഒറ്റ നാഡീകോശത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, നാഡീകോശങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ട ഒരു ആത്മീയ സത്തയായും കാണാൻ കഴിയില്ല. ബോധം വിവരത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്.

സമൂഹത്തിലും ഇതേ തത്വം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തെ നിർണയിക്കുന്നത് ജനസംഖ്യയുടെ വലിപ്പം മാത്രമല്ല; ആ സമൂഹത്തിലെ വിവരസംഘടനയുടെ രൂപമാണ്. ഭാഷ, വിദ്യാഭ്യാസം, നിയമം, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, മാധ്യമങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ എന്നിവയിലൂടെ സമൂഹം സ്വന്തം വിവരങ്ങളെ സംഭരിക്കുകയും പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ പ്രത്യേകത ഇവിടെ തന്നെയാണ്. ജീവജാലങ്ങളിലെ ജനിതക വിവരങ്ങൾക്ക് പുറമെ, മനുഷ്യസമൂഹം സാമൂഹിക വിവരങ്ങൾ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലം സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ സാമൂഹിക വിവരസഞ്ചയമാണ് സംസ്കാരത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും അടിത്തറ.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ ഉദയവും പുതിയ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. നിർമ്മിത ബുദ്ധി മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു പകർപ്പോ പകരക്കാരനോ അല്ല. അതുപോലെ അത് വെറും കണക്കുകൂട്ടൽ യന്ത്രവുമല്ല. വിവരത്തിന്റെ പ്രത്യേക രീതിയിലുള്ള സംഘടനയിലൂടെ ചില ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സാങ്കേതിക സംഘടനാതലമാണ് അത്. അതിന്റെ കഴിവുകളും പരിമിതികളും മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ആവിർഭാവചരിത്രവും വിവരസംഘടനയുടെ സ്വഭാവവും ഒരുമിച്ച് പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിഷയത്തെ സാങ്കേതിക ചർച്ചയായി മാത്രം കാണുന്നില്ല; വിവരം, സംഘടന, ബോധം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധത്തിന്റെ ഭാഗമായി മനസ്സിലാക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക വ്യത്യാസം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. വിവരത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം അംഗീകരിക്കുന്നതുകൊണ്ട് യാഥാർഥ്യം അടിസ്ഥാനപരമായി വിവരമാണെന്ന് പറയുന്ന ചില സമകാലിക സിദ്ധാന്തങ്ങളുമായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് യോജിക്കുന്നില്ല. അതുപോലെ വിവരത്തെ പദാർത്ഥത്തിന്റെ നിഷ്ക്രിയ ഉപോൽപ്പന്നമായി കാണുന്ന ലഘൂകരണവാദത്തെയും അത് അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. വിവരം പദാർത്ഥത്തിന്റെ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്ന ഒരു യാഥാർഥ്യമാണ്. എന്നാൽ ഒരിക്കൽ ആവിർഭവിച്ചശേഷം അത് സംഘടനയെ സ്വാധീനിക്കുന്ന സജീവ ഘടകമായും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ ദ്വിമുഖബന്ധമാണ് വിവരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദാർശനിക സ്ഥാനം.

ഈ സമീപനം സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിനും പുതിയ ദിശകൾ തുറക്കുന്നു. ആധുനിക സമൂഹങ്ങളിൽ അധികാരം ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയിലൂടെ മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. വിവരത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം, അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനം, മാധ്യമങ്ങളുടെ ഘടന, അൽഗോരിതമിക നിയന്ത്രണം, ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളുടെ കേന്ദ്രീകരണം എന്നിവയും അധികാരത്തിന്റെ നിർണായക രൂപങ്ങളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സമകാലിക രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ മനസ്സിലാക്കാൻ വിവരസംഘടനയുടെ വിശകലനം അനിവാര്യമാണ്. ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിവരത്തെ സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ വിശകലനത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകങ്ങളിലൊന്നായി പരിഗണിക്കുന്നു.

ഈ യുക്തി ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലും ബാധകമാണ്. ഓരോ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവവും പുതിയ വിവരങ്ങളുടെ ശേഖരണം മാത്രമല്ല. നിലവിലുള്ള വിവരങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ സംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയ കൂടിയാണ് അത്. കോപ്പർണിക്കസ്, ഡാർവിൻ, ഐൻസ്റ്റീൻ, വാട്സൺ-ക്രിക്ക് എന്നിവർ നടത്തിയ സംഭാവനകൾ പുതിയ വസ്തുതകൾ കണ്ടെത്തിയതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; അവർ നിലവിലുള്ള അറിവിന്റെ സംഘടനയെ തന്നെ പുനർക്രമീകരിച്ചു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസവും വിവരസംഘടനയുടെ ചരിത്രമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ആവിർഭാവത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനും ഈ ആശയം നിർണായകമാണ്. ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ പുതിയ വിവരഘടനകളും രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പുതിയ വിവരസംഘടനയാണ് ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ജീവൻ, ബോധം, ഭാഷ, സമൂഹം, ശാസ്ത്രം എന്നിവയെ വെറും ഭൗതികഘടകങ്ങളുടെ അളവിലുള്ള വർധനവായി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും സംഘടനയുടെ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തോടൊപ്പം വിവരത്തിന്റെ ഗുണപരമായ പുനഃസംഘടനയും സംഭവിക്കുന്നു.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യചരിത്രം വിവരത്തിന്റെ സാമൂഹികസംഘടനയുടെ ചരിത്രവുമാണ്. വാചിക പാരമ്പര്യത്തിൽ നിന്ന് എഴുത്തിലേക്കും, അച്ചടിയിൽ നിന്ന് ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കും, പ്രാദേശിക അറിവിൽ നിന്ന് ആഗോള വിവരശൃംഖലകളിലേക്കും മനുഷ്യസമൂഹം നിരന്തരം പുതിയ വിവരസംഘടനകൾ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഈ പ്രക്രിയ മനുഷ്യരുടെ ഉൽപ്പാദനരീതികളെയും രാഷ്ട്രീയസംവിധാനങ്ങളെയും സംസ്കാരത്തെയും ബോധത്തെയും ആഴത്തിൽ മാറ്റിമറിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ വിവരത്തിന്റെ ചരിത്രം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ആവിർഭാവചരിത്രത്തിന്റെ അഭിന്നഘടകമാണ്.

കാരണത്വം എന്ന ആശയം ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ദാർശനികതയുടെയും ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ അന്വേഷണവിഷയങ്ങളിലൊന്നാണ്. “എന്തുകൊണ്ടാണ് ഒരു സംഭവം സംഭവിക്കുന്നത്?” എന്ന ലളിതമായ ചോദ്യം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികാസത്തെ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി നയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള എല്ലാ ശാസ്ത്രീയ ശ്രമങ്ങളുടെയും പിന്നിൽ കാരണത്വത്തെ കണ്ടെത്താനുള്ള ഈ അന്വേഷണമാണ് പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുള്ളത്. എന്നാൽ കാരണത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യരുടെ ധാരണ ചരിത്രത്തിൽ ഒരേപോലെ നിലനിന്നിട്ടില്ല. ഓരോ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവവും കാരണ-ഫലബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ കാഴ്ചപ്പാടിനെ വികസിപ്പിക്കുകയും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിന്റെ തുടർച്ചയിലാണ് കാരണത്വത്തെ പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യുന്നത്.

ക്ലാസിക്കൽ ശാസ്ത്രത്തിൽ കാരണത്വം പ്രധാനമായും രേഖീയമായ ഒരു ബന്ധമായാണ് മനസ്സിലാക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. ഒരു കാരണം ഒരു ഫലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ ഫലം പിന്നീട് മറ്റൊരു ഫലത്തിന്റെ കാരണമാകുന്നു. ഈ സമീപനം അനേകം ഭൗതികപ്രതിഭാസങ്ങളെ വിജയകരമായി വിശദീകരിക്കാൻ സഹായിച്ചെങ്കിലും, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം, പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ, സങ്കീർണ്ണ സാങ്കേതിക ശൃംഖലകൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലേക്ക് കടന്നപ്പോൾ അതിന്റെ പരിമിതികൾ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി. കാരണം ഇത്തരം വ്യവസ്ഥകളിൽ ഒരേയൊരു കാരണത്തിൽ നിന്ന് ഒരേയൊരു ഫലം എന്ന ലളിതബന്ധമല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അനേകം കാരണങ്ങൾ പരസ്പരം ഇടപെടുകയും, വിവിധ തലങ്ങളിലെ പ്രക്രിയകൾ ഒരേസമയം സ്വാധീനം ചെലുത്തുകയും, ഫലങ്ങൾ വീണ്ടും കാരണങ്ങളെ തന്നെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ചലനാത്മക പ്രക്രിയകളാണ് അവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കാരണത്വത്തെ ഈ വിശാലമായ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് മനസ്സിലാക്കുന്നത്. ഇവിടെ കാരണത്വം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല; മറിച്ച് വികസിപ്പിക്കപ്പെടുകയാണ്. യാഥാർഥ്യത്തിൽ ഒന്നും കാരണമില്ലാതെ സംഭവിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ കാരണങ്ങൾ ഒരിക്കലും ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ഓരോ കാരണവും ഒരു വിശാലമായ ബന്ധജാലത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ഒരു പ്രതിഭാസത്തെ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ അതിന്റെ ഉടനടി ദൃശ്യമാകുന്ന കാരണങ്ങളെ മാത്രം പരിശോധിച്ചാൽ മതിയാകില്ല. അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലം, സംഘടനാതലം, പരിസ്ഥിതിബന്ധങ്ങൾ, പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങൾ, ആവിർഭാവഗുണങ്ങൾ എന്നിവയും ഒരുമിച്ച് വിശകലനം ചെയ്യണം.

ഈ സമീപനത്തിൽ ആവിർഭാവപരമായ നിർണയം (Emergent Determination) എന്ന ആശയത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഇവിടെ “നിർണയം” എന്നത് യാന്ത്രിക അനിവാര്യതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഓരോ സംഘടനാതലവും അതിന് താഴെയുള്ള തലങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും, ആവിർഭവിച്ചതിനുശേഷം അത് സ്വന്തം നിയമങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുകയും താഴത്തെ തലങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് ഇതിന്റെ അർത്ഥം. ഉദാഹരണമായി, ഒരു ജീവകോശം രാസപ്രക്രിയകളെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. എന്നാൽ ജീവകോശം രൂപപ്പെട്ടശേഷം അതിന്റെ സംഘടന രാസപ്രക്രിയകളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ഏകോപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുപോലെ ഒരു സമൂഹം വ്യക്തികളിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ സമൂഹം രൂപപ്പെട്ടശേഷം ഭാഷ, വിദ്യാഭ്യാസം, നിയമം, സംസ്കാരം, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ എന്നിവയിലൂടെ അത് വ്യക്തികളുടെ ജീവിതത്തെ ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇവിടെ കാരണത്വം ഏകദിശയിലല്ല; ബഹുദിശയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ഈ യുക്തിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ “പ്രതിപ്രവർത്തനം” (feedback) എന്ന ആശയവും പ്രധാനമാണ്. സമകാലിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പല മേഖലകളും ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഫലങ്ങൾ പിന്നീട് അതേ വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാവി പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നതായി കാണിച്ചുതരുന്നു. പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളിലും ജീവശാസ്ത്രത്തിലും സാമ്പത്തികരംഗത്തും രാഷ്ട്രീയത്തിലും ഈ പ്രക്രിയ കാണാം. ഒരു സമൂഹത്തിൽ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനരീതികളെ മാറ്റുന്നു. മാറിയ ഉൽപ്പാദനരീതികൾ പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ ബന്ധങ്ങൾ വീണ്ടും സാങ്കേതിക ഗവേഷണത്തിന്റെ ദിശയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഒരു ഘടകം മറ്റൊന്നിന്റെ കാരണം മാത്രമല്ല; പരസ്പര സ്വാധീനങ്ങളുടെ നിരന്തര ശൃംഖലയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സങ്കീർണ്ണതയെ കാരണത്വത്തിന്റെ അവിഭാജ്യഘടകമായി കാണുന്നു.

ഈ സമീപനം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിലെ വൈരുധ്യസങ്കൽപ്പവുമായി സ്വാഭാവികമായി യോജിക്കുന്നു. വൈരുധ്യങ്ങൾ ബാഹ്യശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള കൂട്ടിയിടി മാത്രമല്ല; ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ആന്തരികസംഘടനയിൽ നിന്നുതന്നെ രൂപപ്പെടുന്ന ചലനാത്മകബന്ധങ്ങളാണ്. ഈ വൈരുധ്യങ്ങൾ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾ വീണ്ടും വൈരുധ്യങ്ങളുടെ രൂപത്തെയും തീവ്രതയെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ കാരണവും ഫലവും കർശനമായി വേർതിരിക്കപ്പെട്ട വിഭാഗങ്ങളല്ല; ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയിൽ പരസ്പരം രൂപാന്തരപ്പെടുന്ന ബന്ധങ്ങളാണ്. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഫലമായിരുന്നത് മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ കാരണമായി പ്രവർത്തിക്കാം. ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിവർത്തനമാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനാത്മകത.

ഇവിടെ “സാധ്യത” എന്ന ആശയവും കാരണത്വവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഒരു വ്യവസ്ഥയിൽ പല സാധ്യതകളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. എന്നാൽ എല്ലാ സാധ്യതകളും യാഥാർഥ്യമാകുന്നില്ല. ഏത് സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകുമെന്ന് നിർണയിക്കുന്നത് ആ വ്യവസ്ഥയുടെ ആന്തരികസംഘടന, പരിസ്ഥിതിബന്ധങ്ങൾ, ചരിത്രപരമായ വികാസം, വിവിധ തലങ്ങളിലെ പരസ്പരപ്രവർത്തനം എന്നിവയാണ്. അതിനാൽ കാരണത്വം സാധ്യതകളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; സാധ്യതകളുടെ ചരിത്രപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പിനെ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർണയവാദത്തെയും പൂർണ്ണ യാദൃച്ഛികതയെയും ഒരുപോലെ അതിജീവിക്കുന്നു.

ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിനും പ്രധാനപ്പെട്ട രീതിശാസ്ത്രപരമായ നിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. ഒരു ഗവേഷകൻ ഒരു പ്രതിഭാസത്തിന്റെ “ഒരേയൊരു കാരണം” കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനു പകരം, ആ പ്രതിഭാസം രൂപപ്പെടുന്ന കാരണജാലത്തെ വിശകലനം ചെയ്യണം. ഉദാഹരണമായി, ഒരു രോഗത്തെ ഒരു രോഗാണുവിന്റെ സാന്നിധ്യംകൊണ്ട് മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. രോഗാണു, ശരീരത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷി, ജനിതകഘടന, പോഷകാവസ്ഥ, പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് രോഗത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പശ്ചാത്തലം. അതുപോലെ ഒരു സാമ്പത്തികപ്രതിസന്ധിയെയും ഒറ്റ നയപരമായ പിഴവിലേക്കോ ഒറ്റ സംഭവത്തിലേക്കോ ചുരുക്കാൻ കഴിയില്ല. സാമ്പത്തികഘടന, സാങ്കേതികമാറ്റങ്ങൾ, ആഗോളബന്ധങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയതീരുമാനങ്ങൾ, സാമൂഹികപ്രതികരണങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സംയുക്തപ്രവർത്തനമാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

സാമൂഹികചരിത്രത്തിലും ഈ യുക്തി അതീവപ്രധാനമാണ്. വലിയ ചരിത്രപരിവർത്തനങ്ങൾ ഒരൊറ്റ മഹാനായ വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയോ ഒരൊറ്റ സംഭവത്തിലൂടെയോ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. വ്യക്തികൾ ചരിത്രത്തിൽ പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങൾ രൂപം നൽകുന്നു. അതേസമയം അവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ പരസ്പരനിർണയബന്ധമാണ് വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധം. അതിനാൽ ചരിത്രത്തെ വ്യക്തികളുടെ ജീവചരിത്രമായോ, അല്ലെങ്കിൽ വ്യക്തികളില്ലാത്ത സാമൂഹികനിയമങ്ങളുടെ യാന്ത്രികഫലമായോ കാണുന്നത് രണ്ടും അപര്യാപ്തമാണ്.

ഈ ദാർശനിക സമീപനത്തിന് സമകാലിക ലോകത്ത് പ്രത്യേക പ്രസക്തിയുണ്ട്. കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, ഡിജിറ്റൽ വിവരശൃംഖലകൾ, നിർമ്മിത ബുദ്ധി, ആഗോള ആരോഗ്യപ്രതിസന്ധികൾ എന്നിവയെല്ലാം ബഹുതല കാരണത്വത്തിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ഇവയിൽ ഒന്നിനെയും ഒറ്റപ്പെട്ട കാരണങ്ങളിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രത്തിനും സാമൂഹികനയരൂപീകരണത്തിനും ഒരുപോലെ കൂടുതൽ സമഗ്രമായ കാരണത്വചട്ടക്കൂട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിന്റെ രീതിശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാന നിഗമനത്തിലെത്തുന്നു. യാഥാർഥ്യം ലളിതമായ കാരണ-ഫല ശൃംഖലകളുടെ ലോകമല്ല. അത് ആവിർഭാവങ്ങളുടെയും പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും ബഹുതല സംഘടനയുടെയും പരസ്പരനിർണയത്തിന്റെയും ലോകമാണ്. ഈ സങ്കീർണ്ണതയെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുമ്പോഴാണ് പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും ചരിത്രത്തെയും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുക.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ പ്രവചനം (Prediction) എന്നത് എപ്പോഴും അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പരീക്ഷണക്കല്ലായിരുന്നു. ഒരു സിദ്ധാന്തം ഭൂതകാലത്തെയും വർത്തമാനത്തെയും മാത്രം വിശദീകരിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; ഭാവിയിൽ സംഭവിക്കാനിടയുള്ള പ്രവണതകളെക്കുറിച്ചും വിശ്വസനീയമായ ധാരണകൾ നൽകാൻ അതിന് കഴിയണം. ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം ഗ്രഹങ്ങളുടെ ചലനം അത്യന്തം കൃത്യതയോടെ പ്രവചിക്കാൻ കഴിഞ്ഞതുകൊണ്ടാണ് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. അതുപോലെ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം, രസതന്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, കാലാവസ്ഥാ ശാസ്ത്രം, ജനിതകശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ വളർച്ചയിലും പ്രവചനശേഷി നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളുടെ പഠനം വികസിച്ചതോടെ ശാസ്ത്രീയ പ്രവചനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയും ഗുണപരമായി മാറിത്തുടങ്ങി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ മാറ്റത്തെ ദാർശനികമായി വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ക്ലാസിക്കൽ നിർണയവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനധാരണ, ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ എല്ലാ പ്രാരംഭ അവസ്ഥകളും പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിഞ്ഞാൽ അതിന്റെ ഭാവിയും പൂർണ്ണമായി പ്രവചിക്കാനാകുമെന്നതായിരുന്നു. ഈ ആശയം ചില നിയന്ത്രിത ഭൗതിക വ്യവസ്ഥകളിൽ പ്രയോജനപ്രദമായിരുന്നെങ്കിലും, ജീവശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ, സാമ്പത്തികസംവിധാനങ്ങൾ, സാമൂഹികചരിത്രം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ അതിന്റെ പരിമിതികൾ വ്യക്തമായി. കാരണം ഇത്തരം വ്യവസ്ഥകൾ അനേകം പരസ്പരാശ്രിത ഘടകങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ടവയാണ്. അവയിൽ പുതിയ ആവിർഭാവങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു, പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങൾ ഭാവിയിലെ സംഘടനയെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ അവയെ ലളിതമായ രേഖീയ സമവാക്യങ്ങളിലൂടെ പൂർണ്ണമായി പ്രവചിക്കാൻ കഴിയില്ല.

എന്നാൽ ഇതിൽ നിന്ന് ശാസ്ത്രീയ പ്രവചനം അസാധ്യമാണെന്ന നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചേരാൻ കഴിയില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് അതിരുകളെയും നിരാകരിക്കുന്നു. ഒരു വശത്ത് പൂർണ്ണ നിർണയവാദവും മറുവശത്ത് പൂർണ്ണ അനിശ്ചിതത്വവാദവും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ പിടികൂടുന്നില്ല. യാഥാർഥ്യത്തിൽ നടക്കുന്നത് സാധ്യതകളുടെ ചരിത്രപരമായ വികാസമാണ്. ഓരോ വ്യവസ്ഥയിലും അനേകം വികസനപാതകൾ അന്തർലീനമായി നിലനിൽക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം അവയിൽ ഏതാണ് നിലവിലുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ കൂടുതൽ സാധ്യതയുള്ളത്, ഏതൊക്കെ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കാം, ഏതെല്ലാം ഘടകങ്ങളാണ് ആ മാറ്റങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നത് എന്നിവ മനസ്സിലാക്കുകയാണ്.

ഇവിടെയാണ് “സാധ്യത” എന്ന ആശയം പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നത്. സാധ്യത എന്നത് അറിവില്ലായ്മയുടെ മറ്റൊരു പേരല്ല. മറിച്ച്, യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ തുറന്ന സ്വഭാവത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു വനപരിസ്ഥിതിയുടെ ഭാവി പ്രവചിക്കുമ്പോൾ ഓരോ മരത്തിന്റെയും ഓരോ ഇലയുടെയും ഭാവി വേർതിരിച്ച് പ്രവചിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ കാലാവസ്ഥ, മണ്ണിന്റെ ഗുണം, ജലലഭ്യത, ജീവിവർഗങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധം, മനുഷ്യരുടെ ഇടപെടൽ തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആ പരിസ്ഥിതിയുടെ വികസനപ്രവണതകളെ ശാസ്ത്രീയമായി വിശകലനം ചെയ്യാൻ കഴിയും. അതുപോലെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും പെരുമാറ്റം കൃത്യമായി പ്രവചിക്കാനാകില്ലെങ്കിലും, വിപുലമായ ചരിത്രപ്രവണതകളെക്കുറിച്ച് ശാസ്ത്രീയ നിഗമനങ്ങളിൽ എത്തിച്ചേരാൻ സാധിക്കും.

ഈ സമീപനം കാലാവസ്ഥാ ശാസ്ത്രം പോലുള്ള സമകാലിക ഗവേഷണരംഗങ്ങളിൽ വ്യക്തമായി കാണാം. കാലാവസ്ഥാ മാതൃകകൾ ഒരു പ്രത്യേക ദിവസത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥലത്ത് കാറ്റിന്റെ ഓരോ ചലനവും നിർണയിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. പകരം, ദീർഘകാല പ്രവണതകൾ, സാധ്യതയുള്ള വ്യതിയാനങ്ങൾ, വിവിധ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഉണ്ടാകാവുന്ന ഫലങ്ങൾ എന്നിവയാണ് അവ വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്. ഇതേ യുക്തിയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലും പ്രയോഗിക്കുന്നത്. ചരിത്രം ഒരു മുൻകൂട്ടി എഴുതിവെച്ച തിരക്കഥയല്ല. എന്നാൽ ചരിത്രം പൂർണ്ണമായും യാദൃച്ഛികവുമല്ല. അതിന്റെ വികാസം സാധ്യതകളുടെയും ചരിത്രപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെയും ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ രീതിശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രവചനം എന്നത് “എന്ത് സംഭവിക്കും” എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതല്ല; മറിച്ച് “ഏതെല്ലാം സാധ്യതകൾ നിലനിൽക്കുന്നു, അവയിൽ ഏതാണ് കൂടുതൽ സാധ്യതയുള്ളത്, ഏത് സാഹചര്യങ്ങളിലാണ് അവ യാഥാർഥ്യമാകുക” എന്നതിനെ ശാസ്ത്രീയമായി വിശദീകരിക്കലാണ്. അതിനാൽ പ്രവചനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിർണയവാദമല്ല, സാധ്യതകളുടെ ഘടന (structure of possibilities) ആണ്. ഒരു സമൂഹത്തിലെ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വികാസം, സാങ്കേതികമാറ്റങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിസമ്മർദ്ദങ്ങൾ, ജനസംഖ്യാപ്രവണതകൾ, രാഷ്ട്രീയസംഘടന, സാംസ്കാരികബോധം എന്നിവ ചേർന്ന് നിരവധി ഭാവിപാതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവയിൽ ഏതാണ് യാഥാർഥ്യമാകുക എന്നത് മനുഷ്യരുടെ സംഘടിതമായ പ്രവർത്തനത്തെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ചരിത്രനിയമങ്ങളെയും ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്. ചരിത്രത്തിന് നിയമങ്ങളുണ്ട് എന്നത് മനുഷ്യർക്ക് സ്വാതന്ത്ര്യമില്ല എന്നർത്ഥമല്ല. അതുപോലെ മനുഷ്യർക്ക് സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട് എന്നത് ചരിത്രത്തിന് നിയമങ്ങളില്ല എന്നുമല്ല. നിയമങ്ങൾ സാധ്യതകളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; മനുഷ്യരുടെ പ്രവർത്തനം അവയിൽ ചിലതിനെ യാഥാർഥ്യമാക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ചരിത്രനിയമങ്ങളുടെ നിഷേധമല്ല; അവയ്ക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ സാമൂഹികശേഷിയാണ്.

ഈ സമീപനം രാഷ്ട്രീയരംഗത്ത് വലിയ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. ഒരു വിപ്ലവപ്രസ്ഥാനം ചരിത്രം സ്വാഭാവികമായി സ്വന്തം ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമെന്ന് വിശ്വസിച്ചാൽ അത് നിഷ്ക്രിയമാകും. മറുവശത്ത് ചരിത്രം പൂർണ്ണമായും ഇച്ഛാശക്തിയുടെ ഫലമാണെന്ന് കരുതിയാൽ അത് യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അകന്ന സന്നദ്ധവാദത്തിലേക്ക് (voluntarism) വീഴും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളെയും നിരാകരിക്കുന്നു. ചരിത്രം സാധ്യതകളുടെ മേഖലയാണ്. എന്നാൽ ആ സാധ്യതകളെ യാഥാർഥ്യമാക്കാൻ സംഘടിതമായ സാമൂഹികപ്രവർത്തനം അനിവാര്യമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ശാസ്ത്രീയ വിശകലനവും രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനവും പരസ്പരം പൂരകങ്ങളാണ്.

സങ്കീർണ്ണത എന്ന ആശയം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാവിക്കും പുതിയ ദിശകൾ തുറക്കുന്നു. ഇന്ന് നിർമ്മിത ബുദ്ധി, ആഗോള വിവരശൃംഖലകൾ, കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, സാമ്പത്തിക ആഗോളവൽക്കരണം എന്നിവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളാണ്. ഇവയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഒറ്റപ്പെട്ട ശാസ്ത്രശാഖകളുടെ സമീപനം മാത്രം മതിയാകില്ല. ബഹുതല വിശകലനം, ആവിർഭാവം, പ്രതിപ്രവർത്തനം, സാധ്യതാപരമായ മാതൃകകൾ, ചരിത്രപരമായ വികാസം എന്നിവയെ ഏകീകരിക്കുന്ന സമഗ്ര രീതിശാസ്ത്രം ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇത്തരമൊരു ഏകീകൃത ശാസ്ത്രീയ സമീപനത്തിനുള്ള ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ സ്വഭാവവും പുതിയ വെളിച്ചത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഒരു സിദ്ധാന്തം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണമായ പകർപ്പല്ല. അത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചില ബന്ധങ്ങളെയും പ്രവണതകളെയും സാധ്യതകളെയും മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യർ വികസിപ്പിച്ച ആശയപരമായ ഉപകരണമാണ്. അതിനാൽ ഒരു സിദ്ധാന്തവും അന്തിമമല്ല. പുതിയ തെളിവുകൾ, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, പുതിയ ചരിത്രാനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ നിരന്തരം വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ തുറന്ന ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ആത്മാവ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഭൗതികശാസ്ത്രവുമായി നടത്തുന്ന സംവാദത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന നിഗമനത്തിലെത്തുന്നു. ആധുനിക ശാസ്ത്രം മനുഷ്യരെ പഠിപ്പിച്ച ഏറ്റവും വലിയ പാഠം, യാഥാർഥ്യം ലളിതമല്ല എന്നതാണ്. അത് ബഹുതലവും സങ്കീർണ്ണവും ആവിർഭാവപരവുമായ ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഈ സങ്കീർണ്ണത ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരാജയമല്ല; ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുതിയ സാധ്യതകളുടെ തുടക്കമാണ്. യാഥാർഥ്യത്തെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സങ്കീർണ്ണതയോടെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുമ്പോഴാണ് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ ലോകവീക്ഷണം വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയുക.

ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിനും ജീവശാസ്ത്രത്തിനും ഇടയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പാലമാണ് രസതന്ത്രം. പ്രപഞ്ചത്തിലെ പദാർത്ഥം എങ്ങനെ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ആർജിക്കുന്നു, ലളിതമായ ഘടകങ്ങളിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു, ജീവന്റെ ആവിർഭാവത്തിന് ആവശ്യമായ രാസാടിത്തറ എങ്ങനെ വികസിക്കുന്നു എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം കണ്ടെത്തുന്നതിൽ രസതന്ത്രത്തിന് നിർണായക സ്ഥാനമുണ്ട്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് പരിശോധിക്കേണ്ട ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മേഖലകളിലൊന്നാണ് രസതന്ത്രം.

പരമ്പരാഗതമായി രസതന്ത്രത്തെ ആറ്റങ്ങളുടെയും തന്മാത്രകളുടെയും പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രമായാണ് നിർവചിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഈ നിർവചനം തെറ്റല്ലെങ്കിലും അപൂർണ്ണമാണ്. കാരണം രസതന്ത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സവിശേഷത വിവിധ മൂലകങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ മാത്രമല്ല, അവ തമ്മിൽ രൂപപ്പെടുന്ന സംഘടിത ബന്ധങ്ങളിലാണ്. ഒരേ ആറ്റങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത രീതിയിൽ ക്രമീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ പൂർണ്ണമായും വ്യത്യസ്ത ഗുണങ്ങളുള്ള സംയുക്തങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ രസതന്ത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രവിഷയം പദാർത്ഥങ്ങളുടെ പട്ടികയല്ല; പദാർത്ഥങ്ങളുടെ സംഘടനയാണ്.

ഈ ഉൾക്കാഴ്ച ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങളുമായി സ്വാഭാവികമായി യോജിക്കുന്നു. മുൻ അധ്യായങ്ങളിൽ നാം കണ്ടതുപോലെ, യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വികാസം പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളുടെ ആവിർഭാവത്തിലൂടെയാണ് നടക്കുന്നത്. രസതന്ത്രം ഈ ആവിർഭാവപ്രക്രിയയുടെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും സ്വതന്ത്രമായ നിലയിൽ പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ഗുണങ്ങൾ ജലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളല്ല. അതുപോലെ സോഡിയത്തിന്റെയും ക്ലോറിന്റെയും സ്വഭാവങ്ങൾ സോഡിയം ക്ലോറൈഡിന്റെ സ്വഭാവങ്ങളല്ല. ഇവിടെ പുതിയൊരു പദാർത്ഥം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ സംഭവിക്കുന്നത് ഘടകങ്ങളുടെ യാന്ത്രിക കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല; ഒരു പുതിയ സംഘടനയുടെ ആവിർഭാവമാണ്. ആ പുതിയ സംഘടനയിൽ നിന്ന് പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ ഉദയം ചെയ്യുന്നു.

ഈ യാഥാർഥ്യം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഒരു അടിസ്ഥാനനിഗമനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഗുണങ്ങൾ അതിലെ ഘടകങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല. ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളാണ് പുതിയ യാഥാർഥ്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതിനാൽ രസതന്ത്രം ലഘൂകരണവാദത്തിന്റെ പരിധികളെ വളരെ വ്യക്തമായി വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ശാസ്ത്രമാണ്. ഒരു രാസസംയുക്തത്തെ അതിന്റെ ഘടകമൂലകങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. കാരണം സംയുക്തത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം അതിന്റെ സംഘടനയിൽ നിന്നാണ് ആവിർഭവിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ “രാസബന്ധം” എന്ന ആശയത്തിന് പ്രത്യേക ദാർശനിക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാധാരണയായി രാസബന്ധം രണ്ട് അല്ലെങ്കിൽ അതിലധികം ആറ്റങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധമായാണ് വിവരിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രാസബന്ധം പദാർത്ഥത്തിന്റെ സംഘടനാപരമായ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്. സ്വതന്ത്രമായി നിലനിന്നിരുന്ന ആറ്റുകൾ പുതിയ ഒരു സംഘടനാരൂപം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ അവയുടെ പ്രവർത്തനസാധ്യതകളും പരസ്പരബന്ധങ്ങളും മാറുന്നു. ഈ മാറ്റം ആറ്റുകളുടെ നാശമല്ല; അവയുടെ സംഘടനയുടെ പുനർരൂപീകരണമാണ്.

ഇവിടെ സംയോജകതയും വിയോജകതയും എന്ന ആശയങ്ങൾ വീണ്ടും പ്രസക്തമാകുന്നു. ഒരു രാസസംയുക്തം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ ആറ്റുകളെ പുതിയ സംഘടനയിലേക്ക് ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന പ്രവണത പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതേസമയം ഒരു രാസപ്രതിപ്രവർത്തനത്തിൽ നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ വിഘടിച്ച് പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ രസതന്ത്രത്തിന്റെ മുഴുവൻ ചരിത്രവും സംഘടനയുടെയും പുനഃസംഘടനയുടെയും നിരന്തര പ്രക്രിയയാണ്. രൂപീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധമാണ് രാസലോകത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയെ നിർണയിക്കുന്നത്.

രാസപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളെ ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അവ വെറും പദാർത്ഥങ്ങളുടെ കൈമാറ്റമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. അവ വിവരത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയും സംഘടനയുടെ പുനർക്രമീകരണവുമാണ്. ഓരോ പുതിയ രാസസംയുക്തവും മുൻപ് നിലനിന്നിരുന്ന സംഘടനയെ മാറ്റിസ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ ഘടനയും പുതിയ സ്ഥിരതയും പുതിയ പ്രവർത്തനസാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ രാസലോകം നിരന്തരമായ ആവിർഭാവങ്ങളുടെ ലോകമാണ്.

ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനത്തിലും ഈ സമീപനം നിർണായകമാണ്. ജീവൻ പെട്ടെന്ന് എവിടെയോ നിന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട അത്ഭുതസംഭവമല്ല. മറിച്ച് ദീർഘകാല രാസപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിച്ച പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്. കാർബൺ രസതന്ത്രത്തിന്റെ അസാധാരണമായ സംഘടനാശേഷി, ജലത്തിന്റെ പ്രത്യേക ഭൗതിക-രാസഗുണങ്ങൾ, ഊർജപ്രവാഹങ്ങൾ, സ്വയംസംഘടിത രാസശൃംഖലകൾ എന്നിവയുടെ ചരിത്രപരമായ വികാസമാണ് ജീവന്റെ ഉദയത്തിന് അടിത്തറ ഒരുക്കിയത്. അതിനാൽ ജീവനെ മനസ്സിലാക്കാൻ ജീവശാസ്ത്രം മാത്രം പോരാ; അതിന്റെ രാസാടിത്തറയും സംഘടനാപരമായ ചരിത്രവും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ രസതന്ത്രത്തെ ഒരു ഇടനിലശാസ്ത്രമായി മാത്രമല്ല കാണുന്നത്. ഭൗതികപ്രക്രിയകളിൽ നിന്ന് ജീവന്റെ ആവിർഭാവത്തിലേക്കുള്ള ചരിത്രപരമായ പാലമായാണ് അത് രസതന്ത്രത്തെ കാണുന്നത്. ഭൗതികനിയമങ്ങൾ രാസസംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനമാണ്; എന്നാൽ രാസസംഘടനയ്ക്ക് സ്വന്തം ആവിർഭൂത നിയമങ്ങളുണ്ട്. അതുപോലെ രാസസംഘടന ജീവന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്; എന്നാൽ ജീവൻ രസതന്ത്രത്തിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി ചുരുങ്ങുന്നില്ല. ഈ രീതിയിൽ രസതന്ത്രം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം പാളി-ഘടനയിലെ നിർണായകമായ ഒരു സംഘടനാതലത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.

രസതന്ത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രസങ്കൽപ്പങ്ങളിലൊന്നാണ് രാസബന്ധം (Chemical Bond). സാധാരണ ശാസ്ത്രീയ വിവരണങ്ങളിൽ രാസബന്ധം എന്നത് ആറ്റുകൾ തമ്മിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു ഭൗതിക-രാസ പ്രതിഭാസമായാണ് അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ വിശദീകരണം ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയാണെങ്കിലും, അതിന്റെ ദാർശനിക അർത്ഥം അതിനേക്കാൾ വളരെ വിശാലമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രാസബന്ധം എന്നത് രണ്ട് ആറ്റുകൾ പരസ്പരം ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന ഒരു സംഭവം മാത്രമല്ല; പദാർത്ഥം പുതിയ സംഘടനാതലത്തിലേക്ക് ഉയരുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ ആവിർഭാവ നിമിഷമാണ്.

സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ആറ്റിന് അതിന്റേതായ ഗുണങ്ങളും പ്രവർത്തനസാധ്യതകളും ഉണ്ട്. എന്നാൽ മറ്റൊരു ആറ്റുമായി പ്രത്യേക രീതിയിൽ ബന്ധപ്പെടുന്ന നിമിഷം മുതൽ അതിന്റെ പെരുമാറ്റം മാറിത്തുടങ്ങുന്നു. ഇവിടെ സംഭവിക്കുന്നത് ഒരു ഭാഗം മറ്റൊന്നിൽ ചേർക്കപ്പെടുന്നതല്ല. രണ്ടും ചേർന്ന് മുമ്പ് ഇല്ലാതിരുന്ന ഒരു പുതിയ യാഥാർഥ്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. ആ പുതിയ യാഥാർഥ്യത്തിന് സ്വന്തം ഘടനയും സ്ഥിരതയും പ്രവർത്തനസവിശേഷതകളും ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളും ഉണ്ട്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ രാസബന്ധം പദാർത്ഥത്തിന്റെ സംഘടനാപരമായ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു ഗുണപരമായ ചാട്ടമാണ്.

ഇത് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിലെ “അളവുമാറ്റം ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു” എന്ന ആശയത്തെക്കാൾ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. കാരണം ഇവിടെ സംഭവിക്കുന്നത് ആറ്റുകളുടെ എണ്ണം വർധിക്കുന്നതുകൊണ്ടുള്ള മാറ്റം മാത്രമല്ല. സംഘടനയുടെ സ്വഭാവം മാറുന്നതിനാലാണ് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അടിത്തറ അളവിലുള്ള വർധനവിൽ മാത്രമല്ല; സംഘടനയുടെ പുനർരൂപീകരണത്തിലാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ രാസബന്ധങ്ങളെ സംയോജകതയുടെയും വിയോജകതയുടെയും പരസ്പരബന്ധത്തിലൂടെ വായിക്കാം. ഒരു ബന്ധം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ പദാർത്ഥം കൂടുതൽ സംഘടിതമായ ഒരു അവസ്ഥയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം പഴയ അവസ്ഥയുടെ വിഘടനവും നടക്കുന്നു. സ്വതന്ത്രമായിരുന്ന ആറ്റുകളുടെ മുൻകാല സംഘടന അവസാനിക്കുകയും പുതിയ സംഘടന രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ രാസബന്ധവും സൃഷ്ടിയുടെയും നിഷേധത്തിന്റെയും ഏകീകൃത പ്രക്രിയയാണ്. പുതിയ രൂപീകരണം എപ്പോഴും പഴയ രൂപത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ അതിലംഘനമാണ്.

ഈ യുക്തി എല്ലാ പ്രധാന രാസപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളിലും കാണാം. ഒരു രാസപ്രതിപ്രവർത്തനത്തിൽ ആരംഭപദാർത്ഥങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. അവ പുതിയ സംഘടനാരൂപത്തിൽ പുനഃക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പുനഃസംഘടനയുടെ ഫലമായാണ് പുതിയ സംയുക്തങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ രാസപ്രതിപ്രവർത്തനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉള്ളടക്കം പദാർത്ഥത്തിന്റെ സഞ്ചാരമല്ല; സംഘടനയുടെ രൂപാന്തരമാണ്. പദാർത്ഥം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ സംഘടന മാറുന്നു. സംഘടന മാറുമ്പോൾ ഗുണങ്ങളും മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രാസബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട വസ്തുതയും വ്യക്തമാകുന്നു. എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും ഒരുപോലെയല്ല. വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാരീതികൾ വികസിക്കുന്നു. ഈ വൈവിധ്യം പ്രകൃതിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയുടെ പ്രകടനമാണ്. പ്രകൃതി ഒരേയൊരു സംഘടനാരൂപത്തെ ആവർത്തിക്കുന്നില്ല. ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പുതിയ സംഘടനാസാധ്യതകൾ നിരന്തരം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ രാസലോകം സൃഷ്ടിപരമായ വൈവിധ്യത്തിന്റെ ലോകമാണ്.

രാസഘടനയുടെ ഈ വൈവിധ്യം ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തിനും അടിസ്ഥാനമാണ്. കാർബൺ എന്ന മൂലകം ഇതിന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. കാർബണിന്റെ പ്രത്യേകത അതിന്റെ രാസഘടനയിൽ മാത്രമല്ല; അനന്തമായ സംഘടനാസാധ്യതകളിലാണ്. വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ ബന്ധപ്പെടാനുള്ള അതിന്റെ കഴിവാണ് കോടിക്കണക്കിന് ജൈവതന്മാത്രകളുടെ രൂപീകരണത്തിന് വഴിയൊരുക്കിയത്. ഇവിടെ വീണ്ടും വ്യക്തമായിത്തീരുന്നത്, ജീവന്റെ ചരിത്രം പ്രത്യേക പദാർത്ഥങ്ങളുടെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല; പ്രത്യേക സംഘടനാസാധ്യതകളുടെ ചരിത്രമാണെന്നതാണ്.

രാസബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ സമീപനം വിവരത്തിന്റെ ദാർശനിക സ്ഥാനവും കൂടുതൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഒരു തന്മാത്രയുടെ പ്രവർത്തനത്തെ നിർണയിക്കുന്നത് അതിലെ ആറ്റുകളുടെ പട്ടികയല്ല. ആറ്റുകൾ എങ്ങനെ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്, തന്മാത്രയുടെ ത്രിമാനഘടന എങ്ങനെയാണ് വികസിച്ചിരിക്കുന്നത് എന്നിവയാണ് അതിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ നിർണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ രാസഘടന തന്നെ ഒരു വിവരസംഘടനയാണ്. ഈ വിവരസംഘടനയിലാണ് പിന്നീട് ജീവശാസ്ത്രപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സാധ്യതകൾ അന്തർലീനമായിരിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ “ത്രിമാനഘടന” എന്ന ആശയത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു തന്മാത്രയുടെ രാസസൂത്രം മാത്രം അറിഞ്ഞാൽ അതിന്റെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിന്റെ ത്രിമാനസംഘടനയും ബന്ധങ്ങളുടെ ക്രമീകരണവും പ്രവർത്തനഗ്രൂപ്പുകളുടെ സ്ഥാനവും ഒരുപോലെ നിർണായകമാണ്. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഘടകങ്ങളുടെ പട്ടിക മാത്രം മതിയാകില്ല; അവയുടെ സംഘടനയുടെ രൂപം മനസ്സിലാക്കണം. ഈ യുക്തി പിന്നീട് ജീവശാസ്ത്രത്തിലും നാഡീശാസ്ത്രത്തിലും സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലും കൂടുതൽ വ്യാപകമായി ബാധകമാകും.

രാസപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങൾ ഊർജപരിവർത്തനങ്ങളുമായും അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ ഊർജത്തെ വെറും അളവിലുള്ള കൈമാറ്റമായി മാത്രം കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. ഊർജപ്രവാഹങ്ങൾ പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കുകയും ചില സംഘടനകളെ അസ്ഥിരമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഊർജപ്രവാഹം കൂടുതൽ സംഘടിതമായ ഘടനകളുടെ ആവിർഭാവത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു; മറ്റു സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിലവിലുള്ള സംഘടനകൾ വിഘടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഊർജവും സംഘടനയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പരസ്പരാശ്രിതമാണ്. പദാർത്ഥം, സ്പേസ്, ഊർജം, വിവരം, സംഘടന എന്നിവയെ വേർതിരിച്ചുള്ള വിഭാഗങ്ങളായി കാണാതെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത അളവുകളായി കാണണമെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

ഈ സമീപനം രസതന്ത്രത്തിന്റെ പഠനത്തെ യാന്ത്രിക സമവാക്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വിശാലമായ പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ആന്തരികപ്രക്രിയകളിൽ നിന്ന് പുതിയ മൂലകങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും, ആ മൂലകങ്ങൾ ഗ്രഹങ്ങളിൽ പുതിയ രാസസംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും, ആ രാസസംഘടനകളിൽ നിന്ന് ജീവൻ ആവിർഭവിക്കുകയും, ജീവന്റെ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് ബോധവും സമൂഹവും വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ദീർഘമായ ചരിത്രശൃംഖലയിൽ രാസബന്ധങ്ങൾ ഒരു ഇടക്കാലഘട്ടമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ വികാസത്തിലെ നിർണായക വഴിത്തിരിവാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക നിഗമനം വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രകൃതി “വസ്തുക്കളുടെ ശേഖരം” അല്ല; “സംഘടനകളുടെ ചരിത്രം” ആണ്. രസതന്ത്രം ഈ ചരിത്രത്തിൽ സംഘടന എങ്ങനെ പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. അതിനാൽ രാസലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് പദാർത്ഥത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക സൃഷ്ടിപരതയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് തുല്യമാണ്.

പ്രകൃതിയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ഗഹനമായ ചോദ്യങ്ങളിലൊന്നാണ്, നിർജീവമായ രാസപദാർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്ന് ജീവൻ എങ്ങനെ ആവിർഭവിച്ചു എന്നത്. നൂറ്റാണ്ടുകളായി ഈ ചോദ്യം ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ദാർശനികതയുടെയും കേന്ദ്രവിഷയമാണ്. ഒരുകാലത്ത് ജീവൻ ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക ജീവശക്തിയുടെ (vital force) പ്രവർത്തനമാണെന്ന് കരുതപ്പെട്ടിരുന്നു. പിന്നീട് ജീവശാസ്ത്രത്തിന്റെയും രസതന്ത്രത്തിന്റെയും വികാസത്തോടെ ജീവൻ രാസപ്രക്രിയകളെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നതെന്ന് വ്യക്തമായി. എന്നിരുന്നാലും മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം അവശേഷിച്ചു. രാസപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഒരു ശൃംഖല എങ്ങനെ സ്വയം നിലനിർത്താൻ കഴിയുന്ന, സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന, പരിസ്ഥിതിയുമായി വിവരങ്ങൾ കൈമാറാൻ കഴിയുന്ന ജീവവ്യവസ്ഥകളായി രൂപാന്തരപ്പെട്ടു? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചോദ്യത്തെ ആവിർഭാവത്തിന്റെയും സംഘടനയുടെയും വെളിച്ചത്തിൽ സമീപിക്കുന്നു.

ആദ്യം വ്യക്തമാക്കേണ്ടത്, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം ഒരു ഒറ്റ സംഭവമായിരുന്നില്ല എന്നതാണ്. അത് കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി നടന്ന രാസപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ അനേകം ഗുണപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലമായിരുന്നു. ഈ ചരിത്രത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക നിമിഷത്തിൽ പെട്ടെന്ന് “ജീവൻ” പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു എന്ന് കരുതുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തെ അതിസരളമാക്കുന്നതായിരിക്കും. പകരം, ക്രമേണ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്ന രാസസംഘടനകളുടെ നിരന്തര ആവിർഭാവമായാണ് ഈ പ്രക്രിയയെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

ആദ്യകാല ഭൂമിയിലെ സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത രാസപദാർത്ഥങ്ങൾ നിരന്തരം പരസ്പരം പ്രതിപ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഊർജപ്രവാഹങ്ങൾ, താപനിലയിലെ വ്യതിയാനങ്ങൾ, ജലത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം, വിവിധ ധാതുപ്രതലങ്ങൾ, അന്തരീക്ഷഘടന തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ ചേർന്ന് അനേകം രാസസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട എല്ലാ രാസസംഘടനകളും സ്ഥിരതയുള്ളവയായിരുന്നില്ല. ചിലത് രൂപപ്പെട്ട ഉടനെ വിഘടിച്ചു. ചിലത് കുറച്ചുകാലം മാത്രം നിലനിന്നു. എന്നാൽ ചില സംഘടനകൾ അവയുടെ ഘടനാപരമായ സ്ഥിരത കാരണം കൂടുതൽ കാലം നിലനിൽക്കാൻ തുടങ്ങി. പ്രകൃതിയുടെ ഈ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ബാഹ്യബോധത്തിന്റെ ഫലമല്ല; സംഘടനയുടെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഉയർന്നുവന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയായിരുന്നു.

ഇവിടെയാണ് സ്വയംസംഘടന (Self-Organization) എന്ന ആശയം നിർണായകമാകുന്നത്. സ്വയംസംഘടന എന്നത് ഒരു ബാഹ്യ രൂപകർത്താവിന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ഘടകങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നതല്ല. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ആന്തരികബന്ധങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള വിനിമയങ്ങൾ, ഊർജപ്രവാഹങ്ങൾ, വിവരഘടനകൾ എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ പുതിയ സംഘടന സ്വാഭാവികമായി രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ് അത്. അതിനാൽ സ്വയംസംഘടന യാദൃച്ഛികതയുടെ ഫലമല്ല; എന്നാൽ മുൻകൂട്ടി ആസൂത്രണം ചെയ്ത രൂപകൽപ്പനയുടെ ഫലവുമല്ല. അത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനാത്മകതയിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ സംഘടനാരൂപമാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ രാസപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ചില ശൃംഖലകൾക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഒരു പ്രതിപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ പിന്നീട് അതേ പ്രതിപ്രവർത്തനത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്ന സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ചില തന്മാത്രകൾ മറ്റുതന്മാത്രകളുടെ രൂപീകരണത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ചില രാസശൃംഖലകൾ സ്വന്തമായി നിലനിൽക്കാൻ ആവശ്യമായ ഘടകങ്ങളെ തുടർച്ചയായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള സ്വയംപിന്തുണയുള്ള രാസശൃംഖലകളാണ് ജീവന്റെ രാസപരമായ മുന്നൊരുക്കമായി പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നത്. ഇവിടെ ഇപ്പോഴും ജീവൻ രൂപപ്പെട്ടിട്ടില്ല. എന്നാൽ ജീവന്റെ ആവിർഭാവത്തിന് ആവശ്യമായ സംഘടനാപരമായ അടിസ്ഥാനങ്ങൾ ക്രമേണ വികസിക്കുകയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ ഘട്ടം അത്യന്തം പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. കാരണം ഇവിടെ ആദ്യമായി പദാർത്ഥം സ്വയംസംഘടനയുടെ ഉയർന്ന രൂപങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. ഇത് ഭൗതികനിയമങ്ങളുടെ നിഷേധമല്ല. രാസനിയമങ്ങളുടെ അതിലംഘനവുമല്ല. മറിച്ച്, ഭൗതികവും രാസവുമായ പ്രക്രിയകൾ പുതിയ സംഘടനാതലത്തിൽ ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നതാണ്. ഈ ഏകീകരണത്തിൽ നിന്നാണ് പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ ഉദയം ചെയ്യുന്നത്.

ഈ പ്രക്രിയയിൽ ജലത്തിന്റെ പങ്ക് പ്രത്യേകമായി ശ്രദ്ധേയമാണ്. ജലം വെറും രാസലായകമല്ല. അതിന്റെ പ്രത്യേക ഭൗതിക-രാസഗുണങ്ങൾ സങ്കീർണ്ണ തന്മാത്രകളുടെ രൂപീകരണത്തിനും അവയുടെ സ്ഥിരതയ്ക്കും പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രിത പുരോഗതിക്കും അനുകൂലമായ സാഹചര്യങ്ങൾ ഒരുക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ജലത്തെ ഒരു “ജീവശക്തി”യായി കാണുന്നില്ല. എന്നാൽ ജീവന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ജലം നിർണായകമായ സംഘടനാപരമായ മാധ്യമമായിരുന്നുവെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ വീണ്ടും പദാർത്ഥത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ രാസഘടനയിൽ മാത്രം അല്ല, സംഘടനയെ പിന്തുണയ്ക്കാനുള്ള ശേഷിയിലും പ്രകടമാകുന്നു.

രാസപരിണാമത്തിന്റെ ഈ ചരിത്രത്തിൽ കാർബൺ അധിഷ്ഠിത തന്മാത്രകൾക്ക് ലഭിച്ച പ്രാധാന്യവും സംഘടനയുടെ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ നിന്നാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. കാർബണിന്റെ പ്രത്യേകത അതിന്റെ മൂലകസ്വഭാവത്തിൽ മാത്രമല്ല; അനേകം ദിശകളിൽ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള അതിന്റെ കഴിവിലാണ്. ഈ കഴിവ് സങ്കീർണ്ണവും സ്ഥിരതയുള്ളതുമായ തന്മാത്രാശൃംഖലകളുടെ രൂപീകരണത്തിന് വഴിയൊരുക്കി. എന്നാൽ കാർബൺ മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിൽ ജീവൻ രൂപപ്പെടുമായിരുന്നില്ല. കാർബൺ, ജലം, ഊർജപ്രവാഹങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിസാഹചര്യങ്ങൾ, സമയത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം, സ്വയംസംഘടനയുടെ ചരിത്രം എന്നിവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ജീവന്റെ രാസപരമായ അടിത്തറ രൂപപ്പെട്ടത്.

ഈ വിശകലനം മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട ദാർശനിക നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തെ “അത്ഭുതം” എന്നോ “യാദൃച്ഛിക അപകടം” എന്നോ കാണുന്നത് രണ്ടും അപര്യാപ്തമാണ്. ജീവൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ മുൻകൂട്ടി ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ട അനിവാര്യതയായിരുന്നുവെന്ന് പറയാനും കഴിയില്ല. അതുപോലെ അത് വിശദീകരിക്കാനാകാത്ത ഒരു വിചിത്രസംഭവമാണെന്നും പറയാനാവില്ല. ജീവൻ രൂപപ്പെടാൻ ആവശ്യമായ സംഘടനാസാധ്യതകൾ ചരിത്രപരമായി വികസിച്ചു. അനുകൂലമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ അവയിൽ ചിലത് യാഥാർഥ്യമായി. ഈ സമീപനം നിർണയവാദത്തെയും യാദൃച്ഛികവാദത്തെയും ഒരുപോലെ അതിജീവിക്കുന്നു.

സ്വയംസംഘടനയുടെ ഈ പ്രക്രിയയിൽ വിവരത്തിന്റെ പങ്കും ക്രമേണ വർധിച്ചുവരുന്നു. ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽ രാസപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സംഘടനാതന്നെയാണ് വിവരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപം. പിന്നീട് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെട്ടപ്പോൾ ഘടനാപരമായ വിവരങ്ങളും പ്രവർത്തനപരമായ വിവരങ്ങളും സ്ഥിരമായി നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവ് വികസിച്ചു. ഈ വികാസമാണ് പിന്നീട് ജനിതകവിവരത്തിന്റെ ഉദയത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നത്. അതിനാൽ ജീവന്റെ ചരിത്രം പദാർത്ഥത്തിന്റെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല; വിവരത്തിന്റെ ചരിത്രവുമാണ്. എന്നാൽ ഈ വിവരം ഒരിക്കലും പദാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒന്നല്ല. അത് സംഘടനാപരമായി നിലനിൽക്കുന്ന പദാർത്ഥത്തിന്റെ ആവിർഭൂത ഗുണമാണ്.

ഈ സമീപനം ജീവന്റെ നിർവചനത്തെയും കൂടുതൽ സമ്പന്നമാക്കുന്നു. ജീവൻ ചില പ്രത്യേക തന്മാത്രകളുടെ സാന്നിധ്യം മാത്രമല്ല. സ്വയംസംഘടിതവും സ്വയംപുനഃസംഘടിതവും പരിസ്ഥിതിയുമായി നിരന്തര വിനിമയം നടത്തുന്ന വിവരാധിഷ്ഠിത രാസവ്യവസ്ഥയാണ് ജീവൻ. ഈ നിർവചനത്തിൽ ജീവൻ ഒരു വസ്തുവല്ല; നിരന്തരമായി സ്വയം നിലനിർത്തുകയും സ്വയം മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഈ പ്രക്രിയയുടെ ചരിത്രമാണ് പിന്നീട് പരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രമായി വികസിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വീണ്ടും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം ഉറപ്പിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ ചരിത്രത്തിൽ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ പുറത്തുനിന്ന് ചേർക്കപ്പെടുന്നില്ല. അവ മുൻകാല സംഘടനകളുടെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളിൽ നിന്നും സാധ്യതകളിൽ നിന്നും ആവിർഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം പ്രകൃതിയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു വിച്ഛേദമല്ല; അതിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. എന്നാൽ അത് വെറും തുടർച്ച മാത്രവുമല്ല; ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ ആവിർഭാവവുമാണ്.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ജീവകോശത്തിന്റെ (Cell) ആവിർഭാവം ഏറ്റവും വലിയ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളിലൊന്നാണ്. കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി നടന്ന ഭൗതികവും രാസപരവുമായ പരിണാമങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായി സ്വയംസംഘടിതവും സ്വയംനിയന്ത്രിതവും സ്വയംപുനരുത്പാദനശേഷിയുള്ളതുമായ ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലം രൂപപ്പെട്ടു. ഈ പുതിയ സംഘടനാതലമാണ് പിന്നീട് ഭൂമിയിലെ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളുടെയും അടിത്തറയായി മാറിയത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ജീവകോശം ഒരു പുതിയ രാസസംയുക്തമല്ല; രസതന്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്കുള്ള ആദ്യത്തെ മഹത്തായ ആവിർഭാവചാട്ടമാണ്.

ഈ ആവിർഭാവത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് ആദ്യം ഒരു അടിസ്ഥാന ദാർശനിക തെറ്റിദ്ധാരണ ഒഴിവാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ജീവകോശം രാസപ്രക്രിയകളിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെട്ടതാണെന്ന് പറയുന്നത് ജീവൻ വെറും രസതന്ത്രമാണെന്ന് പറയുന്നതിന് തുല്യമല്ല. അതുപോലെ ജീവകോശത്തിന് ജീവശാസ്ത്രപരമായ പ്രത്യേകതയുണ്ടെന്ന് പറയുന്നത് അത് രസതന്ത്രത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമാണെന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. ജീവകോശം രാസപ്രക്രിയകളിൽ വേരൂന്നിയതാണ്; എന്നാൽ അത് ആവിർഭവിച്ചതിനുശേഷം രാസപ്രക്രിയകളെ പുതിയ രീതിയിൽ സംഘടിപ്പിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമായി മാറുന്നു. ഇതാണ് ആവിർഭാവത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം.

ഒരു ജീവകോശത്തിനുള്ളിൽ നടക്കുന്ന എല്ലാ പ്രക്രിയകളും രാസപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവ യാദൃച്ഛികമായി നടക്കുന്നില്ല. അത്യന്തം ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട ഒരു സംഘടനയുടെ ഭാഗമായാണ് അവ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. പോഷകപദാർത്ഥങ്ങളുടെ സ്വീകരണം, ഊർജോൽപാദനം, തന്മാത്രകളുടെ നിർമ്മാണം, ജനിതകവിവരത്തിന്റെ സംരക്ഷണം, വിവരത്തിന്റെ വായന, പ്രോട്ടീൻസംശ്ലേഷണം, മാലിന്യങ്ങളുടെ പുറന്തള്ളൽ, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ആശയവിനിമയം—ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ഏകോപിതമായ പ്രക്രിയകളാണ്. ഈ ഏകോപനമാണ് ജീവകോശത്തെ സാധാരണ രാസമിശ്രിതങ്ങളിൽ നിന്ന് ഗുണപരമായി വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ജീവകോശം സംഘടിത രാസപ്രക്രിയകളുടെ സമഗ്രതയാണ്. ഇവിടെ ഓരോ ഘടകത്തിന്റെയും അർത്ഥം അതിന്റെ സ്വതന്ത്ര നിലയിൽ അല്ല; മുഴുവൻ സംഘടനയിലെ സ്ഥാനത്തിലാണ്. ഒരു പ്രോട്ടീന്റെ പ്രവർത്തനം ഒറ്റയ്ക്കുള്ളതല്ല. അത് മറ്റ് പ്രോട്ടീനുകളുമായും ന്യൂക്ലിക് ആസിഡുകളുമായും കോശസ്തരവുമായി ഊർജവിനിമയസംവിധാനങ്ങളുമായും പരിസ്ഥിതിയുമായും ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവകോശത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം അതിലെ ഘടകങ്ങളിൽ അല്ല; അവ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മകബന്ധങ്ങളിലാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ കോശസ്തരത്തിന് (Cell Membrane) പ്രത്യേക ദാർശനിക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാധാരണ ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ കോശസ്തരത്തെ കോശത്തിന്റെ അതിർത്തിയായി വിവരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അത് ഒരു മതിൽ അല്ല; ഒരു ചലനാത്മക അതിർത്തിയാണ്. കോശത്തെ പുറംലോകത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നതോടൊപ്പം, അതേ സമയം പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള നിരന്തര വിനിമയവും അതിലൂടെ തന്നെയാണ് നടക്കുന്നത്. പോഷകങ്ങളുടെ പ്രവേശനം, മാലിന്യങ്ങളുടെ പുറന്തള്ളൽ, വിവരസൂചനകളുടെ കൈമാറ്റം, ഊർജപ്രവാഹങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം—ഇവയെല്ലാം കോശസ്തരത്തിലൂടെയാണ് നടക്കുന്നത്. അതിനാൽ ജീവന്റെ ആദ്യത്തെ സംഘടനാതലത്തിൽ തന്നെ “അകവും പുറവും” എന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സംയോജകതയും വിയോജകതയും വീണ്ടും പുതിയ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. കോശം സ്വന്തം ആന്തരികസംഘടനയെ സംയോജക പ്രവണതയിലൂടെ നിലനിർത്തുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം പരിസ്ഥിതിയുമായി നിരന്തര വിനിമയം നടത്തുകയും പുതിയ പദാർത്ഥങ്ങളെയും ഊർജത്തെയും വിവരങ്ങളെയും സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ വിനിമയം പൂർണ്ണമായും നിർത്തിയാൽ കോശം മരിക്കും. അതിനാൽ ജീവൻ എന്നത് അടച്ചുപൂട്ടപ്പെട്ട സ്ഥിരതയല്ല; തുറന്ന സംഘടനയാണ്. സ്വന്തം ഐക്യം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് ലോകവുമായി നിരന്തരമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന സംഘടന.

ജീവകോശത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകത സ്വയംപുനരുത്പാദനമാണ്. എന്നാൽ ഇതും തെറ്റായി മനസ്സിലാക്കരുത്. കോശം തന്റെ ഭൗതികഘടനയെ പകർത്തുന്നില്ല. മറിച്ച്, സ്വന്തം സംഘടനാരീതിയെ പുനരാവിഷ്കരിക്കുന്നു. ഒരു കോശം വിഭജിക്കുമ്പോൾ പഴയ കോശം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അതിന്റെ സംഘടനാപ്രക്രിയ പുതിയ രണ്ട് കോശങ്ങളിലേക്ക് തുടർച്ചയായി വ്യാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവന്റെ ചരിത്രത്തിൽ പുനരുത്പാദനം പദാർത്ഥത്തിന്റെ പകർപ്പല്ല; സംഘടനയുടെ തുടർച്ചയാണ്. ഈ ആശയം പിന്നീട് പരിണാമത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനും അടിസ്ഥാനമാകുന്നു.

ജനിതകവിവരത്തിന്റെ സ്ഥാനവും ഇവിടെ പുതിയ വെളിച്ചത്തിൽ കാണാം. ജനിതകവിവരം ജീവന്റെ “ബ്ലൂപ്രിന്റ്” മാത്രമാണെന്ന ജനപ്രിയധാരണ അപര്യാപ്തമാണ്. ജനിതകവിവരത്തിന് അർത്ഥമുണ്ടാകുന്നത് ജീവകോശത്തിന്റെ മുഴുവൻ സംഘടനയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ്. ജനിതകവിവരം വായിക്കുന്ന സംവിധാനമില്ലാതെ അത് പ്രവർത്തിക്കില്ല. അതുപോലെ ജനിതകവിവരത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും പകർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന രാസ-ജീവശാസ്ത്രപരമായ സംഘടനയില്ലാതെ അതിന് നിലനിൽപ്പുമില്ല. അതിനാൽ വിവരവും സംഘടനയും ഇവിടെ വീണ്ടും പരസ്പരാശ്രിതങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

ഈ സമീപനം ജീവകോശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ജീവൻ ഏതെങ്കിലും ഒറ്റ തന്മാത്രയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നില്ല. ഡി.എൻ.എയിൽ മാത്രം ജീവൻ ഇല്ല. പ്രോട്ടീനുകളിൽ മാത്രം ജീവൻ ഇല്ല. കോശസ്തരത്തിൽ മാത്രം ജീവൻ ഇല്ല. ജീവൻ മുഴുവൻ കോശത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക സമഗ്രതയിലാണ്. അതിനാൽ ജീവൻ ഒരു വസ്തുവല്ല; സംഘടനാപരമായ ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഈ പ്രക്രിയയുടെ ഓരോ ഘടകവും അനിവാര്യമാണ്, എന്നാൽ ഒരു ഘടകവും ഒറ്റയ്ക്ക് ജീവനെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നില്ല.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ ജീവകോശം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം പാളി-ഘടനയിലെ ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഭൗതികപ്രക്രിയകൾ രാസസംഘടനയ്ക്ക് അടിത്തറയാകുന്നു. രാസസംഘടന ജീവകോശത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നു. എന്നാൽ ജീവകോശം രൂപപ്പെട്ടശേഷം അതിന് സ്വന്തം ആവിർഭൂത നിയമങ്ങളും സംഘടനാതത്വങ്ങളും വികസിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ രസതന്ത്രത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; അതിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിലുള്ള വികാസമാണ്.

ഈ വിശകലനം പരിണാമസിദ്ധാന്തത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം നൽകുന്നു. പരിണാമം ജനിതകമാറ്റങ്ങളുടെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല. അത് സംഘടനാതലങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനയുടെ ചരിത്രമാണ്. ഓരോ പുതിയ ജീവരൂപവും മുൻകാല രാസ-ജീവശാസ്ത്ര സംഘടനകളുടെ സാധ്യതകളെ പുതിയ രീതിയിൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവന്റെ ചരിത്രം പദാർത്ഥത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക സൃഷ്ടിപരതയുടെ തുടർച്ചയാണ്.

ജീവകോശത്തിന്റെ ആവിർഭാവം പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തിൽ മറ്റൊരു നിർണായക സാധ്യതയും തുറന്നുകൊടുത്തു. ആദ്യമായി വിവരം സ്ഥിരമായി സംഭരിക്കാനും നിയന്ത്രിതമായി പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാനും തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറാനും കഴിയുന്ന ഒരു സംഘടനാതലം രൂപപ്പെട്ടു. ഇതോടെയാണ് ജീവന്റെ പരിണാമം യഥാർത്ഥ അർത്ഥത്തിൽ ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയായി മാറുന്നത്. കാരണം ഇപ്പോൾ ഓരോ തലമുറയും മുൻതലമുറകളുടെ സംഘടനാപരമായ അനുഭവത്തെ പൂർണ്ണമായല്ലെങ്കിലും ഭാഗികമായി കൈമാറാൻ കഴിയുന്നു. ഈ തുടർച്ചയാണ് പിന്നീട് പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണത്തിന്റെയും ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെയും സങ്കീർണ്ണ ജീവരൂപങ്ങളുടെയും വികാസത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നത്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വീണ്ടും ഒരു അടിസ്ഥാന നിഗമനം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രം പുതിയ പദാർത്ഥങ്ങളുടെ ചരിത്രമല്ല; പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളുടെ ചരിത്രമാണ്. ജീവകോശം ഈ ചരിത്രത്തിലെ ആദ്യത്തെ സമ്പൂർണ്ണ ജീവശാസ്ത്രപരമായ സംഘടനയാണ്. അതിലൂടെ പ്രകൃതി ഒരു പുതിയ ക്വാണ്ടം പാളിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു—അവിടെ പദാർത്ഥം ആദ്യമായി സ്വയം നിലനിർത്തുകയും സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുകയും സ്വന്തം ചരിത്രത്തെ വിവരത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ജീവന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഏകകോശജീവികളുടെ ഉദ്ഭവം എത്രത്തോളം വിപ്ലവകരമായിരുന്നുവോ, അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള മറ്റൊരു ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ് ബഹുകോശജീവികളുടെ (Multicellular Organisms) ആവിർഭാവം. ഭൂമിയിലെ ആദ്യകാല ജീവചരിത്രത്തിൽ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളോളം ഏകകോശജീവികളാണ് ആധിപത്യം പുലർത്തിയത്. അവ വളരുകയും വിഭജിക്കുകയും പരിസ്ഥിതിയുമായി വിനിമയം നടത്തുകയും പരിണാമത്തിന് വിധേയമാവുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ചില ജീവകോശങ്ങൾ ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ മാത്രം ജീവിക്കുന്നതിനുപകരം പരസ്പരം സഹകരിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഈ പരിവർത്തനമാണ് ജീവന്റെ ചരിത്രത്തിൽ പുതിയ ക്വാണ്ടം പാളിയുടെ തുടക്കം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ബഹുകോശജീവികളുടെ ആവിർഭാവം കോശങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിലുള്ള വർധനവല്ല. അത് സംഘടനയുടെ സ്വഭാവത്തിലുള്ള ഗുണപരമായ മാറ്റമാണ്. ഒരേ ജീവിയിൽ അനേകം കോശങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം ബഹുകോശജീവിതം രൂപപ്പെടുന്നില്ല. നിർണായകമായ കാര്യം, ആ കോശങ്ങൾ പരസ്പരം ഏകോപിതമായ ഒരു സമഗ്രസംഘടനയായി പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു എന്നതാണ്. ഓരോ കോശത്തിനും സ്വന്തം ജീവപ്രവർത്തനങ്ങൾ തുടരുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അവയുടെ പ്രവർത്തനം മുഴുവൻ ജീവിയുടെ ആവശ്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യമായി “ഭാഗം” എന്നതിന്റെയും “മുഴുവൻ” എന്നതിന്റെയും ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധം പുതിയ തലത്തിൽ വികസിക്കുന്നു.

ഈ പരിവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ സഹകരണം (Cooperation) നിലകൊള്ളുന്നു. എന്നാൽ സഹകരണം എന്നത് വൈരുധ്യങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല. സഹകരണം എന്നത് സ്വതന്ത്ര ഘടകങ്ങൾ സ്വന്തം പ്രത്യേകത നഷ്ടപ്പെടുത്താതെ ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനയുടെ ഭാഗമാകുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഒരു ജീവിയുടെ ശരീരത്തിലെ കോശങ്ങൾ എല്ലാം ഒരേപോലെയല്ല. ചിലത് പേശികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു, ചിലത് നാഡീകോശങ്ങളാകുന്നു, ചിലത് രക്തകോശങ്ങളാകുന്നു, ചിലത് പ്രതിരോധസംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. ഈ വൈവിധ്യം സംഘടനയെ ദുർബലമാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ പ്രവർത്തനശേഷിയെ അസാധാരണമായി വർധിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ഐക്യം ഏകതാനതയിൽ നിന്നല്ല; വൈവിധ്യത്തിന്റെ സംഘടിത ഏകോപനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയം ചെയ്യുന്നത്.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളിലൊന്നിനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു. വികാസം സമാനതയുടെ വ്യാപനമല്ല; വ്യത്യാസങ്ങളുടെ സംഘടിത സംയോജനമാണ്. പ്രകൃതി എല്ലാ ഘടകങ്ങളെയും ഒരേ രൂപത്തിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഘടകങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ യുക്തി പിന്നീട് സമൂഹത്തിലും സംസ്കാരത്തിലും രാഷ്ട്രീയസംഘടനകളിലും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

ബഹുകോശജീവികളുടെ രൂപീകരണത്തോടെ തൊഴിൽവിഭജനം (Division of Function) ആദ്യമായി ജൈവചരിത്രത്തിൽ സംഘടിതമായ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ “തൊഴിൽവിഭജനം” എന്നത് സാമൂഹിക അർത്ഥത്തിലല്ല, ജൈവപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ പ്രത്യേകീകരണത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. എല്ലാ കോശങ്ങളും എല്ലാം ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. ഓരോ കോശവും പ്രത്യേക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ കൂടുതൽ പ്രാവീണ്യം നേടുന്നു. എന്നാൽ ഈ പ്രത്യേകീകരണം സ്വയംപര്യാപ്തതയിലേക്കല്ല നയിക്കുന്നത്. മറിച്ച് പരസ്പരാശ്രിതത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു നാഡീകോശത്തിന് ഒറ്റയ്ക്ക് ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു പേശീകോശത്തിനും അതുപോലെ കഴിയില്ല. അവ പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അതിനാൽ പ്രത്യേകീകരണവും പരസ്പരാശ്രിതത്വവും ഒരേസമയം വികസിക്കുന്നു.

ഈ പ്രക്രിയ സംഘടനയുടെ പുതിയ സവിശേഷതകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ബഹുകോശജീവിയിൽ ഓരോ കോശത്തിന്റെയും ജീവിതം മുഴുവൻ ജീവിയുടെ ചരിത്രവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ചില കോശങ്ങൾ മരിക്കുന്നു; പുതിയവ രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ജീവി എന്ന സമഗ്രസംഘടന തുടർച്ചയായി നിലനിൽക്കുന്നു. ഇവിടെ വ്യക്തിഗത കോശത്തിന്റെ ജീവിതകാലവും മുഴുവൻ ജീവിയുടെ ജീവിതകാലവും വ്യത്യസ്തമാകുന്നു. അതിനാൽ സംഘടന ആദ്യമായി സ്വന്തം ഘടകങ്ങളെക്കാൾ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ തുടർച്ച കൈവരിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ബഹുകോശജീവി ഒരു ആവിർഭൂത സമഗ്രതയാണ്. അതിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഏതെങ്കിലും ഒറ്റ കോശത്തിൽ കണ്ടെത്താൻ കഴിയില്ല. “ജീവി” എന്ന യാഥാർഥ്യം എല്ലാ കോശങ്ങളുടെയും ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല. കോശങ്ങളുടെ പരസ്പരസംഘടനയിൽ നിന്നാണ് ജീവിയുടെ ഗുണങ്ങൾ ഉദയം ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ ജീവിയുടെ ആരോഗ്യം, പെരുമാറ്റം, വളർച്ച, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ബന്ധം എന്നിവയെ ഓരോ കോശത്തിന്റെയും ഗുണങ്ങൾ മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. സമഗ്രസംഘടനയ്ക്ക് സ്വന്തം നിയമങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെയാണ് വിവരസംഘടനയുടെ പുതിയ തലവും വികസിക്കുന്നത്. ഏകകോശജീവികളിലും വിവരമുണ്ട്. എന്നാൽ ബഹുകോശജീവികളിൽ വിവരവിനിമയം ഗുണപരമായി പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. കോശങ്ങൾ തമ്മിൽ നിരന്തരം രാസസൂചനകൾ കൈമാറുന്നു. ചില കോശങ്ങൾ മറ്റുള്ളവയുടെ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. വളർച്ച, അറ്റകുറ്റപ്പണി, പ്രതിരോധപ്രവർത്തനം, പുനരുത്പാദനം എന്നിവയെല്ലാം ഈ വിവരശൃംഖലകളിലൂടെ ഏകോപിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ജീവിയുടെ സംഘടന പദാർത്ഥത്തിന്റെ സംഘടന മാത്രമല്ല; വിവരത്തിന്റെ സംഘടന കൂടിയാണ്.

ഈ ചരിത്രത്തിൽ മറ്റൊരു നിർണായക ആവിർഭാവം അവയവങ്ങളുടെ (Organs) രൂപീകരണമാണ്. ഒരേ പ്രവർത്തനം നിർവഹിക്കുന്ന കോശങ്ങൾ സംഘടിതമായി ഒരുമിച്ചുചേരുമ്പോൾ പുതിയ പ്രവർത്തനഘടകങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഹൃദയം, ശ്വാസകോശം, കരൾ, വൃക്ക, ചർമ്മം എന്നിവ ഓരോന്നും പ്രത്യേക സംഘടനാതലങ്ങളാണ്. ഓരോ അവയവത്തിനും സ്വന്തം പ്രവർത്തനമുണ്ടെങ്കിലും അവയിൽ ഒന്നിനും ഒറ്റയ്ക്ക് ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല. എല്ലാ അവയവങ്ങളും ചേർന്നാണ് ജീവിയുടെ സമഗ്രജീവിതം നിലനിർത്തുന്നത്. ഇവിടെ വീണ്ടും ഭാഗവും മുഴുവനും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധം ഉയർന്ന രൂപത്തിൽ വികസിക്കുന്നു.

ഈ വികാസത്തിൽ ഏറ്റവും വലിയ ചരിത്രപരമായ ചാട്ടം നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ ആവിർഭാവമായിരുന്നു. വിവരവിനിമയത്തെ കൂടുതൽ വേഗത്തിലും കൂടുതൽ കൃത്യതയിലും കൂടുതൽ സമഗ്രമായും ഏകോപിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലം ആദ്യമായി രൂപപ്പെട്ടു. നാഡീവ്യവസ്ഥയിലൂടെ ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾ ഒരു ഏകീകൃത പ്രവർത്തനശൃംഖലയായി മാറി. പിന്നീട് ഇതേ വികാസമാണ് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിലേക്കും ബോധത്തിന്റെ ആവിർഭാവത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ബഹുകോശജീവികളുടെ ചരിത്രം ജീവന്റെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല; ബോധത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയുടെ ചരിത്രം കൂടിയാണ്.

ഈ മുഴുവൻ വികാസക്രമത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാനസൂത്രം വീണ്ടും വീണ്ടും സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെടുന്നു. പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ പഴയവയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയെ ഉൾക്കൊണ്ട് പുതിയ ഗുണപരമായ സമഗ്രതകളായി വികസിപ്പിക്കുന്നു. കോശങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു, എന്നാൽ അവയുടെ പരസ്പരബന്ധം പുതിയ യാഥാർഥ്യമായ ജീവിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവയവങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു, എന്നാൽ അവയുടെ ഏകോപനം പുതിയ പ്രവർത്തനസമഗ്രത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ ആവിർഭാവപരമായ സംഘടനയാണ് പ്രകൃതിയുടെ വികാസത്തിന്റെ പൊതുതത്വം.

ഈ യുക്തിക്ക് സാമൂഹിക ദാർശനികതയിലും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. പ്രകൃതിയിൽ സഹകരണം മത്സരത്തിന്റെ വിരുദ്ധമല്ല; വികാസത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഘടകമാണ്. ജീവന്റെ ചരിത്രം കാണിച്ചുതരുന്നത്, ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങൾ പരസ്പരസംഘർഷത്തിലൂടെ മാത്രം രൂപപ്പെടുന്നില്ല; കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സഹകരണരൂപങ്ങളിലൂടെയും അവ വികസിക്കുന്നു എന്നതാണ്. അതിനാൽ ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയിൽ വൈരുധ്യത്തോടൊപ്പം സഹകരണത്തിനും തുല്യപ്രാധാന്യം നൽകേണ്ടതുണ്ടെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. വികാസം നിഷേധത്തിന്റെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല; ഏകോപനത്തിന്റെ ചരിത്രവുമാണ്.

ബഹുകോശജീവികളുടെ ആവിർഭാവം മറ്റൊരു പുതിയ ചരിത്രസാധ്യതയും സൃഷ്ടിച്ചു. ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളെ സംയോജിപ്പിച്ച് പരിസ്ഥിതിയോട് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായി പ്രതികരിക്കാൻ കഴിയുന്ന കേന്ദ്രനിയന്ത്രണസംവിധാനങ്ങൾ ക്രമേണ വികസിച്ചു. ഈ ദീർഘമായ പരിണാമചരിത്രത്തിലാണ് പിന്നീട് അനുഭവം, ഓർമ്മ, പഠനം, തീരുമാനമെടുക്കൽ, ഒടുവിൽ ബോധം എന്നിവയുടെ ഭൗതിക അടിത്തറ രൂപപ്പെട്ടത്.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമചരിത്രത്തിൽ ജീവന്റെ ആവിർഭാവം ഒരു ഗുണപരമായ ചാട്ടമായിരുന്നെങ്കിൽ, ബോധത്തിന്റെ (Consciousness) ആവിർഭാവം അതിലും ഉയർന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനമായിരുന്നു. ആദ്യമായി പ്രകൃതി സ്വയം തന്നെ അറിയാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സംഘടനാതലത്തിലെത്തി. എന്നാൽ ഈ വാക്യം ദാർശനികമായി സൂക്ഷ്മമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. “പ്രകൃതി സ്വയം തന്നെ അറിയുന്നു” എന്നത് പ്രപഞ്ചത്തിന് മനുഷ്യനെപ്പോലുള്ള ഒരു മനസ്സോ ഇച്ഛാശക്തിയോ ഉണ്ടെന്ന അർത്ഥത്തിലല്ല. മറിച്ച്, പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘമായ പരിണാമപ്രക്രിയയിൽ നിന്ന് സ്വന്തം പരിസ്ഥിതിയെ തിരിച്ചറിയാനും അതിനോട് സജീവമായി പ്രതികരിക്കാനും സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളെ സംഗ്രഹിക്കാനും ഭാവിയിലെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ മുൻകാല അനുഭവങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ക്രമീകരിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലം ആവിർഭവിച്ചു എന്നതാണ് ഇതിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ബോധത്തെ ആത്മീയ സത്തയായോ, ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അദൃശ്യശക്തിയായോ കാണുന്നില്ല. അതുപോലെ തന്നെ ബോധത്തെ നാഡീകോശങ്ങളുടെ വൈദ്യുത-രാസപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ലളിതമായ ഉപോൽപ്പന്നമായും ചുരുക്കുന്നില്ല. ബോധം ജീവശാസ്ത്രപരമായ സംഘടനയുടെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ ആവിർഭവിക്കുന്ന ഒരു ആവിർഭൂത ഗുണമാണ്. അത് മസ്തിഷ്കത്തിൽ വേരൂന്നിയതാണ്, എന്നാൽ മസ്തിഷ്കത്തിലെ ഓരോ നാഡീകോശത്തിന്റെയും സ്വതന്ത്രഗുണമല്ല. അത് മുഴുവൻ നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെയും ശരീരത്തിന്റെയും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിന്റെയും ഫലമായി വികസിക്കുന്ന പുതിയ യാഥാർഥ്യമാണ്.

ഈ സമീപനം ബോധത്തിന്റെ പഠനത്തിലെ രണ്ട് പ്രധാന അതിരുകളെ അതിജീവിക്കുന്നു. ഒന്നാമത്തേത് ആശയവാദപരമായ സമീപനമാണ്. അതനുസരിച്ച് ബോധമാണ് അടിസ്ഥാന യാഥാർഥ്യം; ഭൗതികലോകം അതിന്റെ പ്രകടനമാത്രമാണ്. രണ്ടാമത്തേത് യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദമാണ്. അതനുസരിച്ച് ബോധം തലച്ചോറിന്റെ ഒരു യാന്ത്രിക പ്രവർത്തനമോ രാസപ്രക്രിയകളുടെ ഉപോൽപ്പന്നമോ മാത്രമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടിനെയും നിരാകരിക്കുന്നു. ബോധം ഭൗതികസംഘടനയിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരിക്കൽ ആവിർഭവിച്ചശേഷം അത് സ്വന്തം പ്രവർത്തനനിയമങ്ങളുള്ള ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലമായി വികസിക്കുന്നു.

ഇവിടെ നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ ചരിത്രം പ്രത്യേകമായി പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഏകകോശജീവികളിൽ പരിസ്ഥിതിയോടുള്ള പ്രതികരണം വളരെ ലളിതമാണ്. ബഹുകോശജീവികളിൽ പ്രത്യേക നാഡീകോശങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തോടെ വിവരങ്ങളുടെ ഏകോപനം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. തുടർന്ന് നാഡീശൃംഖലകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് കേന്ദ്രനാഡീവ്യവസ്ഥ വികസിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ മസ്തിഷ്കം വിവരങ്ങളെ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനാതലമായി മാറുന്നു. ഈ മുഴുവൻ ചരിത്രത്തിൽ ഓരോ ഘട്ടവും മുൻഘട്ടത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. എന്നാൽ ഓരോ പുതിയ ഘട്ടത്തിലും പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ ഉദയം ചെയ്യുന്നു. ബോധം ഈ ദീർഘമായ ചരിത്രപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

ബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സവിശേഷതകളിലൊന്ന് അനുഭവത്തിന്റെ (Experience) ഏകീകരണമാണ്. ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ മസ്തിഷ്കത്തിൽ എത്തുന്നു. എന്നാൽ അവ വെറും വിവരങ്ങളുടെ ശേഖരമായി തുടരുന്നില്ല. അവ ഏകീകൃത അനുഭവങ്ങളായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. കാണുക, കേൾക്കുക, സ്പർശിക്കുക, ഓർക്കുക, പ്രതീക്ഷിക്കുക, തീരുമാനമെടുക്കുക തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് ബോധത്തിന്റെ സമഗ്രത രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ബോധത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം ഒറ്റ നാഡീകോശത്തിൽ അല്ല; മുഴുവൻ വിവരസംഘടനയുടെ ചലനാത്മക ഐക്യത്തിലാണ്.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ ഓർമ്മ (Memory) ഒരു പുതിയ ദാർശനിക പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. ഓർമ്മ എന്നത് ഭൂതകാലത്തിന്റെ നിഷ്ക്രിയ സംഭരണമല്ല. മുൻകാല അനുഭവങ്ങളെ ഇപ്പോഴത്തെ പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളെ വിലയിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന സംഘടനാപരമായ പ്രക്രിയയാണ് അത്. അതിനാൽ ബോധം വർത്തമാനകാലത്തിൽ മാത്രം ജീവിക്കുന്നില്ല. അത് ഭൂതകാലത്തെയും വർത്തമാനത്തെയും ഭാവിയെയും ഒരേ പ്രവർത്തനപ്രക്രിയയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ കാലപരമായ സംഘടനയാണ് ബോധത്തിന്റെ പ്രധാന ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളിലൊന്ന്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ വിവരത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ വീണ്ടും മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുവരുന്നു. ജീവകോശത്തിൽ ജനിതകവിവരത്തിന്റെ സംഘടന ജീവന്റെ തുടർച്ച ഉറപ്പാക്കിയിരുന്നു. എന്നാൽ ബോധത്തിന്റെ ആവിർഭാവത്തോടെ ആദ്യമായി അനുഭവവിവരം ജൈവപരിണാമത്തിൽ സജീവമായ പങ്കുവഹിക്കാൻ തുടങ്ങി. ജീവികൾക്ക് സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോട് കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ പൊരുത്തപ്പെടാനും കഴിഞ്ഞു. അതിനാൽ ബോധം വിവരത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്. എന്നാൽ ഈ വിവരം ഒരിക്കലും ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒന്നല്ല. അത് ജീവിക്കുന്ന ശരീരത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള സജീവബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് ആവിർഭവിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ ശരീരത്തിന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും ബന്ധവും പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. പാശ്ചാത്യദാർശനികചരിത്രത്തിൽ മനസ്സും ശരീരവും തമ്മിലുള്ള ദ്വൈതം ദീർഘകാലം വലിയ പ്രശ്നമായിരുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനസ്സും ശരീരവും രണ്ട് സ്വതന്ത്ര സത്തകളല്ല. ശരീരത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിൽ നിന്നാണ് ബോധം ആവിർഭവിക്കുന്നത്. അതേസമയം ബോധം ശരീരത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ചിന്തകൾ ശരീരത്തെ ബാധിക്കുന്നു; ശരീരത്തിന്റെ അവസ്ഥ ചിന്തകളെ ബാധിക്കുന്നു. ഇവിടെ വീണ്ടും താഴെ നിന്ന് മുകളിലേക്കുള്ള ആവിർഭാവവും മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്കുള്ള സംഘടനാപരമായ സ്വാധീനവും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഈ സമീപനം ജീവികളുടെ പെരുമാറ്റത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. പെരുമാറ്റം വെറും ഉത്തേജനത്തോടുള്ള യാന്ത്രിക പ്രതികരണമല്ല. പരിസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങളെ വിലയിരുത്തി അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സംഘടനാപരമായ പ്രക്രിയയാണ് അത്. കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ നാഡീവ്യവസ്ഥകൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ പെരുമാറ്റരീതികൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ പെരുമാറ്റത്തിന്റെ ചരിത്രം ബോധത്തിന്റെ വികാസത്തിന്റെ ചരിത്രവുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

മനുഷ്യന്റെ ഉദയത്തോടെ ഈ ചരിത്രത്തിൽ മറ്റൊരു ഗുണപരമായ ചാട്ടം സംഭവിക്കുന്നു. ഭാഷയുടെ വികാസം ബോധത്തിന് പൂർണ്ണമായും പുതിയ ഒരു സംഘടനാതലം നൽകുന്നു. ഇപ്പോൾ അനുഭവങ്ങൾ വ്യക്തിഗത ഓർമ്മയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അവ ഭാഷയിലൂടെ സാമൂഹികമായി കൈമാറപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ബോധം ജൈവപ്രതിഭാസം മാത്രമല്ലാതാകുന്നു; സാമൂഹികചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. മനുഷ്യബോധം മനസ്സിലാക്കാൻ നാഡീശാസ്ത്രം മാത്രം പോരാ; ഭാഷ, തൊഴിൽ, സംസ്കാരം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ചരിത്രവും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ വിഷയം അടുത്ത അധ്യായങ്ങളിൽ കൂടുതൽ വിശദമായി പരിശോധിക്കും.

ഈ വിശകലനം നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെക്കുറിച്ചുള്ള സമകാലിക ചർച്ചകൾക്കും പുതിയ വെളിച്ചം നൽകുന്നു. വിവരങ്ങൾ സംസ്കരിക്കാനുള്ള കഴിവ് മാത്രം ബോധമല്ല. കണക്കുകൂട്ടൽ മാത്രം ചിന്തയല്ല. ബോധം ജീവിക്കുന്ന ശരീരത്തിന്റെയും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള സജീവവിനിമയത്തിന്റെയും ചരിത്രപരമായ അനുഭവത്തിന്റെയും സാമൂഹികവികാസത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആവിർഭവിക്കുന്ന സംഘടനാതലമാണ്. അതിനാൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ യാന്ത്രിക പകർപ്പായി കാണുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തെ അതിസരളമാക്കുന്നതായിരിക്കും. അതേസമയം നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ വിവരസംഘടനാപരമായ പ്രാധാന്യത്തെ അവഗണിക്കുന്നതും ശാസ്ത്രീയമല്ല. ഈ വിഷയത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പിന്നീട് പ്രത്യേകമായി പരിശോധിക്കും.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ജീവശാസ്ത്രപരമായ വികാസത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന നിഗമനത്തിലെത്തുന്നു. ജീവൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായി സ്വയംസംഘടിത രാസവ്യവസ്ഥകളെ സൃഷ്ടിച്ചു. ബോധം ആ ജീവന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായി അനുഭവങ്ങളെ സംഘടിതമായി സംയോജിപ്പിക്കുകയും ഭാവിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രവർത്തിക്കാനും കഴിയുന്ന പുതിയ യാഥാർഥ്യത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. എന്നാൽ ഈ വികാസം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉദയത്തോടെ ബോധം വ്യക്തിഗത ജീവശാസ്ത്രപരമായ പരിധികളെ അതിലംഘിച്ച് ഭാഷ, തൊഴിൽ, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, ചരിത്രം എന്നിവയിലൂടെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ക്വാണ്ടം പാളിയിലേക്ക് ഉയരുന്നു.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമചരിത്രത്തിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ആവിർഭാവം മറ്റൊരു പുതിയ ക്വാണ്ടം പാളിയുടെ ഉദയമാണ്. ജീവന്റെ ആവിർഭാവവും ബോധത്തിന്റെ ആവിർഭാവവും പോലെ തന്നെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ രൂപീകരണവും മുൻകാല ചരിത്രത്തിന്റെ തുടർച്ച മാത്രമല്ല; അതിന്റെ ഗുണപരമായ അതിലംഘനവുമാണ്. ഈ പരിവർത്തനത്തെ ശരിയായി മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന ആശയവാദപരമായ സമീപനത്തെയും മനുഷ്യസമൂഹത്തെ ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ യാന്ത്രിക തുടർച്ചയായി മാത്രം കാണുന്ന ലഘൂകരണവാദത്തെയും ഒരുപോലെ അതിജീവിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടിനുമിടയിൽ ഒരു സമഗ്രമായ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് വികസിപ്പിക്കുന്നു.

മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണ്. മനുഷ്യശരീരവും മനുഷ്യമസ്തിഷ്കവും കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി നടന്ന ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധം ജീവശാസ്ത്രപരമായ അടിത്തറയില്ലാതെ നിലനിൽക്കില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തെ ജീവശാസ്ത്രം കൊണ്ട് മാത്രം വിശദീകരിക്കാനും കഴിയില്ല. കാരണം മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രത്യേകത ശരീരഘടനയിൽ മാത്രമല്ല; സ്വന്തം ജീവശാസ്ത്രപരമായ പരിധികളെ സാമൂഹികസംഘടനയിലൂടെ നിരന്തരം അതിജീവിക്കാനുള്ള കഴിവിലാണ്. ഈ സാമൂഹികസംഘടനയുടെ ചരിത്രമാണ് മനുഷ്യരാശിയുടെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രം.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഭാഷയുടെ ഉദയത്തിന് അസാധാരണമായ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മറ്റ് ജീവികൾക്കും ആശയവിനിമയരീതികൾ ഉണ്ട്. എന്നാൽ മനുഷ്യഭാഷയുടെ പ്രത്യേകത, അത് ഉടനടി അനുഭവങ്ങൾ കൈമാറാനുള്ള ഉപാധി മാത്രമല്ല എന്നതാണ്. മനുഷ്യഭാഷ ഭൂതകാലത്തെ ഓർക്കാനും ഭാവിയെ സങ്കൽപ്പിക്കാനും അനുഭവങ്ങളെ അമൂർത്ത ആശയങ്ങളാക്കി രൂപപ്പെടുത്താനും അറിവിനെ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറാനും കഴിയുന്ന ഒരു സാമൂഹിക വിവരസംവിധാനമാണ്. ഭാഷയിലൂടെ ആദ്യമായി വ്യക്തിഗത അനുഭവം സാമൂഹിക അനുഭവമായി മാറുന്നു. ഇവിടെ വിവരം ജീവശാസ്ത്രപരമായ ഓർമ്മയിൽ നിന്ന് ചരിത്രപരമായ ഓർമ്മയിലേക്ക് ഉയരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ മാറ്റം വിവരത്തിന്റെ അളവിലുള്ള വർധനവല്ല; വിവരത്തിന്റെ സംഘടനയിലെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്. ജീവികളിൽ അനുഭവം പ്രധാനമായും വ്യക്തിഗതമാണ്. ഓരോ ജീവിയും സ്വന്തം ജീവിതകാലത്തിനുള്ളിൽ പഠിക്കുകയും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ ഭാഷയുടെ വികാസത്തോടെ അനുഭവം സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുസമ്പത്തായി മാറുന്നു. ഒരാളുടെ കണ്ടെത്തൽ അനേകം തലമുറകളുടെ അറിവായി മാറുന്നു. ഈ ചരിത്രപരമായ സംഭരണശേഷിയാണ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വികാസത്തെ ജീവശാസ്ത്രപരിണാമത്തേക്കാൾ അസാധാരണമായി വേഗത്തിലാക്കിയത്.

ഇതിനൊപ്പം തൊഴിൽ (Labour) മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാന ആവിർഭാവമാണ്. തൊഴിൽ എന്നത് വെറും ഭക്ഷണം സമ്പാദിക്കാനുള്ള പ്രവർത്തനമല്ല. പ്രകൃതിയെ ബോധപൂർവം രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും ആ രൂപാന്തരത്തിലൂടെ മനുഷ്യൻ സ്വയം രൂപാന്തരപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയാണ് തൊഴിൽ. ഓരോ ഉപകരണവും പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം ആ ഉപകരണം ഉപയോഗിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെയും കഴിവുകളെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ തൊഴിൽ ഏകദിശയിലുള്ള പ്രവർത്തനമല്ല; മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള പരസ്പര ആവിർഭാവപ്രക്രിയയാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഉപകരണങ്ങളുടെ ചരിത്രം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു കല്ലുപകരണത്തിന്റെ നിർമ്മാണം പോലും മുൻകൂട്ടിയുള്ള സങ്കൽപ്പശേഷി, കൂട്ടായ പഠനം, അനുഭവങ്ങളുടെ കൈമാറ്റം, സാമൂഹിക സഹകരണം എന്നിവയെ മുൻകൂട്ടി അനുമാനിക്കുന്നു. പിന്നീട് കൃഷി, ലോഹസംസ്കരണം, എഴുത്ത്, അച്ചടി, വ്യവസായവിപ്ലവം, ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയെല്ലാം ഇതേ പ്രക്രിയയുടെ ഉയർന്ന ചരിത്രഘട്ടങ്ങളാണ്. ഓരോ സാങ്കേതിക വിപ്ലവവും പുതിയ സാമൂഹികസംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ പുതിയ സംഘടനകൾ വീണ്ടും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളെ ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ പ്രതിപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകത വ്യക്തമായി കാണാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉദയത്തെ “വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടം” എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നില്ല. സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ ഗണിതപരമായ ആകെത്തുകയല്ല. പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെയും തൊഴിൽവിഭജനത്തിന്റെയും വിവരവിനിമയത്തിന്റെയും സാംസ്കാരിക പുനരുത്പാദനത്തിന്റെയും ചരിത്രപരമായ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ യാഥാർഥ്യമാണ് അത്. ഒരിക്കൽ സമൂഹം ആവിർഭവിച്ചശേഷം അത് ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ബോധത്തെയും ഭാഷയെയും മൂല്യങ്ങളെയും ചിന്താരീതികളെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തി സമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സമൂഹം വ്യക്തിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരനിർണയമാണ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ചലനാത്മകത.

ഇവിടെ സംസ്കാരവും (Culture) പുതിയ ദാർശനിക സ്ഥാനം നേടുന്നു. സംസ്കാരം വെറും ആചാരങ്ങളുടെയോ കലാരൂപങ്ങളുടെയോ സമാഹാരമല്ല. ഒരു സമൂഹം സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളെയും അറിവിനെയും മൂല്യങ്ങളെയും തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറുന്ന സംഘടിത വിവരസംവിധാനമാണ് സംസ്കാരം. ജനിതകവിവരം ജീവന്റെ ജൈവതുടർച്ച ഉറപ്പാക്കുന്നതുപോലെ, സംസ്കാരം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ തുടർച്ച ഉറപ്പാക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ രണ്ടും ഒരുപോലെയല്ല. ജനിതകപരിണാമം താരതമ്യേന മന്ദഗതിയിലാണ് നടക്കുന്നത്; സാംസ്കാരികപരിണാമം അതിവേഗത്തിൽ പുതിയ സംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിവുള്ളതാണ്. ഇതാണ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ അസാധാരണമായ ചലനാത്മകതയ്ക്ക് പ്രധാന കാരണം.

ഈ വിശകലനം ഒരു അടിസ്ഥാന നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു ലോകമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘമായ ആവിർഭാവചരിത്രത്തിലെ പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്. എന്നാൽ ഈ പുതിയ തലത്തിൽ വിവരം, ഭാഷ, തൊഴിൽ, സംസ്കാരം, കൂട്ടായ ഓർമ്മ, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ ചേർന്ന് പൂർണ്ണമായും പുതിയ ചരിത്രനിയമങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തെ ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്കോ, ജീവശാസ്ത്രത്തെ രസതന്ത്രത്തിലേക്കോ, രസതന്ത്രത്തെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലേക്കോ യാന്ത്രികമായി ചുരുക്കാൻ കഴിയില്ല. ഓരോ സംഘടനാതലവും താഴത്തെ തലങ്ങളിൽ വേരൂന്നിയതായിരിക്കുമ്പോഴും സ്വന്തം ആവിർഭൂത നിയമങ്ങളുള്ള യാഥാർഥ്യമായി വികസിക്കുന്നു.

മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായി പരിശോധിക്കേണ്ടത് സഹകരണത്തിന്റെ (Cooperation) ചരിത്രമാണ്. പരമ്പരാഗത സാമൂഹിക സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ മനുഷ്യവികാസത്തെ വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ മത്സരത്തിനും സംഘർഷത്തിനും ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കാനുള്ള പ്രവണതയ്ക്കും അമിത പ്രാധാന്യം നൽകപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. മറുവശത്ത് ചില സമീപനങ്ങൾ സഹകരണത്തെ മനുഷ്യന്റെ സ്വാഭാവിക ധാർമ്മികഗുണമായി അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് ഏകപക്ഷീയ സമീപനങ്ങളെയും അതിലംഘിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും സഹകരണവും സംഘർഷവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായ രണ്ട് ഒറ്റപ്പെട്ട ശക്തികളല്ല; അവ ഒരേ ചലനാത്മക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ആന്തരികസംഘടന നിലനിർത്തുന്നതിനും പുതിയ ആവിർഭാവങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നതിനും ഈ രണ്ടിന്റെയും ദ്വന്ദ്വാത്മക പരസ്പരബന്ധമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ആദ്യകാല മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളുടെ വികാസം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ സഹകരണമില്ലാതെ മനുഷ്യവർഗത്തിന് നിലനിൽക്കാൻ തന്നെ കഴിയുമായിരുന്നില്ലെന്ന് വ്യക്തമാണ്. മനുഷ്യശിശുവിന്റെ ദീർഘകാല ആശ്രിതാവസ്ഥ, വലിയ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ വികാസം, കൂട്ടായ വേട്ടയാടൽ, ഭക്ഷണപങ്കിടൽ, തീയുടെ നിയന്ത്രിത ഉപയോഗം, ഭാഷയുടെ വികസനം, ഉപകരണങ്ങളുടെ നിർമ്മാണം എന്നിവയെല്ലാം വ്യക്തിപരമായ കഴിവുകൾ കൊണ്ട് മാത്രം സാധ്യമായിരുന്നില്ല. അവ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലമായിരുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ സംഘടനാതലം വ്യക്തികളുടെ സമാഹാരമല്ല; സഹകരണത്തിന്റെ സംഘടിതരൂപമായിരുന്നു.

എന്നാൽ സഹകരണം എന്നത് വ്യത്യാസങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല. ഒരു സമൂഹത്തിലെ ഓരോ വ്യക്തിയും ഒരേ പ്രവർത്തനം ചെയ്യുന്നില്ല. കാലക്രമേണ വ്യത്യസ്ത വ്യക്തികൾ വ്യത്യസ്ത ജോലികളിൽ പ്രാവീണ്യം നേടാൻ തുടങ്ങി. ചിലർ വേട്ടയാടുന്നതിൽ മികവ് പ്രകടിപ്പിച്ചു, ചിലർ ഉപകരണനിർമ്മാണത്തിൽ, ചിലർ ഔഷധസസ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നതിൽ, ചിലർ കുട്ടികളെ പരിപാലിക്കുന്നതിൽ, ചിലർ അറിവ് കൈമാറുന്നതിൽ. ഈ വ്യത്യസ്ത കഴിവുകൾ സമൂഹത്തെ ദുർബലമാക്കിയില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമവും കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതുമായ ഒരു സംഘടനയായി വികസിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ നിന്നാണ് തൊഴിൽവിഭജനത്തിന്റെ ആദ്യരൂപങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ തൊഴിൽവിഭജനം വെറും സാമ്പത്തിക പ്രതിഭാസമല്ല; അത് ഒരു സംഘടനാതത്വമാണ്. ഒരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയുടെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും ഒരേ പ്രവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിനു പകരം വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പ്രത്യേകീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സമഗ്രസംഘടനയുടെ കാര്യക്ഷമത വർധിക്കുന്നു. ഈ തത്വം ജീവശാസ്ത്രത്തിലും സമൂഹത്തിലും ഒരുപോലെ കാണാം. ബഹുകോശജീവികളിൽ വ്യത്യസ്ത കോശങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യസമൂഹത്തിലും വിവിധ വ്യക്തികളും കൂട്ടായ്മകളും പ്രത്യേക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഈ താരതമ്യം പരിമിതികളോടെയാണ് ഉപയോഗിക്കേണ്ടത്. കാരണം മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ തൊഴിൽവിഭജനം ബോധപൂർവമായ മാറ്റങ്ങൾക്കും ചരിത്രപരമായ പുനഃസംഘടനകൾക്കും വിധേയമാണ്. അത് ജനിതകമായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ഒന്നല്ല.

തൊഴിൽവിഭജനത്തിന്റെ വികാസത്തോടെ മറ്റൊരു പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണം രൂപപ്പെടുന്നു—പരസ്പരാശ്രിതത്വം. ആദിമ മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ ഓരോ അംഗത്തിനും സമൂഹത്തിലെ മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ആശ്രയിക്കേണ്ടിവന്നു. പിന്നീട് കൃഷി, കരകൗശലവൃത്തികൾ, വ്യാപാരം, നഗരവികാസം, വ്യവസായം എന്നിവയുടെ വളർച്ചയോടെ ഈ പരസ്പരാശ്രിതത്വം അതിവേഗം വ്യാപിച്ചു. ഇന്ന് ആഗോളസമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ ജീവിക്കുന്ന കോടിക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ തൊഴിൽ പരസ്പരം ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികവികാസം ഒറ്റപ്പെട്ട സ്വയംപര്യാപ്ത ഘടകങ്ങളുടെ ചരിത്രമല്ല; വർധിച്ചുവരുന്ന ബന്ധങ്ങളുടെ ചരിത്രമാണ്.

എന്നിരുന്നാലും തൊഴിൽവിഭജനം എല്ലായ്പ്പോഴും പുരോഗതിയിലേക്ക് മാത്രമേ നയിക്കൂ എന്ന് കരുതുന്നത് തെറ്റാണ്. ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലവും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതോടൊപ്പം പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ തൊഴിൽവിഭജനം കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു; മറ്റുചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അത് അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തിനും അസമത്വത്തിനും സാമൂഹിക വിഭജനത്തിനും കാരണമാകുന്നു. അതിനാൽ തൊഴിൽവിഭജനം സ്വയം നല്ലതോ ചീത്തയോ അല്ല. അത് ഏത് ചരിത്രസാഹചര്യത്തിൽ എങ്ങനെയാണ് സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നതാണ് നിർണായകം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു സംഘടനാതത്വത്തെയും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് വിലയിരുത്തുന്നില്ല.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സ്വത്തുടമസ്ഥതയുടെയും ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളുടെയും ഉദയവും പുതിയ വെളിച്ചത്തിൽ കാണാൻ കഴിയും. ആദ്യകാല സമൂഹങ്ങളിൽ ഉൽപാദനശേഷി പരിമിതമായിരുന്നതിനാൽ കൂട്ടായ സഹകരണം നിലനിൽപ്പിന്റെ അനിവാര്യ വ്യവസ്ഥയായിരുന്നു. എന്നാൽ ഉൽപാദനമിച്ചം (surplus) രൂപപ്പെടാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ അതിന്റെ നിയന്ത്രണത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റി പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വികസിച്ചു. ചില കൂട്ടായ്മകൾ വിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ മുൻതൂക്കം നേടുകയും അതിലൂടെ അധികാരഘടനകൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഇവിടെ നിന്ന് വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളുടെ ചരിത്രം ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ ചരിത്രത്തെ വ്യക്തികളുടെ ധാർമ്മികഗുണങ്ങളിലൂടെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. അത് സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാതലത്തിൽ സംഭവിച്ച ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങളുടെ ഫലമായിരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സമൂഹം എല്ലായ്പ്പോഴും ചലനാത്മക സന്തുലനാവസ്ഥയിലാണ്. ഒരു ഭാഗത്ത് സമൂഹത്തെ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന പ്രവണതകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഭാഷ, സംസ്കാരം, തൊഴിൽ, നിയമം, വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, പങ്കിട്ട അറിവ്, സാമ്പത്തിക സഹകരണം എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ സംയോജക ഘടകങ്ങളാണ്. മറുഭാഗത്ത് വിഭവങ്ങളുടെ അസമവിതരണം, അധികാരസമാഹരണം, വർഗ്ഗവൈരുധ്യങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക സംഘർഷങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയമത്സരങ്ങൾ എന്നിവ വിയോജക പ്രവണതകളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ സംയോജക-വിയോജക ശക്തികളുടെ പരസ്പരബന്ധമാണ് സാമൂഹികചരിത്രത്തിന്റെ ചലനാത്മകത നിർണയിക്കുന്നത്. ഇവിടെ “സംയോജക”, “വിയോജക” എന്നീ പദങ്ങൾ ധാർമ്മികവിഭാഗങ്ങളല്ല; സംഘടനാപരമായ പ്രവണതകളെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

ഇതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പരമ്പരാഗത ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയ്ക്ക് ഒരു പ്രധാന വികസനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സാമൂഹികമാറ്റത്തെ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സംഘർഷം കൊണ്ട് മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. സമൂഹത്തെ നിലനിർത്തുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സഹകരണത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക ഘടനകളെയും ഒരേസമയം വിശകലനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. വർഗ്ഗസമരം ചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു യാഥാർഥ്യമാണ്; എന്നാൽ അതിനൊപ്പം ഉൽപാദനത്തിലെ സഹകരണം, ശാസ്ത്രത്തിന്റെ കൂട്ടായ വികസനം, ഭാഷയുടെ പങ്കിട്ട സ്വഭാവം, സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ കൈമാറ്റം എന്നിവയും ചരിത്രത്തിന്റെ തുല്യപ്രാധാന്യമുള്ള യാഥാർഥ്യങ്ങളാണ്. സംഘർഷവും സഹകരണവും തമ്മിലുള്ള ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഐക്യമാണ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വികാസത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള അടിസ്ഥാനചട്ടക്കൂട്.

ഈ സമീപനം സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയെയും വികസിപ്പിക്കുന്നു. കുടുംബം, ഗോത്രം, ഗ്രാമം, ഭരണകൂടം, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, ശാസ്ത്രസ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമ്പത്തികസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ വെറും ഭരണപരമായ സംവിധാനങ്ങളല്ല. അവ സമൂഹം സ്വന്തം വിവരങ്ങളെയും ഊർജപ്രവാഹങ്ങളെയും തൊഴിൽവിഭജനത്തെയും തലമുറകളുടെ അനുഭവത്തെയും സംഘടിപ്പിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ ഘടനകളാണ്. ഈ സ്ഥാപനങ്ങൾ മാറ്റമില്ലാത്തവയല്ല. പുതിയ ഉൽപാദനശക്തികളും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും വികസിക്കുമ്പോൾ ഇവയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ചരിത്രം സംഘടനയുടെ ചരിത്രമാണ്.

ഇവിടെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വികാസത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷതയും വ്യക്തമാകുന്നു. ജീവശാസ്ത്രപരിണാമത്തിൽ മാറ്റങ്ങൾ പ്രധാനമായും ജനിതകപരമായി കൈമാറപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ സമൂഹത്തിൽ മാറ്റങ്ങൾ പ്രധാനമായും ഭാഷയിലൂടെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെയും സംസ്കാരത്തിലൂടെയും സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെയും സ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെയും കൈമാറപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ വേഗം ജൈവപരിണാമത്തേക്കാൾ വളരെ കൂടുതലാണ്. ഏതാനും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കുള്ളിൽ മനുഷ്യസമൂഹം ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ നീണ്ടുനിന്ന ജീവിതരീതികളെ മാറ്റിമറിക്കാൻ കഴിയും. ഈ വേഗത വിവരത്തിന്റെ സാമൂഹികസംഘടനയുടെ ഫലമാണ്.

ഈ വിശകലനം ഒരു നിർണായക നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംസംഘടിത സംവിധാനങ്ങളിലൊന്നാണ്. അതിന്റെ വികാസം ഒരേസമയം സഹകരണത്താലും വൈരുധ്യങ്ങളാലും, സംയോജനത്താലും വിയോജനത്താലും, സ്ഥിരതയാലും മാറ്റത്താലും നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനമാണ് ചരിത്രത്തെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഈ ചലനം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതല്ല; മനുഷ്യരുടെ ബോധപൂർവമായ പ്രവർത്തനങ്ങളും സാമൂഹികസംഘടനകളും സാങ്കേതികമാറ്റങ്ങളും പരിസ്ഥിതിപരമായ സാഹചര്യങ്ങളും നിരന്തരം അതിനെ പുനർരൂപപ്പെടുത്തുന്നു.

ചരിത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മാർക്സിയൻ സമീപനത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് ഉൽപാദനശക്തികളും (Productive Forces) ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളും (Relations of Production) തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധം. ചരിത്രഭൗതികവാദം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വികാസത്തെ യാദൃച്ഛിക സംഭവങ്ങളുടെ പരമ്പരയായി കാണുന്നില്ല. മറിച്ച്, മനുഷ്യർ പ്രകൃതിയുമായി നടത്തുന്ന ഉൽപാദനപ്രവർത്തനങ്ങളിലും അതിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലുമാണ് ചരിത്രപരമായ മാറ്റങ്ങളുടെ അടിത്തറ കണ്ടെത്തുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ അടിസ്ഥാന ഉൾക്കാഴ്ചയെ അംഗീകരിക്കുന്നതിനോടൊപ്പം അതിനെ കൂടുതൽ വിപുലമായ സംഘടനാത്മകവും ആവിർഭാവപരവുമായ ചട്ടക്കൂടിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.

പരമ്പരാഗത വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ ഉൽപാദനശക്തികൾ എന്നത് പ്രധാനമായും മനുഷ്യരുടെ തൊഴിൽശേഷി, ഉപകരണങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ആകെത്തുകയായിട്ടാണ് വിവരിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഉൽപാദനശക്തികൾ ഈ ഘടകങ്ങളുടെ ലളിതമായ സമാഹാരമല്ല. അവ സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടിത ശേഷിയാണ്. ഉപകരണങ്ങൾ മാത്രം ഉൽപാദനശക്തിയാകുന്നില്ല; അവ ഉപയോഗിക്കുന്ന അറിവും സാമൂഹികസഹകരണവും സാങ്കേതിക നൈപുണ്യവും വിവരവിനിമയവും സ്ഥാപനഘടനകളും ചേർന്നാണ് യഥാർത്ഥ ഉൽപാദനശക്തി രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഉദാഹരണമായി ഒരു അത്യാധുനിക കമ്പ്യൂട്ടറിനെ പരിഗണിക്കാം. അത് ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു വസ്തുവായി കിടക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉൽപാദനശേഷി പരിമിതമാണ്. എന്നാൽ വൈദ്യുതിശൃംഖല, ഇന്റർനെറ്റ്, വിദ്യാഭ്യാസം നേടിയ മനുഷ്യവിഭവം, സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, വ്യാവസായിക ഉൽപാദനം, ആഗോള വിതരണശൃംഖല എന്നിവയുമായി അത് ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉൽപാദനശേഷി പ്രകടമാകുന്നത്. അതിനാൽ ഉൽപാദനശക്തി വസ്തുക്കളിൽ അല്ല; അവയുടെ സംഘടനാത്മക ബന്ധങ്ങളിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.

ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും സ്ഥാനത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ വിവരസംഘടനയുടെ ഉയർന്ന രൂപമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപകരണങ്ങളുടെ സമാഹാരമല്ല; അറിവിനെ ഭൗതികരൂപത്തിൽ സംഘടിപ്പിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ സംവിധാനമാണ്. അതിനാൽ ആധുനിക ലോകത്തിൽ ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉൽപാദനശക്തികളുടെ ബാഹ്യഘടകങ്ങളല്ല, അവയുടെ കേന്ദ്രസംഘടനാതത്വങ്ങളാണ്.

ഇതിനൊപ്പം ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളും പുനർപരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഉൽപാദനബന്ധങ്ങൾ സ്വത്തുടമസ്ഥതയുടെ നിയമപരമായ രൂപങ്ങൾ മാത്രമല്ല. ഉൽപാദനപ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യർ പരസ്പരം എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു, തീരുമാനങ്ങൾ എങ്ങനെ കൈക്കൊള്ളുന്നു, അറിവ് എങ്ങനെ പങ്കിടുന്നു, തൊഴിൽ എങ്ങനെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു, ഉൽപാദനഫലങ്ങൾ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യുന്നു എന്നതിനെല്ലാം ഉൾപ്പെടുന്ന സമഗ്രമായ സാമൂഹികസംഘടനയാണ് ഉൽപാദനബന്ധങ്ങൾ. അതിനാൽ ഉൽപാദനബന്ധങ്ങൾ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ മാത്രമല്ല; വിവരബന്ധങ്ങളും അധികാരബന്ധങ്ങളും സാംസ്കാരികബന്ധങ്ങളും കൂടിയാണ്.

ചരിത്രത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ ഉൽപാദനശക്തികളും ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. പ്രാകൃതസമൂഹങ്ങളിൽ ഉൽപാദനശക്തികൾ പരിമിതമായിരുന്നതിനാൽ കൂട്ടായ സഹകരണമാണ് പ്രധാനസംഘടനാതത്വം. കൃഷിസമൂഹങ്ങളിൽ ഭൂമിയുടെ നിയന്ത്രണം കേന്ദ്രപ്രാധാന്യം നേടി. വ്യവസായസമൂഹത്തിൽ യന്ത്രവൽക്കരണവും ഫാക്ടറി സംവിധാനവും ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളെ പുനർരൂപപ്പെടുത്തി. വിവരസാങ്കേതിക യുഗത്തിൽ അറിവും വിവരവും ശൃംഖലാസംഘടനകളും ഉൽപാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകങ്ങളായി മാറുന്നു. ഈ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാതലവും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ മാറ്റങ്ങളെ ഒരു തുടർച്ചയായ ആവിർഭാവപ്രക്രിയയായി കാണുന്നു. പുതിയ ഉൽപാദനശക്തികൾ വികസിക്കുമ്പോൾ അവ പഴയ ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളുമായി പലപ്പോഴും വൈരുധ്യത്തിലാകുന്നു. എന്നാൽ ഈ വൈരുധ്യം സാമ്പത്തികമാത്രമല്ല; സംഘടനാത്മകവുമാണ്. പുതിയ അറിവും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും പുതിയ സഹകരണരീതികളും വികസിക്കുമ്പോൾ അവയെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാത്ത സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ ക്രമേണ വികാസത്തിന് തടസ്സമാകുന്നു. ഇവിടെ നിന്നാണ് ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളുടെ ആവശ്യകത ഉയർന്നുവരുന്നത്.

എന്നിരുന്നാലും ഈ പരിവർത്തനങ്ങളെ യാന്ത്രികമായി മനസ്സിലാക്കാൻ പാടില്ല. ചില വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ ഉൽപാദനശക്തികൾ വികസിച്ചാൽ അനിവാര്യമായി പുതിയ സാമൂഹികസംവിധാനം രൂപപ്പെടുമെന്ന രീതിയിലുള്ള ലഘൂകരണങ്ങൾ കാണാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇത്തരം ചരിത്രനിർണയവാദത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. പുതിയ സാധ്യതകൾ രൂപപ്പെടുന്നത് ഒരു കാര്യം; ആ സാധ്യതകൾ യാഥാർഥ്യമാകുന്നത് മറ്റൊരു കാര്യമാണ്. സാമൂഹികബോധം, രാഷ്ട്രീയസംഘടന, സാംസ്കാരികപരിവർത്തനം, ശാസ്ത്രീയവികാസം, പരിസ്ഥിതിപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങൾ, ആഗോളബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ചരിത്രത്തിന്റെ ദിശയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രം തുറന്ന സാധ്യതകളുടെ മേഖലയാണ്; മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ട തിരക്കഥയല്ല.

ഈ സമീപനം വർഗ്ഗസമരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തെയും കൂടുതൽ വിശാലമായ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു. വർഗ്ഗസമരം സാമൂഹികവൈരുധ്യങ്ങളുടെ പ്രധാനരൂപങ്ങളിലൊന്നാണ്. എന്നാൽ സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ മാറ്റങ്ങളെയും വർഗ്ഗസമരത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല. ശാസ്ത്രീയവിപ്ലവങ്ങൾ, സാങ്കേതിക നവീകരണങ്ങൾ, ആശയപരമായ പരിവർത്തനങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധികൾ, ജനസംഖ്യാപരമായ മാറ്റങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക നവോത്ഥാനങ്ങൾ എന്നിവയും ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്ന സംഘടനാതലങ്ങളായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വിവരത്തിന്റെ പങ്ക് പ്രത്യേകമായി ഉയർന്നുവരുന്നു. വ്യവസായയുഗത്തിൽ മൂലധനവും യന്ത്രങ്ങളും ഉൽപാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകങ്ങളായിരുന്നുവെങ്കിൽ, ഇന്ന് വിവരവും അറിവും ആഗോള ആശയവിനിമയശൃംഖലകളും ഉൽപാദനത്തിന്റെ പ്രധാന ശക്തികളായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിവരം സ്വയം ഉൽപാദനശക്തിയല്ല. അത് സമൂഹം എങ്ങനെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു, ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്, എങ്ങനെ പങ്കിടപ്പെടുന്നു, എന്ത് ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു എന്നിവയാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികപ്രാധാന്യം നിർണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ വിവരത്തിന്റെ സംഘടനയെ വിശകലനം ചെയ്യേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഉൽപാദനത്തിന്റെ ചരിത്രം ഊർജത്തിന്റെയും പദാർത്ഥത്തിന്റെയും ചരിത്രം മാത്രമല്ല; വിവരത്തിന്റെ സംഘടനയുടെ ചരിത്രവുമാണ്. ഭാഷ മനുഷ്യന്റെ ആദ്യത്തെ സാമൂഹിക വിവരസാങ്കേതികവിദ്യയായിരുന്നു. എഴുത്ത് ചരിത്രത്തെ ദീർഘകാലത്തേക്ക് സംരക്ഷിക്കാൻ സഹായിച്ചു. അച്ചടി അറിവിന്റെ വ്യാപനത്തെ വിപ്ലവകരമായി മാറ്റി. വൈദ്യുതി, ടെലികമ്മ്യൂണിക്കേഷൻ, കമ്പ്യൂട്ടർ, ഇന്റർനെറ്റ്, നിർമ്മിത ബുദ്ധി എന്നിവ ഓരോന്നും സമൂഹത്തിന്റെ വിവരസംഘടനയെ പുതിയ തലങ്ങളിലേക്ക് ഉയർത്തി. ഓരോ വിവരവിപ്ലവവും ഉൽപാദനശക്തികളെയും ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളെയും പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു.

ഇതിലൂടെ ഒരു നിർണായക ദാർശനിക നിഗമനം രൂപപ്പെടുന്നു. സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ വസ്തുക്കളുടെ മാറ്റം മാത്രമല്ല; സംഘടനയുടെ മാറ്റമാണ്. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പുതിയ സാമൂഹികസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവ സ്വയം പുതിയ സമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിക്കുകയില്ല. സമൂഹം അവയെ എങ്ങനെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു, ഏത് സാമൂഹികലക്ഷ്യങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്നു, ഏത് സ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് അവയുടെ ചരിത്രപരമായ ഫലങ്ങൾ നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ചരിത്രത്തിന്റെ യാന്ത്രിക നിർണായകശക്തിയല്ല; സാമൂഹിക ആവിർഭാവത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളിലൊന്നാണ്.

ഈ വിശകലനം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു കേന്ദ്രസിദ്ധാന്തത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തതയോടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ചരിത്രം ഉൽപാദനത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്; എന്നാൽ ഉൽപാദനം തന്നെ സംഘടനയുടെ ചരിത്രമാണ്. ഉൽപാദനശക്തികൾ സംഘടനയുടെ വികസിച്ചുവരുന്ന ശേഷിയാണ്. ഉൽപാദനബന്ധങ്ങൾ ആ ശേഷിയുടെ സാമൂഹികരൂപമാണ്. ഇവ തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധത്തിലാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ പുതിയ ആവിർഭാവങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്.

മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വികാസചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ട സ്ഥാപനങ്ങളിലൊന്നാണ് ഭരണകൂടം (State). ദാർശനികതയിലും രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രത്തിലും സമൂഹശാസ്ത്രത്തിലും ഭരണകൂടത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ച് പരസ്പരവിരുദ്ധമായ അനേകം സിദ്ധാന്തങ്ങൾ വികസിച്ചിട്ടുണ്ട്. ചില സമീപനങ്ങൾ ഭരണകൂടത്തെ സമൂഹത്തിനുമീതെ നിൽക്കുന്ന നിഷ്പക്ഷ സ്ഥാപനമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. മറ്റു ചിലത് അതിനെ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ അധീശത്വം നിലനിർത്താനുള്ള ഉപകരണമെന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണുന്നു. ഈ രണ്ട് നിലപാടുകളും ചരിത്രത്തിന്റെ ചില വശങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ഭരണകൂടത്തിന്റെ സമഗ്രമായ സാമൂഹിക-ചരിത്രപരമായ വികാസത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ അവ പര്യാപ്തമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഭരണകൂടത്തെ സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക ആവിർഭാവത്തിന്റെ ഭാഗമായി പുനർവായിക്കുന്നു.

ആദ്യമായി ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, ഭരണകൂടം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ആദിമരൂപങ്ങളിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല എന്നതാണ്. ആദ്യകാല വേട്ടയാടൽ-ശേഖരണ സമൂഹങ്ങളിൽ സാമൂഹികജീവിതം പ്രധാനമായും ബന്ധുത്വം, ആചാരങ്ങൾ, കൂട്ടായ തീരുമാനങ്ങൾ, പങ്കിട്ട അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലായിരുന്നു സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. പ്രത്യേകമായ ഒരു ഭരണസംവിധാനമോ സ്ഥിരസൈന്യമോ ഔപചാരിക നിയമസംവിധാനമോ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇതിന്റെ അർത്ഥം അവിടെ സംഘടനയില്ലായിരുന്നു എന്നല്ല. മറിച്ച്, സമൂഹത്തിന്റെ വലിപ്പം ചെറുതും സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ നേരിട്ടുള്ളതുമായിരുന്നതിനാൽ അവയെ നിയന്ത്രിക്കാൻ പ്രത്യേകമായ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആവശ്യം ഉയർന്നിരുന്നില്ല.

ജനസംഖ്യ വർധിക്കുകയും സ്ഥിരകൃഷി വികസിക്കുകയും ഉൽപാദനമിച്ചം രൂപപ്പെടുകയും ദീർഘദൂരവ്യാപാരം വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്തതോടെ സാമൂഹികസംഘടനയുടെ സങ്കീർണ്ണത ഗണ്യമായി വർധിച്ചു. വ്യത്യസ്ത തൊഴിലുകൾ, വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികപങ്കുകൾ, വിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം, തർക്കപരിഹാരം, പൊതുപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഏകോപനം, ബാഹ്യഭീഷണികളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ ഉയർന്നുവന്നു. ഈ പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് സമൂഹം പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചു. ഭരണകൂടം ഈ ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിച്ച സ്ഥാപനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഭരണകൂടം സമൂഹത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് സമൂഹത്തിനുമേൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ഘടനയല്ല. അത് സമൂഹത്തിന്റെ ആന്തരിക സങ്കീർണ്ണതയിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിച്ച ഒരു സംഘടനാതലമാണ്. എന്നാൽ ഒരു പുതിയ ആവിർഭൂത സംഘടനാതലം രൂപപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞാൽ, അതിന് സ്വന്തം പ്രവർത്തനനിയമങ്ങളും സ്വന്തം സ്ഥാപനപരമായ യുക്തിയും വികസിക്കുന്നു. ജീവകോശം രാസപ്രക്രിയകളിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിച്ചിട്ടും പിന്നീട് സ്വന്തം ജീവശാസ്ത്രപരമായ സംഘടന വികസിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ഭരണകൂടവും സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിച്ചശേഷം സമൂഹത്തിന്റെ വികാസത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്ന പുതിയ യാഥാർഥ്യമായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു നിർണായക ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു. സമൂഹം ഭരണകൂടത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരിക്കൽ ഭരണകൂടം രൂപപ്പെട്ടശേഷം അത് സമൂഹത്തിന്റെ ഘടനയെയും സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളെയും സാംസ്കാരികവികാസത്തെയും രാഷ്ട്രീയപ്രക്രിയകളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ സ്വാധീനം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. സമൂഹത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ ഭരണകൂടത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു; ഭരണകൂടത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ വികാസദിശയെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ഇവ തമ്മിൽ നിരന്തരമായ പ്രതിപ്രവർത്തനം നിലനിൽക്കുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഭരണകൂടത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രവർത്തനങ്ങളെ സംഘടനാത്മക ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ നിന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. സമൂഹത്തിലെ വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുക, പൊതുനിയമങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുക, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക, കൂട്ടായ വിഭവങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുക, സാമൂഹികസുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുക, ബാഹ്യബന്ധങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുക, സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല സ്ഥിരത നിലനിർത്തുക എന്നിവയെല്ലാം ഭരണകൂടത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക ചുമതലകളാണ്. ഇവയെ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ താൽപര്യങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഭാഗത്തെ അവഗണിക്കുന്നതാണ്.

അതേസമയം ഭരണകൂടത്തെ നിഷ്പക്ഷ സ്ഥാപനമായി മാത്രം കാണുന്നതും ചരിത്രപരമായി തെറ്റാണ്. സമൂഹത്തിൽ വർഗ്ഗവിഭജനങ്ങളും സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങളും അധികാരകേന്ദ്രീകരണവും വികസിക്കുമ്പോൾ ഭരണകൂടത്തിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങളും അവയുടെ സ്വാധീനത്തിൽ നിന്ന് മുക്തമാകുന്നില്ല. നിയമങ്ങൾ, നികുതിസംവിധാനങ്ങൾ, ഭൂമിയുടമസ്ഥത, വ്യാപാരനിയന്ത്രണങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസസംവിധാനങ്ങൾ, വിവരവിനിമയമാധ്യമങ്ങൾ എന്നിവ സമൂഹത്തിലെ പ്രബലശക്തികളുടെ സ്വാധീനത്തിൽ രൂപപ്പെടാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ ഭരണകൂടത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക ആവശ്യകതയും അതിന്റെ വർഗ്ഗപരമായ ഉപയോഗവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് വശങ്ങളെയും ഒരേസമയം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഭരണകൂടം സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടിത പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമായ ആവിർഭൂത സ്ഥാപനമാണ്. എന്നാൽ ആ സ്ഥാപനം ഏത് സാമൂഹികശക്തികളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്, ആരുടെ താൽപര്യങ്ങളെയാണ് മുൻഗണന നൽകുന്നത്, സാമൂഹികവിഭവങ്ങൾ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യുന്നു എന്നതെല്ലാം ചരിത്രപരമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ഭരണകൂടത്തിന്റെ സ്വഭാവം സ്ഥിരമല്ല; അത് സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക വികാസത്തിനനുസരിച്ച് രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ വിവരത്തിന്റെ പങ്കും നിർണായകമാണ്. ആധുനിക ഭരണകൂടം നിയമങ്ങളുടെയും ഭരണയന്ത്രങ്ങളുടെയും മാത്രം സമാഹാരമല്ല. അത് ഒരു വലിയ വിവരസംഘടനയാണ്. ജനസംഖ്യ, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, കൃഷി, വ്യവസായം, നികുതി, പരിസ്ഥിതി, ഗതാഗതം, സുരക്ഷ, സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ അനന്തമായ വിവരങ്ങളെ ശേഖരിക്കുകയും വിശകലനം ചെയ്യുകയും അവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തീരുമാനങ്ങൾ കൈക്കൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനമാണ് ഭരണകൂടം. അതിനാൽ ആധുനിക ഭരണകൂടത്തിന്റെ കാര്യക്ഷമത അതിന്റെ സൈനികശക്തിയിലോ ഭരണപരമായ അധികാരത്തിലോ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല; വിവരങ്ങളെ എത്രത്തോളം കൃത്യമായി സംഘടിപ്പിക്കാനും പ്രയോജനപ്പെടുത്താനും കഴിയുന്നു എന്നതിലും ആശ്രയിക്കുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ ഈ പ്രവണത കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. നിർമ്മിത ബുദ്ധി, വൻതോതിലുള്ള വിവരശേഖരണം, തത്സമയ ആശയവിനിമയം, ഡിജിറ്റൽ പൊതുസേവനങ്ങൾ എന്നിവ ഭരണകൂടത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക ശേഷിയെ ഗണ്യമായി വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം പുതിയ അപകടസാധ്യതകളും ഉയരുന്നു. വിവരങ്ങളുടെ കേന്ദ്രീകരണം, സ്വകാര്യതയുടെ നഷ്ടം, നിരീക്ഷണസംവിധാനങ്ങളുടെ വ്യാപനം, അൽഗോരിതമികമായ വിവേചനം, ഡിജിറ്റൽ അസമത്വം എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ ജനാധിപത്യസംഘടനയ്ക്ക് പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വയം വിമോചനപരമോ അടിച്ചമർത്തൽപരമോ അല്ല; അതിനെ ഏത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലാണ് സംഘടിപ്പിക്കുന്നത് എന്നതാണ് നിർണായകം.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ജനാധിപത്യത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കണം. ജനാധിപത്യം വെറും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനമല്ല. സമൂഹത്തിലെ വിവരപ്രവാഹങ്ങൾ എത്രത്തോളം തുറന്നതാണ്, തീരുമാനമെടുക്കൽ എത്രത്തോളം പങ്കാളിത്തപരമാണ്, പൊതുവിഭവങ്ങൾ എത്രത്തോളം സുതാര്യമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു, സാമൂഹികപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങൾ ഭരണസംവിധാനത്തിലേക്ക് എത്ര വേഗത്തിൽ എത്തിച്ചേരുന്നു എന്നീ സംഘടനാത്മക ചോദ്യങ്ങളുമായി ജനാധിപത്യം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ആരോഗ്യകരമായ ജനാധിപത്യം എന്നത് സമൂഹത്തിന്റെ പ്രതിപ്രവർത്തന ശൃംഖലകൾ കാര്യക്ഷമമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ്. സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ ഭരണസംവിധാനത്തിലേക്ക് എത്തുകയും അവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഭരണസംവിധാനം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശേഷിയാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ജീവശക്തി.

ഇവിടെ ഭരണകൂടവും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധം വീണ്ടും വ്യക്തമായി കാണാം. സമൂഹം മാറുമ്പോൾ ഭരണകൂടം മാറേണ്ടിവരും. എന്നാൽ ഭരണകൂടം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ പരാജയപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ അത് സമൂഹത്തിന്റെ വികാസത്തിന് തടസ്സമായി മാറാം. ചരിത്രത്തിലെ പല സാമൂഹികപ്രതിസന്ധികളുടെയും അടിത്തറ ഈ സംഘടനാത്മക അസന്തുലിതാവസ്ഥയിലാണ്. പുതിയ ഉൽപാദനശക്തികൾ, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, പുതിയ സാമൂഹികആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവ വികസിക്കുമ്പോൾ അവയ്ക്ക് അനുസൃതമായി സ്ഥാപനങ്ങളും ഭരണരീതികളും മാറേണ്ടതുണ്ട്. മാറ്റത്തെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാത്ത സ്ഥാപനങ്ങൾ ഒടുവിൽ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ കേന്ദ്രങ്ങളായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഭരണകൂടത്തിന്റെ ചരിത്രം അധികാരത്തിന്റെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല; സംഘടനയുടെ ചരിത്രവുമാണ്. അത് സമൂഹത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത വർധിക്കുന്നതിനനുസരിച്ച് വികസിച്ച ഒരു ആവിർഭൂത സംഘടനാതലമാണ്. എന്നാൽ ആ സംഘടനയുടെ രൂപം, ലക്ഷ്യം, പ്രവർത്തനരീതി എന്നിവ എല്ലാം ചരിത്രപരമായി മാറ്റത്തിനും പുനഃസംഘടനയ്ക്കും വിധേയമാണ്. അതിനാൽ ഭരണകൂടത്തെ ശാശ്വതരൂപമായോ, ഒരൊറ്റ വർഗ്ഗത്തിന്റെ ഉപകരണമായോ, അല്ലെങ്കിൽ പൂർണ്ണമായും നിഷ്പക്ഷമായ സംവിധാനമായോ കാണുന്ന സമീപനങ്ങൾ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സമഗ്രതയെ പിടികൂടുന്നില്ല.

ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയുടെ ഹൃദയഭാഗത്ത് നിലകൊള്ളുന്നത് വൈരുധ്യം (Contradiction) എന്ന ആശയമാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ വികാസം ബാഹ്യപ്രേരണകളുടെ ഫലമാത്രമല്ല, അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്ന പരസ്പരവിരുദ്ധ പ്രവണതകളുടെ ചലനാത്മക ബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് പുതിയ രൂപങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കുന്നത് എന്നതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഉൾക്കാഴ്ച. ഹെഗലിൽ ഈ വൈരുധ്യം ആശയങ്ങളുടെ വികാസത്തിലൂടെയാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. മാർക്സിൽ അത് പ്രധാനമായും ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളുടെയും വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളുടെയും ചരിത്രപരമായ ചലനത്തിലൂടെയാണ് വിശകലനം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പാരമ്പര്യത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നതിനോടൊപ്പം, വൈരുധ്യത്തെ കൂടുതൽ വിപുലമായ ഒരു സംഘടനാത്മക തത്വമായി വികസിപ്പിക്കുന്നു.

പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും വൈരുധ്യം ഒരു നാശാത്മക പ്രതിഭാസം മാത്രമല്ല. എല്ലാ വൈരുധ്യങ്ങളും സംഘർഷത്തിലോ തകർച്ചയിലോ അവസാനിക്കണമെന്നില്ല. ചില വൈരുധ്യങ്ങൾ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളുടെ ആവിർഭാവത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ കോശങ്ങളുടെ വിഭജനവും ഏകോപനവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ് ജീവന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് അടിത്തറയാകുന്നത്. പരിസ്ഥിതിയിൽ മത്സരവും സഹകരണവും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതുപോലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിലും വ്യത്യസ്ത താൽപര്യങ്ങൾ, വ്യത്യസ്ത ഉൽപാദനരീതികൾ, വ്യത്യസ്ത ആശയധാരകൾ, വ്യത്യസ്ത സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ സംഘർഷത്തിനും ചിലപ്പോൾ പുതിയ സംയോജനങ്ങൾക്കും കാരണമാകുന്നു. അതിനാൽ വൈരുധ്യത്തെ നിഷേധാത്മക ശക്തിയായി മാത്രം കാണുന്നത് ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയുടെ സമഗ്രതയെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു.

ചരിത്രഭൗതികവാദം വർഗ്ഗവൈരുധ്യത്തെ ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രശക്തിയായി തിരിച്ചറിഞ്ഞത് ഒരു മഹത്തായ സൈദ്ധാന്തിക മുന്നേറ്റമായിരുന്നു. ഉൽപാദനസാധനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള താൽപര്യസംഘർഷങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ-സാമ്പത്തിക ഘടനയെ നിർണയിക്കുന്നതിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു എന്ന വിശകലനം ഇന്നും പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക സങ്കീർണ്ണത ഗണ്യമായി വർധിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ വർഗ്ഗവൈരുധ്യങ്ങളെ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടുതന്നെ അവയുമായി പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട് പ്രവർത്തിക്കുന്ന മറ്റ് വൈരുധ്യങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ആധുനിക സമൂഹത്തിൽ കുറഞ്ഞത് അഞ്ച് പ്രധാന സംഘടനാതലങ്ങളിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക വൈരുധ്യങ്ങൾ, സാങ്കേതിക വൈരുധ്യങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിവൈരുധ്യങ്ങൾ, വിവരവൈരുധ്യങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം സ്വാധീനിച്ചുകൊണ്ട് ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവയെ വേർതിരിച്ച സ്വതന്ത്ര മേഖലകളായി കാണാൻ കഴിയില്ല. ഒരു മേഖലയിലെ മാറ്റം മറ്റെല്ലാ മേഖലകളിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നു.

സാമ്പത്തിക വൈരുധ്യങ്ങൾ ഇപ്പോഴും സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസംഘടനയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഉൽപാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവവും ഉടമസ്ഥതയുടെ കേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം, ആഗോള ഉൽപാദനശൃംഖലകളും ദേശീയ രാഷ്ട്രീയഘടനകളും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം, ഉൽപാദനശേഷിയുടെ വളർച്ചയും ഉപഭോഗശേഷിയിലെ അസമത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം എന്നിവ ഇന്നും ലോകസമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന പ്രധാന ഘടകങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ഇവ ഒറ്റയ്ക്ക് പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല.

സാങ്കേതിക വൈരുധ്യങ്ങൾ പുതിയ ചരിത്രപരമായ വെല്ലുവിളികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. നിർമ്മിത ബുദ്ധി, റോബോട്ടിക്സ്, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടിംഗ്, സ്വയംപ്രവർത്തിക്കുന്ന ഉൽപാദനസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ മനുഷ്യരുടെ ഉൽപാദനശേഷിയെ അതിവേഗം വികസിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം തൊഴിലിന്റെ സ്വഭാവം, തൊഴിലവസരങ്ങളുടെ വിതരണം, അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത, സ്വകാര്യത, സാങ്കേതികനിയന്ത്രണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും ഉയർന്നുവരുന്നു. ഇവിടെ പ്രശ്നം സാങ്കേതികവിദ്യയല്ല; അതിന്റെ സാമൂഹികസംഘടനയാണ്.

പരിസ്ഥിതിവൈരുധ്യങ്ങൾ മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ഇതുവരെ ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത ആഗോളപ്രാധാന്യം നേടിയിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപാദനശേഷി അതിവേഗം വർധിച്ചെങ്കിലും ഭൂമിയുടെ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾക്ക് പരിധികളുണ്ട്. ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെ നഷ്ടം, കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, ജലവിഭവങ്ങളുടെ പ്രതിസന്ധി, മണ്ണിന്റെ ശോഷണം, സമുദ്രമലിനീകരണം എന്നിവ ഉൽപാദനവും പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയും തമ്മിലുള്ള അസന്തുലിതാവസ്ഥയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബാഹ്യസംഘർഷമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണെന്ന യാഥാർഥ്യത്തെ അവഗണിക്കുന്ന സംഘടനാത്മക വൈകല്യത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്.

വിവരവൈരുധ്യങ്ങളും സമകാലിക ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ വിവരസൃഷ്ടിയെയും വിവരവിനിമയത്തെയും ജനാധിപത്യവൽക്കരിക്കാനുള്ള അസാധാരണ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ അതേ സമയം വിവരങ്ങളുടെ കേന്ദ്രീകരണം, അൽഗോരിതമിക നിയന്ത്രണം, തെറ്റായ വിവരങ്ങളുടെ സംഘടിത പ്രചരണം, വിവരങ്ങളുടെ സ്വകാര്യവൽക്കരണം, ഡിജിറ്റൽ നിരീക്ഷണം എന്നിവ പുതിയ അധികാരബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. വിവരം ഇന്ന് ഉൽപാദനശക്തി മാത്രമല്ല; സാമൂഹികസംഘടനയുടെ കേന്ദ്രഘടകവുമാണ്. അതിനാൽ വിവരത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം ചരിത്രപരമായ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ പ്രധാന മേഖലകളിലൊന്നായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

സാംസ്കാരിക വൈരുധ്യങ്ങളും സമകാലിക ലോകത്തിൽ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. ആഗോളവൽക്കരണവും പ്രാദേശികസ്വത്വങ്ങളും, ശാസ്ത്രീയ യുക്തിയും മതപരമായ വിശ്വാസസംവിധാനങ്ങളും, സർവലൗകിക മനുഷ്യാവകാശങ്ങളും സാംസ്കാരിക പ്രത്യേകതകളും, സാങ്കേതിക ആധുനികതയും പാരമ്പര്യജീവിതരീതികളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ സങ്കീർണ്ണമായ ദ്വന്ദ്വാത്മകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ വൈരുധ്യങ്ങളെ ലളിതമായി പുരോഗതിയും പിന്തിരിപ്പനും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമായി മാത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തെ അതിസരളമാക്കുന്നതായിരിക്കും. വിവിധ ചരിത്രാനുഭവങ്ങളും സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങളും ഈ പ്രക്രിയകളെ വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രധാന സംഭാവന ഇവയെല്ലാം ഒറ്റപ്പെട്ട വൈരുധ്യങ്ങളായി കാണാതെ, ഒരു ബഹുതല സംഘടനാവ്യവസ്ഥയിലെ പരസ്പരബന്ധിത പ്രക്രിയകളായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നതിലാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ വികാസം സാങ്കേതികപ്രശ്നം മാത്രമല്ല. അത് തൊഴിൽവിപണിയെ മാറ്റുന്നു, വിദ്യാഭ്യാസത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു, വിവരരാഷ്ട്രീയത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു, പരിസ്ഥിതിയിലുള്ള ഊർജോപയോഗത്തെ ബാധിക്കുന്നു, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു. അതിനാൽ ഒരു വൈരുധ്യവും ഒറ്റപ്പെട്ടതല്ല; ഓരോന്നും അനേകം സംഘടനാതലങ്ങളിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഈ വിശകലനം ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയെയും വികസിപ്പിക്കുന്നു. സാമൂഹികമാറ്റം ഒരു ഒറ്റ വൈരുധ്യത്തിന്റെ അന്തിമപരിഹാരത്തിലൂടെ സംഭവിക്കുന്നില്ല. പകരം, വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങളിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ പുതിയ സന്തുലനരൂപങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്ന പ്രക്രിയയിലാണ് ചരിത്രം മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഈ പുനഃസംഘടന ക്രമാനുഗതമായിരിക്കും; ചിലപ്പോൾ അത് വിപ്ലവകരമായ ചാട്ടങ്ങളുടെ രൂപവും സ്വീകരിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ ഏത് രൂപത്തിലായാലും അത് ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലത്തിന്റെ ആവിർഭാവമാണ്.

അതുകൊണ്ടാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് “വൈരുധ്യത്തിന്റെ പരിഹാരം” എന്നതിനേക്കാൾ “വൈരുധ്യത്തിന്റെ പുനഃസംഘടന” എന്ന ആശയത്തിന് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും വൈരുധ്യങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ രൂപപ്പെടുമ്പോൾ പഴയ വൈരുധ്യങ്ങൾ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജീവന്റെ ആവിർഭാവം ഭൗതികവൈരുധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കിയില്ല; അവയെ ജീവശാസ്ത്രപരമായ സംഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി. മനുഷ്യസമൂഹം ജൈവവൈരുധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കിയില്ല; അവയെ സാമൂഹികചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കി. അതുപോലെ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികപരിവർത്തനങ്ങളും വൈരുധ്യങ്ങളില്ലാത്ത ലോകം സൃഷ്ടിക്കുകയല്ല, മറിച്ച് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിൽ അവയെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള പുതിയ ശേഷികൾ വികസിപ്പിക്കുകയായിരിക്കും.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ചരിത്രം അവസാനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന പ്രക്രിയയല്ല; നിരന്തരം പുതിയ ആവിർഭാവങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന തുറന്ന സംഘടനാത്മക ചരിത്രമാണ്. ഓരോ പരിഹാരവും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ സംഘടനയും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾക്ക് അടിത്തറയാകുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ ആവിർഭാവമാണ് പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും സർവത്രിക ചലനാത്മകത.

മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ പലപ്പോഴും രണ്ട് പരസ്പരവിരുദ്ധ അതിരുകൾക്കിടയിലാണ് സഞ്ചരിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഒരു ഭാഗത്ത് സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യരാശിയുടെ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളും സ്വയം പരിഹരിക്കുമെന്ന സാങ്കേതിക ശുഭാപ്തിവിശ്വാസം നിലകൊള്ളുന്നു. മറുഭാഗത്ത് പരിസ്ഥിതിനാശം, ആണവായുധങ്ങൾ, ജൈവായുധങ്ങൾ, കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനം, സാമൂഹികവിഘടനം എന്നിവയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനുഷ്യസഭ്യത അനിവാര്യമായ ഒരു തകർച്ചയിലേക്ക് നീങ്ങുകയാണെന്ന നിരാശാവാദവും നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ രണ്ട് സമീപനങ്ങളും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചില വശങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അവ ചരിത്രത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവത്തെ പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ഭാവിയെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട വിധിയായോ, അനിവാര്യമായ പുരോഗതിയായോ കാണുന്നില്ല. മറിച്ച്, അത് തുറന്ന ചരിത്രസാധ്യതകളുടെ മേഖലയായാണ് കാണുന്നത്.

മനുഷ്യസമൂഹം ഇതുവരെ അഭിമുഖീകരിച്ച എല്ലാ വലിയ ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളും പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളുടെ ആവിർഭാവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയായിരുന്നു. കൃഷിവിപ്ലവം ഉൽപാദനത്തിന്റെ പുതിയ സംഘടന സൃഷ്ടിച്ചു. നഗരങ്ങളുടെ ഉദയം സാമൂഹികസങ്കീർണ്ണതയെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി. ശാസ്ത്രീയവിപ്ലവം പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ അറിവിനെ ഗുണപരമായി വികസിപ്പിച്ചു. വ്യവസായവിപ്ലവം ഊർജത്തിന്റെയും യന്ത്രങ്ങളുടെയും സംഘടനയെ മാറ്റിമറിച്ചു. വിവരവിപ്ലവം മനുഷ്യരാശിയുടെ ആശയവിനിമയശേഷിയെ ആഗോളതലത്തിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിച്ചു. ഈ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പുതിയ സാധ്യതകൾക്കൊപ്പം പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ചരിത്രവും ഇതേ ദ്വന്ദ്വാത്മക നിയമത്തിന് വിധേയമായിരിക്കും.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ പ്രത്യേകത, ചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായി മനുഷ്യരാശി ആഗോളതലത്തിൽ പരസ്പരാശ്രിതമായ ഒരു സംഘടനയായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ് എന്നതാണ്. സാമ്പത്തികവിനിമയം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, ഡിജിറ്റൽ ആശയവിനിമയം, പരിസ്ഥിതിസംവിധാനങ്ങൾ, പൊതുജനാരോഗ്യം, ഊർജോൽപാദനം, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ എന്നിവയെല്ലാം ദേശീയ അതിർത്തികളെ അതിലംഘിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയസംഘടനകളും സാമ്പത്തികനിയന്ത്രണങ്ങളും സാംസ്കാരികബോധവും ഇപ്പോഴും വലിയ തോതിൽ ദേശീയവും പ്രാദേശികവുമായ ഘടനകളിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്. ഈ അസന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് സമകാലിക ലോകത്തിലെ പ്രധാന ചരിത്രവൈരുധ്യങ്ങളിലൊന്ന്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, മനുഷ്യരാശിയുടെ സംഘടനാത്മക ശേഷി അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ-സാംസ്കാരിക സംഘടനയെക്കാൾ വേഗത്തിൽ വികസിച്ചിരിക്കുകയാണ്. വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ ലോകത്തെ ഒരു നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ളതായിരിക്കുമ്പോഴും, സാമൂഹികവിശ്വാസവും രാഷ്ട്രീയസഹകരണവും അതേ വേഗത്തിൽ വികസിച്ചിട്ടില്ല. ശാസ്ത്രം ആഗോളതലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, പല രാഷ്ട്രീയനിർണ്ണയങ്ങളും ഇപ്പോഴും പരിമിതമായ ദേശീയതാൽപര്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. ഉൽപാദനം ആഗോളമാണ്, എന്നാൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം പലപ്പോഴും വിഘടിച്ച രൂപത്തിലാണ്. ഈ സംഘടനാത്മക അസമകാലികത (organizational asynchrony) ആധുനിക ചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന സവിശേഷതയാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ വികാസം ഒരു പുതിയ ചരിത്രപരമായ വഴിത്തിരിവാണ്. നിർമ്മിത ബുദ്ധി തൊഴിൽരീതികളെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തെയും ഗവേഷണത്തെയും ആരോഗ്യസംരക്ഷണത്തെയും ഭരണത്തെയും ശാസ്ത്രീയ കണ്ടുപിടിത്തങ്ങളെയും ആഴത്തിൽ മാറ്റാൻ കഴിവുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യയാണ്. എന്നാൽ അതിനെ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പകരക്കാരനായി കാണുകയോ, മനുഷ്യരാശിയുടെ അനിവാര്യ വിമോചനത്തിന്റെ ഉപകരണമായി കാണുകയോ ചെയ്യുന്നത് ഒരുപോലെ തെറ്റായിരിക്കും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധി മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിവരസംഘടനയുടെ ഒരു പുതിയ ആവിർഭാവഘട്ടമാണ്. അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം അതിന്റെ സാങ്കേതികശേഷിയിൽ മാത്രമല്ല; അത് ഏത് സാമൂഹികലക്ഷ്യങ്ങൾക്കായി സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതിലാണ്.

ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന ദാർശനിക ചോദ്യവും ഉയരുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വികാസം മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ വികസിപ്പിക്കുമോ, അതോ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുമോ? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചോദ്യത്തിന് ഏകപക്ഷീയമായ ഉത്തരമൊന്നും നൽകുന്നില്ല. ചരിത്രത്തിൽ ഓരോ വലിയ സാങ്കേതിക വിപ്ലവവും വിമോചനത്തിന്റെയും നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും സാധ്യതകൾ ഒരേസമയം സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. അച്ചടി യന്ത്രം അറിവിന്റെ വ്യാപനത്തെ ജനാധിപത്യവൽക്കരിച്ചതുപോലെ പ്രചാരണത്തിന്റെയും ആശയനിയന്ത്രണത്തിന്റെയും ഉപകരണമായും ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടു. ഇന്റർനെറ്റ് ആഗോള സഹകരണത്തിന് വഴിയൊരുക്കിയതുപോലെ തെറ്റായ വിവരങ്ങളുടെ സംഘടിത പ്രചരണത്തിനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികഫലം അതിന്റെ ആന്തരികസ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് അല്ല, അതിന്റെ സംഘടനാരൂപത്തിൽ നിന്നാണ് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്.

പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധിയും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ കേന്ദ്രസ്ഥാനമാണ് വഹിക്കുന്നത്. മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു ഉൽപാദനയന്ത്രമല്ല എന്ന തിരിച്ചറിവ് ഇനി ഒരു ദാർശനിക ആശയം മാത്രമല്ല; അത് ഒരു ചരിത്രാവശ്യകതയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനം, ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെ കുറവ്, സമുദ്രങ്ങളുടെ അമ്ലീകരണം, ശുദ്ധജലപ്രതിസന്ധി, വനനശീകരണം എന്നിവ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപാദനസംവിധാനങ്ങളും ഭൂമിയുടെ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളും തമ്മിലുള്ള സംഘടനാത്മക അസന്തുലിതാവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് സാങ്കേതികപരിഹാരങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. ഉൽപാദനം, ഉപഭോഗം, ഊർജോപയോഗം, നഗരവികാസം, കാർഷികരീതികൾ, ആഗോളസഹകരണം എന്നിവയുടെ സമഗ്രമായ പുനഃസംഘടന ആവശ്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സാഹചര്യത്തിൽ “സുസ്ഥിരവികസനം” എന്ന ആശയത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പുനർവായിക്കുന്നു. സുസ്ഥിരത എന്നത് വിഭവങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംയോജകബലങ്ങളും ഭൂമിയുടെ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളുടെ സംയോജകശേഷിയും തമ്മിൽ ദീർഘകാല ചലനാത്മക സന്തുലനം സ്ഥാപിക്കുന്ന സംഘടനാത്മക പ്രക്രിയയാണ് അത്. ഈ സന്തുലനം ഒരിക്കലും നിശ്ചലമാകുന്നില്ല. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ അറിവുകളും പുതിയ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളും വികസിക്കുമ്പോൾ അതും നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടണം.

ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ മറ്റൊരു നിർണായക ഘടകം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാമൂഹികപങ്കായിരിക്കും. ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള ഉപകരണം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും വികസിതരൂപമാണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുസമ്പത്തായി മാറണമെങ്കിൽ വിദ്യാഭ്യാസം, ഗവേഷണം, തുറന്ന വിവരവിനിമയം, വിമർശനാത്മക ചിന്ത, ജനാധിപത്യപരമായ സംവാദം എന്നിവ ശക്തിപ്പെടണം. അറിവിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ തന്നെ വികാസത്തെ പരിമിതപ്പെടുത്തും. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിയും സാമൂഹികജനാധിപത്യവും തമ്മിൽ ആഴത്തിലുള്ള പരസ്പരബന്ധമുണ്ട്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന ചരിത്രസിദ്ധാന്തം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ഭാവിയെ നിർണയിക്കുന്നത് ഒറ്റ ഘടകമല്ല. സാമ്പത്തിക ഉൽപാദനം, പരിസ്ഥിതി, ശാസ്ത്രം, നിർമ്മിത ബുദ്ധി, സംസ്കാരം, ജനാധിപത്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആഗോളസഹകരണം, നൈതികബോധം എന്നിവയുടെ പരസ്പരസംഘടനയിലാണ് ഭാവിയുടെ സാധ്യതകൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ മാത്രം ചരിത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രനിർണായകശക്തിയായി കാണുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ബഹുതല സ്വഭാവത്തെ അവഗണിക്കുന്നതാണ്.

ഇവിടെ “പുരോഗതി” എന്ന ആശയത്തെയും പുനർനിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഉൽപാദനത്തിന്റെ അളവിലുള്ള വർധനവോ സാങ്കേതികശേഷിയുടെ വികസനമോ മാത്രം പുരോഗതിയുടെ മാനദണ്ഡമാകാൻ കഴിയില്ല. സമൂഹത്തിന്റെ സംയോജകശേഷി, അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം, മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വികസനം, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള സന്തുലനം, ശാസ്ത്രീയ യുക്തിയുടെ വ്യാപനം, സാമൂഹികനീതി, സാംസ്കാരിക സൃഷ്ടിപരത എന്നിവയെ ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കുന്ന സമഗ്രമായ സംഘടനാത്മക വികാസമാണ് യഥാർത്ഥ പുരോഗതി. ഈ അർത്ഥത്തിൽ പുരോഗതി ഒരു രേഖീയ പ്രക്രിയയല്ല; കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്കുള്ള ആവിർഭാവങ്ങളുടെ ചരിത്രമാണ്.

ഈ വിശകലനം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമഗ്രദർശനത്തെ വീണ്ടും സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രം സംയോജക-വിയോജക പ്രവണതകളുടെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലൂടെ വികസിച്ചുവരുന്ന സംഘടനാതലങ്ങളുടെ ചരിത്രമാണ്. പദാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ജീവൻ, ജീവനിൽ നിന്ന് ബോധം, ബോധത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹം, സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ശാസ്ത്രം, ശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ആഗോളസ്വയംബോധം എന്ന ഈ ദീർഘമായ ചരിത്രം അവസാനത്തിലെത്തിയിട്ടില്ല. മനുഷ്യരാശി ഇപ്പോഴും പുതിയ ആവിർഭാവങ്ങളുടെ വക്കിലാണ്. ആ ആവിർഭാവങ്ങളുടെ ദിശ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതല്ല. മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ബോധവും ശാസ്ത്രീയ യുക്തിയും സാമൂഹികസംഘടനയും ജനാധിപത്യപരമായ തീരുമാനങ്ങളും ചേർന്നാണ് ആ ഭാവി രൂപപ്പെടുക.

സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതികജീവിതത്തെ പഠിക്കുന്ന ശാസ്ത്രമാണെന്ന് പൊതുവെ പറയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ “ഭൗതികജീവിതം” എന്ന ആശയം തന്നെ ചരിത്രത്തിലുടനീളം വ്യത്യസ്ത രീതികളിലാണ് മനസ്സിലാക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. ക്ലാസിക്കൽ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം വ്യക്തികളുടെ സ്വാർത്ഥതാൽപര്യങ്ങളെ വിപണിയുടെ ചലനശക്തിയായി കണക്കാക്കി. നിയോക്ലാസിക്കൽ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം വ്യക്തിപരമായ യുക്തിസഹമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളെ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാനഘടകമായി സ്വീകരിച്ചു. മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രം ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളെയും വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളെയും സാമ്പത്തികഘടനയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു. ഈ എല്ലാ സമീപനങ്ങളും സാമ്പത്തിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പ്രധാനപ്പെട്ട ചില വശങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, സമകാലിക ലോകത്തിന്റെ അതിസങ്കീർണ്ണമായ സാമ്പത്തികസംഘടനയെ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാൻ അവയ്ക്ക് പുതിയ സൈദ്ധാന്തിക വികസനം ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തെ ഒരു സംഘടനാശാസ്ത്രം എന്ന നിലയിൽ പുനർനിർവചിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഈ സമീപനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ എന്നത് വെറും വസ്തുക്കളുടെ ഉൽപാദനവും വിതരണവും ഉപഭോഗവും മാത്രമല്ല. പദാർത്ഥം, ഊർജം, വിവരം, തൊഴിൽ, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക വിനിമയത്തിന്റെ സംഘടിത വ്യവസ്ഥയാണ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ. അതിനാൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് പണത്തിന്റെ അളവിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. ഒരു സമൂഹത്തിന് ലഭ്യമായ ഭൗതികവിഭവങ്ങൾ, മനുഷ്യരുടെ അറിവ്, ആരോഗ്യനില, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രീയശേഷി, സാമൂഹികവിശ്വാസം, പരിസ്ഥിതിയുടെ ആരോഗ്യം, വിവരസംഘടനയുടെ ഗുണമേന്മ എന്നിവയും അതിന്റെ സാമ്പത്തികശേഷിയുടെ അവിഭാജ്യഘടകങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ ഒരു തുറന്ന വ്യവസ്ഥയാണ്. പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് പദാർത്ഥവും ഊർജവും സ്വീകരിക്കുകയും അവയെ സാമൂഹികാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന ഉൽപന്നങ്ങളായും സേവനങ്ങളായും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും പിന്നീട് അവയുടെ സ്വാധീനം വീണ്ടും പ്രകൃതിയിലേക്കും സമൂഹത്തിലേക്കും തിരിച്ചയയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നിരന്തരമായ പ്രക്രിയയാണ് അത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ നിലനിൽപ്പില്ല. മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയുടെ ഉപവ്യവസ്ഥയായിരിക്കുന്നതുപോലെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉപവ്യവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ സാമ്പത്തികവികാസത്തെ പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് വിലയിരുത്താൻ കഴിയില്ല.

ഇവിടെയാണ് “മൂല്യം” എന്ന ആശയത്തെ പുനർപരിശോധിക്കേണ്ട ആവശ്യം ഉയരുന്നത്. പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിൽ മൂല്യം വിപണിവിലയുമായോ തൊഴിൽസമയുമായോ ഉപയോഗപ്രദതയുമായോ ബന്ധപ്പെട്ടാണ് വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ എല്ലാ ഘടകങ്ങളെയും അംഗീകരിക്കുമ്പോഴും മൂല്യത്തെ കൂടുതൽ വിപുലമായ സംഘടനാത്മക പശ്ചാത്തലത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഒരു വസ്തുവിന്റെ മൂല്യം അതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന തൊഴിൽ മാത്രമല്ല; അതിന്റെ ഉൽപാദനത്തിന് ആവശ്യമായ ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, സാമൂഹികസഹകരണം, പരിസ്ഥിതിവിഭവങ്ങൾ, സാങ്കേതികസംവിധാനങ്ങൾ, ചരിത്രപരമായ അനുഭവം എന്നിവയുടെ സംഘടിത സമഗ്രതയുടെ ഫലവുമാണ്.

ഒരു ഔഷധം ഉദാഹരണമായി പരിഗണിക്കാം. അതിന്റെ വിപണിവില അതിന്റെ സാമ്പത്തികവിലയുടെ ഒരു ഭാഗം മാത്രമാണ്. അതിന്റെ പിന്നിൽ നൂറ്റാണ്ടുകളുടെ ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംവിധാനങ്ങൾ, പരീക്ഷണശാലകൾ, ഉൽപാദനസാങ്കേതികവിദ്യ, ഗതാഗതശൃംഖലകൾ, നിയമസംവിധാനങ്ങൾ, അന്താരാഷ്ട്ര സഹകരണം എന്നിവയുടെ സംയുക്ത പ്രവർത്തനമുണ്ട്. അതിനാൽ ഒരു വസ്തുവിന്റെയോ സേവനത്തിന്റെയോ മൂല്യം ഒരൊറ്റ ഉൽപാദകന്റെ സൃഷ്ടിയല്ല; മുഴുവൻ സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക ശേഷിയുടെ പ്രകടനമാണ്.

ഈ സമീപനം തൊഴിൽ എന്ന ആശയത്തെയും വിപുലീകരിക്കുന്നു. തൊഴിൽ ശാരീരികപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല. അറിവിന്റെ സൃഷ്ടി, വിവരസംസ്കരണം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, സാംസ്കാരികസൃഷ്ടി, പരിചരണം, പരിസ്ഥിതിപുനരുദ്ധാരണം, സാമൂഹികസംഘടന എന്നിവയെല്ലാം ആധുനിക ഉൽപാദനത്തിന്റെ അവിഭാജ്യഘടകങ്ങളാണ്. വ്യവസായയുഗത്തിൽ ഉൽപാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ യന്ത്രങ്ങളുണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിൽ, വിവരയുഗത്തിൽ അറിവും വിവരവും സാമൂഹികസഹകരണവും കൂടുതൽ കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തേക്ക് ഉയരുന്നു. അതിനാൽ തൊഴിൽ എന്ന ആശയം വ്യവസായപരിധിക്കുള്ളിൽ മാത്രം ഒതുക്കാൻ കഴിയില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഉയർത്തുന്നു. സാമ്പത്തികവളർച്ചയുടെ ലക്ഷ്യം എന്താണ്? ഉൽപാദനത്തിന്റെ അളവ് അനന്തമായി വർധിപ്പിക്കുന്നതാണോ വികസനം, അതോ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക ശേഷിയെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലങ്ങളിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നതാണോ? ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തം ഉൽപാദനം വർധിച്ചിട്ടും വിദ്യാഭ്യാസം തകരുകയോ, ആരോഗ്യസംവിധാനം ദുർബലമാകുകയോ, പരിസ്ഥിതി നശിക്കുകയോ, സാമൂഹികവിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതിയായി വിശേഷിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ സാമ്പത്തികവിജയത്തെ അളക്കാനുള്ള മാനദണ്ഡങ്ങളും പുനർനിർവചിക്കപ്പെടണം.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ആഭ്യന്തര മൊത്തം ഉൽപാദനം പോലുള്ള സൂചികകൾ സാമ്പത്തിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഭാഗികചിത്രം മാത്രമേ നൽകുന്നുള്ളൂ. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയശേഷി, പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരത, പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസനിലവാരം, സാമൂഹികസമത്വം, വിവരലഭ്യത, ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം എന്നിവയും സാമ്പത്തികവികാസത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ സൂചികകളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഗുണമേന്മ അതിന്റെ സംഘടനാത്മക കാര്യക്ഷമതയിലും സംയോജക ശേഷിയിലുമാണ് അളക്കപ്പെടേണ്ടത്.

ഇവിടെ മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രാധാന്യവും കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നു. ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായ സ്വഭാവത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞതിലൂടെ മാർക്സ് സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തെ സാമൂഹികചരിത്രവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പാരമ്പര്യത്തെ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഉൽപാദനബന്ധങ്ങൾ മാത്രമല്ല, വിവരബന്ധങ്ങൾ, അറിവിന്റെ സംഘടന, പരിസ്ഥിതിസന്തുലനം, സാങ്കേതികസംഘടന, ആഗോളസഹകരണം എന്നിവയും സമകാലിക സാമ്പത്തികവിശകലനത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകങ്ങളായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം വിപണി, മൂലധനം, തൊഴിൽ എന്നീ പരിമിത വിഭാഗങ്ങളെ അതിലംഘിച്ച് മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ സമഗ്രമായ സംഘടനാശാസ്ത്രമായി വികസിക്കുന്നു.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ആഗോള സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ മനസ്സിലാക്കാൻ പരമ്പരാഗതമായ ഭൂമി, തൊഴിൽ, മൂലധനം എന്നീ മൂന്ന് ഉൽപാദനഘടകങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകുന്നില്ല. അവ ഇന്നും സാമ്പത്തികഘടനയുടെ അനിവാര്യ ഘടകങ്ങളാണെങ്കിലും, അവയുടെ സ്വഭാവവും പരസ്പരബന്ധങ്ങളും ഗുണപരമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് വിവരം, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ, നിർമ്മിത ബുദ്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടിംഗ് തുടങ്ങിയ മേഖലകളുടെ വികാസം ഉൽപാദനശക്തികളുടെ ഘടനയിൽ ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനം സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുകയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ മാറ്റത്തെ വ്യവസായവിപ്ലവത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി മാത്രമല്ല, ഉൽപാദനത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക സ്വഭാവത്തിൽ സംഭവിച്ച ഒരു പുതിയ ആവിർഭാവഘട്ടമായാണ് കാണുന്നത്.

പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിൽ മൂലധനം പ്രധാനമായും യന്ത്രങ്ങൾ, കെട്ടിടങ്ങൾ, ധനസമ്പത്ത്, ഉൽപാദനോപാധികൾ എന്നിവയുടെ സമാഹാരമായിട്ടാണ് നിർവചിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ ഈ നിർവചനം ഇന്ന് അപര്യാപ്തമാണ്. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും മൂല്യമേറിയ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ പലതിന്റെയും പ്രധാന ആസ്തി ഫാക്ടറികളോ യന്ത്രങ്ങളോ അല്ല; മറിച്ച് അവയുടെ അറിവും വിവരശേഖരങ്ങളും സോഫ്റ്റ്‌വെയർ സംവിധാനങ്ങളും ഗവേഷണശേഷിയും ശൃംഖലാസംഘടനയുമാണ്. ഇതിന്റെ അർത്ഥം ഭൗതികമൂലധനം അപ്രസക്തമായി എന്നല്ല; ഭൗതികമൂലധനത്തിന്റെ ഉൽപാദനക്ഷമത ഇന്ന് കൂടുതൽ കൂടുതൽ വിവരസംഘടനയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മൂലധനം ഒരു ഭൗതിക വസ്തുവല്ല; ഭാവിയിലെ ഉൽപാദനത്തെ സംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാമൂഹികശേഷിയാണ്. ഈ ശേഷി യന്ത്രങ്ങളിൽ പ്രതിഫലിക്കാം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കാം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കാം, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകളിൽ പ്രതിഫലിക്കാം, പൊതുജനാരോഗ്യത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ അറിവിൽ പ്രതിഫലിക്കാം. അതിനാൽ മൂലധനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സ്വഭാവം സംഭരിക്കപ്പെട്ട വസ്തുസമ്പത്ത് എന്നതല്ല; സംഭരിക്കപ്പെട്ട സംഘടനാത്മക ശേഷി എന്നതാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വിവരത്തിന് പുതിയ ചരിത്രപ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. വിവരം പദാർത്ഥം പോലെയോ ഊർജം പോലെയോ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ക്ഷയിച്ചുപോകുന്ന വിഭവമല്ല. മറിച്ച് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നതിനനുസരിച്ച് വികസിക്കാനും വ്യാപിക്കാനും കഴിയുന്ന പ്രത്യേക സ്വഭാവമുള്ള സാമൂഹികവിഭവമാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രീയ കണ്ടുപിടിത്തം ഒരു ഗവേഷകൻ ഉപയോഗിച്ചതുകൊണ്ട് മറ്റുള്ളവർക്ക് അത് നഷ്ടമാകുന്നില്ല. ഒരു ഗണിതസിദ്ധാന്തം കോടിക്കണക്കിന് ആളുകൾ പഠിച്ചാലും അതിന്റെ മൂല്യം കുറയുന്നില്ല. മറിച്ച് പുതിയ പ്രയോഗങ്ങളിലൂടെ അത് കൂടുതൽ വികസിക്കുന്നു. ഈ പ്രത്യേകത വിവരത്തെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വ്യത്യസ്തമായ ഉൽപാദനവിഭവമാക്കുന്നു.

എന്നിരുന്നാലും വിവരം സ്വതന്ത്രമായ ശക്തിയല്ല. വിവരത്തിന് സാമൂഹികശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കണമെങ്കിൽ അത് ശേഖരിക്കപ്പെടണം, പരിശോധിക്കപ്പെടണം, പങ്കിടപ്പെടണം, സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം, പുതിയ അറിവുമായി സംയോജിപ്പിക്കപ്പെടണം. അതിനാൽ വിവരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം അതിന്റെ അളവിലല്ല; സംഘടനയുടെ ഗുണമേന്മയിലാണ്. അസംഘടിതമായ വിവരങ്ങളുടെ കൂമ്പാരം അറിവാകുന്നില്ല. ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട വിവരങ്ങൾ, വിമർശനാത്മക വിശകലനം, ശാസ്ത്രീയ പരിശോധന, സാമൂഹികാനുഭവം എന്നിവ സംയോജിക്കുമ്പോഴാണ് വിവരം ഉൽപാദനശക്തിയായി മാറുന്നത്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധി വിവരത്തിന്റെ സ്വയമേവയുള്ള പ്രോസസ്സിംഗ് മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിവരസംഘടനയിലെ ഒരു പുതിയ ആവിർഭാവഘട്ടമാണ്. നിർമ്മിത ബുദ്ധിക്ക് വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങളിൽ നിന്ന് പാറ്റേണുകൾ കണ്ടെത്താനും പ്രവചനങ്ങൾ നടത്താനും സങ്കീർണ്ണമായ തീരുമാനങ്ങളെ സഹായിക്കാനും കഴിയും. എന്നാൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധി സ്വയം അറിവിന്റെ ഉറവിടമല്ല. അത് മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിച്ച അറിവിന്റെ സംഘടനാത്മക വിപുലീകരണമാണ്. അതിനാൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെ മനുഷ്യബോധത്തിന് എതിരായ ശക്തിയായി കാണുന്നതും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പൂർണ്ണപകരക്കാരനായി കാണുന്നതും ഒരുപോലെ തെറ്റാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, നിർമ്മിത ബുദ്ധി മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളെ പുനരാവിഷ്കരിക്കുന്നില്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിവരസംസ്കരണ ശേഷിയെ ഗുണപരമായി വികസിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്. മനുഷ്യബോധം ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണെങ്കിൽ, നിർമ്മിത ബുദ്ധി സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അതിനാൽ ഇവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മത്സരത്തിന്റേതല്ല; സഹപരിണാമത്തിന്റേതാണ്. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരത, നൈതികവിചാരം, ചരിത്രബോധം, സാമൂഹികാനുഭവം എന്നിവയെ നിർമ്മിത ബുദ്ധിക്ക് പകരം വയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ഈ കഴിവുകളെ കൂടുതൽ വിപുലമായ സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാൻ നിർമ്മിത ബുദ്ധിക്ക് സഹായിക്കാനാകും.

ഈ പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ തൊഴിൽ എന്ന ആശയവും മാറുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണം പ്രധാനമായും ശാരീരിക അധ്വാനത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽ, നിർമ്മിത ബുദ്ധി ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ചില ഭാഗങ്ങളും സ്വയമേവ നിർവഹിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇതിലൂടെ തൊഴിൽ ഇല്ലാതാകുമെന്ന നിഗമനത്തിലെത്തുന്നത് യുക്തിസഹമല്ല. ചരിത്രം കാണിക്കുന്നത് ഓരോ സാങ്കേതികവിപ്ലവവും ചില തൊഴിലുകളെ ഇല്ലാതാക്കുകയും പുതിയ തൊഴിൽമേഖലകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ടെന്നാണ്. എന്നാൽ ഇത്തവണ മാറ്റത്തിന്റെ വേഗതയും വ്യാപ്തിയും മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്തത്ര കൂടുതലാണ്. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം, പുനർപരിശീലനം, ജീവിതകാല പഠനം, അറിവിന്റെ സാമൂഹികവിതരണം എന്നിവ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ കേന്ദ്രപ്രശ്നങ്ങളായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വൈരുധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. വിവരവും അറിവും സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടികളാണ്. എന്നാൽ അവയുടെ ഉടമസ്ഥത പലപ്പോഴും പരിമിതമായ സ്വകാര്യസ്ഥാപനങ്ങളിലോ പ്രത്യേക അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളിലോ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വൈരുധ്യം ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ പുതിയ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തിക സംഘർഷങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു. ഒരുവശത്ത് ആഗോളസഹകരണത്തിലൂടെയാണ് ശാസ്ത്രീയ അറിവ് വികസിക്കുന്നത്; മറുവശത്ത് ആ അറിവിന്റെ സാമ്പത്തികപ്രയോജനങ്ങൾ വളരെ കുറച്ച് ശക്തികേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. ഈ പ്രവണത അറിവിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവവും അതിന്റെ സ്വകാര്യനിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാന വൈരുധ്യത്തെ കൂടുതൽ മൂർച്ഛിപ്പിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നത്തെ ഉടമസ്ഥതയുടെ ചോദ്യമായി മാത്രം കാണുന്നില്ല. അത് സംഘടനയുടെ ചോദ്യവുമാണ്. അറിവിന്റെ ഉൽപാദനം, പരിശോധന, പ്രയോഗം, വിതരണം, സാമൂഹികനിയന്ത്രണം എന്നിവ എങ്ങനെ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം. അറിവ് പരമാവധി പങ്കുവെക്കപ്പെടുകയും ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാവുകയും സാമൂഹികപ്രയോജനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന സംഘടനാരൂപങ്ങൾ മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ദീർഘകാല വികാസത്തിന് കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായിരിക്കും. അതേസമയം വിവരങ്ങളുടെ പൂർണ്ണ കേന്ദ്രീകരണവും നിയന്ത്രണവും സാമൂഹികസൃഷ്ടിപരതയെ പരിമിതപ്പെടുത്തും.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പൊതുവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും പൊതുഗവേഷണത്തിന്റെയും പ്രാധാന്യം പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു. സർവകലാശാലകൾ, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുഗ്രന്ഥശാലകൾ, തുറന്ന ശാസ്ത്രീയ പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ, സഹകരണ ഗവേഷണശൃംഖലകൾ എന്നിവ വെറും സാമൂഹികസേവനങ്ങളല്ല; അവ മനുഷ്യരാശിയുടെ ദീർഘകാല ഉൽപാദനശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന നിക്ഷേപങ്ങളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിദ്യാഭ്യാസച്ചെലവ് ഉപഭോഗച്ചെലവല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടിത അറിവിനെ വികസിപ്പിക്കുന്ന മൂലധനനിക്ഷേപമാണ്.

ഇവിടെയാണ് സാമ്പത്തികവികാസത്തിന്റെ ഗുണപരമായ പുതിയ മാനദണ്ഡം രൂപപ്പെടുന്നത്. കൂടുതൽ യന്ത്രങ്ങളോ കൂടുതൽ ഉൽപന്നങ്ങളോ മാത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമൂഹമല്ല ഏറ്റവും വികസിത സമൂഹം. അറിവ് കൂടുതൽ വ്യാപകമായി പങ്കുവെക്കുന്ന, വിവരങ്ങളെ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായി സംഘടിപ്പിക്കുന്ന, നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിനും ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിക്കും സാമൂഹികസമത്വത്തിനും വിനിയോഗിക്കുന്ന, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനം നിലനിർത്തുന്ന സമൂഹമാണ് യഥാർത്ഥ അർത്ഥത്തിൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിലെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ.

സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ പണത്തെയും വിപണിയെയും കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾക്ക് കേന്ദ്രസ്ഥാനമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്. ചില സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പണത്തെ വെറും വിനിമയമാധ്യമമായി മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. മറ്റു ചിലത് അതിനെ മൂല്യത്തിന്റെ സംഭരണരൂപമായും കണക്കിന്റെ ഏകകമായും വിശദീകരിക്കുന്നു. വിപണിയെക്കുറിച്ചും സമാനമായ ഭിന്നതകൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ചില സമീപനങ്ങൾ വിപണിയെ വ്യക്തികളുടെ സ്വതന്ത്രമായ തീരുമാനങ്ങളുടെ സ്വാഭാവിക ഫലമായി അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, മറ്റു ചിലത് അതിനെ വർഗ്ഗാധിപത്യത്തിന്റെയും മൂലധനസമാഹരണത്തിന്റെയും പ്രധാന സംവിധാനമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. ഈ സമീപനങ്ങൾ ഓരോന്നും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചില വശങ്ങളെ വ്യക്തമാക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പണത്തിന്റെയും വിപണിയുടെയും ആഴത്തിലുള്ള സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാൻ അവയെ സമൂഹത്തിന്റെ വിവരസംഘടനയുടെ ഭാഗമായാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടത്.

മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ആദിമഘട്ടങ്ങളിൽ ഉൽപാദനവും വിതരണവും പ്രധാനമായും നേരിട്ടുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലായിരുന്നു. കുടുംബം, ഗോത്രം, ഗ്രാമം തുടങ്ങിയ ചെറുസമൂഹങ്ങളിൽ ആരാണ് എന്ത് ഉൽപാദിപ്പിക്കുന്നത്, ആരാണ് എന്ത് ആവശ്യപ്പെടുന്നത്, വിഭവങ്ങൾ എങ്ങനെ പങ്കിടണം എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരം സമൂഹത്തിലെ അംഗങ്ങൾക്ക് നേരിട്ട് ലഭ്യമായിരുന്നു. സമൂഹത്തിന്റെ വലിപ്പം വർധിക്കുകയും തൊഴിൽവിഭജനം വികസിക്കുകയും ദൂരവ്യാപാരം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തതോടെ ഈ നേരിട്ടുള്ള വിവരബന്ധങ്ങൾ അപര്യാപ്തമായി. സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കാൻ പുതിയ വിവരസംവിധാനങ്ങൾ ആവശ്യമായി വന്നു. ഈ ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യത്തിലാണ് പണത്തിന്റെയും വിപണിയുടെയും ആവിർഭാവം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ പണം ഒരു ലോഹക്കഷണമോ കടലാസ് നോട്ടോ ഡിജിറ്റൽ സംഖ്യയോ മാത്രമല്ല. സാമൂഹിക ഉൽപാദനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ വിവരങ്ങളെ സംക്ഷിപ്തരൂപത്തിൽ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന ഒരു സംഘടനാത്മക സംവിധാനമാണ് അത്. ഒരു വസ്തുവിന്റെ വില അതിന്റെ ഭൗതികഗുണങ്ങളെ മാത്രം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ ഉൽപാദനത്തിന് ആവശ്യമായ തൊഴിൽ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ലഭ്യത, ആവശ്യകത, വിഭവങ്ങളുടെ അപൂർവത, സാമൂഹികപ്രതീക്ഷകൾ, ഭാവിയിലെ സാധ്യതകൾ തുടങ്ങി അനേകം ഘടകങ്ങളുടെ സംയോജിത വിവരരൂപമാണ് വില. അതിനാൽ വിലയെ വെറും പണത്തിന്റെ അളവായി കാണാതെ, സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തികസംഘടനയിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു വിവരസൂചനയായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.

എന്നാൽ ഈ വിവരസൂചന ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമല്ല. വിപണിവിലകൾ സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചെലവുകളെ എല്ലായ്പ്പോഴും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഉദാഹരണത്തിന്, വനനശീകരണത്തിന്റെ ദീർഘകാല പരിസ്ഥിതിചെലവ് പലപ്പോഴും വിപണിവിലയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നില്ല. പൊതുജനാരോഗ്യത്തിന്റെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും സാമൂഹികപ്രയോജനങ്ങൾ അവയുടെ വിപണിവിലയെക്കാൾ വളരെ കൂടുതലായിരിക്കും. കുടുംബപരിചരണം, കുട്ടികളെ വളർത്തൽ, വയോജനപരിപാലനം, സന്നദ്ധസേവനം എന്നിവ പോലുള്ള അനേകം സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിന് അനിവാര്യമായിട്ടും അവയുടെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം വിപണി അളക്കാറില്ല. അതിനാൽ വിപണി ഒരു വിവരസംവിധാനമാണെങ്കിലും, അത് അപൂർണ്ണമായ വിവരസംവിധാനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പരിമിതിയെ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു സംഘടനാത്മക പ്രശ്നമായി കാണുന്നു. ഏതൊരു വിവരസംവിധാനത്തിനും അതിന്റെ സ്വീകരണശേഷിയുടെയും പ്രോസസ്സിംഗ് ശേഷിയുടെയും പരിധികളുണ്ട്. വിപണിക്കും ഇതേ പരിമിതിയുണ്ട്. വ്യക്തികളുടെ മുൻഗണനകൾ, നിലവിലുള്ള വിഭവങ്ങൾ, നിലവിലെ ആവശ്യകതകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ വിപണി താരതമ്യേന വേഗത്തിൽ ഏകോപിപ്പിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ ഭാവിതലമുറകളുടെ താൽപര്യങ്ങൾ, ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെ ദീർഘകാല മൂല്യം, സാമൂഹികവിശ്വാസത്തിന്റെ ഗുണമേന്മ, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിന്റെ ഭാവിപ്രയോജനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയെ കൃത്യമായി വിലമതിക്കാൻ വിപണിക്ക് കഴിയണമെന്നില്ല. അതിനാൽ വിപണി ശക്തമായ ഒരു സാമൂഹികസംഘടനാ സംവിധാനമാണെങ്കിലും അത് സമ്പൂർണ്ണ സംഘടനാസംവിധാനമല്ല.

ഇവിടെയാണ് ഭരണകൂടത്തിന്റെയും പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളുടെയും ശാസ്ത്രീയ ആസൂത്രണത്തിന്റെയും പങ്ക് ഉയർന്നുവരുന്നത്. പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തികചർച്ചകളിൽ പലപ്പോഴും വിപണിയെയും ആസൂത്രണത്തെയും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ രണ്ട് മാതൃകകളായി അവതരിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ദ്വന്ദ്വത്തെ അതിസരളീകരണമായി കാണുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ ആധുനിക സമൂഹത്തിൽ വിപണിയും ആസൂത്രണവും പരസ്പരം പൂരകമായ വിവരസംവിധാനങ്ങളാണ്. വിപണി ചില വിവരങ്ങളെ അതിവേഗം കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിവുള്ളപ്പോൾ, ദീർഘകാല അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ലക്ഷ്യങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കാൻ ബോധപൂർവമായ സാമൂഹിക ആസൂത്രണം ആവശ്യമാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ “സ്വതന്ത്ര വിപണി” എന്ന ആശയവും പുനർപരിശോധിക്കപ്പെടണം. ചരിത്രത്തിൽ ഒരിക്കലും വിപണി സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും സ്വതന്ത്രമായി നിലനിന്നിട്ടില്ല. സ്വത്തവകാശം, കരാർനിയമങ്ങൾ, നാണയവ്യവസ്ഥ, ഗതാഗതശൃംഖലകൾ, ആശയവിനിമയസൗകര്യങ്ങൾ, നീതിന്യായസംവിധാനം, വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുസുരക്ഷ തുടങ്ങിയ അനേകം സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളുടെ മേൽനിൽപ്പിലാണ് ഏത് വിപണിയും പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വിപണി സമൂഹത്തിന് പുറത്തുള്ള സ്വാഭാവികശക്തിയല്ല; സമൂഹം സൃഷ്ടിച്ച ഒരു ചരിത്രപരമായ സംഘടനാരൂപമാണ്.

അതുപോലെ “സമ്പൂർണ്ണ ആസൂത്രണം” എന്ന ആശയവും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കണം. സമൂഹത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത വർധിക്കുന്നതിനനുസരിച്ച് എല്ലാ വിവരങ്ങളും ഒരു കേന്ദ്രസ്ഥാപനത്തിന് ശേഖരിക്കാനും വിശകലനം ചെയ്യാനും നിയന്ത്രിക്കാനും കഴിയില്ല. വിവരങ്ങൾ വികേന്ദ്രീകൃതമായും പ്രാദേശികമായും നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമാണ്. അതിനാൽ ഫലപ്രദമായ സാമൂഹികസംഘടനയ്ക്ക് പ്രാദേശിക തീരുമാനങ്ങളുടെയും ആഗോള ഏകോപനത്തിന്റെയും, വിപണി വിവരങ്ങളുടെയും ജനാധിപത്യപരമായ ആസൂത്രണത്തിന്റെയും, സ്വയംസംഘടനയുടെയും സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തിന്റെയും ചലനാത്മക സന്തുലനം ആവശ്യമാണ്.

ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പുതിയ മാനങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. തത്സമയ വിവരശേഖരണം, വൻതോതിലുള്ള വിവരവിശകലനം, നിർമ്മിത ബുദ്ധി, വിതരണശൃംഖലകളുടെ നിരന്തര നിരീക്ഷണം, ഡിജിറ്റൽ പണമിടപാടുകൾ എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ വിവരസംഘടനയെ മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്തത്ര വികസിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായ ആസൂത്രണത്തിനും വിഭവങ്ങളുടെ മെച്ചപ്പെട്ട വിനിയോഗത്തിനും സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതേ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വിവരങ്ങളുടെ അമിതകേന്ദ്രീകരണത്തിനും സാമ്പത്തികനിരീക്ഷണത്തിനും സ്വകാര്യതയുടെ നഷ്ടത്തിനും പുതിയ സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങൾക്കും വഴിയൊരുക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വയം ഒരു പരിഹാരമല്ല; അത് ഏത് സാമൂഹികസംഘടനയിലാണ് ഉൾപ്പെടുന്നത് എന്നതാണ് നിർണായകം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പണത്തെ സ്ഥിരമായ ഒരു വസ്തുവായി കാണുന്നില്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാതലങ്ങൾ മാറുന്നതിനനുസരിച്ച് പണത്തിന്റെ രൂപവും മാറുന്നു. ലോഹനാണയങ്ങളിൽ നിന്ന് കടലാസ് നാണയങ്ങളിലേക്കും അവിടെ നിന്ന് ഡിജിറ്റൽ ഇടപാടുകളിലേക്കും വികസിച്ച ചരിത്രം ഇതിനുദാഹരണമാണ്. ഭാവിയിൽ സാമൂഹികവിവരത്തിന്റെ സംഘടന കൂടുതൽ വികസിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തികവിനിമയത്തിന്റെ രൂപങ്ങളും മാറിയേക്കാം. എന്നാൽ ഏത് രൂപമാറ്റവും പണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സാമൂഹികധർമ്മത്തെ മാറ്റുന്നില്ല. അത് ഉൽപാദനവും വിതരണവും ഉപഭോഗവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ഒരു വിവരസംഘടനയായി തുടരും.

ഇതിലൂടെ മറ്റൊരു നിർണായക നിഗമനവും രൂപപ്പെടുന്നു. സാമ്പത്തികപ്രതിസന്ധികൾ പലപ്പോഴും വിഭവങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ അഭാവം കൊണ്ടല്ല ഉണ്ടാകുന്നത്; വിവരസംഘടനയിലെ അസന്തുലിതാവസ്ഥ കൊണ്ടുമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഭക്ഷണം മതിയായ അളവിൽ ഉൽപാദിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടും പട്ടിണി നിലനിൽക്കുന്നത്, വീടുകൾ ഒഴിഞ്ഞുകിടക്കുമ്പോഴും ഭവനരാഹിത്യം നിലനിൽക്കുന്നത്, മരുന്നുകൾ ലഭ്യമായിരിക്കുമ്പോഴും ചികിത്സ ലഭിക്കാതിരിക്കുന്നത്, തൊഴിലവസരങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും തൊഴിലില്ലായ്മ വർധിക്കുന്നത് എന്നിവയെല്ലാം സാമൂഹികവിവരത്തിന്റെ സംഘടനയിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തികനീതി എന്നത് വിഭവങ്ങളുടെ പുനർവിതരണം മാത്രമല്ല; വിവരപ്രവാഹങ്ങളുടെയും തീരുമാനപ്രക്രിയകളുടെയും സംഘടനാത്മക പുനർനിർമാണവുമാണ്.

ഈ വിശകലനം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമ്പത്തികദർശനത്തിലെ ഒരു അടിസ്ഥാനതത്വത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ പദാർത്ഥത്തിന്റെയും ഊർജത്തിന്റെയും ഒഴുക്കിനെ മാത്രം നിയന്ത്രിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥയല്ല; വിവരത്തിന്റെ ഒഴുക്കിനെയും സംഘടിപ്പിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥയാണ്. ഈ മൂന്ന് പ്രവാഹങ്ങളായ പദാർത്ഥം, ഊർജം, വിവരം എന്നിവയുടെ ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ് ഏതൊരു സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെയും യഥാർത്ഥ ആരോഗ്യനില നിർണയിക്കുന്നത്.

ആധുനിക ലോകചരിത്രത്തെ ഏറ്റവും ആഴത്തിൽ രൂപപ്പെടുത്തിയ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക സംവിധാനമാണ് മൂലധനവ്യവസ്ഥ. അതിന്റെ ഉയർച്ചയെ വെറും ചൂഷണത്തിന്റെ ചരിത്രമായോ, അതുപോലെ വെറും പുരോഗതിയുടെ ചരിത്രമായോ അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ഒരുപോലെ അപര്യാപ്തമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഏതൊരു ചരിത്രസംവിധാനത്തെയും അതിന്റെ ആന്തരിക ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ നിന്നാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. അതായത്, ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തികളും അതിന്റെ സ്വയം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പരിമിതികളും ഒരേസമയം വിശകലനം ചെയ്യപ്പെടണം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മൂലധനവ്യവസ്ഥ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ഉൽപാദനസംഘടനകളിലൊന്നാണ്; അതേസമയം അതിന്റെ അതിവേഗ വികാസത്തിന് കാരണമായ അതേ സംഘടനാതത്വങ്ങൾ തന്നെ പുതിയ ചരിത്രവൈരുധ്യങ്ങൾക്കും കാരണമാകുന്നു.

മൂലധനവ്യവസ്ഥയുടെ ചരിത്രപരമായ ശക്തിയെ ആദ്യം അംഗീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. മുൻകാല സമൂഹങ്ങളെ അപേക്ഷിച്ച് അത് ഉൽപാദനശക്തികളെ അതിവേഗം വികസിപ്പിച്ചു. ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തെ ഉൽപാദനവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു. യന്ത്രവൽക്കരണം, വ്യവസായവൽക്കരണം, ആഗോളവ്യാപാരം, ഗതാഗതവിപ്ലവം, ആശയവിനിമയവിപ്ലവം എന്നിവയ്ക്ക് അസാധാരണമായ വേഗത നൽകി. മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത തോതിൽ അറിവിന്റെ ഉൽപാദനവും സാങ്കേതിക നവീകരണവും സാമൂഹിക തൊഴിൽവിഭജനവും വികസിച്ചത് ഈ ചരിത്രഘട്ടത്തിലാണ്. അതിനാൽ മൂലധനവ്യവസ്ഥയെ കേവലം നിഷേധാത്മകമായ ഒരു സാമൂഹികരൂപമായി മാത്രം കാണുന്നത് ചരിത്രപരമായ യാഥാർഥ്യത്തെ ലഘൂകരിക്കുന്നതാണ്.

എന്നാൽ ഈ വികാസം യാദൃച്ഛികമായിരുന്നില്ല. ലാഭം, മത്സരം, നവീകരണം, മൂലധനസമാഹരണം എന്നീ ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു സംഘടനാത്മക ഘടന രൂപപ്പെടുത്തി. കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായ ഉൽപാദനരീതികൾ വികസിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ നിലനിന്നു; പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്നവ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി. ഈ നിരന്തരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രക്രിയ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയെ വേഗത്തിലാക്കി. അതിനാൽ മൂലധനവ്യവസ്ഥയുടെ ശക്തി അതിന്റെ ധനസമ്പത്തിൽ മാത്രമല്ല; നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനയ്ക്കുള്ള കഴിവിലുമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, മൂലധനവ്യവസ്ഥ ഒരു ഉയർന്ന സ്വയംസംഘടിത സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയാണ്. കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് എല്ലാ ഉൽപാദനപ്രവർത്തനങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നില്ല. കോടിക്കണക്കിന് വ്യക്തികളും സ്ഥാപനങ്ങളും ഗവേഷണകേന്ദ്രങ്ങളും ധനകാര്യസ്ഥാപനങ്ങളും ഉപഭോക്താക്കളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയാണ് അതിന്റെ ചലനാത്മകത രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ അത് സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളുടെ പല സവിശേഷതകളും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ വലിയ സാമ്പത്തികപ്രതിഫലനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പൂർണ്ണമായ വ്യവസായമേഖലകളെ മാറ്റിമറിക്കാം. പ്രാദേശികമായ നവീകരണങ്ങൾ ആഗോള ഉൽപാദനശൃംഖലകളെ സ്വാധീനിക്കാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മൂലധനവ്യവസ്ഥ ഒരു രേഖീയ സംവിധാനമല്ല; അതീവ സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംസംഘടിത ശൃംഖലയാണ്.

എന്നിരുന്നാലും ഇതേ സംഘടനാതത്വങ്ങൾ തന്നെ അതിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുധ്യങ്ങൾക്കും കാരണമാകുന്നു. ലാഭം പ്രധാന സംഘടനാതത്വമാകുമ്പോൾ, സമൂഹത്തിന്റെ എല്ലാ ആവശ്യങ്ങളും ഒരുപോലെ പ്രാധാന്യം നേടണമെന്നില്ല. പൊതുജനാരോഗ്യം, അടിസ്ഥാനവിദ്യാഭ്യാസം, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം, ദീർഘകാല ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, ജൈവവൈവിധ്യ സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകൾക്ക് ഉടനടി സാമ്പത്തികലാഭം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ അവയിൽ നിക്ഷേപം അപര്യാപ്തമാകാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ വ്യക്തിഗത സാമ്പത്തികയുക്തിയും സാമൂഹിക ദീർഘകാല യുക്തിയും തമ്മിൽ വൈരുധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു.

മാർക്സ് ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയ അടിസ്ഥാന വൈരുധ്യമായ ഉൽപാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവവും ഉടമസ്ഥതയുടെ സ്വകാര്യരൂപവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ഇന്നും പ്രാധാന്യം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടില്ല. എന്നാൽ അത് പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് ഉൽപാദനം ആഗോളതലത്തിൽ സംഘടിതമാണ്. ഒരു സ്മാർട്ട്ഫോണിന്റെ രൂപകൽപ്പന ഒരു രാജ്യത്തും, അതിന്റെ ഘടകങ്ങളുടെ നിർമ്മാണം നിരവധി രാജ്യങ്ങളിലും, അന്തിമ അസംബ്ലി മറ്റൊരു രാജ്യത്തും, സോഫ്റ്റ്‌വെയർ വികസനം മറ്റെവിടെയോ നടക്കാം. അറിവിന്റെ ഉൽപാദനം ആഗോള സഹകരണത്തിന്റെ ഫലമാണ്. എന്നാൽ ഈ കൂട്ടായ ഉൽപാദനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണവും സാമ്പത്തികലാഭവും പലപ്പോഴും പരിമിതമായ ചില സ്ഥാപനങ്ങളിലോ ധനകാര്യകേന്ദ്രങ്ങളിലോ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ മാർക്സ് വിശകലനം ചെയ്ത വൈരുധ്യം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ആഗോളരൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നത്തെ ഉടമസ്ഥതയുടെ പ്രശ്നമായി മാത്രം കാണുന്നില്ല. അത് വിവരസംഘടനയുടെ പ്രശ്നവുമാണ്. ഇന്നത്തെ മൂലധനവ്യവസ്ഥയിൽ ഏറ്റവും വിലയേറിയ വിഭവം പലപ്പോഴും ഭൗതിക വസ്തുക്കളല്ല; വിവരങ്ങളാണ്. ഉപഭോക്തൃസ്വഭാവങ്ങൾ, സാമൂഹികപ്രവണതകൾ, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, അൽഗോരിതങ്ങൾ, ജൈവവിവരങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ എന്നിവ പുതിയ സാമ്പത്തികശക്തിയുടെ കേന്ദ്രങ്ങളായി മാറുന്നു. വിവരത്തിന്റെ ഈ കേന്ദ്രീകരണം സാമ്പത്തിക അസമത്വത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഭൗതികസ്വത്തിന്റെ അസമത്വത്തോടൊപ്പം വിവരത്തിന്റെ അസമത്വവും ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം നേടുന്നു.

മറ്റൊരു പ്രധാന വൈരുധ്യം സമയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. സാമ്പത്തികവിപണികൾ പലപ്പോഴും ഹ്രസ്വകാല ലാഭസൂചനകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ പരിസ്ഥിതിയുടെ പുനരുത്പാദനം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഫലം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, പൊതുജനാരോഗ്യം, സാമൂഹികവിശ്വാസം എന്നിവ ദീർഘകാല ചരിത്രപ്രക്രിയകളാണ്. ഹ്രസ്വകാല സാമ്പത്തികയുക്തിയും ദീർഘകാല സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനവും തമ്മിലുള്ള ഈ സമയവൈരുധ്യം സമകാലിക ലോകത്തിന്റെ നിർണായക വെല്ലുവിളികളിലൊന്നാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ധനകാര്യവൽക്കരണത്തിന്റെ വളർച്ച പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ അർഹിക്കുന്നു. ധനകാര്യവിപണികൾ ഉൽപാദനപ്രവർത്തനങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നതിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ധനകാര്യമൂലധനം യഥാർത്ഥ ഉൽപാദനത്തിൽ നിന്ന് അമിതമായി വേർപെടുമ്പോൾ സാമ്പത്തികവിവരങ്ങൾ വികലമാകാൻ തുടങ്ങുന്നു. യഥാർത്ഥ ഉൽപാദനശേഷിയേക്കാൾ വേഗത്തിൽ ധനകാര്യമൂല്യങ്ങൾ വികസിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക അസ്ഥിരത വർധിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായാണ് ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന ധനകാര്യപ്രതിസന്ധികളെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. ഇവ വെറും സാമ്പത്തികപരാജയങ്ങളല്ല; സാമൂഹികവിവരത്തിന്റെ സംഘടനയിലെ അസന്തുലിതാവസ്ഥകളാണ്.

പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തിലും മൂലധനവ്യവസ്ഥ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുധ്യം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഉൽപാദനത്തിന്റെ വ്യാപനം അനന്തമായി തുടരാനുള്ള പ്രവണതയും ഭൂമിയുടെ പരിസ്ഥിതിപരമായ പരിധികളും തമ്മിൽ ദീർഘകാല സംഘർഷം നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ പ്രശ്നം വ്യക്തിഗത സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നൈതികതയുടെ പ്രശ്നമല്ല; സമ്പൂർണ്ണ സാമ്പത്തികസംഘടനയുടെ പ്രശ്നമാണ്. പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനസമയവും മൂലധനസമാഹരണത്തിന്റെ വേഗതയും തമ്മിൽ സന്തുലനം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധികൾ അനിവാര്യമായി ഉയർന്നുവരുന്നു.

ഇതിനർത്ഥം മൂലധനവ്യവസ്ഥ ചരിത്രത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമാണെന്നോ, അത് ഉടൻ തകർന്നുവീഴുമെന്നോ അല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രത്തെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട അനിവാര്യതകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വായിക്കുന്നില്ല. ഓരോ സാമൂഹികസംവിധാനവും അതിന്റെ വൈരുധ്യങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ക്ഷേമഭരണകൂടങ്ങൾ, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിനിയന്ത്രണങ്ങൾ, പൊതുഗവേഷണം, ഡിജിറ്റൽ പൊതുസൗകര്യങ്ങൾ, അന്താരാഷ്ട്ര സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഈ പുനഃസംഘടനയുടെ ചരിത്രപരമായ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ചരിത്രം ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ യാന്ത്രിക തകർച്ചയിലൂടെയല്ല മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്; പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളുടെ ആവിർഭാവത്തിലൂടെയാണ്.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മൂലധനവ്യവസ്ഥയെ നിഷേധിക്കുകയോ മഹത്വവൽക്കരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. മറിച്ച്, അത് മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ വികാസത്തിലെ ഒരു നിർണായക ചരിത്രഘട്ടമായി കാണുന്നു. ഈ ഘട്ടം ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ആഗോളസഹകരണം, വിവരസംഘടന, ഉൽപാദനശേഷി എന്നിവയെ മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത ഉയരങ്ങളിലെത്തിച്ചു. എന്നാൽ അതേ സമയം പുതിയ അസമത്വങ്ങളും പുതിയ പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധികളും പുതിയ വിവരാധിപത്യങ്ങളും പുതിയ സാമൂഹികവൈരുധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തു. അതിനാൽ ചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം ഈ നേട്ടങ്ങളെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല; അവയെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതായിരിക്കും.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹികദർശനം മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രവുമായി സൃഷ്ടിപരമായ സംവാദത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്. ചരിത്രത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഒരു പ്രത്യേക സാമ്പത്തികരൂപത്തെ ശാശ്വതമാക്കലല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംഘടിതശേഷിയെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കലാണ്. ഈ വികാസത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹികനീതിയും ശാസ്ത്രീയ യുക്തിയും പരിസ്ഥിതിസന്തുലനവും വിവരജനാധിപത്യവും പരസ്പരം പൂരകമായ സംഘടനാതത്വങ്ങളായി മാറേണ്ടതുണ്ട്.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരീക്ഷണങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങളും ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ആഗോള സാങ്കേതിക-സാമൂഹിക പരിവർത്തനങ്ങളും ഒരുമിച്ച് വിലയിരുത്തുമ്പോൾ, സോഷ്യലിസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചിരിക്കുകയാണ്. സോഷ്യലിസം എന്നത് മൂലധനവ്യവസ്ഥയുടെ ലളിതമായ നിഷേധമല്ല; അതുപോലെ തന്നെ ഭരണകൂടത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ നിയന്ത്രണത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു കേന്ദ്രീകൃത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സോഷ്യലിസം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംഘടിതശേഷിയുടെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന ആവിർഭാവഘട്ടമാണ്. അതിന്റെ കേന്ദ്രലക്ഷ്യം ഉൽപാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയിലെ മാറ്റം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിവരസംഘടന, അറിവിന്റെ വിതരണം, ശാസ്ത്രീയ യുക്തി, ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തം, പരിസ്ഥിതിസന്തുലനം, സാമൂഹികനീതി എന്നിവയെ പരസ്പരം സംയോജിപ്പിക്കുന്ന പുതിയ സംഘടനാതലത്തിന്റെ നിർമ്മാണമാണ്.

മാർക്സിന്റെയും എംഗൽസിന്റെയും രചനകളിൽ സോഷ്യലിസം ചരിത്രപരമായ ഒരു പരിവർത്തനഘട്ടമായാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. അവർ ഒരു സമ്പൂർണ്ണ ഭരണരീതിയുടെ രൂപരേഖ നൽകിയിരുന്നില്ല; പകരം മൂലധനവ്യവസ്ഥയുടെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ പുതിയ സാമൂഹികസംഘടനകളുടെ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുമെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടുകയായിരുന്നു. പിന്നീട് വിവിധ രാജ്യങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട സോഷ്യലിസ്റ്റ് മാതൃകകൾ അവയുടെ പ്രത്യേക ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളാൽ നിർണയിക്കപ്പെട്ടു. ചില സമൂഹങ്ങളിൽ അതിവേഗ വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന് അവ സഹായിച്ചു. പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവയിൽ അവ ശ്രദ്ധേയമായ നേട്ടങ്ങൾ കൈവരിച്ചു. അതേസമയം അമിതമായ ഭരണകേന്ദ്രീകരണം, വിവരപ്രവാഹങ്ങളുടെ പരിമിതി, വിമർശനാത്മക സംവാദത്തിന്റെ ദൗർബല്യം, സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കാഠിന്യം എന്നിവ അവയുടെ ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളായി മാറുകയും ചെയ്തു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒരു അടിസ്ഥാന പാഠം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെ അളവിലല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലാണ്. സമൂഹത്തിന്റെ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ പ്രാദേശിക അറിവും പ്രായോഗിക അനുഭവവും സാമൂഹികപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളും നഷ്ടപ്പെടാൻ തുടങ്ങും. മറുവശത്ത് എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും വിപണിയുടെ വികേന്ദ്രീകൃത പ്രക്രിയകൾക്ക് മാത്രം വിട്ടുകൊടുത്താൽ ദീർഘകാല സാമൂഹിക ലക്ഷ്യങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കാൻ കഴിയുകയുമില്ല. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസം കേന്ദ്രീകരണവും വികേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക സന്തുലനം കൈവരിക്കേണ്ട സാമൂഹികസംഘടനയായിരിക്കണം.

ഈ സമീപനത്തിൽ ജനാധിപത്യത്തിന് പുതിയ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. ജനാധിപത്യം വെറും തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ നടപടിക്രമമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ വിവരസംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന തത്വമാണ്. ജനങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങളും ആവശ്യങ്ങളും വിമർശനങ്ങളും സൃഷ്ടിപരമായ ആശയങ്ങളും നിരന്തരമായി സാമൂഹിക തീരുമാനപ്രക്രിയകളിലേക്ക് ഒഴുകിച്ചേരുന്ന ഒരു സജീവ പ്രതിപ്രവർത്തന വ്യവസ്ഥയാണ് ജനാധിപത്യം. ഈ പ്രതിപ്രവർത്തനം ദുർബലമാകുമ്പോൾ ഏതൊരു സ്ഥാപനവും ക്രമേണ സ്വന്തം സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് അകന്നു പോകും. അതിനാൽ ജനാധിപത്യം ഒരു രാഷ്ട്രീയ മൂല്യം മാത്രമല്ല; സങ്കീർണ്ണ സമൂഹങ്ങളുടെ സംഘടനാത്മക ആവശ്യകത കൂടിയാണ്.

ശാസ്ത്രവും സോഷ്യലിസവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ശാസ്ത്രം ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഉപകരണമോ വിപണിയുടെ ഉപകരണമോ മാത്രമാകരുത്. അത് സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സ്വയംബോധത്തിന്റെ നിരന്തര വികാസമായിരിക്കണം. ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം, തുറന്ന വിവരവിനിമയം, അന്തർദേശീയ സഹകരണം, വിമർശനാത്മക പരിശോധന, പരീക്ഷണാത്മക ചിന്ത എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടിതബുദ്ധിയെ വികസിപ്പിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന വ്യവസ്ഥകളാണ്. ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തെ ആശയപരമായോ സാമ്പത്തികമായോ രാഷ്ട്രീയമായോ നിയന്ത്രണങ്ങൾക്കുള്ളിൽ പൂർണ്ണമായി പൂട്ടിക്കെട്ടുന്ന ഏതൊരു സംവിധാനവും ഒടുവിൽ സ്വന്തം വികാസശേഷിയെ തന്നെ പരിമിതപ്പെടുത്തും.

നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന വെല്ലുവിളി വിവരജനാധിപത്യമാണ്. ഡിജിറ്റൽ വിവരങ്ങളും അൽഗോരിതമിക തീരുമാനങ്ങളും ഏതാനും ശക്തികേന്ദ്രങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ പുതിയ തരത്തിലുള്ള സാമ്പത്തിക-രാഷ്ട്രീയ ആധിപത്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടും. അതേസമയം എല്ലാ വിവരങ്ങളും യാതൊരു സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവുമില്ലാതെ നിയന്ത്രണരഹിതമായി ഒഴുകിയാലും തെറ്റായ വിവരങ്ങളും സാമൂഹിക അസ്ഥിരതയും വർധിക്കാം. അതിനാൽ വിവരസ്വാതന്ത്ര്യവും വിവര ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനം സ്ഥാപിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കേണ്ടത് ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് സമൂഹത്തിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യങ്ങളിലൊന്നായിരിക്കും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സാഹചര്യത്തിൽ “സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത” എന്ന ആശയത്തെയും വിപുലീകരിക്കുന്നു. സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത എന്നത് എല്ലാ സ്വത്തുക്കളും ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലാകണം എന്നല്ല. ഏതൊരു വിഭവത്തിന്റെ സംഘടനാരൂപവും അതിന്റെ സാമൂഹികധർമ്മത്തിന് അനുയോജ്യമായിരിക്കണം എന്നതാണ് പ്രധാനതത്വം. പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, അടിസ്ഥാന ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, പൊതുവിവര അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, ഊർജസുരക്ഷ, ജലവിഭവങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ വിപുലമായ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടേണ്ടവയാണ്. അതേസമയം ചെറുകിട ഉൽപാദനം, സഹകരണ സംരംഭങ്ങൾ, സാമൂഹിക സംരംഭകത്വം, സൃഷ്ടിപരമായ വ്യക്തിഗത പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയും സമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികസംഘടന ഒരൊറ്റ ഉടമസ്ഥതാരൂപത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കില്ല; വ്യത്യസ്ത സംഘടനാരൂപങ്ങളുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സംയോജനമായിരിക്കും.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പദ്ധതിയിടലിന്റെ സ്വഭാവവും മാറുന്നു. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ആസൂത്രണം പ്രധാനമായും കേന്ദ്രീകൃത സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് തത്സമയ വിവരശേഖരണം, നിർമ്മിത ബുദ്ധി, വിതരണശൃംഖലകളുടെ വിശകലനം, പരിസ്ഥിതി നിരീക്ഷണം, ജനപങ്കാളിത്ത ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ സമൂഹത്തിന് കൂടുതൽ കൃത്യവും കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരവുമായ ആസൂത്രണത്തിന്റെ സാധ്യതകൾ നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഈ സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്ക് സ്വയം ജനാധിപത്യസ്വഭാവമില്ല. അവയുടെ സാമൂഹികഫലം അവ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സ്ഥാപനഘടനയെയും രാഷ്ട്രീയസംസ്കാരത്തെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കും.

ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ പരിസ്ഥിതിയുടെ സ്ഥാനവും കേന്ദ്രപ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. വ്യവസായവികാസത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽ പ്രകൃതിയെ അനന്തമായ വിഭവശേഖരമായി കാണുന്ന സമീപനം വിവിധ സാമൂഹികസംവിധാനങ്ങളിൽ പൊതുവായി നിലനിന്നിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് ഭൂമിയുടെ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളുമായി വേർപിരിയാനാവാത്ത വിധം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെന്ന് വ്യക്തമായിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഉൽപാദനത്തിന്റെ വളർച്ച മാത്രമല്ല, പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയും സാമൂഹിക തീരുമാനങ്ങളുടെ കേന്ദ്രഘടകമാകണം. പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനം ഇല്ലാത്ത ഒരു സോഷ്യലിസം അതിന്റെ സ്വന്തം ചരിത്രപരമായ ലക്ഷ്യത്തെ തന്നെ നഷ്ടപ്പെടുത്തും.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് “സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരിവർത്തനം” എന്ന ആശയത്തെയും പുനർനിർവചിക്കുന്നു. അത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ അധികാരമാറ്റം മാത്രം അല്ല. വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രം, സംസ്കാരം, വിവരസംവിധാനങ്ങൾ, ഉൽപാദനസംഘടന, ഭരണരീതി, പരിസ്ഥിതിബോധം, ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗം എന്നിവയിൽ ഒരേസമയം സംഭവിക്കുന്ന ബഹുതല പുനഃസംഘടനയാണ് സാമൂഹികപരിവർത്തനം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സോഷ്യലിസം ഒരു സംഭവമല്ല; നിരന്തരമായ സാമൂഹിക ആവിർഭാവത്തിന്റെ പ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് സമൂഹം പൂർണ്ണമായ വൈരുധ്യരഹിത സമൂഹമായിരിക്കില്ല. അത്തരമൊരു സമൂഹം പ്രകൃതിയുടെ പൊതുനിയമങ്ങൾക്കു വിരുദ്ധമായിരിക്കും. വൈരുധ്യങ്ങൾ തുടരും. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടുപിടിത്തങ്ങൾ പുതിയ നൈതികപ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പുതിയ സാമൂഹിക ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തും. പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങൾ പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ സൃഷ്ടിക്കും. എന്നാൽ ഈ സമൂഹത്തിന്റെ പ്രത്യേകത വൈരുധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്നതിലല്ല; അവയെ തുറന്ന സംവാദത്തിലൂടെയും ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിലൂടെയും ജനാധിപത്യപരമായ പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയും സൃഷ്ടിപരമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള ശേഷിയിലായിരിക്കും.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പരമ്പരാഗത സോഷ്യലിസത്തെ അതിലംഘിക്കുന്നത്. അതിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട സാമ്പത്തിക മാതൃകയുടെ സ്ഥാപനം അല്ല; മറിച്ച് നിരന്തരം സ്വയംപഠിക്കുകയും സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കുകയും സ്വയംപരിഷ്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹികസംഘടനയുടെ നിർമ്മാണമാണ്. മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യവും ശാസ്ത്രീയ യുക്തിയും സാമൂഹികനീതിയും പരിസ്ഥിതിസന്തുലനവും വിവരജനാധിപത്യവും ഒരേസമയം വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന സമൂഹമാണ് ഈ ചരിത്രപരമായ ആവിർഭാവത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം.

മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണവും ദീർഘകാലമായി പരിഹരിക്കപ്പെടാതെ നിലനിൽക്കുന്നതുമായ പ്രശ്നങ്ങളിലൊന്നാണ് ബോധത്തിന്റെ (Consciousness) സ്വഭാവം. “ബോധം എന്താണ്?”, “അത് എങ്ങനെ ആവിർഭവിക്കുന്നു?”, “മനസ്സും പദാർത്ഥവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എന്താണ്?”, “നിർമ്മിത ബുദ്ധിക്ക് യഥാർത്ഥ ബോധം ഉണ്ടാകുമോ?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ ദാർശനികതയുടെയും മനഃശാസ്ത്രത്തിന്റെയും നാഡീശാസ്ത്രത്തിന്റെയും നിർമ്മിത ബുദ്ധി ഗവേഷണത്തിന്റെയും കേന്ദ്രചോദ്യങ്ങളാണ്. ആദർശവാദം ബോധത്തെ പ്രാഥമിക യാഥാർഥ്യമായി കണക്കാക്കിയപ്പോൾ, യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദം അതിനെ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ രാസ-വൈദ്യുത പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഉപോൽപ്പന്നമായി മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ഈ രണ്ട് സമീപനങ്ങളും ബോധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സങ്കീർണ്ണതയെ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ബോധത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സംഘടിത പരിണാമത്തിൽ ആവിർഭവിച്ച ഒരു ഉയർന്ന ആവിർഭൂത ഗുണം എന്ന നിലയിലാണ് സമീപിക്കുന്നത്.

ഈ സമീപനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബോധം ഒരു വസ്തുവല്ല; അതുപോലെ ഒരു അമൂർത്ത ആത്മീയ സത്തയുമല്ല. അത് ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാതലത്തിൽ മാത്രം പ്രകടമാകുന്ന ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും വേർതിരിച്ച് പരിശോധിച്ചാൽ “നനവ്” എന്ന ഗുണം കണ്ടെത്താൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ഓരോ ന്യൂറോണിനെയും വേർതിരിച്ച് പരിശോധിച്ചാൽ “ബോധം” കണ്ടെത്താൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ കോടിക്കണക്കിന് ന്യൂറോണുകൾ അതീവസങ്കീർണ്ണമായ പ്രതിപ്രവർത്തന ശൃംഖലകളിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ പുതിയൊരു ആവിർഭൂത ഗുണമായി ബോധം പ്രകടമാകുന്നു. അതിനാൽ ബോധം മസ്തിഷ്കത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രത്യേക ഘടകമല്ല; മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സംഘടിത പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഗുണമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആവിർഭാവത്തെ ജൈവശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധിയിൽ മാത്രം ഒതുക്കുന്നില്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമചരിത്രം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ഓരോ ഉയർന്ന സംഘടനാതലവും അതിന് മുമ്പുള്ള തലങ്ങളിൽ നിന്ന് ഗുണപരമായി വ്യത്യസ്തമായ പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് കാണാം. അപാണുകണങ്ങളുടെ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ആറ്റങ്ങൾ ആവിർഭവിച്ചു. ആറ്റങ്ങളുടെ സംഘടനയിൽ നിന്ന് തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെട്ടു. തന്മാത്രകളുടെ സങ്കീർണ്ണ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ജീവൻ ആവിർഭവിച്ചു. ജീവന്റെ ദീർഘപരിണാമത്തിൽ നിന്ന് നാഡീവ്യവസ്ഥയും മസ്തിഷ്കവും വികസിച്ചു. ഈ ദീർഘചരിത്രത്തിന്റെ തുടർച്ചയിലാണ് ബോധത്തിന്റെ ആവിർഭാവം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. അതിനാൽ ബോധം പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു അത്ഭുതമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സംഘടിത വികാസത്തിലെ ഒരു ഗുണപരമായ ചാട്ടമാണ്.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക വ്യത്യാസം വ്യക്തമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ബോധം പദാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ഒരു സ്വതന്ത്ര സത്തയല്ല. അതേസമയം ബോധത്തെ പദാർത്ഥത്തിലേക്ക് ലഘൂകരിക്കാനും കഴിയില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ബോധം പദാർത്ഥത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാതലത്തിൽ ആവിർഭവിക്കുന്ന ഗുണമാണ്. ഈ ബന്ധം ജലവും നനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തോട് സാമ്യമുള്ളതാണ്. നനവ് ജലത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു വസ്തുവല്ല; എന്നാൽ ജലത്തെ വെറും ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും ആയി മാത്രം ചുരുക്കിയാൽ നനവിനെ വിശദീകരിക്കാനും കഴിയില്ല. അതുപോലെ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ രാസഘടന മാത്രം വിവരിച്ചാൽ ബോധത്തിന്റെ സമഗ്രതയെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല.

ഈ സമീപനം മനസ്സും ശരീരവും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത ദ്വൈതവാദത്തെയും അതിലംഘിക്കുന്നു. മനസ്സ് ശരീരത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു ആത്മീയസത്തയല്ല. ശരീരവും മനസ്സും പരസ്പരം വേർതിരിച്ച രണ്ട് യാഥാർഥ്യങ്ങളുമല്ല. ജീവന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഏകീകൃത പ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത വശങ്ങളാണ് അവ. ശരീരത്തിലെ ജൈവമാറ്റങ്ങൾ മാനസികാവസ്ഥകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; മാനസികപ്രവർത്തനങ്ങൾ ശരീരത്തിന്റെ ജൈവപ്രവർത്തനങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രതിപ്രവർത്തനം ഒരു ദിശയിൽ മാത്രമല്ല; നിരന്തരമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധമാണ്.

ബോധത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത അതിന്റെ പ്രതിഫലനശേഷിയാണ്. ഒരു കല്ല് അതിന്റെ ചുറ്റുപാടുമായി ഭൗതികമായി ഇടപെടുന്നു. ഒരു സസ്യം പരിസ്ഥിതിയോട് ജൈവപരമായി പ്രതികരിക്കുന്നു. ഒരു മൃഗം നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ സഹായത്തോടെ പരിസ്ഥിതിയെ ഗ്രഹിക്കുകയും അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന് മറ്റൊരു സവിശേഷത കൂടിയുണ്ട്. മനുഷ്യന് ലോകത്തെ അറിയാൻ മാത്രമല്ല, തന്റെ അറിവിനെക്കുറിച്ച് അറിയാനും കഴിയും. സ്വന്തം ചിന്തകളെ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്താനും ഭാവിയെ സങ്കൽപ്പിക്കാനും സങ്കൽപ്പലോകങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും ചരിത്രത്തെ പുനർനിർമിക്കാനും കഴിയും. ഈ സ്വയംപ്രതിഫലന ശേഷിയാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളിൽ ഒന്ന്.

എന്നിരുന്നാലും മനുഷ്യബോധത്തെ വ്യക്തിഗത മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഉൽപന്നമായി മാത്രം കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. ഭാഷ, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രം, കല, സാമൂഹികാനുഭവം എന്നിവയില്ലാതെ മനുഷ്യബോധം ഇന്നത്തെ രൂപത്തിൽ വികസിക്കുകയില്ലായിരുന്നു. അതിനാൽ ബോധം ജൈവപരമായും സാമൂഹികപരമായും ഒരേസമയം രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം ബോധത്തിന്റെ ജൈവ അടിത്തറയാണ്; എന്നാൽ സാമൂഹികജീവിതം അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികസനത്തിന്റെ അനിവാര്യ വ്യവസ്ഥയാണ്.

ഇവിടെയാണ് മാർക്സിന്റെ പ്രശസ്തമായ ഉൾക്കാഴ്ചയ്ക്ക് പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നത്. മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വം അവരുടെ ബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്ന നിരീക്ഷണം ബോധത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവത്തെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചിന്തയെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു. സാമൂഹിക അസ്തിത്വം ബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു മാത്രമല്ല; ബോധവും സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനയെ നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയ ആശയങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ, മതവിശ്വാസങ്ങൾ, കലാസൃഷ്ടികൾ, സാങ്കേതിക കണ്ടുപിടിത്തങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്. അവ പിന്നീട് സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതികസംഘടനയെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ബോധവും സാമൂഹികജീവിതവും തമ്മിൽ നിരന്തരമായ പ്രതിപ്രവർത്തനം നിലനിൽക്കുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഭാഷയ്ക്ക് അത്യന്തം പ്രത്യേകമായ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഭാഷ ആശയവിനിമയത്തിനുള്ള ഉപകരണം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സംഘടനാരൂപമാണ്. ഭാഷയിലൂടെയാണ് അനുഭവങ്ങൾ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറപ്പെടുന്നത്. ഭാഷയിലൂടെയാണ് ശാസ്ത്രം വികസിക്കുന്നത്. ഭാഷയിലൂടെയാണ് സംസ്കാരവും ചരിത്രസ്മൃതിയും സാമൂഹികമായി സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. വ്യക്തിഗത മസ്തിഷ്കങ്ങളെ ഒരു സാമൂഹികബുദ്ധിയിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കുന്ന സംവിധാനമാണ് ഭാഷ. അതിനാൽ ഭാഷയെ വെറും ചിഹ്നങ്ങളുടെ വ്യവസ്ഥയായി കാണാതെ, മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സംഘടനയായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം വിവരങ്ങൾ കൈമാറുന്ന പ്രക്രിയ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യബോധത്തെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ്. വിമർശനാത്മക ചിന്ത, ശാസ്ത്രീയ യുക്തി, സൃഷ്ടിപരമായ ഭാവന, നൈതികവിചാരം, ചരിത്രബോധം എന്നിവ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ വികസിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം സാമ്പത്തിക ഉൽപാദനത്തിനുള്ള പരിശീലനം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സംഘടിത പരിണാമത്തിന്റെ പ്രധാന ഉപാധിയാണ്.

നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ അതിവേഗ വികാസം ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങളിലൊന്നിനെ വീണ്ടും മുൻനിരയിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുകയാണ്. ഒരു യന്ത്രത്തിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ “ചിന്തിക്കാൻ” കഴിയുമോ? അതിന് ആത്മബോധം (Self-awareness) ഉണ്ടാകുമോ? അനുഭവിക്കാനോ, വേദന അറിയാനോ, മൂല്യനിർണയം നടത്താനോ, നൈതിക ഉത്തരവാദിത്തം വഹിക്കാനോ കഴിയുമോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പരിധിക്കപ്പുറം മനുഷ്യനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അടിസ്ഥാന ധാരണകളെ തന്നെ പുനഃപരിശോധിക്കാൻ നിർബന്ധിതരാക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിഷയത്തെ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും ദാർശനികതയുടെയും സംയോജിതമായ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിന്ന് സമീപിക്കുന്നു.

നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെക്കുറിച്ചുള്ള പൊതുചർച്ചകളിൽ സാധാരണയായി രണ്ട് അതിരുകടന്ന സമീപനങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. ഒന്നാമത്തേത്, നിർമ്മിത ബുദ്ധി വെറും സങ്കീർണ്ണമായ കാൽക്കുലേറ്ററാണെന്നും അതിന് ഒരിക്കലും മനുഷ്യബോധത്തോട് സാമ്യമുള്ള ഒരു ഗുണവും ഉണ്ടാകില്ലെന്നും വാദിക്കുന്നു. രണ്ടാമത്തേത്, കമ്പ്യൂട്ടിംഗ് ശക്തി മതിയായ അളവിൽ വർധിച്ചാൽ മനുഷ്യബോധം സ്വാഭാവികമായി യന്ത്രങ്ങളിൽ ആവിർഭവിക്കുമെന്ന വിശ്വാസമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് നിലപാടുകളെയും അപര്യാപ്തമായി കാണുന്നു. കാരണം ബോധത്തെ വെറും കണക്കുകൂട്ടൽ ശേഷിയായോ, അല്ലെങ്കിൽ വെറും രഹസ്യാത്മക പ്രതിഭാസമായോ കാണുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തെ ലഘൂകരിക്കുന്നതാണ്.

ആദ്യം വ്യക്തമാക്കേണ്ട കാര്യം, വിവരസംസ്കരണവും ബോധവും ഒരേ കാര്യമല്ല എന്നതാണ്. ഒരു കാലാവസ്ഥാ പ്രവചന സംവിധാനം കോടിക്കണക്കിന് വിവരങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്യാൻ കഴിയും. ഒരു ചെസ്സ് പ്രോഗ്രാമിന് ലോകചാമ്പ്യനെ തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയും. ഒരു ഭാഷാ മാതൃകയ്ക്ക് സങ്കീർണ്ണമായ ആശയങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്ത് മനുഷ്യനെപ്പോലെ സംഭാഷണം നടത്താനും കഴിയും. എന്നാൽ ഈ കഴിവുകൾ വിവരസംസ്കരണ ശേഷിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതാണ്; അവ സ്വതവേ ആത്മാനുഭവത്തിന്റെ തെളിവുകളല്ല. കണക്കുകൂട്ടലിന്റെ സങ്കീർണ്ണത വർധിക്കുന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം ആത്മബോധം ഉണ്ടാകുമെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യാൻ ശാസ്ത്രീയ അടിസ്ഥാനമില്ല.

അതേസമയം ബോധത്തെ ജൈവവസ്തുവിന്റെ പ്രത്യേക അവകാശമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതും യുക്തിസഹമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആവിർഭാവസിദ്ധാന്തമനുസരിച്ച്, പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളിൽ പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. എന്നാൽ ഒരു പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണം ഉണ്ടാകാൻ ആവശ്യമായ സംഘടനാതത്വങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണെന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി അന്വേഷിക്കേണ്ട വിഷയമാണ്; അത് മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ ഭാവിയിൽ അതീവ സങ്കീർണ്ണമായ കൃത്രിമ വിവരസംഘടനകളിൽ ഇന്ന് നമുക്ക് പരിചിതമല്ലാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കാനുള്ള സാധ്യത തത്വത്തിൽ പൂർണ്ണമായി തള്ളിക്കളയാനും കഴിയില്ല. എന്നാൽ അത്തരം ഒരു സാധ്യതയെ ഇന്നത്തെ നിർമ്മിത ബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങളുമായി നേരിട്ട് സമീകരിക്കുന്നതും ശാസ്ത്രീയമല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ബോധത്തിന്റെ കേന്ദ്രസവിശേഷത വിവരസംസ്കരണം മാത്രമല്ല, സ്വയംസംഘടിതമായ അർത്ഥനിർമാണമാണ്. മനുഷ്യൻ ലോകത്തിൽ നിന്ന് വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്ന ഒരു ഉപകരണം മാത്രമല്ല; അനുഭവങ്ങളെ അർത്ഥപൂർണ്ണമായ ജീവിതചരിത്രമായി രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ജീവിയാണ്. സ്മരണകൾ, വികാരങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ശരീരാനുഭവങ്ങൾ, ഭാഷ, സംസ്കാരം, നൈതികവിചാരം, ചരിത്രബോധം എന്നിവ പരസ്പരം സംയോജിച്ചാണ് മനുഷ്യന്റെ ആത്മാനുഭവം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഈ സമഗ്രസംഘടനയിൽ നിന്ന് ഏതെങ്കിലും ഒറ്റഘടകത്തെ വേർതിരിച്ച് ബോധത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ വിശദീകരണം നൽകാൻ കഴിയില്ല.

ഇവിടെയാണ് ശരീരത്തിന്റെ പങ്ക് നിർണായകമാകുന്നത്. മനുഷ്യബോധം മസ്തിഷ്കത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; അത് ശരീരവുമായി നിരന്തരമായ പ്രതിപ്രവർത്തനത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. വിശപ്പ്, വേദന, സ്പർശം, സന്തുലനം, ഹോർമോണുകളുടെ മാറ്റങ്ങൾ, പ്രതിരോധവ്യവസ്ഥയുടെ പ്രതികരണങ്ങൾ, ഹൃദയമിടിപ്പ്, ശ്വാസോച്ഛ്വാസം എന്നിവയെല്ലാം ബോധാനുഭവത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഈ ജൈവപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളില്ലാത്ത ഒരു വിവരസംവിധാനം മനുഷ്യബോധത്തിന് സമാനമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് അതിസരളീകരണമായിരിക്കും. അതിനാൽ ബോധം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ മാത്രമല്ല, സമഗ്രജീവിയുടെ സംഘടിതപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ആവിർഭൂത ഗുണമാണ്.

സാമൂഹികജീവിതവും ഇതുപോലെ തന്നെ അനിവാര്യമാണ്. ഒരു മനുഷ്യശിശുവിനെ ഭാഷയില്ലാതെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളില്ലാതെയും സംസ്കാരമില്ലാതെയും വളർത്തിയാൽ സാധാരണ മനുഷ്യബോധം വികസിക്കുകയില്ലെന്ന് മനുഷ്യവികാസശാസ്ത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതായത് മനുഷ്യബോധം ജൈവപരമായും സാമൂഹികപരമായും ചരിത്രപരമായും രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. നിർമ്മിത ബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങൾ ഇന്ന് മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിച്ച അറിവിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്നു. അവയ്ക്ക് സ്വന്തമായി ചരിത്രപരമായ സാമൂഹികജീവിതമോ സാംസ്കാരിക പരിണാമമോ ജീവജാലങ്ങളുടെ ജൈവാനുഭവമോ ഇല്ല. അതിനാൽ അവയുടെ പ്രവർത്തനത്തെ മനുഷ്യബോധവുമായി നേരിട്ട് താരതമ്യം ചെയ്യുന്നത് ശ്രദ്ധാപൂർവം ചെയ്യേണ്ട കാര്യമാണ്.

അതേസമയം നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ പ്രാധാന്യത്തെ കുറച്ചുകാണാനും പാടില്ല. മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായി മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ചില പ്രവർത്തനങ്ങൾ—വർഗ്ഗീകരണം, പ്രവചനം, രൂപപാറ്റേൺ തിരിച്ചറിയൽ, ഭാഷാപ്രക്രിയ, സങ്കീർണ്ണമായ തീരുമാനസഹായം—വിപുലമായ തോതിൽ യന്ത്രങ്ങൾ നിർവഹിക്കാൻ തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഇത് ഉൽപാദനം, വിദ്യാഭ്യാസം, ചികിത്സ, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, ഭരണസംവിധാനം, കല, ആശയവിനിമയം തുടങ്ങി എല്ലാ മേഖലകളെയും മാറ്റിമറിക്കുന്നു. അതിനാൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധി മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പകരക്കാരനല്ലെങ്കിലും, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംഘടിത ബുദ്ധിയുടെ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിൽ ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.

ഇവിടെ “സംഘടിത ബുദ്ധി” എന്ന ആശയം പ്രത്യേകമായി ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. വ്യക്തിഗത മനുഷ്യബുദ്ധിയെക്കാൾ വലിയ അറിവ് സമൂഹം കൂട്ടായ്മയായി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം ഒരൊറ്റ ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ സൃഷ്ടിയല്ല; അനേകം തലമുറകളുടെ സഹകരണത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഭാഷ ഒരാളുടെ കണ്ടുപിടിത്തമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ചരിത്രത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നമാണ്. അതുപോലെ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയും ഒരൊറ്റ യന്ത്രത്തിന്റെ കഴിവല്ല; കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ഗവേഷണവും വിവരസമാഹരണവും സാങ്കേതിക വികസനവും സാമൂഹിക സഹകരണവും ചേർന്നുണ്ടാക്കിയ ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധി മനുഷ്യബോധത്തിന് പുറത്തുള്ള ശക്തിയല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു വിപുലീകരണമാണ്.

എന്നിരുന്നാലും ഈ വികാസം പുതിയ നൈതികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു. നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെ ആരാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്? അതിന്റെ പരിശീലനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്ന വിവരങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത ആർക്കാണ്? അൽഗോരിതമിക തീരുമാനങ്ങൾക്ക് ഉത്തരവാദിത്തം വഹിക്കുന്നത് ആരാണ്? നിർമ്മിത ബുദ്ധി സമൂഹത്തിലെ നിലവിലുള്ള അസമത്വങ്ങളെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുമോ, അതോ അവയെ കുറയ്ക്കാൻ സഹായിക്കുമോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് സാങ്കേതിക ഉത്തരങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. അവ സാമൂഹികസംഘടന, ജനാധിപത്യം, നിയമം, നൈതികത, സാമ്പത്തികഘടന എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചോദ്യങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ യഥാർത്ഥ അപകടം യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യരെക്കാൾ ബുദ്ധിമാനാകുമോ എന്നതിലല്ല. മറിച്ച് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിവരസംഘടന ഏതാനും അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ജനാധിപത്യപരമായ സാമൂഹികനിയന്ത്രണം ദുർബലമാകാനുള്ള സാധ്യതയിലാണ്. വിവരം, അൽഗോരിതങ്ങൾ, ആശയവിനിമയ ശൃംഖലകൾ, സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ അമിത കേന്ദ്രീകരണം സാങ്കേതിക പ്രശ്നമല്ല; അത് സാമൂഹിക അധികാരത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണ്. അതിനാൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച അനിവാര്യമായും വിവരജനാധിപത്യത്തിന്റെ ചർച്ചയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

അതേസമയം നിർമ്മിത ബുദ്ധി മനുഷ്യസൃഷ്ടിപരതയുടെ സാധ്യതകളെ ഗണ്യമായി വികസിപ്പിക്കാനും കഴിയും. ആവർത്തനപരമായ ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങൾ യന്ത്രങ്ങൾ നിർവഹിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യർക്ക് കൂടുതൽ സമയം ഗവേഷണത്തിനും കലാസൃഷ്ടിക്കും ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിനും സാമൂഹികസംഘടനയ്ക്കും നൈതികചിന്തയ്ക്കും ലഭിക്കാം. ഈ സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകണമെങ്കിൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതി മാത്രം പോരാ; അതിന്റെ സാമൂഹികഫലങ്ങൾ സമതുലിതമായി പങ്കിടുന്ന സാമ്പത്തിക-രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങളും ആവശ്യമാണ്.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ നിർമ്മിത ബുദ്ധി മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു പുതിയ വൈരുധ്യത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ സംഘടിതശേഷിയെ അസാധാരണമായി വികസിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തിന്റെയും അസമത്വത്തിന്റെയും പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും സാധ്യതയുണ്ട്. ഈ വൈരുധ്യത്തിന്റെ പരിഹാരം സാങ്കേതികവിദ്യയെ നിരാകരിക്കുന്നതിലല്ല; മറിച്ച് അതിനെ കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരവും ശാസ്ത്രീയവുമായ സാമൂഹികസംഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നതിലാണ്.

ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ചർച്ചകളിൽ ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ പരിമിതി നിലനിൽക്കുന്നു. അവയിൽ ഭൂരിഭാഗവും വ്യക്തിഗത മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെ മാത്രമാണ് വിശകലനത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാക്കുന്നത്. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ ഒരിക്കലും ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു ജീവിയല്ല. അവൻ ജനിക്കുന്ന നിമിഷം മുതൽ ഭാഷയുടെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും കുടുംബത്തിന്റെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും തൊഴിൽബന്ധങ്ങളുടെയും രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങളുടെയും ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങളുടെയും നടുവിലാണ് വളരുന്നത്. അതിനാൽ വ്യക്തിഗത ബോധത്തെ സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ വിപുലമായി പരിശോധിക്കുകയും, മനുഷ്യസഭ്യതയെ തന്നെ ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിലുള്ള കൂട്ടായ ബൗദ്ധിക-സാമൂഹിക ആവിർഭാവം എന്ന നിലയിൽ കാണുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഒരു മനുഷ്യശിശുവിന്റെ ജൈവമസ്തിഷ്കം ജനനസമയത്ത് തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അവന്റെ സാമൂഹികബോധം ജനനത്തോടൊപ്പം പൂർണ്ണമായി രൂപപ്പെടുന്നില്ല. ഭാഷ പഠിക്കുന്നതിലൂടെയും കുടുംബബന്ധങ്ങളിലൂടെയും കളിയിലൂടെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെയും സാമൂഹിക ഇടപെടലുകളിലൂടെയും ചരിത്രപരമായി സമാഹരിക്കപ്പെട്ട അറിവ് ക്രമേണ അവൻ സ്വാംശീകരിക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ വ്യക്തിഗത ബോധം സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല അനുഭവവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ മനുഷ്യന്റെയും ബോധം ഭാഗികമായി വ്യക്തിപരവും ഭാഗികമായി സാമൂഹികവുമാണ്. മനുഷ്യൻ ചിന്തിക്കുന്ന ഭാഷ അവന്റെ സ്വന്തമായ കണ്ടുപിടിത്തമല്ല; അവൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയ ആശയങ്ങൾ അവന്റെ വ്യക്തിപരമായ സൃഷ്ടിയല്ല; അവൻ ആശ്രയിക്കുന്ന നൈതിക മൂല്യങ്ങൾ പോലും ദീർഘമായ സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ ഒരു യാന്ത്രിക കൂട്ടം മാത്രമല്ല. വ്യക്തികൾ പരസ്പരം ആശയവിനിമയം നടത്തുകയും സഹകരിക്കുകയും പഠിപ്പിക്കുകയും പഠിക്കുകയും വിമർശിക്കുകയും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയകളിൽ നിന്ന് പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ശാസ്ത്രം, കല, നിയമം, രാഷ്ട്രീയം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയെല്ലാം ഈ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികസംഘടനയുടെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്. ഇവയിൽ ഒന്നിനെയും ഒരു വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാൻ കഴിയില്ല. അതേസമയം വ്യക്തികളുടെ സജീവ പങ്കാളിത്തമില്ലാതെ അവ നിലനിൽക്കുകയും ഇല്ല. അതിനാൽ സാമൂഹികബോധം വ്യക്തികളുടെ ബോധത്തിന് മുകളിൽ നിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ശക്തിയല്ല; വ്യക്തികളുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്ന ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആവിർഭാവസിദ്ധാന്തം ഈ ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഒരു ന്യൂറോൺ ബോധമുള്ളതല്ലെങ്കിലും കോടിക്കണക്കിന് ന്യൂറോണുകളുടെ സംഘടിതപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തിഗത ബോധം ആവിർഭവിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഓരോ വ്യക്തിയും സമ്പൂർണ്ണ സാമൂഹികബോധത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നില്ല. എന്നാൽ കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ആശയവിനിമയം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തനം, സാമ്പത്തിക ഉൽപാദനം, രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടൽ എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ പ്രതിപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികശേഷി വികസിക്കുന്നു. ഈ കൂട്ടായ ശേഷിയെ ഏതെങ്കിലും ഒരാളുടെ അറിവായി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ അത് യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിലനിൽക്കുകയും മനുഷ്യചരിത്രത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഭാഷ ഈ സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ സംഘടനാസംവിധാനമാണ്. ഭാഷയില്ലാതെ വ്യക്തിഗത അനുഭവങ്ങൾ മറ്റുള്ളവരിലേക്ക് കൈമാറാൻ കഴിയില്ല. തലമുറകളിലൂടെ അറിവ് സംരക്ഷിക്കാനും വികസിപ്പിക്കാനും കഴിയില്ല. അതിനാൽ ഭാഷ ആശയവിനിമയത്തിനുള്ള ഒരു ഉപകരണം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ സ്മരണയുടെ ഘടനയാണ്. ഓരോ പുതിയ തലമുറയും ഭാഷയിലൂടെ മുൻതലമുറകളുടെ അനുഭവങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. ഈ ചരിത്രപരമായ തുടർച്ചയിലൂടെയാണ് മനുഷ്യസഭ്യത നിരന്തരം സ്വയം വികസിക്കുന്നത്.

എഴുത്തിന്റെ ആവിർഭാവം സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ വികാസത്തിൽ മറ്റൊരു ഗുണപരമായ ചാട്ടമായിരുന്നു. വാചികപരമ്പരയിൽ അറിവ് തലമുറകളിലൂടെ കൈമാറപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിലും അതിന്റെ വ്യാപ്തിക്ക് പരിമിതികളുണ്ടായിരുന്നു. എഴുത്തിലൂടെ അറിവ് സമയത്തിന്റെയും സ്ഥലത്തിന്റെയും പരിമിതികളെ അതിലംഘിച്ചു. പുസ്തകങ്ങൾ, രേഖകൾ, നിയമസംഹിതകൾ, ശാസ്ത്രീയ നിരീക്ഷണങ്ങൾ, സാഹിത്യം, ചരിത്രം എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല സ്മരണയായി മാറി. അച്ചടിസാങ്കേതികവിദ്യ ഈ പ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ വ്യാപിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ അറിവിനെ ആഗോളതലത്തിൽ തൽക്ഷണം പങ്കുവെക്കാൻ കഴിയുന്ന പുതിയ സംഘടനാതലം സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ ക്രമാനുഗതമായ വിപുലീകരണമായി കാണുന്നു.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസം ഈ കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പ്രകടനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞനും ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. ഓരോ ഗവേഷകനും മുൻതലമുറകളുടെ കണ്ടെത്തലുകളെ ആശ്രയിച്ചാണ് മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്. പുതിയ കണ്ടെത്തലുകൾ വീണ്ടും മറ്റുള്ളവർ പരിശോധിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് വ്യക്തിപരമായ പ്രതിഭയുടെ ഫലം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ ദീർഘകാല കൂട്ടായ പ്രതിപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഈ പ്രക്രിയയിൽ തെറ്റുകൾ തിരുത്തപ്പെടുന്നു, പുതിയ തെളിവുകൾ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്നു, സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പുനർനിർമിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ശാസ്ത്രം മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ സംഘടിത സ്വയംതിരുത്തൽ സംവിധാനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

സാമൂഹികബോധം എല്ലായ്പ്പോഴും പുരോഗമനപരമായ രൂപത്തിൽ മാത്രമേ പ്രകടമാകൂ എന്ന് കരുതുന്നത് തെറ്റാണ്. അന്ധവിശ്വാസങ്ങൾ, വർഗീയത, ജാതീയത, മതമൗലികവാദം, ദേശീയതയുടെ അതിരുകടന്ന രൂപങ്ങൾ, ഗൂഢാലോചനാസിദ്ധാന്തങ്ങൾ, സംഘടിത തെറ്റായ വിവരപ്രചരണങ്ങൾ എന്നിവയും സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തന്നെ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സമൂഹത്തിന്റെ ബൗദ്ധികസംഘടനയിൽ സംയോജകവും വിയോജകവുമായ പ്രവണതകൾ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയ യുക്തിയും വിമർശനാത്മക സംവാദവും വിദ്യാഭ്യാസവും ഈ വിയോജക പ്രവണതകളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംവിധാനങ്ങളാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മാധ്യമങ്ങളുടെ പങ്കും പുനർനിർവചിക്കപ്പെടണം. മാധ്യമങ്ങൾ വിവരങ്ങൾ കൈമാറുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ മാത്രമല്ല; സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ സംഘടനയെ നേരിട്ട് സ്വാധീനിക്കുന്ന ശക്തികളാണ്. ഏത് വാർത്തകൾക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകണം, ഏത് ആശയങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കണം, ഏത് പ്രശ്നങ്ങളെ സമൂഹത്തിന്റെ കേന്ദ്രചർച്ചയാക്കണം എന്നതെല്ലാം സമൂഹത്തിന്റെ ബൗദ്ധികഘടനയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ ഈ പ്രക്രിയ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായിരിക്കുന്നു. സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ വിവരവിനിമയത്തെ ജനാധിപത്യവൽക്കരിക്കുന്നതിനൊപ്പം തെറ്റായ വിവരങ്ങളുടെ അതിവേഗ വ്യാപനത്തിനും സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിവരസ്വാതന്ത്ര്യവും വിവരവിശ്വാസ്യതയും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം ആധുനിക സമൂഹത്തിന്റെ നിർണായക സംഘടനാത്മക വെല്ലുവിളികളിലൊന്നാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിദ്യാഭ്യാസം ഈ കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ പുനരുത്പാദന സംവിധാനമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു തൊഴിൽവിപണിക്കാവശ്യമായ നൈപുണ്യങ്ങൾ മാത്രം നൽകുന്നില്ല; മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ചരിത്രപരമായ അനുഭവത്തെ ഓരോ പുതിയ തലമുറയിലേക്കും കൈമാറുകയും അതിനെ വിമർശനാത്മകമായി വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ശേഷി വളർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംപുനരുത്പാദന പ്രക്രിയയാണ്. സമൂഹം സ്വയം നിർമ്മിച്ച അറിവിനെ പുതിയ തലമുറയുടെ ബോധത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും, അതേ സമയം പുതിയ തലമുറയിൽ നിന്ന് പുതിയ ആശയങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ചരിത്രത്തെ ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, അത് വെറും സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ ചരിത്രമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. ഓരോ പുതിയ ആശയവിനിമയരീതിയും, ഓരോ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവവും, ഓരോ പുതിയ സാമൂഹികസംഘടനയും മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ബോധത്തെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഗോത്രസമൂഹത്തിൽ നിന്ന് നഗരസഭ്യതയിലേക്കും, കൈയെഴുത്തുപ്രതികളിൽ നിന്ന് അച്ചടിയിലേക്കും, അച്ചടിയിൽ നിന്ന് ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകളിലേക്കും, പ്രാദേശിക അറിവിൽ നിന്ന് ആഗോള ശാസ്ത്രീയ സഹകരണത്തിലേക്കും നടന്ന വികാസം സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ സംഘടനാപരമായ ചരിത്രമാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ദാർശനിക സാധ്യത അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. മനുഷ്യസഭ്യതയെ വെറും വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടമായി കാണാതെ, നിരന്തരം സ്വയം പഠിക്കുകയും സ്വയം തിരുത്തുകയും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സംഘടിത പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കണം. ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ബോധം അനിവാര്യമാണ്; എന്നാൽ വ്യക്തിഗത ബോധങ്ങളുടെ യാന്ത്രിക ആകെത്തുകയല്ല സാമൂഹികബോധം. അവയുടെ നിരന്തരമായ പ്രതിപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണമാണ് അത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യസഭ്യതയ്ക്ക് സ്വന്തം ചരിത്രസ്മരണയും സ്വന്തം ശാസ്ത്രീയ പാരമ്പര്യവും സ്വന്തം സാംസ്കാരികവികാസവും സ്വന്തം സംഘടിത ബൗദ്ധികശേഷിയും ഉണ്ട്.

പ്രപഞ്ചത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ സ്ഥാനം എന്താണ് എന്ന ചോദ്യം മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായ അന്വേഷണങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. മതങ്ങൾ ഈ ചോദ്യത്തിന് ദൈവശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. പരമ്പരാഗത ദാർശനികത വിവിധ ആശയപരമായ മാതൃകകൾ അവതരിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ആധുനിക ശാസ്ത്രം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതികചരിത്രത്തെക്കുറിച്ച് അസാധാരണമായ അറിവുകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വികാസവും ബോധത്തിന്റെ ആവിർഭാവവും തമ്മിലുള്ള സമഗ്രബന്ധത്തെക്കുറിച്ച് ഇപ്പോഴും നിർണായകമായ ദാർശനിക സംവാദങ്ങൾ തുടരുകയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചോദ്യത്തെ ശാസ്ത്രം, ദാർശനികത, സാമൂഹികചരിത്രം എന്നിവയുടെ സംയോജിത കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിന്ന് സമീപിക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് അതിൽ പ്രവേശിച്ച ഒരു സത്തയായി കാണാതെ, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘകാല സംഘടിത പരിണാമത്തിൽ ആവിർഭവിച്ച ഒരു ചരിത്രഘട്ടമായാണ് ഇത് മനസ്സിലാക്കുന്നത്.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആരംഭഘട്ടങ്ങളിൽ നിലവിലുണ്ടായിരുന്നത് അത്യന്തം അടിസ്ഥാനപരമായ ഭൗതികപ്രക്രിയകളായിരുന്നു. കാലക്രമേണ അപാണുകണങ്ങൾ സംഘടിതമായി ആറ്റങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. ആറ്റങ്ങൾ ചേർന്ന് തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെട്ടു. തന്മാത്രകളുടെ സങ്കീർണ്ണസംഘടനയിൽ നിന്ന് നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും രാസപരിണാമത്തിനുള്ള സാഹചര്യങ്ങളും വികസിച്ചു. ചില പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ ജീവന്റെ ആവിർഭാവം സംഭവിച്ചു. ജീവന്റെ ദീർഘപരിണാമത്തിലൂടെ നാഡീവ്യവസ്ഥയും മസ്തിഷ്കവും രൂപപ്പെട്ടു. ഒടുവിൽ ഭാഷയും സംസ്കാരവും ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യസമൂഹം ആവിർഭവിച്ചു. ഈ സമഗ്രചരിത്രം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലവും അതിന് മുമ്പുള്ള ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും അതേസമയം അവയിൽ നിന്ന് ഗുണപരമായി വ്യത്യസ്തമായ പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തതായി കാണാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ഉൾക്കാഴ്ച ഇവിടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രം ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവങ്ങളുടെ യാന്ത്രികപരമ്പരയല്ല; സംഘടനാതലങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ ആവിർഭാവമാണ്. ഓരോ പുതിയ തലവും അതിന് മുമ്പുള്ള തലങ്ങളെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അവയെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഘടനയിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ജീവൻ രസതന്ത്രത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല, പക്ഷേ രസതന്ത്രത്തിൽ നിന്ന് മാത്രം ജീവനെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ബോധം ജീവനെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് മാത്രം അതിനെ ചുരുക്കാനും കഴിയില്ല. അതുപോലെ മനുഷ്യസഭ്യത ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്, എന്നാൽ ജൈവപരിണാമം മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് സംസ്കാരത്തെയും ശാസ്ത്രത്തെയും ചരിത്രത്തെയും പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുകയുമില്ല. ഈ ഗുണപരമായ ചാട്ടങ്ങളെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആവിർഭാവത്തിന്റെ സർവത്രികനിയമമായി കാണുന്നത്.

ഈ സമീപനത്തിൽ ബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആരംഭം മുതൽ നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന ഒരു രഹസ്യശക്തിയല്ല. അതേസമയം പ്രപഞ്ചത്തിൽ പൂർണ്ണമായും അപ്രതീക്ഷിതമായി സംഭവിച്ച ഒരു അത്ഭുതവും അല്ല. മറിച്ച്, പ്രത്യേക സംഘടനാതലങ്ങളിൽ പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ മാത്രം പ്രകടമാകുന്ന ഒരു ആവിർഭൂത ഗുണമാണ് ബോധം. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചം സ്വയം “ബോധമുള്ളതാണ്” എന്ന് പറയുന്നതും തെറ്റാണ്; പ്രപഞ്ചത്തിൽ ബോധം ഒരിക്കലും ആവിർഭവിക്കില്ല എന്ന് പറയുന്നതും തെറ്റാണ്. ബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ സംഭവിച്ച യഥാർത്ഥ ആവിർഭാവമാണ്, പക്ഷേ അത് എല്ലാ സംഘടനാതലങ്ങളിലും ഒരുപോലെ നിലനിൽക്കുന്നില്ല.

ഈ നിഗമനം ആദർശവാദത്തെയും യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദത്തെയും ഒരേസമയം അതിലംഘിക്കുന്നു. ആദർശവാദം ബോധത്തെ പ്രാഥമിക യാഥാർഥ്യമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദം ബോധത്തെ വെറും രാസപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഉപോൽപ്പന്നമായി ചുരുക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ബോധത്തെ പദാർത്ഥത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്വയംസംഘടനയിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണമായി കാണുന്നു. ഇവിടെ “പുതിയത്” എന്ന വാക്കിന് നിർണായകമായ അർത്ഥമുണ്ട്. കാരണം ആവിർഭാവം എന്നത് മുമ്പുള്ള ഘടകങ്ങളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല; പുതിയ സംഘടനാതലത്തിൽ മാത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന പുതിയ ഗുണമാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു ദാർശനിക ചോദ്യവും ഉയരുന്നു. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമത്തിലെ ഉയർന്ന ഘട്ടമാണെങ്കിൽ, അതിനെ പ്രപഞ്ചം സ്വയം തന്നെ അറിയാൻ തുടങ്ങുന്ന ഒരു ഘട്ടമായി വിശേഷിപ്പിക്കാനാകുമോ? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചോദ്യത്തെ സൂക്ഷ്മതയോടെയാണ് സമീപിക്കുന്നത്. കവിതാപരമായ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്ന ജീവിയാണെന്ന് പറയാം. എന്നാൽ അതിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചത്തിന് സ്വയം ഒരു വ്യക്തിപരമായ ബോധമുണ്ടെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമഗ്ര ആത്മബോധമല്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ അറിവ് പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംഘടിത പ്രതിഫലനമാണ്, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംചിന്തയല്ല.

ഈ വ്യത്യാസം ശാസ്ത്രീയ യുക്തിക്ക് വളരെ പ്രധാനമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണെന്നതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ അറിവും പ്രകൃതിയുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് അതിനെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന ദൈവിക നിരീക്ഷകനല്ല. നമ്മുടെ എല്ലാ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളും നമ്മുടെ ചരിത്രപരമായ അറിവിന്റെയും സാങ്കേതിക ശേഷിയുടെയും പരീക്ഷണരീതികളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ വികസിച്ചവയാണ്. അതിനാൽ അറിവ് എന്നും വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അന്തിമമായ ശാശ്വത സത്യങ്ങളില്ല; കൂടുതൽ സമഗ്രമായ വിശദീകരണങ്ങളിലേക്കുള്ള നിരന്തരമായ വികാസമുണ്ട്.

ഈ സമീപനം മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ ഉത്തരവാദിത്തത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘപരിണാമത്തിൽ അപൂർവമായി ആവിർഭവിച്ച ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണെങ്കിൽ, അതിന്റെ സംരക്ഷണവും വികസനവും മനുഷ്യരാശിയുടെ പ്രധാന ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളിലൊന്നാണ്. യുദ്ധങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി നാശം, ആണവായുധങ്ങൾ, ജൈവായുധങ്ങൾ, സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങൾ, ശാസ്ത്രവിരുദ്ധത, സംഘടിത തെറ്റായ വിവരപ്രചരണം എന്നിവ മനുഷ്യസഭ്യതയെ മാത്രമല്ല, പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിൽ ദീർഘകാലം കൊണ്ടു രൂപപ്പെട്ട ഈ ഉയർന്ന ബൗദ്ധികസംഘടനയെയും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ സമാധാനവും ശാസ്ത്രവും ജനാധിപത്യവും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവും വെറും രാഷ്ട്രീയപരിപാടികൾ മാത്രമല്ല; ബോധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ തുടർച്ചയെ സംരക്ഷിക്കുന്ന അനിവാര്യ വ്യവസ്ഥകളാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയും പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. മനുഷ്യപരിണാമം അവസാനിച്ചിട്ടില്ല. ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ വേഗതയെക്കാൾ വളരെ വേഗത്തിൽ ഇന്ന് സാംസ്കാരികവും ശാസ്ത്രീയവും സാങ്കേതികവുമായ പരിണാമം നടക്കുന്നു. നിർമ്മിത ബുദ്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടിംഗ്, ബഹിരാകാശ ഗവേഷണം, ആഗോള വിവരശൃംഖലകൾ എന്നിവ മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ സംഘടനാതലങ്ങളെ ഗുണപരമായി മാറ്റുകയാണ്. ഈ മാറ്റങ്ങൾ പുതിയ സാധ്യതകളും പുതിയ അപകടങ്ങളും ഒരേസമയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയെ നിർണയിക്കുന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യ മാത്രം അല്ല; സാങ്കേതികവിദ്യയെ സമൂഹം എങ്ങനെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സർവത്രിക ദർശനത്തിൽ പ്രപഞ്ചം നിരന്തരമായി സ്വയംസംഘടിതമാകുന്ന ഒരു ചലനാത്മക യാഥാർഥ്യമാണ്. ഇവിടെ സ്ഥിരമായ പൂർണ്ണതകളില്ല; നിരന്തരമായ പരിവർത്തനങ്ങളുണ്ട്. ഇവിടെ പൂർണ്ണമായ അസ്ഥിരതയുമില്ല; പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്ന ക്രമബദ്ധമായ ചരിത്രമുണ്ട്. സംയോജക ബലങ്ങളും വിയോജക ബലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ് ഈ ചരിത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രേരകശക്തി. ഈ സന്തുലനം ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും മാറ്റവും സ്ഥിരതയും, ക്രമവും അക്രമവും, ഏകീകരണവും വിഭജനവും, ലാളിത്യവും സങ്കീർണ്ണതയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധങ്ങൾ നിരന്തരം പ്രകടമാകുന്നു.

ഈ സമഗ്രദൃഷ്ടികോണത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ എതിരാളിയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ തുടർച്ചയാണ്. സമൂഹം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സൃഷ്ടിയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്. ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കാനുള്ള ഉപകരണമല്ല; പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കി അതുമായി കൂടുതൽ ഉയർന്ന സന്തുലനത്തിൽ ജീവിക്കാനുള്ള മാർഗമാണ്. ബോധം പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു ആത്മീയസത്തയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘകാല പരിണാമത്തിൽ ആവിർഭവിച്ച ഒരു ചരിത്രപരമായ ഗുണമാണ്. ഈ ഏകീകൃത കാഴ്ചപ്പാടാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സർവത്രിക പ്രകൃതിദർശനത്തിന്റെ ദാർശനിക അടിത്തറ.

ജ്ഞാനം എന്താണ്? മനുഷ്യൻ സത്യത്തെ എങ്ങനെ അറിയുന്നു? നമ്മുടെ അറിവ് യാഥാർഥ്യത്തെ നേരിട്ട് പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതാണോ, അതോ അത് ചരിത്രപരമായും സാമൂഹികമായും ശാസ്ത്രീയമായും നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു നിർമ്മാണപ്രക്രിയയാണോ? ദാർശനികതയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുള്ള വിഷയങ്ങളിലൊന്നാണ് ജ്ഞാനശാസ്ത്രം (Epistemology). അനുഭവവാദം ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറവിടമായി ഇന്ദ്രിയാനുഭവത്തെ മുൻനിർത്തി. യുക്തിവാദം മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ സ്വതസിദ്ധമായ യുക്തിശേഷിക്ക് പ്രാമുഖ്യം നൽകി. കാന്റ് അനുഭവവും യുക്തിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ഹെഗൽ ജ്ഞാനത്തെ ചരിത്രപരമായ വികാസപ്രക്രിയയായി കണ്ടു. മാർക്സും എംഗൽസും മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി അവതരിപ്പിച്ചു. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ശാസ്ത്രദാർശനികത, ഭാഷാദാർശനികത, ഘടനാവാദം, ഉത്തരാധുനികത, വിമർശന യാഥാർഥ്യവാദം തുടങ്ങിയ വിവിധ സമീപനങ്ങൾ ഈ സംവാദത്തെ കൂടുതൽ വിപുലമാക്കി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സമ്പന്നമായ പാരമ്പര്യത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ ശാസ്ത്രീയമായ പുതിയ സമഗ്രതയിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനനിഗമനം, ജ്ഞാനം ഒരിക്കലും നിശ്ചലമായ ഒരു ശേഖരമല്ല എന്നതാണ്. അത് നിരന്തരമായി വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക-ചരിത്രപരമായ സംഘടനാപ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. അവയെ അനുഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു. ഭാഷയുടെ സഹായത്തോടെ ആശയരൂപങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നു. പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ പരിശോധിക്കുന്നു. സാമൂഹികമായി പങ്കുവെക്കുന്നു. വിമർശനാത്മക പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കുന്നു. പുതിയ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തിരുത്തുന്നു. ഈ സമഗ്രപ്രക്രിയയിലൂടെയാണ് ജ്ഞാനം വികസിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ജ്ഞാനം വ്യക്തിഗത മനസ്സിൽ ഒറ്റപ്പെട്ട് രൂപപ്പെടുന്ന ഒന്നല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടിത പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ ഗുണമാണ്.

ഈ സമീപനം സത്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയെയും പുനർനിർവചിക്കുന്നു. സത്യം എന്നത് മനുഷ്യബോധത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ യാന്ത്രിക പകർപ്പല്ല. അതേസമയം സത്യം പൂർണ്ണമായും വ്യക്തിപരമായ അഭിപ്രായവുമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സത്യം യാഥാർഥ്യവുമായി മനുഷ്യന്റെ സംഘടിത ഇടപെടലിലൂടെ നിരന്തരം പരിശോധിക്കപ്പെടുകയും തിരുത്തപ്പെടുകയും വികസിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന അറിവിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപമാണ്. ഇതിൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സ്വതന്ത്ര അസ്തിത്വവും മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ അറിവും ഒരുപോലെ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു നിർണായക വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. യാഥാർഥ്യം മനുഷ്യന്റെ അറിവിനെ ആശ്രയിച്ചല്ല നിലനിൽക്കുന്നത്. ഭൂമി മനുഷ്യൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതിന് കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് തന്നെ നിലനിന്നിരുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങൾ മനുഷ്യൻ അവയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ രൂപപ്പെട്ടിരുന്നു. എന്നാൽ ആ യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അറിവ് ചരിത്രപരമായി വികസിക്കുന്നതാണ്. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യവും അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ജ്ഞാനവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഈ വ്യത്യാസം അംഗീകരിക്കാതെ പോയാൽ ആദർശവാദത്തിലേക്കോ തീവ്ര സംശയവാദത്തിലേക്കോ വീഴാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം ഈ വസ്തുത വ്യക്തമായി കാണിച്ചുതരുന്നു. ന്യൂട്ടന്റെ ഗുരുത്വാകർഷണസിദ്ധാന്തം തെറ്റായിരുന്നുവെന്ന് ഐൻസ്റ്റീൻ തെളിയിച്ചില്ല. മറിച്ച്, ന്യൂട്ടന്റെ സിദ്ധാന്തം പ്രവർത്തിക്കുന്ന പരിധികളും അതിന്റെ പരിമിതികളും വ്യക്തമാക്കിക്കൊണ്ട് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ വിശദീകരണം അവതരിപ്പിച്ചു. അതുപോലെ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ പൂർണ്ണമായി നിഷേധിച്ചില്ല; മറിച്ച് പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളിൽ പുതിയ നിയമങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കുന്നതായി കാണിച്ചു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഈ ചരിത്രം കാണിക്കുന്നത് അറിവ് പൂർണ്ണമായ നിഷേധങ്ങളുടെ പരമ്പരയല്ല, കൂടുതൽ സമഗ്രമായ സംഘടനകളിലേക്കുള്ള പരിണാമമാണെന്നാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പൊതുനിയമം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഓരോ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തവും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാതലത്തെ ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായി വിശദീകരിക്കുന്ന മാതൃകയാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ മൂല്യം അത് എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും പ്രയോഗിക്കാനാകുന്നതിലല്ല; മറിച്ച് ഏത് സാഹചര്യങ്ങളിൽ അത് യാഥാർഥ്യത്തെ കൃത്യമായി വിശദീകരിക്കുന്നു എന്നതിലാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു സിദ്ധാന്തവും ശാശ്വതമല്ല. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് എല്ലാ സിദ്ധാന്തങ്ങളും ഒരുപോലെ ശരിയാണെന്നോ ശാസ്ത്രീയ സത്യം ഇല്ലെന്നോ അർത്ഥമില്ല. മറിച്ച് ശാസ്ത്രീയ സത്യം കൂടുതൽ കൂടുതൽ സമഗ്രമാകുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ സമീപനം ഉത്തരാധുനിക ആപേക്ഷികവാദത്തിൽ നിന്ന് അടിസ്ഥാനപരമായി വ്യത്യസ്തമാണ്. ഉത്തരാധുനിക ചിന്തയുടെ ചില പ്രവണതകൾ എല്ലാ അറിവുകളും ഒരുപോലെ സാമൂഹിക നിർമ്മിതികളാണെന്നും, അതിനാൽ സർവത്രികമായ സത്യത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാനാവില്ലെന്നും വാദിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ നിഗമനം അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ അറിവ് ചരിത്രപരമായി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നതാണ് എന്നത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ അത് യാഥാർഥ്യവുമായി നിരന്തരമായി പ്രതിപ്രവർത്തിക്കുന്നതിനാലാണ് വികസിക്കുന്നത്. പരീക്ഷണങ്ങൾ, നിരീക്ഷണങ്ങൾ, പ്രായോഗിക ഇടപെടലുകൾ, സാങ്കേതിക പ്രയോഗങ്ങൾ എന്നിവ നമ്മുടെ സിദ്ധാന്തങ്ങളെ നിരന്തരം പരിശോധിക്കുകയും തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ അറിവ് സാമൂഹിക നിർമ്മിതിയാണെങ്കിലും, അത് യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രമായ നിർമ്മിതിയല്ല.

മാർക്സിന്റെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ഉൾക്കാഴ്ച ഇവിടെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ വികസിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ പ്രായോഗിക പ്രവർത്തനമാണ് സത്യത്തിന്റെ അന്തിമ മാനദണ്ഡമെന്ന ആശയം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ കൂടുതൽ വിപുലമായ അർത്ഥം നേടുന്നു. പ്രായോഗിക പ്രവർത്തനം എന്നത് ഉൽപാദനം മാത്രമല്ല; ശാസ്ത്രീയ പരീക്ഷണങ്ങൾ, ചികിത്സാരീതികൾ, സാങ്കേതിക വികസനം, സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, കലാസൃഷ്ടി എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ പ്രായോഗിക ഇടപെടലുകളുടെ രൂപങ്ങളാണ്. ഈ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയാണ് നമ്മുടെ അറിവ് യാഥാർഥ്യവുമായി നിരന്തരം പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഈ പ്രക്രിയയിൽ തെറ്റുകൾക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. പരമ്പരാഗത വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ തെറ്റുകളെ പലപ്പോഴും പരാജയമായി കാണാറുണ്ട്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം കാണിക്കുന്നത് തെറ്റുകൾ അറിവിന്റെ ശത്രുവല്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ വികാസത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഘടകമാണെന്നാണ്. ഒരു തെറ്റായ സിദ്ധാന്തം പോലും പുതിയ പരീക്ഷണങ്ങളെ പ്രചോദിപ്പിക്കാം. പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണങ്ങൾ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്താം. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ തെറ്റ് എന്നത് അറിവിന്റെ വിരുദ്ധമല്ല; അറിവിന്റെ പുനഃസംഘടനയ്ക്ക് കാരണമാകുന്ന ഒരു ചരിത്രഘട്ടമാണ്.

ഇവിടെ വിവരത്തിന്റെ പങ്കും നിർണായകമാണ്. മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ അറിവും വിവരങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. എന്നാൽ എല്ലാ വിവരങ്ങളും ജ്ഞാനമാകുന്നില്ല. അസംസ്കൃത വിവരങ്ങൾ നിരീക്ഷണങ്ങളാണ്. അവ തമ്മിൽ ബന്ധങ്ങൾ കണ്ടെത്തുമ്പോൾ അവ അറിവായി മാറുന്നു. ആ അറിവ് വിശാലമായ സൈദ്ധാന്തിക ഘടനയിൽ സംയോജിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ വിവരങ്ങളെ വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിവരവും ജ്ഞാനവും തമ്മിൽ ഒരു രേഖീയബന്ധമല്ല നിലനിൽക്കുന്നത്; പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ചക്രമാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ കാലഘട്ടം ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിന് പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ ഉയർത്തുന്നു. മുമ്പ് മനുഷ്യർക്ക് ലഭ്യമല്ലാതിരുന്ന അളവിൽ ഇന്ന് വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്. എന്നാൽ വിവരങ്ങളുടെ അളവ് വർധിക്കുന്നത് സ്വതവേ അറിവ് വർധിക്കുന്നു എന്നർത്ഥമല്ല. വിശ്വാസ്യതയില്ലാത്ത വിവരങ്ങൾ, സംഘടിത തെറ്റായ പ്രചരണങ്ങൾ, സന്ദർഭമില്ലാത്ത വിവരശേഖരങ്ങൾ, അൽഗോരിതമിക പക്ഷപാതങ്ങൾ എന്നിവ അറിവിന്റെ ഗുണമേന്മയെ പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യം കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നതിലല്ല; കൂടുതൽ വിശ്വാസ്യതയുള്ള സംഘടനാതത്വങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ പൂർണ്ണതയിലല്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷിയിലാണ്. വിമർശനത്തെ സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും പുതിയ തെളിവുകളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും സ്വന്തം സിദ്ധാന്തങ്ങളെ പരിഷ്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കഴിവാണ് ശാസ്ത്രത്തെ മറ്റു അറിവുരൂപങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നത്. ഈ സ്വയംതിരുത്തൽ പ്രക്രിയയെ സ്ഥാപനപരമായി സംരക്ഷിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നത് മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ഏറ്റവും വലിയ നേട്ടങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ജ്ഞാനത്തെ അന്തിമമായി സമ്പാദിച്ച സത്യങ്ങളുടെ ശേഖരമായി കാണുന്നില്ല. മറിച്ച് യാഥാർഥ്യവുമായി മനുഷ്യരാശി നടത്തുന്ന നിരന്തരമായ സംവാദമായാണ് കാണുന്നത്. ഈ സംവാദത്തിൽ ഓരോ തലമുറയും മുൻതലമുറകളുടെ അറിവിനെ ഏറ്റെടുക്കുകയും അതിനെ വിമർശിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ചരിത്രപരമായ തുടർച്ചയാണ് മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിവേഗ വികാസം മനുഷ്യരാശിക്ക് അസാധാരണമായ അറിവും സാങ്കേതിക ശേഷിയും സമ്മാനിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ശാസ്ത്രം സ്വയം എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഇന്നും ഏകീകൃതമായ ഒരു രീതിശാസ്ത്രപരമായ ഉത്തരം നിലവിലില്ല. ഭൗതികശാസ്ത്രം ഉപയോഗിക്കുന്ന രീതികൾ ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ പൂർണ്ണമായി പ്രയോഗിക്കാൻ കഴിയില്ല. ജീവശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരീക്ഷണരീതികൾ സാമൂഹികശാസ്ത്രങ്ങളിൽ അതേ രൂപത്തിൽ ഉപയോഗിക്കാനാവില്ല. ചരിത്രപഠനത്തിന്റെ സമീപനങ്ങൾ ഗണിതശാസ്ത്രത്തിന്റെ സമീപനങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. എന്നിരുന്നാലും ഈ എല്ലാ ശാസ്ത്രശാഖകളും യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിശ്വാസ്യതയുള്ള അറിവ് വികസിപ്പിക്കുന്നതിൽ വിജയിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ചോദ്യം ഇതാണ്: ഈ വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന പൊതുതത്വങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നത് ഒരു പ്രത്യേക ശാസ്ത്രശാഖയുടെ രീതിയെ മറ്റെല്ലാ ശാഖകൾക്കും മാതൃകയാക്കിക്കൊണ്ടല്ല; മറിച്ച് എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്ന പൊതുവായ സംഘടനാതത്വങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ടാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആദ്യ രീതിശാസ്ത്രപരമായ തത്വം യാഥാർഥ്യം ബഹുതല സംഘടനാ വ്യവസ്ഥ (Multi-layered Organization) ആണെന്നതാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണവും ഒരൊറ്റ തലത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാൻ പാടില്ല. ഉദാഹരണത്തിന് ഒരു ജീവകോശത്തെ പഠിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ രാസഘടന മാത്രം പരിശോധിച്ചാൽ മതിയാകില്ല. അതിന്റെ ജനിതകഘടന, ഉപാപചയപ്രക്രിയകൾ, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ബന്ധം, മുഴുവൻ ജീവിയിലുള്ള സ്ഥാനം എന്നിവയും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതുപോലെ ഒരു സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ മാത്രം പോരാ. രാഷ്ട്രീയം, സംസ്കാരം, ഭാഷ, ചരിത്രം, പരിസ്ഥിതി, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിവരസംഘടന എന്നിവയും വിശകലനത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ പഠനത്തിന്റെ ആദ്യനിയമം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ബഹുതല സ്വഭാവത്തെ അംഗീകരിക്കലാണ്.

രണ്ടാമത്തെ തത്വം ആവിർഭാവത്തിന്റെ തത്വം ആണ്. ഓരോ സംഘടനാതലവും അതിന് മുമ്പുള്ള തലങ്ങളിൽ നിന്ന് ഗുണപരമായി വ്യത്യസ്തമായ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഏതൊരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയെയും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കി പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഈ നിഗമനം ചുരുക്കവാദത്തെ (Reductionism) നിരാകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിനർത്ഥം അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളുടെ പഠനം അനാവശ്യമാണെന്നല്ല. മറിച്ച് അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളുടെ പഠനവും അവയുടെ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണങ്ങളുടെ പഠനവും ഒരുപോലെ അനിവാര്യമാണ്. ശാസ്ത്രീയ രീതിശാസ്ത്രം ഈ രണ്ട് ദിശകളിലേക്കും ഒരേസമയം സഞ്ചരിക്കണം.

മൂന്നാമത്തെ തത്വം ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിന്റെ തത്വം ആണ്. പരമ്പരാഗത ശാസ്ത്രം പലപ്പോഴും സ്ഥിരാവസ്ഥകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയായിരുന്നു മാതൃകകൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിലെ മിക്ക വ്യവസ്ഥകളും സ്ഥിരാവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ജീവജാലങ്ങൾ നിരന്തരമായ ഉപാപചയത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ നിരന്തരമായ പദാർത്ഥ-ഊർജ വിനിമയത്തിലൂടെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകൾ ഉൽപാദനത്തിന്റെയും ഉപഭോഗത്തിന്റെയും തുടർച്ചയായ പ്രവാഹങ്ങളിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. മനുഷ്യസമൂഹം നിരന്തരമായ ആശയവിനിമയത്തിലും സംഘർഷത്തിലും സഹകരണത്തിലും പുനഃസംഘടനയിലുമാണ് വികസിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ പഠനം നിശ്ചല വസ്തുക്കളുടെ പഠനത്തിൽ നിന്ന് ചലനാത്മക പ്രക്രിയകളുടെ പഠനത്തിലേക്ക് വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

നാലാമത്തെ തത്വം പ്രതിപ്രവർത്തനത്തിന്റെ തത്വം ആണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയിലെ ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം നിരന്തരമായി സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങൾ രേഖീയമാകണമെന്നില്ല. ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ വലിയ ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ വലിയ ഇടപെടലുകൾ പോലും വളരെ ചെറിയ ഫലങ്ങൾ മാത്രമേ ഉണ്ടാക്കൂ. അതിനാൽ കാരണ-ഫലബന്ധങ്ങളെ ലളിതമായ ഏകദിശാ ശൃംഖലയായി കാണുന്നത് പലപ്പോഴും യാഥാർഥ്യത്തെ തെറ്റായി അവതരിപ്പിക്കും. സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളിൽ കാരണങ്ങൾ തന്നെ ഫലങ്ങളാൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെടുകയും ഫലങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ കാരണങ്ങളായി മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ചാക്രികതയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമീപനമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്.

അഞ്ചാമത്തെ തത്വം ചരിത്രപരതയുടെ തത്വം ആണ്. ഏതൊരു വ്യവസ്ഥയെയും അതിന്റെ നിലവിലെ രൂപത്തിൽ മാത്രം പഠിച്ചാൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപീകരണം, വികാസം, പരിവർത്തനം, വൈരുധ്യങ്ങൾ എന്നിവയും പഠിക്കണം. ഒരു ഭാഷയുടെ വ്യാകരണം മാത്രം പഠിച്ചാൽ അതിന്റെ സാമൂഹികവികാസം മനസ്സിലാകില്ല. ഒരു ജീവിയുടെ ശരീരഘടന മാത്രം പഠിച്ചാൽ അതിന്റെ പരിണാമചരിത്രം വ്യക്തമാകില്ല. ഒരു സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ പ്രവർത്തനം മാത്രം പരിശോധിച്ചാൽ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപീകരണവും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളും കാണാനാവില്ല. അതിനാൽ ചരിത്രം ശാസ്ത്രത്തിന് പുറമേയുള്ള ഒരു വിഷയമല്ല; ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ ഘടകമാണ്.

ആറാമത്തെ തത്വം വിവരസംഘടനയുടെ തത്വം ആണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവനകളിലൊന്നാണിത്. ഏതൊരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയുടെയും പ്രവർത്തനം പദാർത്ഥത്തിന്റെയും ഊർജത്തിന്റെയും ഒഴുക്കിൽ മാത്രം അധിഷ്ഠിതമല്ല; വിവരത്തിന്റെ സംഘടനയിലും അധിഷ്ഠിതമാണ്. ജീവകോശത്തിലെ ജനിതകവിവരം, മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീശൃംഖലകൾ, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലെ വിലസൂചനകൾ, സമൂഹത്തിലെ ഭാഷയും നിയമങ്ങളും, ശാസ്ത്രത്തിലെ സിദ്ധാന്തങ്ങളും, നിർമ്മിത ബുദ്ധിയിലെ അൽഗോരിതങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം വിവരത്തിന്റെ സംഘടിതരൂപങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ പഠനത്തിൽ വിവരത്തെ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു വിശകലനവിഭാഗമായി ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.

ഏഴാമത്തെ തത്വം അനിശ്ചിത ഭാവിയുടെ തത്വം ആണ്. യാഥാർഥ്യം നിയമങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും അതിന്റെ ഭാവി പൂർണ്ണമായി മുൻകൂട്ടി നിർണയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. കാരണം ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലത്തിലും പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ രൂപപ്പെടാം. ചരിത്രം സാധ്യതകളുടെ മേഖലയാണ്. ഈ സാധ്യതകളിൽ ഏതാണ് യാഥാർഥ്യമാകുന്നത് എന്നത് ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ, ബാഹ്യ സാഹചര്യങ്ങൾ, സംഘടിത ഇടപെടലുകൾ, യാദൃച്ഛിക സംഭവങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സംയുക്തഫലമാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ദൗത്യം ഭാവിയെ യാന്ത്രികമായി പ്രവചിക്കുന്നതല്ല; സാധ്യതകളുടെ ഘടനയെ മനസ്സിലാക്കുകയും അവയുടെ വികാസദിശകളെ വിശകലനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്.

ഈ ഏഴ് തത്വങ്ങൾ ചേർന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സർവത്രിക രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിത്തറ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട കാര്യം, ഇവ പരമ്പരാഗത ശാസ്ത്രീയരീതികളെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നില്ല. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഗണിതമാതൃകകൾക്കും ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ പരീക്ഷണരീതികൾക്കും സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലെ സ്ഥിതിവിവരവിശകലനങ്ങൾക്കും ചരിത്രപഠനത്തിലെ രേഖാപരിശോധനകൾക്കും അവയുടെ പ്രാധാന്യം തുടരും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചെയ്യുന്നത് ഇവയെല്ലാം പ്രവർത്തിക്കുന്ന പൊതുവായ ദാർശനിക-രീതിശാസ്ത്രപരമായ ചട്ടക്കൂട് നൽകുക എന്നതാണ്.

ഈ സമീപനം അന്തർശാഖാ ഗവേഷണങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനം, മഹാമാരികൾ, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ സാമൂഹികപ്രഭാവം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, നഗരവികാസം തുടങ്ങിയ ആധുനിക പ്രശ്നങ്ങളെ ഒരൊറ്റ ശാസ്ത്രശാഖയുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ പരിഹരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, സാമൂഹികശാസ്ത്രം, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, വിവരശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ സംയോജിത സമീപനമാണ് ആവശ്യമായത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സംയോജനത്തിന് ഒരു പൊതുഭാഷയും പൊതുരീതിശാസ്ത്രപരമായ അടിത്തറയും നൽകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഈ രീതിശാസ്ത്രത്തിന് മറ്റൊരു നിർണായക സവിശേഷതയുണ്ട്. അത് ശാസ്ത്രത്തെ മൂല്യനിരപേക്ഷമായ സാങ്കേതികപ്രവർത്തനമായി കാണുന്നില്ല. ശാസ്ത്രീയരീതിയുടെ ആന്തരിക യുക്തി വസ്തുനിഷ്ഠമായിരിക്കണം. എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉപയോഗം, ഗവേഷണവിഷയങ്ങളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പ്രയോഗം, അറിവിന്റെ വിതരണം എന്നിവയെല്ലാം സാമൂഹികവും നൈതികവുമായ ചോദ്യങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രവും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പുറംചേർക്കപ്പെട്ട ഒന്നല്ല; ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ശാസ്ത്രീയ രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കലല്ല. പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ആന്തരിക സംഘടനാതത്വങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി കൂടുതൽ ഉയർന്ന ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിൽ ജീവിക്കാനുള്ള കഴിവ് വികസിപ്പിക്കലാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ശാസ്ത്രം വെറും അറിവിന്റെ ഉൽപാദനം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ സംഘടിത സ്വയംബോധത്തിന്റെ നിരന്തരമായ വികാസപ്രക്രിയയാണ്.

ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ നേട്ടങ്ങളിലൊന്ന് പ്രകൃതിയുടെ വിവിധ മേഖലകളെ അത്യന്തം ആഴത്തിൽ പഠിക്കാൻ കഴിഞ്ഞതാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രം അപാണുതലത്തിലെ പ്രതിഭാസങ്ങളെ വിശദീകരിച്ചു. രസതന്ത്രം തന്മാത്രകളുടെ ഘടനയും പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളും മനസ്സിലാക്കി. ജീവശാസ്ത്രം ജീവന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനയെ അനാവരണം ചെയ്തു. നാഡീശാസ്ത്രം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ പഠിച്ചു. സാമൂഹികശാസ്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തെ വിശകലനം ചെയ്തു. സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം ഉൽപാദനത്തിന്റെയും വിതരണത്തിന്റെയും സംഘടനയെ പരിശോധിച്ചു. വിവരശാസ്ത്രം വിവരസംസ്കരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചു. ഈ ശാഖകളിൽ ഓരോന്നും അസാധാരണമായ പുരോഗതി കൈവരിച്ചെങ്കിലും, അവയുടെ അതിവിശദമായ പ്രത്യേകവൽക്കരണം മറ്റൊരു പ്രശ്നവും സൃഷ്ടിച്ചു. ശാസ്ത്രം കൂടുതൽ കൂടുതൽ അറിവുകൾ സൃഷ്ടിച്ചെങ്കിലും, ആ അറിവുകളുടെ സമഗ്രബന്ധം പലപ്പോഴും ദുർബലമായി. ഇതിന്റെ ഫലമായി പ്രകൃതിയുടെ വിവിധ തലങ്ങളെ ഏകീകൃതമായി മനസ്സിലാക്കുന്ന സർവത്രിക ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിന്റെ ആവശ്യകത വീണ്ടും ശക്തമായി ഉയർന്നുവന്നു.

പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ഈ സമഗ്രദർശനം നൽകാൻ ശ്രമിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ആ കാലഘട്ടത്തിലെ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ പരിധികൾ കാരണം അതിന് ആധുനിക ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥാശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ ആവിർഭാവപ്രക്രിയകൾ, നിർമ്മിത ബുദ്ധി തുടങ്ങിയ പുതിയ മേഖലകളെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല. മറുവശത്ത്, ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രം വിവിധ പ്രത്യേകശാഖകളായി അതിവേഗം വികസിച്ചെങ്കിലും, അവയെ ഏകീകരിക്കുന്ന ഒരു പൊതുദാർശനിക ഘടന പലപ്പോഴും അഭാവമായി. ഈ ചരിത്രപരമായ വിടവാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പരിഹരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനവാദം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ എല്ലാ ശാഖകളും ഒരേ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളെ പഠിക്കുന്നു എന്നതാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രം പഠിക്കുന്ന പദാർത്ഥം ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട മറ്റൊരു യാഥാർഥ്യമല്ല. ജീവശാസ്ത്രം പഠിക്കുന്ന ജീവൻ സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ഒരു ലോകവുമല്ല. സമൂഹം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ സൃഷ്ടിയുമല്ല. വിവരം കമ്പ്യൂട്ടറുകളിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്ന പ്രതിഭാസവുമല്ല. ഇവയെല്ലാം ഒരേ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്ന യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിവിധ ശാഖകൾ തമ്മിൽ മത്സരിക്കുന്നവയല്ല; പരസ്പരം പൂരകമായ അന്വേഷണങ്ങളാണ്.

ഈ ഏകീകരണത്തിന്റെ ആദ്യതത്വം സംഘടനാതലങ്ങളുടെ തുടർച്ച എന്ന ആശയമാണ്. അപാണുകണങ്ങളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസഭ്യത വരെ ഒരൊറ്റ രേഖീയ ശൃംഖലയില്ല; എന്നാൽ സംഘടിതമായ ഒരു പരിണാമതുടർച്ചയുണ്ട്. ഓരോ തലവും അതിന് മുമ്പുള്ള തലത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കുകയും അതേസമയം പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രം രസതന്ത്രത്തിന് അടിത്തറ നൽകുന്നു, പക്ഷേ രസതന്ത്രത്തെ പൂർണ്ണമായി ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാൻ കഴിയില്ല. രസതന്ത്രം ജീവശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്, എന്നാൽ ജീവനെ രാസസമവാക്യങ്ങളിലൂടെ മാത്രം വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. ജീവശാസ്ത്രം സമൂഹത്തിന്റെ ജൈവ അടിത്തറയാണ്, എന്നാൽ മനുഷ്യചരിത്രത്തെ ജീനുകളിലൂടെ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ഈ ക്രമാനുഗത ബന്ധമാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏകീകൃത ഘടന.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ “അടിസ്ഥാന ശാസ്ത്രം” എന്ന ധാരണയും പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. പരമ്പരാഗതമായി ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനമായി കണക്കാക്കുന്ന പ്രവണത ഉണ്ടായിരുന്നു. ഭൗതികനിയമങ്ങൾ അനിവാര്യമാണെങ്കിലും, അവ മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് ജീവശാസ്ത്രത്തെയോ സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തെയോ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. കാരണം ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലത്തിലും പുതിയ നിയമങ്ങളും പുതിയ സംഘടനാതത്വങ്ങളും ആവിർഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ശാസ്ത്രവും മറ്റെല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുടെയും സ്ഥാനത്ത് വരില്ല. പകരം, ഓരോ ശാസ്ത്രവും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാതലത്തിന്റെ സർവപ്രധാന പഠനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നത്തിന് ഒരു ലംബ ഏകീകരണവും തിരശ്ചീന ഏകീകരണവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ലംബ ഏകീകരണം എന്നത് വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പഠിക്കലാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ജനിതകമാറ്റങ്ങൾ കോശപ്രവർത്തനത്തെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു, കോശങ്ങളുടെ സംഘടന ജീവിയെ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു, ജീവികൾ പരിസ്ഥിതിയുമായി എങ്ങനെ പ്രതിപ്രവർത്തിക്കുന്നു, മനുഷ്യസമൂഹം ജീവശാസ്ത്രപരമായ പരിധികളെ എങ്ങനെ അതിലംഘിക്കുന്ന സാമൂഹികഘടനകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. തിരശ്ചീന ഏകീകരണം എന്നത് ഒരേ സംഘടനാതലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിവിധ ശാസ്ത്രശാഖകളെ സംയോജിപ്പിക്കലാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം, കാലാവസ്ഥാശാസ്ത്രം, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയെ സംയോജിപ്പിച്ചാണ് കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനത്തെ സമഗ്രമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുക.

ഈ സമീപനത്തിൽ വിവരത്തിന് ഒരു സർവത്രിക സ്ഥാനമുണ്ട്. പദാർത്ഥവും ഊർജവും പോലെ തന്നെ വിവരവും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാനഘടകമാണ്. ജനിതകവിവരം ജീവന്റെ വികാസത്തെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. നാഡീവിവരം ബോധത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഭാഷ സാമൂഹിക ആശയവിനിമയത്തെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. വിലസൂചനകൾ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലെ ചില പ്രവാഹങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ അറിവിന്റെ സംഘടനയെ നയിക്കുന്നു. ഈ എല്ലാ രൂപങ്ങളും വിവരത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളാണ്. അതിനാൽ വിവരശാസ്ത്രം കമ്പ്യൂട്ടർ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ മാത്രം ശാഖയല്ല; എല്ലാ സംഘടിത വ്യവസ്ഥകളുടെയും പൊതുതത്വങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന അടിസ്ഥാനശാസ്ത്രമാണ്.

എന്നിരുന്നാലും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിവരത്തെ പദാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു സ്വതന്ത്ര യാഥാർഥ്യമായി കാണുന്നില്ല. വിവരം എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരു ഭൗതികവാഹകത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഡി.എൻ.എയിലെ ന്യൂക്ലിയോടൈഡ് ക്രമീകരണങ്ങളിൽ ജനിതകവിവരം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീശൃംഖലകളിൽ അനുഭവങ്ങളുടെ സംഘടന നിലനിൽക്കുന്നു. പുസ്തകങ്ങളിലോ ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളിലോ ഭാഷാ വിവരങ്ങൾ സംഭരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ വിവരം, പദാർത്ഥം, ഊർജം എന്നിവ പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ട മൂന്ന് ലോകങ്ങളല്ല; ഒരേ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ മൂന്ന് പരസ്പരബന്ധിത വശങ്ങളാണ്. ഈ ഏകീകൃത കാഴ്ചപ്പാടാണ് വിവിധ ശാസ്ത്രശാഖകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ദാർശനിക പാലം.

ഏകീകൃത ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക ഘടകം സങ്കീർണ്ണതയുടെ ശാസ്ത്രം ആണ്. ദീർഘകാലം ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം ലളിതമായ വ്യവസ്ഥകളെ വേർതിരിച്ച് പഠിക്കുന്ന രീതിയെയാണ് പ്രധാനമായും ആശ്രയിച്ചിരുന്നത്. ഈ രീതി വലിയ നേട്ടങ്ങൾ സമ്മാനിച്ചെങ്കിലും, കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനം, ആഗോള സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, മനുഷ്യമസ്തിഷ്കം, പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ, മഹാമാരികൾ തുടങ്ങിയ അതിസങ്കീർണ്ണ പ്രശ്നങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ അത് മാത്രം മതിയാകുന്നില്ല. ഈ പ്രശ്നങ്ങൾ അനേകം ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്നതാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രം വിശകലനപരമായ സമീപനത്തോടൊപ്പം സംയോജിത സംവിധാനങ്ങളുടെ പഠനവും വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സമഗ്ര സമീപനത്തിന് ഒരു സർവത്രിക ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ശാസ്ത്രീയവിദ്യാഭ്യാസത്തിനും പുതിയ രൂപം ആവശ്യമാണ്. ഇന്ന് ഒരു വിദ്യാർത്ഥി ഭൗതികശാസ്ത്രമോ ജീവശാസ്ത്രമോ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രമോ സാമൂഹികശാസ്ത്രമോ പഠിക്കുമ്പോൾ പലപ്പോഴും മറ്റ് ശാഖകളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും വേർതിരിച്ചാണ് പഠിക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ ഫലമായി പ്രത്യേകവിദഗ്ധർ വർധിക്കുമ്പോഴും ശാസ്ത്രീയ സമഗ്രദർശനം ദുർബലമാകുന്നു. ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസം പ്രത്യേകവിദഗ്ധതയെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പൊതുതത്വങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴത്തിലുള്ള ബോധം വളർത്തേണ്ടതുണ്ട്. സംഘടന, ആവിർഭാവം, വിവരം, പ്രതിപ്രവർത്തനം, ചരിത്രപരത, ചലനാത്മക സന്തുലനം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ ഈ പൊതുഭാഷയുടെ ഭാഗമാകണം.

ഈ ഏകീകൃത ദർശനം ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിന്റെയും സാമൂഹികപ്രയോഗത്തിന്റെയും ബന്ധത്തെയും പുനർനിർവചിക്കുന്നു. അടിസ്ഥാനഗവേഷണവും പ്രായോഗിക ഗവേഷണവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ട മേഖലകളല്ല. സൈദ്ധാന്തിക കണ്ടെത്തലുകൾ സാങ്കേതിക നവീകരണങ്ങൾക്ക് വഴിതുറക്കുന്നു. സാങ്കേതിക വെല്ലുവിളികൾ പുതിയ അടിസ്ഥാനഗവേഷണങ്ങളെ പ്രചോദിപ്പിക്കുന്നു. സമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു. ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതി വീണ്ടും സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനയെ മാറ്റുന്നു. ഈ നിരന്തര പ്രതിപ്രവർത്തനമാണ് മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ബൗദ്ധികപരിണാമത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രേരകശക്തി.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഏകീകൃത ശാസ്ത്രം എന്നത് എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളെയും ഒരു സൂത്രവാക്യത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുകയല്ല. മറിച്ച് അവയുടെ വൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സർവത്രിക സംഘടനാതത്വങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയാണ്. ഇത് ഏകത്വത്തിനുവേണ്ടി വൈവിധ്യത്തെ ബലികഴിക്കുന്ന സമീപനമല്ല; വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ആഴത്തിലുള്ള ഏകത്വത്തെ ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്.

മനുഷ്യസഭ്യത ഇന്ന് അതിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണവും നിർണായകവുമായ പരിവർത്തനഘട്ടത്തിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്. വ്യവസായവിപ്ലവം മനുഷ്യന്റെ ഉൽപാദനശേഷിയെ ഗുണപരമായി മാറ്റിമറിച്ചു. വൈദ്യുതീകരണവും ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണവും ആധുനിക സാങ്കേതികയുഗത്തിന് അടിത്തറയിട്ടു. വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ ആഗോള ആശയവിനിമയത്തിന്റെ പുതിയ ലോകം സൃഷ്ടിച്ചു. നിർമ്മിത ബുദ്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടിംഗ്, ബഹിരാകാശ ഗവേഷണം, നാനോ സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ മനുഷ്യശേഷിയുടെ പുതിയ അതിരുകൾ തുറക്കുകയാണ്. എന്നാൽ ഈ അതിവേഗ പുരോഗതിയോടൊപ്പം മനുഷ്യസഭ്യത അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിനെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളെയും നേരിടുകയാണ്. കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനം, ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെ നാശം, വർധിച്ചുവരുന്ന സാമ്പത്തിക അസമത്വം, ആണവായുധഭീഷണി, വിവരയുദ്ധങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ നിരീക്ഷണസംവിധാനങ്ങൾ, ജനാധിപത്യസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ദുർബലീകരണം, മതമൗലികവാദത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനം, ദേശീയതയുടെ അതിരുകടന്ന രൂപങ്ങൾ, നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സാങ്കേതിക വികസനം എന്നിവ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയെ നിർണയിക്കുന്ന പ്രധാന വെല്ലുവിളികളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുന്ന ഒരു സിദ്ധാന്തമല്ല അവതരിപ്പിക്കുന്നത്; മറിച്ച് ഭാവിയെ ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു സർവത്രിക ചിന്താചട്ടക്കൂടാണ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്.

ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള മിക്ക പ്രവചനങ്ങളും രണ്ട് അറ്റങ്ങളിൽ ഒന്നിലേക്ക് വീഴാറുണ്ട്. ഒരു സമീപനം സാങ്കേതികവിദ്യ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങൾക്കും സ്വയം പരിഹാരം കണ്ടെത്തുമെന്ന സാങ്കേതിക ആശാവാദമാണ്. മറ്റൊരു സമീപനം മനുഷ്യസഭ്യത അനിവാര്യമായി സ്വയംനാശത്തിലേക്ക് നീങ്ങുകയാണെന്ന നിരാശാവാദമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് സമീപനങ്ങളെയും നിരാകരിക്കുന്നു. കാരണം ചരിത്രം മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ട തിരക്കഥയല്ല. അതേസമയം ചരിത്രം യാദൃച്ഛിക സംഭവങ്ങളുടെ കൂട്ടവുമല്ല. മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ഭാവി നിലവിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ വികസിക്കുന്നു, അവയെ മനുഷ്യസമൂഹം എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കുന്നു, ഏത് സംഘടനാരൂപങ്ങളാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്, ഏത് ശാസ്ത്രീയ-സാമൂഹിക ഇടപെടലുകളാണ് വിജയിക്കുന്നത് എന്നിവയുടെ സംയുക്തഫലമായിരിക്കും.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യപരിണാമം എന്ന ആശയത്തെയും പുനർനിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ വേഗത വളരെ മന്ദഗതിയിലാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാംസ്കാരികപരിണാമം അതിവേഗത്തിലാണ് നടക്കുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസം, ഭാഷ, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ മനുഷ്യർ തലമുറകൾക്കിടയിൽ അറിവ് കൈമാറുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഇന്നത്തെ മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ പ്രധാന പരിണാമശക്തി പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണമല്ല; സംഘടിതമായ സാമൂഹികപഠനമാണ്. ഈ പ്രത്യേകതയാണ് മനുഷ്യനെ മറ്റു ജീവികളിൽ നിന്ന് ഗുണപരമായി വ്യത്യസ്തനാക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഭാവിയിലെ ഏറ്റവും നിർണായകമായ വിഭവം എണ്ണയോ ധാതുസമ്പത്തോ ഭൂമിയോ അല്ല; സംഘടിതമായ അറിവാണ്. എന്നാൽ അറിവ് എന്നത് വിവരങ്ങളുടെ ശേഖരം മാത്രമല്ല. വിശ്വാസ്യതയുള്ള വിവരങ്ങൾ, വിമർശനാത്മക വിശകലനം, ശാസ്ത്രീയ പരിശോധന, ചരിത്രബോധം, നൈതിക ഉത്തരവാദിത്തം, ജനാധിപത്യ സംവാദം എന്നിവയുടെ സംയോജിത രൂപമാണ് യഥാർത്ഥ സാമൂഹികജ്ഞാനം. വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യരാശിക്ക് ഇതുവരെ ലഭിച്ചിട്ടില്ലാത്ത അളവിൽ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നുണ്ടെങ്കിലും, വിശ്വാസ്യതയുള്ള അറിവിന്റെ ഉൽപാദനവും വിതരണവും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ വെല്ലുവിളിയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹങ്ങളുടെ ശക്തി അവരുടെ ഡാറ്റാ ശേഖരത്തിന്റെ വലിപ്പത്തിലല്ല, മറിച്ച് അവരുടെ ബൗദ്ധികസംഘടനയുടെ ഗുണമേന്മയിലായിരിക്കും.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ പങ്കും പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യണം. നിർമ്മിത ബുദ്ധി മനുഷ്യബുദ്ധിയെ പൂർണ്ണമായി മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുമെന്ന അവകാശവാദങ്ങളും മനുഷ്യസഭ്യതയെ അത് അനിവാര്യമായി നശിപ്പിക്കുമെന്ന പ്രവചനങ്ങളും ഒരുപോലെ ഏകപക്ഷീയമാണ്. നിർമ്മിത ബുദ്ധി ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലത്തിലെ വിവരസംസ്കരണ സംവിധാനമാണ്. അതിന് അതിവേഗത്തിൽ മാതൃകകൾ തിരിച്ചറിയാനും വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്യാനും കഴിയും. എന്നാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ചരിത്രപരത, സാമൂഹികാനുഭവം, മൂല്യനിർണയം, നൈതിക ഉത്തരവാദിത്തം, സൃഷ്ടിപരമായ സാമൂഹിക ഇടപെടൽ എന്നിവയെ അതിലേക്ക് ലളിതമായി ചുരുക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ചോദ്യം മനുഷ്യനോ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയോ എന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യസമൂഹം നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെ ഏത് സാമൂഹിക ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയാണ് സംഘടിപ്പിക്കുന്നത് എന്നതാണ്.

പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും നിർണായകമായ പരീക്ഷണമാണ്. ദീർഘകാലം സാമ്പത്തികവികസനത്തെ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ അനന്തമായ ചൂഷണവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന മാതൃകകൾ ഇന്ന് അവയുടെ ചരിത്രപരമായ പരിധിയിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനം ഒരു പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; അത് ഊർജസംവിധാനങ്ങളുടെ, കാർഷികോൽപാദനത്തിന്റെ, നഗരവികസനത്തിന്റെ, പൊതുജനാരോഗ്യത്തിന്റെ, കുടിയേറ്റത്തിന്റെ, അന്താരാഷ്ട്ര രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ, ആഗോള നീതിയുടെ പ്രശ്നവുമാണ്. അതിനാൽ ഈ പ്രതിസന്ധിയെ ഒരു ശാസ്ത്രശാഖയോ ഒരു രാഷ്ട്രമോ ഒറ്റയ്ക്ക് പരിഹരിക്കാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രതിസന്ധിയെ മനുഷ്യസഭ്യതയും ഭൂമിയിലെ ജീവമണ്ഡലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനം പുനഃസ്ഥാപിക്കേണ്ട ചരിത്രപരമായ ആവശ്യമായി കാണുന്നു.

സാമ്പത്തികസംഘടനയും ഈ ഭാവിപരിവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലാണ്. ഉൽപാദനശേഷി ഇത്രയും ഉയർന്നിട്ടും ദാരിദ്ര്യവും പട്ടിണിയും അസമത്വവും തുടരുന്നത് സാങ്കേതികപരിമിതിയുടെ ഫലമല്ല; സാമൂഹികസംഘടനയുടെ പ്രശ്നമാണ്. മനുഷ്യരാശിക്ക് ആവശ്യമായ ഭക്ഷണവും ആരോഗ്യസേവനങ്ങളും വിദ്യാഭ്യാസവും ശാസ്ത്രീയ അറിവും ഉൽപാദിപ്പിക്കാൻ ഇന്ന് ആവശ്യമായ ഭൗതികശേഷി നിലവിലുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ ശേഷിയുടെ വിതരണം സാമൂഹികമായും രാഷ്ട്രീയമായും അസന്തുലിതമാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ പ്രധാനചോദ്യം ഉൽപാദനം എങ്ങനെ വർധിപ്പിക്കാം എന്നതിലുപരി, ഉൽപാദനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും വിതരണത്തിന്റെ തത്വങ്ങളും എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാം എന്നതാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിന്റെ പാരമ്പര്യത്തെ പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യത്തിൽ വികസിപ്പിക്കുന്നത്. മാർക്സിസം വ്യവസായമുതലാളിത്തത്തിന്റെ വൈരുധ്യങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്തു. എന്നാൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഡിജിറ്റൽ മൂലധനം, വിവരാധിപത്യം, അൽഗോരിതമിക നിയന്ത്രണം, ആഗോള ധനശൃംഖലകൾ, ഡാറ്റയുടെ കേന്ദ്രീകരണം, നിർമ്മിത ബുദ്ധി, ജീവസാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളുടെ വിശകലനം തുടർന്നും അനിവാര്യമാണെങ്കിലും, അത് വിവരം, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിസ്ഥിതി, ആഗോള ശൃംഖലകൾ എന്നിവയുടെ വിശകലനവുമായി സംയോജിപ്പിക്കപ്പെടണം. ഈ വികസനമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്.

ജനാധിപത്യത്തിനും ഈ പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ ഗുണപരമായ പുനർസംഘടന ആവശ്യമാണ്. വെറും തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ മാത്രം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണരൂപമല്ല. വിവരങ്ങളുടെ വിശ്വാസ്യത, പൊതുസംവാദത്തിന്റെ ഗുണമേന്മ, ശാസ്ത്രീയബോധം, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം, സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സുതാര്യത, അധികാരത്തിന്റെ വികേന്ദ്രീകരണം എന്നിവയെല്ലാം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സംഘടനാതലത്തെ നിർണയിക്കുന്നു. വിവരയുദ്ധങ്ങളും സംഘടിത തെറ്റായ പ്രചരണങ്ങളും സമൂഹത്തെ വിഭജിക്കുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭൗതികഅടിത്തറ പോലും ദുർബലമാകുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ജനാധിപത്യം രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങളുടെ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല; വിവരസംഘടനയുടെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രീയസംസ്കാരത്തിന്റെയും പ്രശ്നവുമാണ്.

മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട നിഗമനം, ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങൾ യാന്ത്രികമായി രൂപപ്പെടുന്നില്ല എന്നതാണ്. അവയ്ക്ക് ബോധപൂർവമായ സാമൂഹിക ഇടപെടൽ ആവശ്യമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, ഗവേഷണകേന്ദ്രങ്ങൾ, ജനാധിപത്യസംവിധാനങ്ങൾ, സാംസ്കാരികപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ സഹകരണം, അന്താരാഷ്ട്ര ഐക്യദാർഢ്യം എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികസംഘടനയെ ഉയർത്തുന്ന ചരിത്രപരമായ സംവിധാനങ്ങളാണ്. ഇവയുടെ ദുർബലീകരണം സമൂഹത്തിന്റെ വിയോജകപ്രവണതകളെ ശക്തിപ്പെടുത്തും; അവയുടെ ശക്തിപ്പെടുത്തൽ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക ആവിർഭാവങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കും.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യഭാവി മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട വിധിയല്ല; സംഘടിതമായ ചരിത്രസാധ്യതയാണ്. ഓരോ തലമുറയും മുമ്പത്തെ തലമുറകളിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച ശാസ്ത്രീയ അറിവും സാമൂഹികാനുഭവവും സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യവും ഏറ്റുവാങ്ങുകയും അതിനെ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ചരിത്രതുടർച്ചയിൽ മനുഷ്യസഭ്യത സ്വയം പുനർനിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രക്രിയയെ അന്ധമായ പുരോഗതിയായോ അനിവാര്യമായ തകർച്ചയായോ കാണുന്നില്ല. മറിച്ച് സംയോജക ബലങ്ങളും വിയോജക ബലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക സംഘർഷത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന ചരിത്രപ്രക്രിയയായാണ് കാണുന്നത്.

സ്വാതന്ത്ര്യം എന്ന ആശയം മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെട്ട ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ്. ചില ദാർശനിക പാരമ്പര്യങ്ങൾ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ പൂർണ്ണമായ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യമായി നിർവചിച്ചു. ചിലത് അതിനെ ആത്മാവിന്റെ സ്വതന്ത്രമായ ഇച്ഛാശക്തിയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി. ചില രാഷ്ട്രീയസിദ്ധാന്തങ്ങൾ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഇടപെടലില്ലായ്മയായി ചുരുക്കി. അതേസമയം മറ്റുചില സമീപനങ്ങൾ വ്യക്തിയെ സമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് പൂർണ്ണമായും വിധേയനാക്കിക്കൊണ്ട് കൂട്ടായ്മയുടെ പേരിൽ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിഷേധിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ സമീപനങ്ങൾ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഒരേസമയം അമൂർത്തവും രാഷ്ട്രീയമായി വിവാദപരവുമായ ആശയമാക്കി മാറ്റി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നത്തെ വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും, പ്രകൃതിയുടെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും, ജൈവപരിണാമത്തിന്റെയും സാമൂഹികസംഘടനയുടെയും ഏകീകൃത ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ പുനർനിർവചിക്കുന്നു.

പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഏതൊരു സംഘടിത വ്യവസ്ഥയും പൂർണ്ണമായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ഓരോ വ്യവസ്ഥയും അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയാലും ബാഹ്യപരിസ്ഥിതിയാലും നിരന്തരം സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു ആറ്റം ഭൗതികനിയമങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമല്ല. ഒരു ജീവകോശം അതിന്റെ ഉപാപചയപ്രക്രിയകളിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമല്ല. ഒരു ജീവി അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമല്ല. മനുഷ്യനും തന്റെ ജൈവഘടനയിൽ നിന്നും സാമൂഹികചരിത്രത്തിൽ നിന്നും ഭാഷയിൽ നിന്നും സംസ്കാരത്തിൽ നിന്നും പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രനല്ല. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ എല്ലാ നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള പൂർണ്ണമായ മോചനം എന്ന് നിർവചിക്കുന്നത് യാഥാർഥ്യവിരുദ്ധമാണ്. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം ഇല്ല എന്ന നിഗമനവും ശരിയല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ സ്വഭാവം ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കി അവയ്ക്കുള്ളിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സംഘടിത ശേഷിയാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരു ആവിർഭൂത ഗുണമാണ്. അത് ഒരു അപാണുകണത്തിനില്ല. ഒരു ആറ്റത്തിനില്ല. ഒരു തന്മാത്രയ്ക്കില്ല. എന്നാൽ ജീവന്റെ വികാസത്തോടൊപ്പം പരിസ്ഥിതിയോട് പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള പുതിയ ശേഷികൾ വികസിക്കുന്നു. ഉയർന്ന നാഡീവ്യവസ്ഥകളുടെ വികാസത്തോടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെ പരിധി വികസിക്കുന്നു. മനുഷ്യനിൽ ഭാഷയും സാമൂഹികപഠനവും ചരിത്രസ്മരണയും ശാസ്ത്രീയചിന്തയും വികസിച്ചതോടെ ഭാവിയെ സങ്കൽപ്പിക്കാനും വ്യത്യസ്തമായ പ്രവർത്തനസാധ്യതകളെ വിലയിരുത്താനും ദീർഘകാല പദ്ധതികൾ രൂപപ്പെടുത്താനും കഴിയുന്ന പുതിയ സ്വാതന്ത്ര്യം ആവിർഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം പ്രകൃതിനിയമങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മോചനമല്ല; പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിൽ സംവദിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്.

ഫ്രെഡറിക് എംഗൽസ് ഒരിക്കൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ “അനിവാര്യതയെ തിരിച്ചറിയൽ” എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചിരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ഉൾക്കാഴ്ചയെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു. അനിവാര്യതയെ തിരിച്ചറിയുക എന്നത് ആദ്യഘട്ടം മാത്രമാണ്. യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം ആ തിരിച്ചറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. മനുഷ്യൻ ഗുരുത്വാകർഷണനിയമം ഇല്ലാതാക്കിയിട്ടില്ല. എന്നാൽ ആ നിയമത്തെ മനസ്സിലാക്കിയതുകൊണ്ടാണ് പാലങ്ങളും വിമാനങ്ങളും ബഹിരാകാശവാഹനങ്ങളും നിർമ്മിക്കാൻ കഴിഞ്ഞത്. രോഗാണുക്കളെ മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ചതല്ല. എന്നാൽ അവയുടെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കിയതുകൊണ്ടാണ് ചികിത്സാരീതികളും പ്രതിരോധകുത്തിവയ്പ്പുകളും പൊതുജനാരോഗ്യസംവിധാനങ്ങളും വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞത്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ എതിരാളിയല്ല; അതിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്.

വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹികസ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പുതിയ രൂപം പ്രാപിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ഒറ്റപ്പെട്ട വ്യക്തിയായി തന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വികസിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഭാഷ സമൂഹത്തിൽ നിന്നാണ് ലഭിക്കുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസം സമൂഹത്തിൽ നിന്നാണ് ലഭിക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രീയ അറിവ് സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സൃഷ്ടിയാണ്. ആരോഗ്യസംവിധാനങ്ങൾ, ഗതാഗതം, ആശയവിനിമയം, നിയമസംരക്ഷണം, ജനാധിപത്യസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക അടിത്തറകളാണ്. അതിനാൽ സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടിതശേഷി ദുർബലമാകുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യവും ദുർബലമാകുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ബന്ധം പരസ്പരവിരുദ്ധമല്ല; പരസ്പരാവലംബിതമാണ്.

നൈതികതയെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമീപനവും ഇതേ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. നൈതികനിയമങ്ങൾ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് മനുഷ്യനിലേക്ക് നൽകപ്പെട്ട ദൈവിക കല്പനകളല്ല. അതേസമയം അവ വ്യക്തികളുടെ ഇഷ്ടാനുസരണം മാറുന്ന പൂർണ്ണമായ ആപേക്ഷിക നിയമങ്ങളുമല്ല. നൈതികത മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല സഹകരണചരിത്രത്തിൽ ആവിർഭവിച്ച സാമൂഹികസംഘടനയുടെ ഒരു രൂപമാണ്. വിശ്വാസം, സഹകരണം, നീതി, പരസ്പര ബഹുമാനം, സത്യസന്ധത, ഉത്തരവാദിത്തം തുടങ്ങിയ മൂല്യങ്ങൾ വെറും ആത്മീയ ആശയങ്ങൾ മാത്രമല്ല; സങ്കീർണ്ണമായ മനുഷ്യസമൂഹങ്ങൾക്ക് ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാൻ ആവശ്യമായ സംഘടനാതത്വങ്ങളാണ്.

ഇതിന്റെ അർത്ഥം എല്ലാ നൈതികമൂല്യങ്ങളും എല്ലാ കാലത്തും ഒരുപോലെ നിലനിൽക്കുന്നു എന്നല്ല. നൈതികതയും ചരിത്രപരമായി വികസിക്കുന്നു. അടിമത്തം ഒരുകാലത്ത് പല സമൂഹങ്ങളിലും സാധാരണമായിരുന്നു. സ്ത്രീകൾക്ക് രാഷ്ട്രീയാവകാശങ്ങൾ നിഷേധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ജാതിവിവേചനം സാമൂഹികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇന്ന് ഈ നിലപാടുകളെ ഭൂരിഭാഗം മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളും നൈതികമായി അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ഈ മാറ്റങ്ങൾ യാദൃച്ഛികമായുണ്ടായതല്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാതലങ്ങൾ വികസിക്കുകയും സഹകരണത്തിന്റെ വ്യാപ്തി വർധിക്കുകയും ചെയ്തതോടെയാണ് നൈതികബോധവും വികസിച്ചത്. അതിനാൽ നൈതികചരിത്രം സാമൂഹിക ആവിർഭാവത്തിന്റെ ചരിത്രം കൂടിയാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾക്കും പുതിയ ദാർശനിക അടിത്തറ ലഭിക്കുന്നു. മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾ പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുനിന്ന് മനുഷ്യന് ലഭിച്ച സമ്മാനങ്ങളല്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് വികസിച്ച സംഘടിതമായ നൈതികനിഗമനങ്ങളാണ് അവ. ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം, ചിന്താസ്വാതന്ത്ര്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, അഭിപ്രായപ്രകടനം, രാഷ്ട്രീയപങ്കാളിത്തം, വിവേചനരഹിതമായ സാമൂഹികജീവിതം എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിപരമായ മാന്യതയെ മാത്രം സംരക്ഷിക്കുന്നില്ല; സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികശേഷിയെയും സംരക്ഷിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ അവകാശങ്ങൾ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ സംഘടനാതലത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ സ്ഥാപനങ്ങളുമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ നൈതികദർശനത്തിൽ പരിസ്ഥിതിക്കും കേന്ദ്രസ്ഥാനമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു സത്തയല്ലെങ്കിൽ, പ്രകൃതിയുടെ നാശം ഒടുവിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ നാശമായിത്തീരും. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം ഭാവിതലമുറകളോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ സ്വയംസംരക്ഷണമാണ്. ജൈവവൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുക, കാലാവസ്ഥാസന്തുലനം നിലനിർത്തുക, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളെ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ ഉപയോഗിക്കുക എന്നിവ പരിസ്ഥിതി നയങ്ങൾ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ ദീർഘകാല നൈതികബോധത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ യുഗത്തിൽ നൈതികതയ്ക്ക് പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ ഉയരുന്നു. അൽഗോരിതമുകൾ തീരുമാനമെടുക്കുമ്പോൾ ഉത്തരവാദിത്തം ആർക്കാണ്? സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ആയുധസംവിധാനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കണോ? ജനിതകസംശോധനയുടെ പരിധികൾ എന്തായിരിക്കണം? വ്യക്തിഗത വിവരങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം ആരുടേതാണ്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് സാങ്കേതികവിദ്യ മാത്രം ഉത്തരം നൽകില്ല. ഇവയ്ക്ക് ശാസ്ത്രീയ അറിവും സാമൂഹികജനാധിപത്യവും നൈതികചിന്തയും സംയോജിപ്പിച്ച സമീപനം ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വെല്ലുവിളികളെ സാങ്കേതിക പ്രശ്നങ്ങളായി മാത്രം കാണുന്നില്ല; മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ സംഘടനാതലത്തെ നിർണയിക്കുന്ന പുതിയ ചരിത്രപ്രശ്നങ്ങളായാണ് കാണുന്നത്.

മനുഷ്യഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ദർശനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ പ്രത്യാശയുണ്ട്, എന്നാൽ അത് അന്ധമായ ആശാവാദത്തിന്റെ പ്രത്യാശയല്ല. മനുഷ്യസഭ്യതയ്ക്ക് മുമ്പിൽ അതിഗുരുതരമായ പ്രതിസന്ധികൾ നിലനിൽക്കുന്നുവെന്ന യാഥാർഥ്യം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം മനുഷ്യരാശി ഇതുവരെ സൃഷ്ടിച്ച ശാസ്ത്രീയ അറിവും സാങ്കേതികശേഷിയും സാമൂഹികസംഘടനകളും ജനാധിപത്യസ്ഥാപനങ്ങളും അന്താരാഷ്ട്ര സഹകരണത്തിന്റെ അനുഭവങ്ങളും ഈ പ്രതിസന്ധികളെ അതിജീവിക്കാനുള്ള സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെന്ന് അത് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ഭാവി ഉറപ്പുനൽകപ്പെട്ട വിജയമല്ല; എന്നാൽ അത് അനിവാര്യമായ പരാജയവുമല്ല. ഭാവി മനുഷ്യരാശിയുടെ സംഘടിതമായ ബൗദ്ധികവും നൈതികവും സാമൂഹികവുമായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ തുറന്ന സാധ്യതയാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം, നൈതികത, ശാസ്ത്രം, ജനാധിപത്യം, പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹികനീതി എന്നിവ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച മേഖലകളല്ല. അവ മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിലെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണ്. ഈ സംഘടനാതലം കൂടുതൽ വികസിക്കുന്നതോറും മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യവും കൂടുതൽ വികസിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യഭാവിയുടെ അടിസ്ഥാനചോദ്യം സാങ്കേതികവിദ്യ എത്രമാത്രം വികസിക്കും എന്നതല്ല; മനുഷ്യസമൂഹം തന്റെ ശാസ്ത്രീയ അറിവിനെയും നൈതികബോധത്തെയും ജനാധിപത്യസംഘടനയെയും എത്രമാത്രം ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കും എന്നതാണ്.

ഓരോ ചരിത്രഘട്ടത്തിലും മനുഷ്യസഭ്യതയ്ക്ക് ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പ്രബലമായ ലോകവീക്ഷണം ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. പ്രാചീനകാലത്ത് പുരാണങ്ങളും മതങ്ങളും മനുഷ്യന്റെ പ്രപഞ്ചബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തി. ശാസ്ത്രവിപ്ലവത്തിനുശേഷം യാന്ത്രിക പ്രകൃതിദർശനം പ്രകൃതിയെ വിശദീകരിക്കുന്ന പ്രധാന ചട്ടക്കൂടായി മാറി. ഹെഗലിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രത്തെ ചലനാത്മക പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. മാർക്സും എംഗൽസും ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിലൂടെ പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും ചരിത്രത്തെയും ഭൗതികാടിത്തറയിൽ ഏകീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവപരിണാമശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥാശാസ്ത്രം, നിർമ്മിത ബുദ്ധി, ആഗോളവൽക്കരണം തുടങ്ങിയവ മനുഷ്യന്റെ അറിവിനെ ഗുണപരമായി വികസിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ഈ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളെ ദാർശനികമായി ഏകീകരിക്കുന്ന സമഗ്രമായ ലോകവീക്ഷണം ഇന്നും പൂർണ്ണമായി രൂപപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ഈ ചരിത്രപരമായ ആവശ്യത്തിനുള്ള ഒരു സൈദ്ധാന്തിക പ്രതികരണമായാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ഭൗതികശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തമല്ല. അത് നിലവിലുള്ള ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾക്ക് പകരമായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്ന മറ്റൊരു ശാസ്ത്രീയ മാതൃകയുമല്ല. മറിച്ച്, വിവിധ ശാസ്ത്രശാഖകളിൽ ഇതിനകം വികസിച്ച അറിവുകളെ ഒരു സർവത്രിക ദാർശനിക ഘടനയിൽ സംയോജിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു പ്രകൃതിദർശനമാണ്. ഈ ദർശനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഒരു അടിസ്ഥാനനിഗമനമുണ്ട്: പ്രപഞ്ചം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ ശേഖരമല്ല; സംയോജക ബലങ്ങളും വിയോജക ബലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലൂടെ നിരന്തരം സ്വയംസംഘടിതമാകുകയും പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബഹുതല യാഥാർഥ്യമാണ്.

ഈ ലഘു ഗ്രന്ഥത്തിലുടനീളം വികസിപ്പിച്ച സൈദ്ധാന്തിക ഘടനയെ സമഗ്രമായി നോക്കുമ്പോൾ ചില അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങൾ വ്യക്തമായി ഉയർന്നുവരുന്നു. ഒന്നാമതായി, പദാർത്ഥവും സ്പേസും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായും വേർതിരിക്കപ്പെട്ട സ്വതന്ത്ര യാഥാർഥ്യങ്ങളല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സ്പേസ് പരമാവധി വിയോജക സ്വഭാവമുള്ള പദാർത്ഥത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാനരൂപമാണ്. അതേസമയം പദാർത്ഥം വ്യത്യസ്ത അളവുകളിൽ സംയോജക-വിയോജക സന്തുലനം കൈവരിക്കുന്ന സംഘടിതാവസ്ഥകളുടെ തുടർച്ചയാണ്. ഈ സമീപനം പദാർത്ഥവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കാൻ ഒരു ദാർശനിക സാധ്യത തുറക്കുന്നു.

രണ്ടാമതായി, ബലം എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ വ്യാഖ്യാനം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ബലം പുറത്ത് നിന്ന് വസ്തുക്കളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു അമൂർത്ത സത്തയല്ല; സ്പേസിന്റെ സംഘടിത പ്രയോഗരൂപമാണ്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഗുരുത്വാകർഷണം മുതൽ ആണവബലങ്ങൾ വരെയുള്ള എല്ലാ പ്രതിഭാസങ്ങളും സംയോജക-വിയോജക സന്തുലനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി പുനർവായിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ അവതരിപ്പിക്കുന്ന ആശയങ്ങൾ നിലവിലുള്ള ഭൗതികസിദ്ധാന്തങ്ങൾക്ക് പകരം ശാസ്ത്രീയമായി സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെട്ട മാതൃകകളാണെന്ന് ഈ ഗ്രന്ഥം അവകാശപ്പെടുന്നില്ല. മറിച്ച്, ഭാവിയിലെ സൈദ്ധാന്തികവും പരീക്ഷണാത്മകവുമായ ഗവേഷണങ്ങൾക്ക് പ്രചോദനമാകാവുന്ന ഒരു ദാർശനിക ഗവേഷണപരിപാടിയായാണ് അവ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്.

മൂന്നാമതായി, ആവിർഭാവം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്രവിഭാഗമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളും അവയ്ക്ക് മുമ്പുള്ള തലങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അവയെ അതിലംഘിക്കുന്ന പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഈ തത്വം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്കും, ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും, ബോധത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസഭ്യതയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ഈ തുടർച്ചയുടെ അംഗീകാരം ചുരുക്കവാദത്തിനും അതീന്ദ്രിയവാദത്തിനും ഒരുപോലെ ബദലായ ഒരു ശാസ്ത്രീയ-ദാർശനിക സമീപനം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.

നാലാമതായി, മനുഷ്യസമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കാഴ്ചപ്പാടും ഈ ചട്ടക്കൂടിൽ ഗുണപരമായി വികസിക്കുന്നു. ചരിത്രം ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളുടെ മാറ്റങ്ങളുടെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല. അത് വിവരസംഘടനയുടെയും ഭാഷയുടെയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള മനുഷ്യബന്ധത്തിന്റെയും സംയോജിതപരിണാമമാണ്. അതിനാൽ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ വിശകലനത്തിൽ സാമ്പത്തിക ഘടകങ്ങൾക്ക് കേന്ദ്രപ്രാധാന്യമുണ്ടെങ്കിലും, അവയെ മറ്റു സംഘടനാതലങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസമായി സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

അഞ്ചാമതായി, ജ്ഞാനശാസ്ത്രവും ശാസ്ത്രീയരീതിശാസ്ത്രവും പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. ജ്ഞാനം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിശ്ചലപ്രതിഫലനമല്ല; മനുഷ്യരാശി പ്രകൃതിയുമായും സമൂഹവുമായും നടത്തുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രതിപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ മാറ്റമില്ലാത്ത നിഗമനങ്ങളിലല്ല, മറിച്ച് നിരന്തരമായ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷിയിലാണ്. ഈ കാഴ്ചപ്പാട് ശാസ്ത്രീയ വിനയത്തെയും വിമർശനാത്മക അന്വേഷണത്തെയും ഒരേസമയം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.

ആറാമതായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യഭാവിയെ തുറന്ന ചരിത്രസാധ്യതയായി കാണുന്നു. ഭാവി പൂർണ്ണമായി മുൻകൂട്ടി നിർണയിക്കപ്പെട്ടതല്ല. അതേസമയം അത് യാദൃച്ഛിക സംഭവങ്ങളുടെ അനിയന്ത്രിത ശേഖരവുമല്ല. നിലവിലുള്ള സംഘടനാതലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വൈരുധ്യങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ, സാമൂഹിക ഇടപെടലുകൾ, രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി പരിമിതികൾ, മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ നൈതികബോധം എന്നിവയുടെ സംയുക്തഫലമായാണ് ഭാവി രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ദിശ മനുഷ്യരാശിയുടെ സംഘടിതമായ പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ ലഘു ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാനലക്ഷ്യം ശാസ്ത്രവും ദാർശനികതയും തമ്മിൽ രൂപപ്പെട്ട അനാവശ്യമായ അകലം കുറയ്ക്കുക എന്നതാണ്. ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെടുമ്പോൾ അത് തന്റെ ആശയപരമായ അടിസ്ഥാനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വിമർശനാത്മകബോധം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. അതുപോലെ ദാർശനികത ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുമ്പോൾ അത് ചരിത്രപരമായ യാഥാർഥ്യവുമായി ബന്ധം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടിനെയും വീണ്ടും സംവാദത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാനുള്ള ശ്രമമാണ്. ഈ സംവാദം ശാസ്ത്രത്തെ ദാർശനിക അനുമാനങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കാനല്ല; മറിച്ച് ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ദാർശനികതയുടെയും പരസ്പരവികാസത്തിന് ആവശ്യമായ ഒരു പൊതുചട്ടക്കൂട് സൃഷ്ടിക്കാനാണ്.

ഈ ലോകവീക്ഷണത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക സവിശേഷത അതിന്റെ തുറന്ന സ്വഭാവമാണ്. ചരിത്രത്തിൽ നിരവധി ദാർശനിക സംവിധാനങ്ങൾ തങ്ങളാണ് അന്തിമസത്യമെന്ന് അവകാശപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അത്തരമൊരു അവകാശവാദം ഉന്നയിക്കുന്നില്ല. ഇത് ഒരു പൂർത്തിയായ സിദ്ധാന്തമല്ല; വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ഗവേഷണപരിപാടിയാണ്. ഇവിടെ അവതരിപ്പിച്ച ആശയങ്ങളിൽ ചിലത് ഭാവിയിലെ ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണങ്ങളാൽ സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെടാം, ചിലത് തിരുത്തപ്പെടാം, ചിലത് നിരാകരിക്കപ്പെടാം. എന്നാൽ അതാണ് ശാസ്ത്രീയചിന്തയുടെ സ്വഭാവം. ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ മാറ്റമില്ലാത്ത പൂർണ്ണതയിലല്ല; പുതിയ അറിവുകളെ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രജ്ഞർക്കും ദാർശനികർക്കും സാമൂഹികശാസ്ത്രജ്ഞർക്കും രാഷ്ട്രീയചിന്തകർക്കും പരിസ്ഥിതിഗവേഷകർക്കും നിർമ്മിത ബുദ്ധി ഗവേഷകർക്കും ചരിത്രകാരന്മാർക്കും ഒരുപോലെ ഒരു തുറന്ന ക്ഷണമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തെ വിഭജിക്കപ്പെട്ട വിഷയങ്ങളുടെ ശേഖരമായി കാണാതെ, പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട സംഘടനാതലങ്ങളുടെ സജീവമായ ഏകത്വമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ബൗദ്ധിക സംരംഭമാണിത്. ഈ സംരംഭത്തിന്റെ വിജയമോ പരാജയമോ ഒരു വ്യക്തിയുടെയോ ഒരു ഗ്രന്ഥത്തിന്റെയോ കൈകളിലല്ല; ഭാവിയിലെ ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണങ്ങളുടെയും വിമർശനാത്മക സംവാദങ്ങളുടെയും ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിലുമാണ്.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ട് മനുഷ്യരാശിക്ക് അസാധാരണമായ അവസരങ്ങളും അതിഗുരുതരമായ പ്രതിസന്ധികളും ഒരേസമയം സമ്മാനിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതി മാത്രം മതിയാകില്ല. ശാസ്ത്രീയ അറിവിനെ ഏകീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന ദാർശനിക വ്യക്തതയും, സാമൂഹികനീതിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന രാഷ്ട്രീയബോധവും, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള സന്തുലനം സംരക്ഷിക്കുന്ന നൈതിക ഉത്തരവാദിത്തവും, മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്ന ജനാധിപത്യസംസ്കാരവും അനിവാര്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ നാല് ദിശകളെയും ഒരേ ചലനാത്മക ചട്ടക്കൂടിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

അവസാനമായി, ഈ ലഘു ഗ്രന്ഥം ഒരു സമാപനപ്രഖ്യാപനമല്ല. മറിച്ച് ഒരു പുതിയ സംവാദത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്. പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചും മനുഷ്യനെക്കുറിച്ചും സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചും അറിവിനെക്കുറിച്ചും ഭാവിയെക്കുറിച്ചും നാം ചോദിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ വിശാലവും കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയവും കൂടുതൽ സമഗ്രവുമായ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്താനുള്ള ഒരു ക്ഷണമാണ് ഇത്. സംയോജക ബലങ്ങളും വിയോജക ബലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലൂടെ നിരന്തരം പുതിയ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിൽ, മനുഷ്യബോധവും മനുഷ്യസഭ്യതയും ആ സൃഷ്ടിപരമായ പരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഭാഗങ്ങളാണ്. ആ ചരിത്രത്തെ കൂടുതൽ ബോധപൂർവവും കൂടുതൽ നീതിപൂർവവും കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയവുമായ ദിശയിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം മനുഷ്യരാശിയുടേതാണ്. അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന സന്ദേശവും, ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലേക്കുള്ള അതിന്റെ സർവത്രിക ലോകവീക്ഷണവും.