സമ്പത്തിന്റെ സമാഹരണവും വ്യക്തിയുടെ ജീവിതവിജയത്തിന്റെ സാമൂഹ്യമാനദണ്ഡങ്ങളും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ

ചരിത്രപരമായി രൂപംകൊണ്ട മിക്ക സമൂഹങ്ങളിലും, പ്രത്യേകിച്ച് മുതലാളിത്തസമൂഹത്തിൽ അതിന്റെ ഏറ്റവും സംഘടിതവും തീവ്രവുമായ രൂപത്തിൽ, സാമ്പത്തികവിജയമാണ് വ്യക്തിയുടെ നേട്ടത്തിന്റെ ഏറ്റവും ദൃശ്യവും സാമൂഹികമായി എളുപ്പം മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നതുമായ മാനദണ്ഡമായി മാറുന്നത്. സമ്പത്ത് വെറും ഭൗതികസമ്പത്തിന്റെ ശേഖരമല്ല; അധികാരം, ബുദ്ധിശക്തി, അച്ചടക്കം, ദീർഘവീക്ഷണം, ചിലപ്പോൾ ധാർമ്മികമൂല്യം വരെ ഒരാളിൽ നിക്ഷിപ്തമാണെന്ന സാമൂഹികനിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന സങ്കുചിതമായ ഒരു സാമൂഹികചിഹ്നമാണ് അത്. ഈ പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ ചട്ടക്കൂടിൽ സാമ്പത്തികസമൃദ്ധി സാമൂഹികസാധുതയായി വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. സാമ്പത്തികമായി വിജയിച്ചവർക്ക് അവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ അന്തർലീനമായ സാമൂഹികമൂല്യം കൊണ്ടല്ല അംഗീകാരവും അധികാരവും ലഭിക്കുന്നത്; മറിച്ച് സമ്പത്ത് തന്നെ യോഗ്യതയുടെ തെളിവാണെന്ന വിശ്വാസമാണ് അവരെ ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവരുന്നത്. അവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിന് ഭാരം ലഭിക്കുന്നു, അവരുടെ ശബ്ദത്തിന് വ്യാപ്തി ലഭിക്കുന്നു, സ്ഥാപനങ്ങൾ അവരെ വിജയത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളായി കണക്കാക്കി അവരെ ചുറ്റിപ്പറ്റി സ്വയം ക്രമീകരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ സമ്പത്ത് വ്യക്തിയിലേക്ക് ആദരവും അംഗീകാരവും സ്വാധീനവും ആകർഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ഗുരുത്വകേന്ദ്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രതിഭാസത്തെ നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു പ്രത്യേക സംയോജനരൂപമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. മുതലാളിത്തസമൂഹം ഉടനടി ഫലപ്രദവും അളക്കാവുന്നതും വിനിമയയോഗ്യവുമായ കാര്യങ്ങൾക്കാണ് മുൻഗണന നൽകുന്നത്. സമ്പത്ത് ഇവിടെ ഒരു സംയോജകശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത് അത് സമാഹരണത്തിന്റെയും മത്സരത്തിന്റെയും ആധിപത്യയുക്തിയുമായി പൂർണമായും പൊരുത്തപ്പെടുന്നതിനാലാണ്. സാമൂഹികഅസമത്വംവ്യക്തിപരമായകഴിവിന്റെ സ്വാഭാവികഫലമാണെന്ന വിശ്വാസത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥയെ അത് സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ ഈ സംയോജനം ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ അനിവാര്യതയിലോ ചരിത്രപരമായ സാർവത്രികതയിലോ അധിഷ്ഠിതമല്ല. സമ്പത്തിന് മൂല്യം നൽകുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം മാത്രമാണ് അതിന്റെ ശക്തി നിലനിൽക്കുന്നത്. വ്യക്തി ജീവനോടെയും സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ സജീവമായും തുടരുന്നിടത്തോളം ഈ സംയോജനം പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും; സാമൂഹികശ്രദ്ധയും അംഗീകാരവും ആ വ്യക്തിയോട് ബന്ധിപ്പിച്ചുനിർത്തുകയും ചെയ്യും.

എന്നാൽ കാലത്തിന്റെ വിയോജകശക്തിയെ നേരിടുമ്പോൾ ഈ സംയോജനം സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ അസ്ഥിരമാണെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. മരണം സമ്പത്ത് സാമൂഹികപ്രസക്തിയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്ന ആ പ്രവാഹത്തെ വിച്ഛേദിക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തികപങ്കാളിത്തം അവസാനിക്കുന്നതോടെ, ജീവനുള്ള സമൂഹത്തിന് ആ സമ്പത്തിന് ഉണ്ടായിരുന്ന നേരിട്ടുള്ള പ്രയോജനവും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. തുടർച്ചയായ ഇടപെടലോ സ്വാധീനമോ ദൃശ്യസാന്നിധ്യമോ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ സമ്പത്തിന്റെ പ്രതീകാത്മകശക്തി അതിന്റെ പശിമഗുണം വളരെ വേഗത്തിൽ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. ഉപയോഗപ്രാധാന്യത്തെയും സാന്നിധ്യത്തെയും ചുറ്റിപ്പറ്റി ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട മുതലാളിത്തസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സ്മൃതി, അതിശയകരമായ വേഗത്തിൽ ആ വ്യക്തിയെ മറക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഒരുകാലത്ത് ദൃഢവും ശാശ്വതവുമെന്നു തോന്നിയിരുന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉപരിപ്ലവവും ആശ്രിതവും ക്ഷണികവുമാണെന്ന് അപ്പോൾ വെളിപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക വീക്ഷണത്തിൽ ഈ ദ്രുതമായ മാഞ്ഞുപോകൽ യാദൃച്ഛികമല്ല; അത് ഘടനാപരമായി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടതാണ്. മുതലാളിത്തസമൂഹങ്ങൾ ദീർഘകാല അർത്ഥബോധത്തേക്കാൾ ഹ്രസ്വകാല സംയോജനത്തിനാണ് മുൻഗണന നൽകുന്നത്. ചരിത്രത്തിന്റെ ദീർഘകാലപരിധിയിൽ സംഭാവനകളെ വിലയിരുത്തുന്ന ചരിത്രപരമായ യോജിപ്പിനേക്കാൾ, ഇപ്പോഴത്തെ വ്യവസ്ഥയെ നിലനിർത്തുന്ന പ്രവർത്തനപരമായ സംയോജനത്തിനാണ് അവ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. സാമ്പത്തികവിജയം വർത്തമാനത്തിൽ അത്യന്തം ശക്തമായ സംയോജനം സൃഷ്ടിച്ചാലും, ജീവനുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടുകഴിഞ്ഞാൽ അതിന് ശാശ്വതമായ യോജിപ്പ് സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയില്ല. അത് ചിന്തയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയോ സാമൂഹികബോധത്തെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയോ വ്യവസ്ഥയുടെ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ പരിഹരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. അതിനാൽ വ്യക്തി സാമൂഹികരംഗത്തിൽ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമായ ശേഷം പ്രവർത്തനക്ഷമമായി നിലനിൽക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒന്നും അതിന് പിന്നിൽ അവശേഷിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല.

അങ്ങനെ ആദ്യം “വിജയം” എന്നു തോന്നിയിരുന്നത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിശകലനത്തിൽ ചരിത്രപരമായി ആഴമില്ലാത്ത ഒന്നായി വെളിപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ ദൃശ്യത തീവ്രമാണ്, എന്നാൽ വളരെ ചുരുങ്ങിയ കാലത്തേക്കാണ്. അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രതിധ്വനി ഉച്ചത്തിലാണ്, എന്നാൽ അതിവേഗം മാഞ്ഞുപോകുന്നതുമാണ്. ഇത്തരം വിജയം ചരിത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ചലനങ്ങളോടല്ല, മറിച്ച് ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹികരൂപീകരണത്തിന്റെ ഉപരിതല ചലനങ്ങളോടാണ് ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതെന്ന് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത നമ്മെ തിരിച്ചറിയാൻ നിർബന്ധിതരാക്കുന്നു. സമ്പത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള അംഗീകാരത്തിന്റെ ഈ ദുർബലത, മുതലാളിത്തമൂല്യനിർണ്ണയത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യത്തെ തുറന്നുകാട്ടുന്നു: വർത്തമാനത്തിൽ ഏറ്റവും ശക്തമായി തോന്നുന്നതാണ് പലപ്പോഴും കാലത്തിന്റെ പരീക്ഷണത്തെ അതിജീവിക്കാൻ ഏറ്റവും അശക്തമായി തെളിയുന്നത്.

ക്വാണ്ടംഡയലക്ടിക്സ് ഈപ്രതിഭാസത്തെ ധാർമ്മികവിധിന്യായങ്ങളിലൂടെയോ വ്യക്തികളുടെ സദ്ഗുണം, യോഗ്യത, ധാർമ്മികപരാജയം തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളിലേക്കോ ചുരുക്കിക്കൊണ്ടല്ല സമീപിക്കുന്നത്. സമ്പത്ത് നൽകുന്ന ക്ഷണികമായ സാമൂഹികപ്രതാപത്തെ അത് സമ്പന്നരായ വ്യക്തികളുടെ വ്യക്തിപരമായ വൈകല്യമായി കാണുന്നില്ല; അതുപോലെ ദാരിദ്ര്യത്തെയോ അരികുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ജീവിതത്തെയോ ധാർമ്മികമികവായി മഹത്വവൽക്കരിക്കുന്നുമില്ല. മറിച്ച് മുഴുവൻ പ്രശ്നത്തെയും അത് സാമൂഹികഘടനയുടെ തലത്തിലാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത്. ഇവിടെ പ്രധാനം വ്യക്തികളുടെ സ്വഭാവമല്ല; മുതലാളിത്തസമൂഹത്തിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യമാണ്—ഉടനടിത്തവും ചരിത്രഗഹനതയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം, ഹ്രസ്വകാല സംയോജനവും ദീർഘകാല യോജിപ്പും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം.

മുതലാളിത്തസാമൂഹികരൂപീകരണങ്ങളിൽ മൂല്യം നിർവചിക്കപ്പെടുന്നത് പ്രധാനമായും ഉടനടിയുള്ള ഫലങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. വേഗത്തിൽ ദൃശ്യഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതും അളക്കാവുന്ന നേട്ടങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നതും സമാഹരണത്തിന്റെ നിലവിലുള്ള ചക്രങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതുമാണ് ശക്തിയുടെയും വിജയത്തിന്റെയും മാനദണ്ഡം. സമ്പത്ത് ഈ മൂല്യവ്യവസ്ഥയിൽ പൂർണമായും യോജിച്ചുനിൽക്കുന്നു. അത് എളുപ്പത്തിൽ തിരിച്ചറിയാവുന്നതും അളക്കാവുന്നതും ഉടനടി സ്വാധീനമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യാവുന്നതുമാണ്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, സമ്പത്ത് ഒരു ശക്തമായ സംയോജകശക്തിയാണ്. അത് സ്ഥാപനങ്ങളെയും മാധ്യമങ്ങളെയും സാംസ്കാരിക ആഖ്യാനങ്ങളെയും സാമൂഹികഅംഗീകാരത്തെയും സമ്പന്നനായ വ്യക്തിയിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നു. ഈ സംയോജനം വെറും പ്രതീകാത്മകമല്ല; അത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ തന്നെ ആ വ്യക്തിയെ ചുറ്റിപ്പറ്റി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും അധികാരവും ശ്രദ്ധയും സാമൂഹികസാധുതയും നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.

എന്നാൽ ഈ സംയോജനം അടിസ്ഥാനപരമായി ചരിത്രവിരുദ്ധമാണ്. സമ്പത്തിന് അർത്ഥം നൽകുന്ന സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങളുടെ തുടർച്ചയായ പുനരുത്പാദനത്തിലൂടെയാണ് അത് നിലനിൽക്കുന്നത്; ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ അനിവാര്യതയിലൂടെയല്ല. മുതലാളിത്തബന്ധങ്ങൾ ആധിപത്യം പുലർത്തുകയും വ്യക്തി ആ ബന്ധങ്ങളിലെ സജീവഘടകമായി തുടരുകയും ചെയ്യുന്നിടത്തോളം സമ്പത്തിന്റെ സംയോജകശക്തി ഫലപ്രദമായി തുടരും. എന്നിരുന്നാലും ഈ സംയോജനം ഉപരിപ്ലവമാണ്. അത് ചിന്തയുടെ അടിസ്ഥാനഘടനകളെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നില്ല; സമൂഹത്തിന്റെ വ്യവസ്ഥാപരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ പരിഹരിക്കുന്നില്ല. അത് വർത്തമാനത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ബോധ്യങ്ങളിലേക്കോ സാമൂഹികസംഘടനകളിലേക്കോ തുറക്കുന്ന വഴികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല.

കാലത്തിന്റെയും ചരിത്രചലനത്തിന്റെയും വിയോജകശക്തികൾ ഇടപെടുമ്പോഴാണ് ഈ പരിമിതി വ്യക്തമായി വെളിപ്പെടുന്നത്. സമയം ഉടനടിത്തത്തെ ലയിപ്പിക്കുന്നു. സാമൂഹികപരിവർത്തനങ്ങൾ മൂല്യത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. ഭൗതികസാഹചര്യങ്ങൾ മാറുന്നതോടെ ഒരുകാലത്ത് ശക്തിയുടെയും പ്രസക്തിയുടെയും ഉറവിടങ്ങളായിരുന്ന ഘടകങ്ങൾ ദുർബലമാകുന്നു. മരണം, പ്രതിസന്ധി, വ്യവസ്ഥാപരമായ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവ സമ്പത്തിന്റെ സംയോജകപ്രഭാവം പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന ചക്രങ്ങളെ തകർക്കുന്നു. ഈ വിയോജനപ്രക്രിയയിൽ, സമ്പത്തിന് തന്റെ ഉടനടി സാഹചര്യങ്ങളെ അതിജീവിച്ച് അർത്ഥത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യത്തെ നിരന്തരം പുനരുത്പാദിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ജീവനുള്ള പ്രക്രിയകളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടുകഴിഞ്ഞാൽ അതിന് യോജിപ്പ് നിലനിർത്താനാവില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ദീർഘകാല യോജിപ്പ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത് ചരിത്രത്തിന്റെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന രൂപീകരണങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയുന്ന സംഭാവനകളാണ്—ക്ഷണികമായ നേട്ടങ്ങൾക്ക് പകരം നിലനിൽക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കുന്ന ആശയങ്ങളും സൈദ്ധാന്തികചട്ടക്കൂടുകളും പ്രയോഗരീതികളും. ഒരു പ്രത്യേക ഭൗതികക്രമത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നമായ സമ്പത്തിന് ഇത്തരത്തിലുള്ള ചരിത്രാതീതമായ പൊരുത്തപ്പെടൽശേഷിയില്ല. അതിന്റെ സ്വാധീനം ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിന്റെ ഉപരിതല ചലനങ്ങളിൽ ഒതുങ്ങിനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ കൂട്ടായ സ്മൃതിയിൽ അതിന്റെ നിലനിൽപ്പ് യാദൃച്ഛികമായോ ധാർമ്മികമായ അപര്യാപ്തതകൊണ്ടോ അല്ല, മറിച്ച് മുതലാളിത്തമൂല്യവ്യവസ്ഥയിലെ അതിന്റെ അസ്തിത്വപരമായ സ്ഥാനത്താലാണ് പരിമിതപ്പെടുന്നത്.

അതേസമയം, ആഴത്തിലുള്ള ബൗദ്ധികവും ദാർശനികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ സംഭാവനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന വ്യക്തികൾ അവരുടെ ജീവിതകാലത്ത് പലപ്പോഴും അവഗണനയും അരികുവൽക്കരണവും ചിലപ്പോൾ തുറന്ന ശത്രുതയും നേരിടേണ്ടിവരുന്നു. ഇത് യാദൃച്ഛികമായ ഒരു ദൗർഭാഗ്യമോ ആശയവിനിമയത്തിലെ വ്യക്തിപരമായ പരാജയമോ അല്ല. അവരുടെ പ്രവർത്തനവും നിലവിലുള്ള സാമൂഹികഘടനയും തമ്മിലുള്ള വസ്തുനിഷ്ഠമായ ബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് ഇത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അവരുടെ സംഭാവനകൾ ഉടനടി സാമ്പത്തികലാഭമോ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സൗകര്യമോ ഹ്രസ്വകാല പ്രയോജനമോ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. പകരം, അവ ഉപരിപ്ലവ പ്രത്യക്ഷതകളെ മറികടന്ന്, ആധിപത്യമുള്ള ചിന്താസംവിധാനങ്ങളുടെയും അധികാരഘടനകളുടെയും സാമൂഹികസാധുതയുടെയും അടിസ്ഥാനധാരണകളെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥ നിലനിൽക്കാൻ മറച്ചുവെക്കേണ്ടിവരുന്ന ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അവ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത്തരം ബൗദ്ധിക ഇടപെടലുകൾ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ വിയോജകശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. “സാമാന്യബോധം”, “സ്വാഭാവികക്രമം”, “അനിവാര്യ യാഥാർത്ഥ്യം” എന്നിങ്ങനെ സാധാരണവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള കാര്യങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്തുകൊണ്ട് അവ നിലവിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥയെ അസ്ഥിരമാക്കുന്നു. ചരിത്രപരമായി സ്ഥിരത കൈവരിച്ച എല്ലാ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളും ദുർബലമായ ഒരു സംയോജനസന്തുലിതാവസ്ഥയിലൂടെയാണ് സ്വയം നിലനിർത്തുന്നത്. പങ്കുവെക്കപ്പെട്ട വിശ്വാസങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പതിവ് പ്രവർത്തനരീതികളും പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ ആഖ്യാനങ്ങളും ചേർന്നാണ് ആ സംയോജനം നിലനിൽക്കുന്നത്; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അവ അടിച്ചമർത്തുകയോ നിഷ്ക്രിയമാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. ഒരു ചിന്തകൻ ഈ മറച്ചുവെച്ച വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തുറന്നുകാട്ടുന്ന ആശയങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ മുഴുവൻ വ്യവസ്ഥയ്ക്കും അസ്ഥിരത അനുഭവപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നത് ഒരു പ്രത്യേക വിശ്വാസമല്ല; നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തെ താങ്ങിനിർത്തുന്ന മുഴുവൻ പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ യോജിപ്പാണ്.

മുതലാളിത്തസമൂഹം ദീർഘകാല യോജിപ്പിനേക്കാൾ ഉടനടിയുള്ള സംയോജനത്തിനാണ് മുൻഗണന നൽകുന്നത്. അതിനാൽ ഇത്തരം വെല്ലുവിളികളെ അത് സാമൂഹികസംഭാവനകളായല്ല, ഭീഷണികളായാണ് അനുഭവിക്കുന്നത്. വേഗത്തിൽ പ്രയോജനമോ അളക്കാവുന്ന ഉൽപ്പാദനമോ വിപണിമൂല്യമോ സൃഷ്ടിക്കാത്ത ആശയങ്ങൾ വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് വിഘാതകരവും ഉൽപ്പാദനക്ഷമമല്ലാത്തതും ചിലപ്പോൾ അപകടകരവുമാണെന്ന് തോന്നുന്നു. ആധിപത്യ ആഖ്യാനങ്ങളെ അസ്ഥിരമാക്കുന്ന ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളെ നിലവിലുള്ള സ്ഥാപനസംവിധാനങ്ങളിൽ മാറ്റമില്ലാതെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ സമൂഹം പ്രതിരോധാത്മകമായി പ്രതികരിക്കുന്നു. ചിന്തകനെ അവഗണിക്കുന്നു, അരികുവൽക്കരിക്കുന്നു, നിശ്ശബ്ദനാക്കുന്നു. ഇത് എല്ലായ്പ്പോഴും തുറന്ന അടിച്ചമർത്തലിലൂടെയല്ല സംഭവിക്കുന്നത്; പലപ്പോഴും പുറന്തള്ളൽ, അനാസ്ഥ, തൊഴിൽപരമായ ഒറ്റപ്പെടുത്തൽ തുടങ്ങിയ സൂക്ഷ്മമായ രീതികളിലൂടെയാണ് അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഊന്നിപ്പറയുന്നത്, ഈ അരികുവൽക്കരണം പരിവർത്തനാത്മകമായ ആശയങ്ങളുടെ ദൗർബല്യത്തിന്റെ തെളിവല്ല, മറിച്ച് അവയുടെ ആഴത്തിന്റെ തെളിവാണെന്നാണ്. ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പ് സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആശയങ്ങൾ ആദ്യം നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥയുടെ യോജിപ്പിനെ നിഷേധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ചരിത്രത്തിന്റെ പ്രാരംഭഘട്ടത്തിൽ അവ വിഘടനശക്തികളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, കാരണം വർത്തമാനത്തെ നിലനിർത്തുന്ന സന്തുലിതാവസ്ഥയെ അവ തകർക്കുന്നു. പിന്നീട് ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുകയും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ മൂർച്ഛിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് അതേ ആശയങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി വെളിപ്പെടുന്നത്. ജീവനോടെയിരിക്കുമ്പോൾ ഇത്തരം ചിന്തകർ ഒരു വിരോധാഭാസപരമായ സ്ഥാനത്താണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. അവർ ഭാവിയിലെ യോജിപ്പിന്റെ വക്താക്കളാണ്; എന്നാൽ വർത്തമാനസമൂഹം അവരെ ക്രമക്കേടിന്റെ പ്രതിനിധികളായി അനുഭവിക്കുന്നു. സമൂഹം തന്റെ ഏറ്റവും ആഴമുള്ള ബൗദ്ധികസംഭാവനകളെ അവയുടെ സ്രഷ്ടാക്കൾ മരിച്ചശേഷം മാത്രമേ തിരിച്ചറിയാറുള്ളൂ എന്നതിന്റെ വിശദീകരണം ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക സംഘർഷമാണ്.

എന്നിരുന്നാലും ഈ ബന്ധം സ്ഥിരമായ ഒന്നല്ല. ചരിത്രകാലയളവിലൂടെ അത് നിർണായകമായ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക മറിച്ചിലിന് വിധേയമാകുന്നു. വ്യക്തിയുടെ സാന്നിധ്യം പിൻവാങ്ങുമ്പോൾ, പ്രത്യേകിച്ച് മരണത്തിലൂടെ അത് പൂർണമായി അവസാനിക്കുമ്പോൾ, പ്രതിരോധത്തിന്റെ ഉടനടി സാമൂഹികയന്ത്രങ്ങൾ അവരുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യത്തെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. നിലവിലുള്ള സ്ഥാപനങ്ങളെയും പ്രത്യയശാസ്ത്രഘടനകളെയും അലോസരപ്പെടുത്തുന്ന ജീവനുള്ള സാന്നിധ്യമായി ആ ചിന്തകൻ ഇനി നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ ഒരുകാലത്ത് അദ്ദേഹത്തെ അരികുവൽക്കരിക്കാനും നിഷ്പ്രഭമാക്കാനും നിശ്ശബ്ദനാക്കാനും ശ്രമിച്ചിരുന്ന പ്രതിരോധപ്രതികരണങ്ങൾ ക്രമേണ ക്ഷയിച്ചുപോകുന്നു. അവസാനം അവശേഷിക്കുന്നത് വ്യക്തിയല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകളാണ്—വ്യക്തിപരമായ ജീവചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട്, ഉടനടിയുള്ള സാമൂഹികസംഘർഷങ്ങളുടെ സമ്മർദ്ദങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തമായ ആശയങ്ങൾ.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പരിവർത്തനത്തെ കാലത്തിലുടനീളമുള്ള സംയോജന-വിയോജന സന്തുലിതാവസ്ഥയിലെ മാറ്റമായി മനസ്സിലാക്കുന്നു. ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ചിന്തകന്റെ ആശയങ്ങൾ നിലവിലുള്ള യോജിപ്പിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത ഒരു സാമൂഹികമണ്ഡലത്തിനുള്ളിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ആ സാഹചര്യത്തിൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ആശയങ്ങൾ വിയോജകശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുകയും നിലവിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥയെ അസ്ഥിരമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ മരണശേഷം ചരിത്രമണ്ഡലം തന്നെ മാറിത്തുടങ്ങുന്നു. സമൂഹം നിശ്ചലമല്ല; പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൂടെയും പ്രതിസന്ധികളിലൂടെയും ഘടനാപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളിലൂടെയും അത് മുന്നേറുന്നു. ഭൗതികസാഹചര്യങ്ങൾ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഒരുകാലത്ത് അകാലപ്രസവമായോ വിനാശകരമായോ തോന്നിയ ആശയങ്ങൾ പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുമായി കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടാൻ തുടങ്ങുന്നു.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ ആ ആശയങ്ങളുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മകപ്രവർത്തനം തന്നെ പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഒരു ചരിത്രരൂപീകരണത്തിൽ വിയോജനമായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നത് മറ്റൊരു ചരിത്രരൂപീകരണത്തിൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനമായി മാറുന്നു. ആ ആശയങ്ങൾക്ക് ചിന്തയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും പ്രശ്നങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ നിർവചിക്കാനും വിഘടിച്ച അനുഭവങ്ങളെ അർത്ഥപൂർണ്ണമായ സമഗ്രതകളായി ഏകീകരിക്കാനുമുള്ള കഴിവ് ലഭിക്കുന്നു. അവ ക്രമക്കേടുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തെ സംഘടിപ്പിക്കുന്ന മാർഗദർശക തത്ത്വങ്ങളായി വളരുന്നു. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, അവ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പഴയ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ പുനഃസ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ടല്ല അത്; മറിച്ച് കൂടുതൽ വികസിതമായ ബോധ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ രൂപീകരണം സാധ്യമാക്കിക്കൊണ്ടാണ്.

ഇതാണ് ബൗദ്ധികസംഭാവനകൾ അവരുടെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രശക്തി പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന നിമിഷം. വ്യക്തിപരമായ സംഘർഷങ്ങളുടെ ഉടനടിത്തത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തമായതും ഉയർന്നുവരുന്ന സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെട്ടതുമായ ആശയങ്ങൾ ആഴത്തിലുള്ള വിശദീകരണശേഷിയും പ്രായോഗികദിശാബോധവും കൈവരിക്കുന്നു. അവ ഭൂതകാലപരാജയങ്ങളുടെ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന യുക്തിയെ വെളിച്ചത്തുകൊണ്ടുവരുന്നു, വർത്തമാനപ്രതിസന്ധികളെ വ്യക്തമാക്കുന്നു, പരിവർത്തനാത്മക പ്രവർത്തനത്തിനാവശ്യമായ ആശയോപകരണങ്ങൾ സമൂഹത്തിന് നൽകുന്നു. അവയുടെ സ്വാധീനം സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, ധാർമ്മികത, രാഷ്ട്രീയം തുടങ്ങിയ അനേകം മേഖലകളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. കാരണം അവ ഉപരിപ്ലവ പ്രതിഭാസങ്ങളെയല്ല, ഘടനാപരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയാണ് അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നത്.

അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് തത്ത്വചിന്തകരും ശാസ്ത്രജ്ഞരും വിപ്ലവചിന്തകരും അവരുടെ ജീവിതകാലത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മരണാനന്തരം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ വൈകിയ അംഗീകാരം വെറും മുൻകാല അനീതിയുടെ തിരുത്തൽ മാത്രമല്ല; അത് ചരിത്രപരമായ അനിവാര്യതയുടെ പ്രകടനമാണ്. ചിന്തയും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള കാലപരമായ പുനഃക്രമീകരണത്തിന്റെ ഫലമായാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത മരണാനന്തര അംഗീകാരത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നത്. ആശയങ്ങൾ ഒടുവിൽ അവയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന ഭൗതികസാഹചര്യങ്ങളെ കണ്ടെത്തുമ്പോൾ, അവ ഇനി വിഘാതകരമായി തോന്നുന്നില്ല; മറിച്ച് പരിവർത്തനത്തിന്റെ വക്കിൽ നിൽക്കുന്ന ഒരു സമൂഹത്തിന് അനിവാര്യമായ യോജിപ്പിന്റെ ഉറവിടങ്ങളായി അവ ഉയർന്നുവരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന ചരിത്രമാതൃക ഒരു ദുഃഖകരമായ വിരോധാഭാസമോ ധാർമ്മികവിലാപം ആവശ്യപ്പെടുന്ന ഒരു നൈതികപ്രശ്നമോ അല്ല. മറിച്ച് ചരിത്രം സ്വാഭാവികമായി മുന്നേറുന്ന രീതിയുടെ പ്രകടനമാണത്. ചരിത്രം നീതിയുടെയോ ഉടനടിയുള്ള അംഗീകാരത്തിന്റെയോ ആദർശങ്ങൾ അനുസരിച്ചല്ല വികസിക്കുന്നത്; ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളിൽ അന്തർലീനമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിഹാരത്തിലൂടെയാണ് അത് മുന്നേറുന്നത്. ഓരോ ചരിത്രഘട്ടത്തിലും സമൂഹം സ്വാഭാവികമായി മുൻഗണന നൽകുന്നത് വർത്തമാനക്രമത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും അതിന്റെ ഹ്രസ്വകാല തുടർച്ച ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തികൾക്കും സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും അംഗീകാരരീതികൾക്കുമാണ്. അങ്ങനെ ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന് വഴികാട്ടാൻ കഴിയുന്ന ആഴമേറിയ യോജിപ്പുകളെ അത് വ്യവസ്ഥാപിതമായി അരികുവൽക്കരിക്കുന്നു. ഇത് യാദൃച്ഛികമായ ഒരു പ്രവണതയല്ല; നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിന് അനിവാര്യമായ ഘടനാപരമായ ആവശ്യകതയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വ്യക്തമാക്കുന്നത് ഉടനടിയുള്ള സംയോജനവും ദീർഘകാല യോജിപ്പും തമ്മിൽ ഒരേ ചരിത്രനിമിഷത്തിൽ പൂർണമായി പൊരുത്തപ്പെടുത്താനാവാത്ത ഒരു സംഘർഷം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതാണ്. സംയോജനം ഇതിനകം നിലനിൽക്കുന്ന വ്യവസ്ഥയെ ഒരുമിച്ചു നിർത്താനുള്ള ശക്തിയാണ്. എന്നാൽ യോജിപ്പ് എന്നത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മറച്ചുവെക്കുകയല്ല, അവയെ ഏകീകരിച്ച് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതിനാൽ യോജിപ്പ് നിലവിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥയ്ക്ക് ഭീഷണിയായി മാറുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അത് പലപ്പോഴും അടിച്ചമർത്തപ്പെടുകയോ പിന്നീടേക്ക് മാറ്റിവെക്കപ്പെടുകയോ തെറ്റായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നു. ഭാവിയെ നയിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആശയങ്ങൾ വർത്തമാനത്തിൽ അസ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നതായും പ്രായോഗികമല്ലാത്തതായും ചിലപ്പോൾ അപകടകരമായതായും തോന്നുന്നത് ഈ കാരണത്താലാണ്. അത്തരം ആശയങ്ങളോടുള്ള സമൂഹത്തിന്റെ പ്രതിരോധം നിലവിലുള്ള സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കുന്ന പരിചിതമായ ഘടനകളോടുള്ള അതിന്റെ ആശ്രയത്വത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്.

എന്നാൽ സമയം തന്നെ ഈ അസന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ ഇടപെടുന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മകശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഭൗതികസാഹചര്യങ്ങൾ മാറുകയും പ്രതിസന്ധികൾ സഞ്ചിതമാവുകയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ മൂർച്ഛിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, വർത്തമാനത്തെ ഒരുകാലത്ത് സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയിരുന്ന സംയോജനഘടനകൾ അവയുടെ ഫലപ്രാപ്തി ക്രമേണ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. സ്ഥാപനങ്ങൾ ജീർണ്ണിക്കുന്നു, പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങൾ ഉള്ളടക്കശൂന്യമായി മാറുന്നു, ഒരുകാലത്ത് ദൃഢമായി തോന്നിയിരുന്ന അംഗീകാരരൂപങ്ങൾ അവയുടെ പൊള്ളത്തരം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉടനടിത്തത്തിലും ദൃശ്യതയിലും താൽക്കാലികാധികാരത്തിലും അധിഷ്ഠിതമായ ഉപരിപ്ലവ മഹത്വം ക്രമേണ അലിഞ്ഞുപോകുന്നു. ഒരുകാലത്ത് ആഘോഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത് പ്രസക്തി നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു; ആധിപത്യം പുലർത്തിയിരുന്നത് ചരിത്രത്തിന്റെ അവശിഷ്ടമായി മാത്രം അവശേഷിക്കുന്നു.

അതോടൊപ്പം തന്നെ ചരിത്രവികാസത്തിന്റെ ആന്തരിക അനിവാര്യതകളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന ആശയങ്ങൾ വർധിച്ചുവരുന്ന ശക്തിയോടെ വീണ്ടും ഉയർന്നുവരുന്നു. ഈ ആശയങ്ങൾ ഒരിക്കലും പൂർണമായി നശിച്ചുപോയിരുന്നില്ല. ഗ്രന്ഥങ്ങളിലും പാരമ്പര്യങ്ങളിലും ബൗദ്ധികസ്മൃതിയിലും അവ സുഷുപ്താവസ്ഥയിൽ നിലനിന്നിരുന്നു. വീണ്ടും പ്രവർത്തനക്ഷമമാകാൻ അനുയോജ്യമായ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങൾക്കായി അവ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു. സമൂഹം ഒരു ഘട്ടത്തിലെത്തുമ്പോൾ, നിലവിലുള്ള സംയോജനരൂപങ്ങൾക്ക് അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇനി നിയന്ത്രിച്ചുനിർത്താൻ കഴിയാതെ വരുന്നു. അപ്പോഴാണ് ഇത്തരം ആശയങ്ങൾ അനിവാര്യമായ മാർഗനിർദ്ദേശങ്ങളുടെ ഉറവിടങ്ങളായി ഉയർന്നുവരുന്നത്. പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനും ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പുകൾ നിർമ്മിക്കാനും ആവശ്യമായ ആശയപരമായ ഉപകരണങ്ങൾ അവ സമൂഹത്തിന് നൽകുന്നു.

ഇങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വ്യക്തമാക്കുന്നത്, നിലനിൽപ്പ് അംഗീകാരത്തിന്റെ ഫലമല്ല; ചരിത്രപരമായ അനിവാര്യതയുടെ ഫലമാണെന്നാണ്. താൽക്കാലിക മഹത്വം ഘടനാപരമായ ആഴമില്ലാത്തതിനാൽ അലിഞ്ഞുപോകുന്നു. അത് കടന്നുപോകാൻ വിധിക്കപ്പെട്ട ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രനിമിഷത്തോട് ബന്ധിക്കപ്പെട്ടതാണ്. എന്നാൽ ഘടനാപരമായി അനിവാര്യമായ ചിന്ത നിലനിൽക്കുന്നത് അത് ചരിത്രചലനത്തിന്റെ ആന്തരിക യുക്തിയിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ്. ഒടുവിൽ ചരിത്രം ഓർമ്മിക്കുന്നത് വർത്തമാനത്തെ ഏറ്റവും കാര്യക്ഷമമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയവരെയല്ല; മനുഷ്യരാശിയെ വർത്തമാനത്തിന്റെ പരിമിതികൾക്കപ്പുറം മുന്നോട്ടു നയിക്കാൻ ആശയപരമായ വഴികൾ തുറന്നുകൊടുത്തവരെയാണ്.

ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചരിത്രമാതൃകയുടെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഉദാഹരണങ്ങൾ കാൾ മാർക്സ്, ഗലീലിയോ ഗലീലി, ബറൂഖ് സ്പിനോസ എന്നീ മഹത്തായ ചിന്തകരുടെ ജീവിതത്തിലും പാരമ്പര്യത്തിലും കാണാൻ കഴിയും. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ വീക്ഷണത്തിൽ അവരുടെ ജീവിതം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അത് ഒറ്റപ്പെട്ട വ്യക്തിഗത ദുരന്തങ്ങളുടെയോ അസാധാരണമായ അനീതികളുടെയോ കഥയല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. പരിവർത്തനാത്മകമായ ചിന്തയും അതിന്റെ ചരിത്രഘട്ടവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന ഘടനാപരമായ യുക്തിയാണ് അവയിൽ വെളിപ്പെടുന്നത്. ഈ മൂന്ന് പേരും അവരുടെ ജീവിതകാലത്ത് അവഗണനയും അടിച്ചമർത്തലും പുറന്തള്ളലും നേരിട്ടത് അവരുടെ ആശയങ്ങൾ അതത് കാലഘട്ടങ്ങളിലെ ആധിപത്യ യോജിപ്പുകളെ അസ്ഥിരമാക്കിയതുകൊണ്ടാണ്.

കാൾ മാർക്സ് തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം ദാരിദ്ര്യത്തിലും പ്രവാസത്തിലും ബൗദ്ധിക ഏകാന്തതയിലുമാണ് ചെലവഴിച്ചത്. സർവകലാശാലകൾ അദ്ദേഹത്തെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ തയ്യാറായില്ല. രാഷ്ട്രീയാധികാരികൾ അദ്ദേഹത്തെ വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ഭീഷണിയായ ഒരു വ്യക്തിയായി കണക്കാക്കി. മുഖ്യധാരാസമൂഹം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകളെ അപകടകരമോ പ്രസക്തിയില്ലാത്തതോ ആയി കണ്ടു. എന്നാൽ മാർക്സിന്റെ സംഭാവന വെറും രാഷ്ട്രീയപ്രക്ഷോഭമല്ലായിരുന്നു. മുതലാളിത്തത്തെ അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രസാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയായി ശാസ്ത്രീയമായി വിശകലനം ചെയ്തതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്തായ സംഭാവന. ചൂഷണവും സാമ്പത്തികപ്രതിസന്ധികളും അന്യവൽക്കരണവും മൂലധനത്തിന്റെ ആന്തരിക യുക്തിയിൽ നിന്നുതന്നെ അനിവാര്യമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം തെളിയിച്ചു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ, പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ബൂർഷ്വാ സമൂഹത്തിൽ മാർക്സ് ശക്തമായ ഒരു വിയോജകശക്തിയായി പ്രവർത്തിച്ചു. മുതലാളിത്തത്തെ സ്വാഭാവികവും ശാശ്വതവും നീതിപൂർണ്ണവുമായ ഒരു വ്യവസ്ഥയായി അവതരിപ്പിച്ചിരുന്ന പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ യോജിപ്പിനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിമർശനം അസ്ഥിരമാക്കി. നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ അടിത്തറയെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത ചോദ്യം ചെയ്തിരുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതകാലത്ത് ആ ചിന്തയെ സമൂഹത്തിന് ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. എന്നാൽ പിന്നീട് മുതലാളിത്തപ്രതിസന്ധികൾ രൂക്ഷമാവുകയും ആഗോളവർഗ്ഗവൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ മൂർച്ഛിക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, ആധുനികസമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും പരിവർത്തനം ചെയ്യാനും മാർക്സിന്റെ ചിന്തകൾ അനിവാര്യമായ ആശയോപകരണങ്ങളായി മാറി. ഒരുകാലത്ത് വിനാശകരമായ വിമർശനമായി അനുഭവപ്പെട്ടത് പിന്നീട് ലോകചരിത്രതലത്തിൽ ഉയർന്ന സൈദ്ധാന്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ യോജിപ്പിന്റെ ഉറവിടമായി മാറി.

ഗലീലിയോയുടെ ജീവിതത്തിലും സമാനമായ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ചരിത്രപാത വ്യക്തമായി കാണാം. ഭൂമിയല്ല സൂര്യനാണ് സൗരയൂഥത്തിന്റെ കേന്ദ്രമെന്ന സൂര്യകേന്ദ്രസിദ്ധാന്തത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുകയും, അനുഭവപരമായ നിരീക്ഷണവും ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ വിശകലനവും ശാസ്ത്രീയസത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണെന്ന് വാദിക്കുകയും ചെയ്തതിലൂടെ ഗലീലിയോ തന്റെ കാലഘട്ടത്തിലെ മതപരവും പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപരവുമായ യോജിപ്പിനെ നേരിട്ട് വെല്ലുവിളിച്ചു. അറിവിന്റെ അന്തിമാധികാരം മതഗ്രന്ഥങ്ങൾക്കാണെന്ന വിശ്വാസത്തെ അദ്ദേഹം തകർത്തു. അതുവഴി സഭയുടെ പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ ഏകത്വവും അധികാരവും അസ്ഥിരമാക്കപ്പെട്ടു. ഈ കാരണത്താലാണ് ഗലീലിയോയെ മതാധികാരികൾ അപമാനിക്കുകയും വിചാരണ ചെയ്യുകയും നിശ്ശബ്ദനാക്കുകയും ഗൃഹതടങ്കലിൽ പാർപ്പിക്കുകയും ചെയ്തത്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാസ്ത്രം ഒരു വിയോജകശക്തിയായി പ്രവർത്തിച്ചു. കാരണം ആ കാലഘട്ടത്തിലെ ലോകവീക്ഷണത്തിന് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിശ്ചലതയും മനുഷ്യന്റെ ദൈവികകേന്ദ്രസ്ഥാനവും അതിന്റെ സ്ഥിരതയ്ക്ക് അനിവാര്യമായിരുന്നു. എന്നാൽ യൂറോപ്പിലെ ഭൗതികവും ബൗദ്ധികവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ ക്രമേണ മാറിയപ്പോൾ ഗലീലിയോയുടെ ഗവേഷണരീതികളും ശാസ്ത്രീയനിഗമനങ്ങളും പുതിയ ശാസ്ത്രീയ യോജിപ്പിന്റെ അടിസ്ഥാനശിലകളായി മാറി. മരണശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ മതവിരുദ്ധതയായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടില്ല; മറിച്ച് ആധുനികശാസ്ത്രത്തിന്റെ അനിവാര്യമായ അടിത്തറയായി ലോകം അവയെ അംഗീകരിച്ചു.

സ്പിനോസയുടെ ജീവിതം ഈ ചരിത്രമാതൃകയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. സ്വന്തം മതസമൂഹത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ട അദ്ദേഹം മതവിരുദ്ധനായി മുദ്രകുത്തപ്പെട്ടു. ഭൗതികസൗകര്യങ്ങളില്ലാത്ത ലളിതമായ ജീവിതവും സാമൂഹികഏകാന്തതയും ആയിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിധി. അതീന്ദ്രിയാധികാരത്തെ നിരാകരിക്കുകയും പ്രകൃതിയുടെ ഏകത്വത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും അനുസരണയിലോ ഭയത്തിലോ അല്ല, യുക്തിപരമായ അറിവിലാണ് ധാർമ്മികതയുടെ അടിത്തറയെന്ന് സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദാർശനികസംവിധാനം. അങ്ങനെ സ്പിനോസ മതമൗലികവാദത്തെയും രാഷ്ട്രീയദൈവശാസ്ത്രത്തെയും ഒരുപോലെ വെല്ലുവിളിച്ചു. വിശ്വാസത്തെയും അധികാരത്തെയും ധാർമ്മികതയെയും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ സംയോജനത്തെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത അസ്ഥിരമാക്കി. ജീവിതകാലത്ത് ഈ യുക്തിവാദം സമൂഹത്തിന് അസഹനീയമായിരുന്നു; അത് വിനാശകരവും അപകടകരവുമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ പിന്നീട് മതനിരപേക്ഷചിന്തയും ശാസ്ത്രീയയുക്തിവാദവും ജനാധിപത്യാദർശങ്ങളും ശക്തിപ്പെട്ടപ്പോൾ സ്പിനോസയുടെ ദർശനം ആധുനികധാർമ്മികതയുടെയും ചിന്താസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും ബൗദ്ധികസ്വയംഭരണത്തിന്റെയും പ്രധാനസ്തംഭങ്ങളിലൊന്നായി മാറി.

ഈ മൂന്ന് ഉദാഹരണങ്ങളുടെയും ആന്തരിക ഐക്യം മനസ്സിലാക്കാൻ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത നമ്മെ സഹായിക്കുന്നു. അവരുടെ സ്വന്തം കാലഘട്ടങ്ങളിൽ മാർക്സും ഗലീലിയോയും സ്പിനോസയും വിഘടനശക്തികളായി അനുഭവപ്പെട്ടത് അവരുടെ ആശയങ്ങൾ നിലവിലുള്ള സാമൂഹികവും ബൗദ്ധികവുമായ ക്രമങ്ങളെ നിലനിർത്തിയിരുന്ന സംയോജനരൂപങ്ങളെ നിഷേധിച്ചതുകൊണ്ടാണ്. അവരുടെ ചിന്തകൾ വർത്തമാനസമൂഹത്തിന് അന്നുവരെ പരിഹരിക്കാൻ കഴിയാത്ത വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തുറന്നുകാട്ടി. എന്നാൽ ചരിത്രം മുന്നോട്ടുപോയപ്പോൾ അതേ ആശയങ്ങൾ ഘടനാപരമായി അനിവാര്യമായവയാണെന്ന് തെളിഞ്ഞു. സമൂഹം കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പ്രതിസന്ധികളുടെയും പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും പുതിയ ഘട്ടങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, അവരുടെ ചിന്തകൾ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പുകൾ സൃഷ്ടിച്ചു—യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും അറിവിനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന് പുതിയ ദിശാബോധം നൽകാനും കഴിയുന്ന പുതിയ ആശയചട്ടക്കൂടുകൾ അവ മനുഷ്യരാശിക്ക് സമ്മാനിച്ചു.

ഈ ഉദാഹരണങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നത് ചരിത്രപരമായ മഹത്വം ഉടനടിയുള്ള അംഗീകാരത്താലോ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ അംഗീകാരത്താലോ സാമൂഹികസുഖസൗകര്യങ്ങളാലോ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല എന്നതാണ്. മഹത്വം രൂപംകൊള്ളുന്നത് ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയിലൂടെയാണ്. അതിൽ ആശയങ്ങൾ ആദ്യം വിഘടനപരമായ നിഷേധങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും പിന്നീട് അനിവാര്യമായ സമന്വയങ്ങളായി സ്വയം വെളിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ചിന്തയുടെ ശാശ്വതത നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നത് അത് വർത്തമാനത്തിൽ എത്രത്തോളം അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടു എന്നതുകൊണ്ടല്ല; മറിച്ച് ചരിത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ എത്രത്തോളം വ്യക്തമായി അവതരിപ്പിക്കാനും അവയുടെ പരിഹാരത്തിലേക്ക് മനുഷ്യരാശിയെ നയിക്കാനും അതിന് കഴിയുന്നു എന്നതുകൊണ്ടാണ് എന്ന് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ഈ മുഴുവൻ വിശകലനത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തവും സൈദ്ധാന്തികമായി ഉറച്ചതുമായ ഒരു നിഗമനം ഉയർന്നുവരുന്നു. ഉടനടിയുള്ള സാമൂഹികഅംഗീകാരത്തെ ചരിത്രപരമായ മൂല്യത്തിന്റെ വിശ്വസനീയമായ മാനദണ്ഡമായി കണക്കാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന അംഗീകാരം ആ കാലഘട്ടത്തിലെ അധികാരഘടനകളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളും നിർണ്ണയിക്കുന്ന മൂല്യസങ്കൽപ്പങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് രൂപംകൊള്ളുന്നത്. എന്നാൽ ഈ ഘടനകൾ തന്നെ ചരിത്രപരമായി താൽക്കാലികങ്ങളാണ്. അതിനാൽ അവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അംഗീകാരരൂപങ്ങളും അനിവാര്യമായി അസ്ഥിരങ്ങളായിരിക്കും. സാമ്പത്തികവിജയം എത്ര തിളക്കമുള്ളതും സാമൂഹികമായി ആധിപത്യമുള്ളതുമായി തോന്നിയാലും അത് പ്രത്യേക ഭൗതികക്രമങ്ങളോടും മൂല്യവ്യവസ്ഥകളോടും ശക്തമായി ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആ ക്രമങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ മഹത്വവും മങ്ങിപ്പോകുന്നു. ചരിത്രത്തിന്റെ ദീർഘയാത്രയിൽ സമ്പത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ വിജയം മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ സംഭാവനയുടെ നിലനിൽക്കുന്ന സൂചികയായി അപൂർവമായേ അവശേഷിക്കാറുള്ളു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ അസ്ഥിരതയെ വിശദീകരിക്കുന്നത് ഉപരിതല സംയോജനവും ആഴത്തിലുള്ള ചരിത്രയോജിപ്പും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വ്യക്തമാക്കിക്കൊണ്ടാണ്. സാമ്പത്തികവിജയം നിലവിലുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും വർത്തമാനക്രമത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട് സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സ്വന്തം കാലഘട്ടത്തിന്റെ യുക്തിക്കുള്ളിൽ അത് വളരെ കാര്യക്ഷമമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ ചരിത്രപരിവർത്തനങ്ങളെ നയിക്കുന്ന അടിസ്ഥാനവൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലേക്ക് അത് കടന്നുചെല്ലുന്നില്ല. അതിനാൽ അതിനെ താങ്ങിനിർത്തിയിരുന്ന സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമായിക്കഴിഞ്ഞാൽ പ്രവർത്തനക്ഷമമായി നിലനിൽക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒന്നും അത് പിന്നിൽ അവശേഷിപ്പിക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ തിളക്കം മങ്ങിപ്പോകുന്നത് അതിന് തീവ്രതയില്ലാതിരുന്നതുകൊണ്ടല്ല; ആഴമില്ലാതിരുന്നതുകൊണ്ടാണ്.

യഥാർത്ഥവും ശാശ്വതവുമായ സാമൂഹികമഹത്വത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം മറ്റൊരിടത്താണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. സ്വന്തം കാലഘട്ടത്തിലെ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ—ഉൽപ്പാദനശക്തികളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, അറിവും അധികാരവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, മനുഷ്യസാധ്യതകളും സ്ഥാപനപരമായ പരിമിതികളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം—മനസ്സിലാക്കാനും അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ബോധ്യങ്ങളാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുമുള്ള കഴിവിലാണ് അത് അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്. അത്തരം പ്രവർത്തനം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വെറും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല; അതിനെ ആശയപരമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. സ്വന്തം പരിമിതികളെ സമൂഹം തിരിച്ചറിയാനും പുതിയ യോജിപ്പുകളുടെ സാധ്യതകൾ സങ്കൽപ്പിക്കാനും സഹായിക്കുന്ന സൈദ്ധാന്തിക ചട്ടക്കൂടുകൾ അത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കാഴ്ചകളാക്കി മാറ്റാനുള്ള ഈ കഴിവാണ് ശാശ്വതമായ ബൗദ്ധികസംഭാവനയുടെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷണം.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിജയം എന്ന ആശയത്തിന്റെ അർത്ഥം തന്നെ പുനർനിർവചിക്കുന്നു. സമ്പത്ത്, പ്രശസ്തി, ഉടനടിയുള്ള സ്വാധീനം തുടങ്ങിയ ക്ഷണികമായ മാനദണ്ഡങ്ങളിൽ നിന്ന് വിലയിരുത്തലിന്റെ കേന്ദ്രത്തെ അത് മാറ്റി, മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളിലുടനീളം സൃഷ്ടിപരമായി പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സംഭാവനകളിലേക്കാണ് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. ഘടനാപരമായ അനിവാര്യതയെ വിശദീകരിക്കുകയും മറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുകയും ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സമന്വയങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ഭൗതികവിജയവുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്താനാവാത്ത ഒരു ദീർഘായുസ്സുണ്ട്. അവയുടെ പ്രസക്തി കാലം കടന്നുപോകുന്തോറും ചുരുങ്ങുന്നില്ല; മറിച്ച് വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. കാരണം അവ വർത്തമാനത്തിന്റെ ഉപരിതല ചലനങ്ങളോടല്ല, ചരിത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഗതിയോടാണ് സ്വയം പൊരുത്തപ്പെടുത്തുന്നത്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ചരിത്രം വ്യക്തികളുടെ പ്രശസ്തിയുടെ കണക്കുപുസ്തകമല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യരാശി ക്രമേണ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പുകളിലേക്ക് മുന്നേറുന്ന ഒരു സഞ്ചിതപ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യർ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അവർക്ക് ലഭിച്ച ആദരവിന്റെ അളവുകൊണ്ടല്ല ചരിത്രം ഒടുവിൽ അവരെ വിലയിരുത്തുന്നത്. അവരുടെ ആശയങ്ങൾ സമൂഹത്തെ എത്രത്തോളം കൂടുതൽ വ്യക്തതയിലേക്കും കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ഏകീകരണത്തിലേക്കും കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേക്കും നയിച്ചു എന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് അതിന്റെ അന്തിമവിധി. സ്വന്തം കാലഘട്ടത്തിൽ അവഗണിക്കപ്പെടുകയോ എതിർക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്താലും, മനുഷ്യവികാസത്തിന്റെ ശാശ്വതമായ അനിവാര്യതകളോട് പ്രതികരിക്കുന്ന ആശയങ്ങളാണ് കാലത്തെ അതിജീവിച്ച് ചരിത്രത്തിന്റെ ജീവനുള്ള ശക്തികളായി നിലനിൽക്കുന്നത്. അവരാണ് യഥാർത്ഥ അർത്ഥത്തിൽ ചരിത്രത്തിൽ വിജയിക്കുകയും ചരിത്രത്തിൽ ശാശ്വതമായി ജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഈ വിശകലനം ചരിത്രത്തെ വിലയിരുത്തുന്നതിനുള്ള ഒരു പുതിയ സൈദ്ധാന്തിക മാനദണ്ഡം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ചരിത്രത്തിന്റെ അന്തിമവിധി വർത്തമാനകാല സമൂഹത്തിന്റെ അംഗീകാരത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയല്ല രൂപപ്പെടുന്നത്; ചരിത്രത്തിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും അവയുടെ പരിഹാരത്തിന് ദിശാബോധം നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന ആശയങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ചരിത്രത്തിലെ യഥാർത്ഥ വിജയമെന്നത് ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ഏറ്റവും കൂടുതൽ പ്രശസ്തി നേടുന്നതോ, ഏറ്റവും വലിയ സമ്പത്ത് സമ്പാദിക്കുന്നതോ, ഏറ്റവും വലിയ അധികാരം കൈവശം വയ്ക്കുന്നതോ അല്ല. ചരിത്രത്തിലെ യഥാർത്ഥ വിജയമെന്നത് മനുഷ്യരാശിയുടെ ബോധവികാസത്തിന് സ്ഥിരമായ സംഭാവന നൽകുന്നതാണ്.

ഈ സമീപനം “വിജയം” എന്ന ആശയത്തെ അടിസ്ഥാനപരമായി പുനർനിർവചിക്കുന്നു. വർത്തമാനകാലത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് വിജയികളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന അനേകം വ്യക്തികൾ ചരിത്രത്തിന്റെ ദീർഘയാത്രയിൽ ക്രമേണ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. അവരുടെ സംഭാവനകൾ അവരുടെ കാലഘട്ടത്തിലെ സാമൂഹികഘടനകളുമായി മാത്രം ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നതിനാൽ, ആ ഘടനകൾ മാറുമ്പോൾ അവരുടെ പ്രാധാന്യവും നഷ്ടപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ചരിത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ അതിജീവിക്കുന്ന പുതിയ ആശയചട്ടക്കൂടുകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവർ, ജീവിതകാലത്ത് അംഗീകാരം ലഭിക്കാതിരുന്നാലും, പിന്നീട് ചരിത്രത്തിന്റെ സജീവശക്തികളായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന സൈദ്ധാന്തിക വ്യത്യാസം സ്ഥാപിക്കുന്നു. എല്ലാ ആശയങ്ങളും ചരിത്രത്തിൽ നിലനിൽക്കണമെന്നില്ല; എല്ലാ പുതിയ ചിന്തകളും ഭാവിയുടെ അടിത്തറയാകണമെന്നില്ല. നിലനിൽക്കുന്നത് ചരിത്രപരമായ അനിവാര്യതകളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന ആശയങ്ങളാണ്. ഒരു ആശയം എത്രമാത്രം പുതുമയുള്ളതാണെന്നതല്ല അതിന്റെ ചരിത്രമൂല്യം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വികാസത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്ന അടിസ്ഥാനവൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അത് എത്രമാത്രം വെളിപ്പെടുത്തുകയും അവയുടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സമന്വയത്തിലേക്ക് വഴി തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് നിർണ്ണായകം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ചരിത്രത്തിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് യാദൃച്ഛികമല്ല; അത് ദ്വന്ദ്വാത്മകവും ഘടനാപരമായി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ചരിത്രത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന സംഭാവനകൾ പലപ്പോഴും അവരുടെ സ്രഷ്ടാക്കളുടെ ജീവിതകാലത്ത് പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നില്ല. അവ ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെ വർത്തമാനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിനാൽ വർത്തമാനത്തിന് അവ അന്യമായി തോന്നുന്നു. എന്നാൽ ചരിത്രം മുന്നോട്ട് നീങ്ങുമ്പോൾ, സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതികവും ബൗദ്ധികവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ, ഒരുകാലത്ത് അസ്വീകാര്യമായി തോന്നിയ അതേ ആശയങ്ങൾ പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ വിശദീകരണങ്ങളായി ഉയർന്നുവരുന്നു. അപ്പോഴാണ് ചരിത്രം അവയെ തന്റെ സ്ഥിരമായ ബൗദ്ധികസമ്പത്തിന്റെ ഭാഗമായി സ്വീകരിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ, അതിനാൽ, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ നേട്ടം വ്യക്തിപരമായ വിജയമല്ല; ചരിത്രപരമായ പ്രസക്തിയാണ്. ചരിത്രപരമായ പ്രസക്തി ലഭിക്കുന്നത് സമൂഹത്തിന്റെ താൽക്കാലിക ആവശ്യങ്ങളെ മാത്രം നിറവേറ്റുന്നതിലൂടെ അല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ ദീർഘകാല വികാസദിശയെ സ്വാധീനിക്കുന്ന ആശയങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലൂടെയാണ്. അത്തരം ആശയങ്ങൾ കാലത്തെയും സ്ഥലത്തെയും അതിജീവിച്ച് പുതിയ തലമുറകളിലും പുതിയ സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങളിലും വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രവർത്തനക്ഷമമാകുന്നു. അവ ചരിത്രത്തിന്റെ സഞ്ചിതയോജിപ്പിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ചരിത്രതത്ത്വചിന്തയുടെ കേന്ദ്രനിഗമനം. ചരിത്രം ഏറ്റവും കൂടുതൽ സമ്പത്ത് ശേഖരിച്ചവരെയോ ഏറ്റവും കൂടുതൽ പ്രശസ്തി നേടിയവരെയോ ഏറ്റവും വലിയ അധികാരം കൈവശം വച്ചവരെയോ ശാശ്വതമായി ഓർമ്മിക്കുന്നില്ല. ചരിത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി, അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ബോധ്യങ്ങളാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്ത്, മനുഷ്യരാശിയെ പുതിയ ഘട്ടങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കാൻ ആശയപരമായ വഴികൾ തുറന്നുകൊടുത്തവരെയാണ് അത് ഒടുവിൽ ഓർമ്മിക്കുന്നത്. ചരിത്രത്തിലെ ശാശ്വതതയുടെ യഥാർത്ഥ മാനദണ്ഡം അംഗീകാരമല്ല, അനിവാര്യതയാണ്; പ്രശസ്തിയല്ല, യോജിപ്പാണ്; വർത്തമാനത്തിലെ വിജയം അല്ല, മനുഷ്യരാശിയുടെ ദീർഘകാല വികാസത്തിന് നൽകിയ സൃഷ്ടിപരമായ സംഭാവനയാണ്.

ഈ വിശകലനത്തിൽ നിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രപരമായ നിലനിൽപ്പിനെ സംബന്ധിക്കുന്ന ഒരു പൊതുനിയമം രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെയോ ആശയത്തിന്റെയോ സ്ഥാപനത്തിന്റെയോ ചരിത്രപരമായ ദീർഘായുസ്സ്, അതിന്റെ വർത്തമാനകാല സ്വാധീനത്തിന്റെ തീവ്രതയെ ആശ്രയിച്ചല്ല നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നത്. അത് ചരിത്രത്തിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുമായി അതിനുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ആഴത്തെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഉപരിപ്ലവ സംയോജനം (Surface Cohesion) എത്ര ശക്തമായാലും അത് ക്ഷണികമായിരിക്കും; എന്നാൽ ആഴത്തിലുള്ള ചരിത്രയോജിപ്പ് (Deep Historical Coherence) ആദ്യം ദുർബലമായി തോന്നിയാലും അത് കാലക്രമേണ ശക്തിപ്രാപിക്കുകയും നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്യും.

വർത്തമാനത്തിൽ ഏറ്റവും ശക്തമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കണമെന്നില്ല; ചരിത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഏറ്റവും കൃത്യമായി വെളിപ്പെടുത്തുകയും അവയുടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സമന്വയത്തിന് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തികളാണ് ചരിത്രത്തിൽ ശാശ്വതമായി നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഇത് ഒരു ധാർമ്മികസൂത്രമല്ല; ചരിത്രത്തിന്റെ പ്രവർത്തനരീതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ശാസ്ത്രീയ നിരീക്ഷണമാണ്. ഇതിലൂടെ ചരിത്രപരമായ ഓർമ്മയുടെ സ്വഭാവം പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. സമൂഹം ഓർമ്മിക്കുന്നതെല്ലാം ചരിത്രപരമായി പ്രസക്തമാകണമെന്നില്ല; അതുപോലെ സമൂഹം മറന്നുപോകുന്നതെല്ലാം ചരിത്രത്തിൽ അപ്രസക്തമാകണമെന്നുമില്ല. സാമൂഹികസ്മൃതിയും ചരിത്രസ്മൃതിയും രണ്ടുതരത്തിലുള്ള പ്രക്രിയകളാണ്. സാമൂഹികസ്മൃതി വർത്തമാനത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു; ചരിത്രസ്മൃതി ചരിത്രപരമായ അനിവാര്യതകളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വ്യത്യാസത്തെ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. സാമൂഹികസ്മൃതി ഒരു സംയോജനപ്രക്രിയയാണ്. നിലവിലുള്ള സമൂഹത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ സഹായിക്കുന്ന വ്യക്തികളെയും സംഭവങ്ങളെയും മൂല്യങ്ങളെയും അത് സംരക്ഷിക്കുന്നു. എന്നാൽ ചരിത്രസ്മൃതി ഒരു യോജിപ്പിന്റെ പ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യരാശിയുടെ ദീർഘകാല വികാസത്തിൽ നിർണായകമായ പങ്കുവഹിച്ച ആശയങ്ങളെയും കണ്ടെത്തലുകളെയും സൃഷ്ടിപരമായ ഇടപെടലുകളെയും അത് ക്രമേണ തിരഞ്ഞെടുത്ത് നിലനിർത്തുന്നു. അതിനാൽ സമൂഹം ഒരുകാലത്ത് മറന്നുപോയവരെ ചരിത്രം പിന്നീട് വീണ്ടെടുക്കുകയും സമൂഹം ഒരുകാലത്ത് മഹത്വവൽക്കരിച്ച പലരെയും ചരിത്രം പിന്നീട് നിശ്ശബ്ദമായി ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ കാഴ്ചപ്പാട് വ്യക്തികളെ മാത്രമല്ല, മുഴുവൻ സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളെയും ബാധകമാണ്. സാമ്രാജ്യങ്ങൾ, രാഷ്ട്രങ്ങൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥകൾ, ശാസ്ത്രീയസിദ്ധാന്തങ്ങൾ, കലാപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ—ഇവയൊന്നും ഈ നിയമത്തിന് പുറത്തല്ല. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദീർഘായുസ്സ് അതിന്റെ സൈനികശക്തിയെയോ സാമ്പത്തികശക്തിയെയോ രാഷ്ട്രീയാധിപത്യത്തെയോ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല. മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചരിത്രവൈരുദ്ധ്യങ്ങളുമായി സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ അതിന് കഴിയുന്നുണ്ടോ എന്നതാണ് നിർണ്ണായകം. ആ കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ എത്ര ശക്തമായാലും ക്രമേണ ജീർണ്ണിക്കുകയും അപ്രത്യക്ഷമാവുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ സ്വയം നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആശയങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും പുതിയ ചരിത്രഘട്ടങ്ങളിലും പ്രസക്തി നിലനിർത്തുന്നു.

ഇതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പരിണാമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സർവലൗകികനിയമത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ചിന്തയിലും നിലനിൽക്കുന്നത് ഏറ്റവും ശക്തമായ ഘടകങ്ങളല്ല; ഏറ്റവും കൂടുതൽ യോജിപ്പുശേഷി (Coherence Capacity) ഉള്ള ഘടകങ്ങളാണ്. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ പരിണാമം ഏറ്റവും ശക്തമായ ജീവികളെ നിലനിർത്തുന്നില്ല; പരിസ്ഥിതിയുമായി ഏറ്റവും കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടാൻ കഴിയുന്ന ജീവികളെയാണ് നിലനിർത്തുന്നത്. അതുപോലെ ചരിത്രവും ഏറ്റവും ശക്തരായ വ്യക്തികളെയല്ല നിലനിർത്തുന്നത്; ചരിത്രത്തിന്റെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആവശ്യങ്ങളുമായി ഏറ്റവും കൂടുതൽ യോജിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആശയങ്ങളെയാണ് നിലനിർത്തുന്നത്. ഇത് ഡാർവിന്റെ പരിണാമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരവും ബൗദ്ധികവുമായ സമാനതയായി കാണാവുന്നതാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രത്തെ ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ നിർവചിക്കുന്നു. ചരിത്രം കഴിഞ്ഞകാല സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു ശേഖരമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ ബോധത്തിൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പുകൾ സൃഷ്ടിച്ച ആശയങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പും പുനഃസംഘടനയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ ചരിത്രഘട്ടവും മുമ്പത്തെ ഘട്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച ആശയങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി പുനർമൂല്യനിർണ്ണയം ചെയ്യുകയും അവയിൽ ചരിത്രപരമായി അനിവാര്യമായവയെ മാത്രം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ചരിത്രം ഒരു സ്മാരകശേഖരമല്ല; അത് നിരന്തരമായി പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനമാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിന്റെ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തെ ഒരു പുതിയ തലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാണ് ചരിത്രപരിവർത്തനത്തിന്റെ പ്രധാന ചാലകശക്തിയെന്ന് മാർക്സ് തെളിയിച്ചു. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ആ വിശകലനത്തെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് അതിനെ കൂടുതൽ പൊതുവൽക്കരിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികവൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ മാത്രമല്ല, അറിവിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, ശാസ്ത്രത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, സംസ്കാരത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, ധാർമ്മികതയിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, മനുഷ്യബോധത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ എന്നിവയും ചരിത്രത്തിന്റെ ദീർഘകാലപരിണാമത്തിൽ നിർണായകപങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ഈ എല്ലാ മേഖലകളിലും ഒരേ അടിസ്ഥാനനിയമമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്: ഉപരിപ്ലവ സംയോജനം കാലത്തിനൊപ്പം ക്ഷയിക്കുന്നു; ആഴത്തിലുള്ള യോജിപ്പ് കാലത്തിനൊപ്പം ശക്തിപ്പെടുന്നു.

ഇതുതന്നെയാണ് ചരിത്രത്തിലെ വിജയത്തിന്റെയും നിലനിൽപ്പിന്റെയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അന്തിമസൂത്രം. ചരിത്രം ആരെയാണ് അംഗീകരിക്കുന്നത് എന്നതല്ല പ്രധാനചോദ്യം; ചരിത്രത്തിന്റെ മുന്നോട്ടുള്ള ചലനത്തിന് ആരുടെ ആശയങ്ങളാണ് അനിവാര്യമായത് എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ചോദ്യം. ആ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരമാണ് ഒരാളുടെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രമൂല്യവും ശാശ്വതപ്രസക്തിയും നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.

ഈ മുഴുവൻ വിശകലനത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി, ചരിത്രത്തിലെ വിജയവും നിലനിൽപ്പും സംബന്ധിച്ച ചില അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങൾ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ഇവ ധാർമ്മിക ഉപദേശങ്ങളോ സാമൂഹിക നിരീക്ഷണങ്ങളോ മാത്രമല്ല; പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ചിന്തയിലും ഒരുപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജന–വിയോജന–യോജിപ്പ് (Cohesion–Decohesion–Coherence) എന്ന സർവലൗകിക ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രകടനങ്ങളാണ്.

ഒരു ആശയമോ വ്യക്തിയോ സ്ഥാപനമോ സ്വന്തം കാലഘട്ടത്തിൽ എത്ര ശക്തമായ സാമൂഹിക അംഗീകാരം നേടിയാലും, അത് ദീർഘകാല ചരിത്രപ്രസക്തിക്ക് തെളിവാകണമെന്നില്ല. സാമൂഹിക അംഗീകാരം നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥയുടെ ആവശ്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്; ചരിത്രപരമായ നിലനിൽപ്പ് ഭാവിയിലെ ചരിത്രവികാസത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഈ രണ്ടും പലപ്പോഴും പരസ്പരം പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല.

ഒരു പുതിയ ആശയം ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പ് സൃഷ്ടിക്കണമെങ്കിൽ, ആദ്യം നിലവിലുള്ള യോജിപ്പിനെ അത് ചോദ്യം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. അതിനാൽ എല്ലാ പരിവർത്തനാത്മക ആശയങ്ങളും അവരുടെ പ്രാരംഭഘട്ടത്തിൽ വിയോജകശക്തികളായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. സമൂഹം അവയെ എതിർക്കുന്നത് അവയുടെ ദൗർബല്യം കൊണ്ടല്ല; അവ നിലവിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥയെ അസ്ഥിരമാക്കുന്നതിനാലാണ്.

കാലം ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ഫിൽട്ടറാണ്. സമയം എല്ലാ ആശയങ്ങളെയും ഒരുപോലെ പരിഗണിക്കുന്നില്ല. ഉപരിപ്ലവ സംയോജനത്തിൽ മാത്രം അധിഷ്ഠിതമായ ആശയങ്ങളെ അത് ക്രമേണ ഇല്ലാതാക്കുന്നു. എന്നാൽ ചരിത്രപരമായ അനിവാര്യതകളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ആശയങ്ങളെ അത് കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സമയം ഒരു നാശശക്തി മാത്രമല്ല; ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പുശക്തി കൂടിയാണ്.

മരണാനന്തര അംഗീകാരം യാദൃച്ഛികമല്ല. ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ചിന്തകരിൽ പലരും മരണശേഷമാണ് വ്യാപകമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് ഒരു ചരിത്രാപകടമല്ല. ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അവരുടെ ആശയങ്ങൾ വർത്തമാനത്തിന്റെ സംയോജനത്തെ അസ്ഥിരമാക്കി. എന്നാൽ അവർ മരിച്ചതിനുശേഷം ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുകയും, അതേ ആശയങ്ങൾ പുതിയ യോജിപ്പിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി മാറുകയും ചെയ്തു. അതിനാൽ മരണാനന്തര അംഗീകാരം ചിന്തയുടെ വ്യക്തിപരമായ വിജയമല്ല; ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളുടെ പക്വതയുടെ പ്രകടനമാണ്.

ചരിത്രം ആരെയെങ്കിലും ഓർക്കുന്നത് അവരുടെ വ്യക്തിത്വത്തെയോ പ്രശസ്തിയെയോ സമ്പത്തിനെയോ അടിസ്ഥാനമാക്കിയല്ല. അവർ സൃഷ്ടിച്ച യോജിപ്പുകളെയാണ് ചരിത്രം നിലനിർത്തുന്നത്. വ്യക്തികൾ ഇല്ലാതാകുന്നു; എന്നാൽ മനുഷ്യബോധത്തെ ഉയർന്നതലത്തിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച ആശയങ്ങൾ ചരിത്രത്തിന്റെ സജീവഘടകങ്ങളായി തുടർന്നും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഈ നിയമങ്ങൾ ചേർന്ന് ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ധാരണയ്ക്ക് അടിത്തറയിടുന്നു. ചരിത്രം മനുഷ്യരുടെ ഓർമ്മകളുടെ സമാഹാരമല്ല; അത് യോജിപ്പുകളുടെ പരിണാമമാണ്. ഓരോ തലമുറയും മുൻതലമുറകളുടെ ആശയങ്ങളെ പുനർമൂല്യനിർണ്ണയം ചെയ്യുന്നു. ചിലത് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ചിലത് പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ചിലത് പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയ അർത്ഥത്തോടെ വീണ്ടും സജീവമാക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പിലൂടെയാണ് ചരിത്രം മുന്നോട്ട് നീങ്ങുന്നത്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രത്തെ ഒരു ക്വാണ്ടം തെരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രക്രിയ (Quantum Selection Process) ആയി കാണുന്നു. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രകൃതിനിർധാരണം (Natural Selection) പരിസ്ഥിതിയുമായി ഏറ്റവും നന്നായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന ജീവികളെ നിലനിർത്തുന്നതുപോലെ, ചരിത്രത്തിലും ഒരു തരത്തിലുള്ള ചരിത്രനിർധാരണം (Historical Selection) പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ചരിത്രത്തിന്റെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുമായി ഏറ്റവും നന്നായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന ആശയങ്ങളെയാണ് ചരിത്രം നിലനിർത്തുന്നത്. ഈ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ മാനദണ്ഡം പ്രശസ്തിയോ അധികാരമോ സമ്പത്തോ അല്ല; ഘടനാപരമായ അനിവാര്യത (Structural Necessity) ആണ്.

ഈ സമീപനം ചരിത്രതത്ത്വചിന്തയ്ക്ക് ഒരു പുതിയ മാനദണ്ഡം നൽകുന്നു. ഇതുവരെ ചരിത്രം പ്രധാനമായും സംഭവങ്ങളുടെ ക്രമം, വർഗ്ഗസമരം, സംസ്കാരവികാസം, രാഷ്ട്രങ്ങളുടെ ഉദയവും പതനവും എന്നീ കാഴ്ചപ്പാടുകളിലൂടെയാണ് വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഇതിലേക്ക് ഒരു പുതിയ അളവ് കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. ചരിത്രം എന്നത് യോജിപ്പുകളുടെ പരിണാമമാണ്. ഓരോ ചരിത്രഘട്ടവും മുൻകാലഘട്ടങ്ങളുടെ ആശയങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പുകൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുമായി അവയെ സമന്വയിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ നിലയിൽ ചരിത്രം നിരന്തരമായ ബോധപരിണാമത്തിന്റെ (Evolution of Consciousness) പ്രക്രിയയാണ്.

ഇതിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥവും ഒരു പുതിയ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. വ്യക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വർത്തമാനത്തിന്റെ അംഗീകാരം നേടുക എന്നതല്ല; ഭാവിയുടെ യോജിപ്പിൽ പങ്കാളിയാകുക എന്നതാണ്. അതായത്, സ്വന്തം കാലഘട്ടത്തിലെ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും, അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ആശയസമന്വയങ്ങളാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും ശാശ്വതമായ ചരിത്രസംഭാവന.

ഇങ്ങനെ “ചരിത്രത്തിലെ വിജയവും നിലനിൽപ്പും” എന്ന വിഷയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സിദ്ധാന്തം വ്യക്തികളുടെ പ്രശസ്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു നിരീക്ഷണം മാത്രമല്ല; ചരിത്രത്തിന്റെ പ്രവർത്തനനിയമങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ സർവലൗകിക സിദ്ധാന്തമായാണ് സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ചിന്തയിലും ഒരേ ദ്വന്ദ്വാത്മക നിയമം പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെന്ന് അത് വാദിക്കുന്നു: ഉപരിപ്ലവ സംയോജനം അനിവാര്യമായി വിയോജനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു; എന്നാൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഘടനകളാണ് കാലത്തെയും ചരിത്രത്തെയും അതിജീവിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ, ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിജയം ചരിത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രവേദിയിൽ താൽക്കാലികമായി തിളങ്ങുന്നതല്ല; ചരിത്രത്തിന്റെ ദീർഘകാല യോജിപ്പിന്റെ ഘടകമായി മാറുന്നതാണ്. അതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ശാശ്വത വിജയത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ നിർവചനം.

ചരിത്രത്തിലെ വിജയവും നിലനിൽപ്പും സംബന്ധിച്ച ഈ സിദ്ധാന്തം മഹാന്മാരായ തത്ത്വചിന്തകരുടെയോ ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെയോ ജീവിതം വിശദീകരിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പ്രത്യേക സിദ്ധാന്തം മാത്രമല്ല. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജനം–വിയോജനം–യോജിപ്പ് എന്ന സർവലൗകിക നിയമത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രപ്രകടനമാണ്. അതിനാൽ ഈ സിദ്ധാന്തം ജീവശാസ്ത്രം, സാമൂഹികപരിണാമം, ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പരിണാമം, കല, സംസ്കാരം, രാഷ്ട്രീയം, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, നിർമ്മിത ബുദ്ധി എന്നിവയുൾപ്പെടെ അനേകം മേഖലകളിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിക്കാനാവും.

ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ പരിണാമം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഏറ്റവും ശക്തമായ ജീവിവർഗ്ഗങ്ങളല്ല ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നത് എന്നത് വ്യക്തമാണ്. പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളുമായി ഏറ്റവും കൂടുതൽ യോജിക്കാൻ കഴിയുന്ന ജീവിവർഗ്ഗങ്ങളാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഡൈനോസറുകൾ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ ആധിപത്യം പുലർത്തിയിരുന്നുവെങ്കിലും, മാറിയ പരിസ്ഥിതിയോട് യോജിക്കാൻ കഴിയാതെ അവ അപ്രത്യക്ഷമായി. മറുവശത്ത്, ചെറുതും ദുർബലവുമെന്നു തോന്നിയ സസ്തനികൾ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെട്ടു പിന്നീട് ഭൂമിയിലെ പ്രധാന ജീവിവർഗ്ഗമായി പരിണമിച്ചു. ഇവിടെ നിർണായകമായത് ശക്തിയല്ല; യോജിപ്പുശേഷിയാണ്. ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ ഈ നിയമം ചരിത്രത്തിലും അതേ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലും സമാനമായ ഒരു മാതൃക കാണാം. ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ ശാസ്ത്രീയസമൂഹം അംഗീകരിച്ചിരുന്ന പല സിദ്ധാന്തങ്ങളും പിന്നീട് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. ഭൂകേന്ദ്രസിദ്ധാന്തം, ഫ്ലോജിസ്റ്റൺ സിദ്ധാന്തം, ഈഥർ സിദ്ധാന്തം, സ്ഥിരപ്രപഞ്ച സിദ്ധാന്തം തുടങ്ങിയവ ഓരോ കാലത്തും ശക്തമായ സംയോജനശക്തികളായിരുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ പരീക്ഷണങ്ങളും നിരീക്ഷണങ്ങളും പഴയ യോജിപ്പുകളെ തകർത്തപ്പോൾ, അവ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് ക്രമേണ അപ്രത്യക്ഷമായി. അതേസമയം കോപ്പർണിക്കസ്, ന്യൂട്ടൻ, ഡാർവിൻ, ഐൻസ്റ്റീൻ, പ്ലാങ്ക് തുടങ്ങിയവരുടെ ആശയങ്ങൾ തുടക്കത്തിൽ ശക്തമായ പ്രതിരോധം നേരിട്ടെങ്കിലും പിന്നീട് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുതിയ യോജിപ്പുകളുടെ അടിസ്ഥാനമായി മാറി. ശാസ്ത്രചരിത്രത്തിന്റെ ഈ ചലനവും ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ നിയമത്തെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു.

സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ചരിത്രവും ഇതേ നിയമത്തിന് വിധേയമാണ്. ഒരുകാലത്ത് വിപണിയെ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പുതിയ സാങ്കേതികപരിണാമങ്ങളുടെ മുന്നിൽ വേഗത്തിൽ അപ്രസക്തമാകുന്നു. അതേസമയം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അടിസ്ഥാനസൈദ്ധാന്തിക കണ്ടെത്തലുകൾ തലമുറകൾക്കപ്പുറം നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു പ്രത്യേക കമ്പനിയോ ഉൽപ്പന്നമോ അപ്രത്യക്ഷമാകാം; എന്നാൽ അതിന് പിന്നിലെ അടിസ്ഥാനശാസ്ത്രം തുടർന്നുള്ള സാങ്കേതികവികാസങ്ങൾക്ക് അടിത്തറയായി നിലനിൽക്കും. ഇതും ഉപരിപ്ലവ സംയോജനവും ആഴത്തിലുള്ള യോജിപ്പും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

രാഷ്ട്രീയചരിത്രത്തിലും ഈ മാതൃക ആവർത്തിച്ചുകാണാം. ലോകത്തെ നടുക്കിയ അനേകം സാമ്രാജ്യങ്ങൾ ഇന്ന് ചരിത്രപുസ്തകങ്ങളിലെ അധ്യായങ്ങളായി മാത്രമാണ് അവശേഷിക്കുന്നത്. റോമൻ സാമ്രാജ്യം, മംഗോൾ സാമ്രാജ്യം, ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യം തുടങ്ങിയവ അവരുടെ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ അത്യന്തം ശക്തമായ സംയോജനകേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നു. എന്നാൽ അവയുടെ രാഷ്ട്രീയ-സാമ്പത്തിക ഘടനകൾ ചരിത്രപരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുമായി യോജിക്കാൻ കഴിയാതെ വന്നപ്പോൾ അവ വിഘടിച്ചു. അതേസമയം ജനാധിപത്യം, മനുഷ്യാവകാശം, ശാസ്ത്രീയയുക്തിവാദം, സാമൂഹികനീതി തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ കാലാനുസൃതമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് നിലനിന്നു. നിലനിന്നത് അധികാരഘടനകളല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ യോജിപ്പിനെ ഉയർന്നതലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയ ആശയങ്ങളാണ്.

കലയുടെ ചരിത്രവും ഇതേ നിയമത്തെ പിന്തുടരുന്നു. സ്വന്തം കാലഘട്ടത്തിൽ ജനപ്രിയമായിരുന്ന അനേകം കലാരൂപങ്ങൾ കാലക്രമേണ മറഞ്ഞുപോകുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യാനുഭവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ആഴത്തിൽ സ്പർശിക്കുന്ന മഹത്തായ സാഹിത്യകൃതികളും സംഗീതവും ചിത്രകലയും ശിൽപകലയും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കപ്പുറവും പ്രസക്തി നിലനിർത്തുന്നു. ഷേക്സ്പിയർ, ദസ്തയേവ്സ്കി, ടോൾസ്റ്റോയ്, ടാഗോർ, വാൻഗോഗ്, ബീഥോവൻ തുടങ്ങിയവരുടെ സൃഷ്ടികൾ നിലനിൽക്കുന്നത് അവ അവരുടെ കാലഘട്ടത്തെ മാത്രമല്ല, മനുഷ്യാവസ്ഥയുടെ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയും അഭിസംബോധന ചെയ്തതുകൊണ്ടാണ്. അവ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പുകൾ സൃഷ്ടിച്ചു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ നിരീക്ഷണങ്ങളെല്ലാം സംയോജിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു വിപുലമായ സിദ്ധാന്തത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചേരുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ പരിണാമപ്രക്രിയകളും യഥാർത്ഥത്തിൽ യോജിപ്പുകളുടെ പരിണാമപ്രക്രിയകളാണ്. ഭൗതികവസ്തുക്കളായാലും ജീവികളായാലും സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളായാലും ശാസ്ത്രീയസിദ്ധാന്തങ്ങളായാലും രാഷ്ട്രീയസംവിധാനങ്ങളായാലും കലാസൃഷ്ടികളായാലും, അവയുടെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പ് അവയുടെ ആന്തരിക യോജിപ്പുശേഷിയെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. ഉപരിപ്ലവമായ സംയോജനത്തിൽ മാത്രം അധിഷ്ഠിതമായ ഘടനകൾ അനിവാര്യമായി വിഘടിക്കുന്നു. എന്നാൽ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഘടനകൾ കൂടുതൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പുകൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നോട്ടുപോകുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനുഷ്യനാഗരികതയെ തന്നെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഒരു നിരന്തരമായ യോജിപ്പിന്റെ പരിണാമം (Evolution of Coherence) എന്ന നിലയിലാണ് കാണുന്നത്. ഓരോ പുതിയ ചരിത്രഘട്ടവും മുൻഘട്ടങ്ങളെ പൂർണമായി നിഷേധിക്കുന്നില്ല; അവയിലെ ചരിത്രപരമായി അനിവാര്യമായ ഘടകങ്ങളെ ഉയർന്നതലത്തിൽ സമന്വയിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് അത് മുന്നേറുന്നത്. ഹെഗലിന്റെ Aufhebung എന്ന ആശയത്തെ കൂടുതൽ സർവലൗകികമായ ഭൗതിക-ചരിത്രപരമായ രൂപത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നതായാണ് ഇതിനെ കാണാൻ കഴിയുക. ഇവിടെ നിഷേധം വിനാശമല്ല; ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ്.

അതിനാൽ ചരിത്രത്തിലെ യഥാർത്ഥ വിജയം വ്യക്തിപരമായ പ്രശസ്തിയുടെയോ അധികാരത്തിന്റെയോ സമ്പത്തിന്റെയോ പ്രശ്നമല്ല. അത് ചരിത്രത്തിന്റെ യോജിപ്പിൽ ഒരു ഘടകമായി മാറാനുള്ള കഴിവാണ്. ഒരു ആശയം മനുഷ്യരാശിയുടെ ബോധഘടനയിൽ സ്ഥിരമായി ഉൾച്ചേർന്ന് പുതിയ തലമുറകളുടെ ചിന്തയെ രൂപപ്പെടുത്താൻ തുടങ്ങുമ്പോഴാണ് അത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ചരിത്രവിജയം കൈവരിക്കുന്നത്. ആ വിജയം ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ അംഗീകാരത്തിൽ നിന്നല്ല വരുന്നത്; ചരിത്രത്തിന്റെ ദീർഘകാല അനിവാര്യതയിൽ നിന്നാണ് അത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിജയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ധാരണയെ പൂർണമായി മറിച്ചിടുന്നു. വിജയം എന്നത് മറ്റുള്ളവരെ കീഴടക്കുന്നതല്ല; ചരിത്രത്തിന്റെ ദീർഘകാല യോജിപ്പിന്റെ ഭാഗമാകുന്നതാണ്. സമ്പത്ത്, പ്രശസ്തി, അധികാരം എന്നിവ കാലത്തിന്റെ വിയോജകശക്തിക്ക് വിധേയമായി ക്ഷയിച്ചുപോകും. എന്നാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ബോധത്തെ ഉയർന്നതലത്തിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ആശയങ്ങൾ കാലത്തോടൊപ്പം കൂടുതൽ ശക്തിപ്രാപിക്കും. അവയാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിജയികൾ.

ഇതോടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ പൊതുസിദ്ധാന്തം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ചരിത്രം സംഭവങ്ങളുടെ പരമ്പരയല്ല; യോജിപ്പുകളുടെ പരിണാമമാണ്. ചരിത്രത്തിലെ യഥാർത്ഥ നായകർ യുദ്ധങ്ങൾ ജയിച്ചവരോ സാമ്രാജ്യങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചവരോ അല്ല; മനുഷ്യരാശിക്ക് കൂടുതൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യാഥാർത്ഥ്യബോധം സമ്മാനിച്ചവരാണ്. അവർ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടാലും ഇല്ലെങ്കിലും, അവരുടെ ആശയങ്ങൾ ചരിത്രത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനവുമായി യോജിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവ അനിവാര്യമായി ഭാവിയുടെ ബൗദ്ധികഘടനയുടെ ഭാഗമായി മാറും. അതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ചരിത്രത്തിലെ വിജയത്തിന്റെയും ശാശ്വത നിലനിൽപ്പിന്റെയും പരമനിയമം.

ഈ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രത്യാഘാതം ചരിത്രത്തിന്റെ മൂല്യനിർണ്ണയത്തിനുള്ള മാനദണ്ഡം തന്നെ മാറുന്നു എന്നതാണ്. പരമ്പരാഗത ചരിത്രരചനയിൽ വിജയത്തെ അളക്കാൻ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പ്രധാന സൂചകങ്ങൾ—സൈനികവിജയം, സാമ്രാജ്യവികാസം, സാമ്പത്തികസമ്പത്ത്, രാഷ്ട്രീയാധിപത്യം, ജനപ്രീതി, പ്രശസ്തി—എല്ലാം ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ദ്വിതീയപ്രാധാന്യമുള്ളവയാണ്. അവ ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിലെ സംയോജനത്തിന്റെ തീവ്രതയെ മാത്രമേ അളക്കുന്നുള്ളൂ; അവ ചരിത്രപരമായ യോജിപ്പിന്റെ ആഴത്തെ അളക്കുന്നില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനാൽ ചരിത്രവിശകലനത്തിന് ഒരു പുതിയ മാനദണ്ഡം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ചരിത്രപരമായ മൂല്യം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടേണ്ടത് ഒരു വ്യക്തിയോ ആശയമോ മനുഷ്യരാശിയുടെ ബോധത്തിൽ എത്ര ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പ് സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലായിരിക്കണം. ഈ മാനദണ്ഡം സ്വീകരിച്ചാൽ ചരിത്രത്തിലെ മൂല്യക്രമം തന്നെ മാറിപ്പോകുന്നു. ഒരുകാലത്ത് ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിജയികളായി കരുതപ്പെട്ട പലരും രണ്ടാംനിരയിലേക്ക് മാറുന്നു; അതേസമയം സ്വന്തം കാലഘട്ടത്തിൽ പരാജിതരായി കണക്കാക്കപ്പെട്ട പലരും ചരിത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തേക്ക് ഉയർന്നുവരുന്നു.

ഈ പുതിയ മാനദണ്ഡം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യചരിത്രം യുദ്ധങ്ങളുടെയും രാജവംശങ്ങളുടെയും ഭരണാധികാരികളുടെയും സാമ്പത്തികവിജയങ്ങളുടെയും കഥയല്ലാതാകുന്നു. അത് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പരിണാമത്തിന്റെ കഥയായി മാറുന്നു. ഓരോ മഹത്തായ ചിന്തകനും ശാസ്ത്രജ്ഞനും കലാകാരനും സാമൂഹികപരിഷ്കർത്താവും ചരിത്രത്തിലേക്ക് നൽകിയ സംഭാവന, മനുഷ്യബോധത്തിൽ പുതിയ യോജിപ്പുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ചരിത്രം വ്യക്തികളുടെ ചരിത്രമല്ല; യോജിപ്പുകളുടെ ചരിത്രമാണ്.

ഈ സമീപനം ചരിത്രഗവേഷണത്തിന്റെ രീതിശാസ്ത്രത്തെയും മാറ്റിമറിക്കുന്നു. ചരിത്രകാരന്റെ പ്രധാനചുമതല സംഭവങ്ങളുടെ ക്രമം രേഖപ്പെടുത്തുക മാത്രമല്ല; ഓരോ സംഭവവും ഓരോ ആശയവും മനുഷ്യരാശിയുടെ ബോധപരിണാമത്തിൽ എന്ത് പങ്കുവഹിച്ചു എന്ന് വിശകലനം ചെയ്യുക കൂടിയാണ്. ഒരു യുദ്ധം നടന്നുവെന്നത് മാത്രം ചരിത്രപരമായി പ്രധാനമല്ല; ആ യുദ്ധം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ യോജിപ്പിൽ എന്ത് മാറ്റം സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതാണ് പ്രധാനചോദ്യം. ഒരു സാമ്രാജ്യം രൂപംകൊണ്ടുവെന്നതല്ല നിർണായകം; അതിന്റെ ഉദയവും പതനവും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികസനത്തിൽ എന്ത് സംഭാവന നൽകി എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ചരിത്രപ്രശ്നം.

ഈ നിലയിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രത്തെ വെറും കാലക്രമപരമായ പഠനത്തിൽ നിന്ന് ഘടനാപരമായ യോജിപ്പുകളുടെ ശാസ്ത്രമായി (Science of Historical Coherence) പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. ചരിത്രം എപ്പോൾ സംഭവിച്ചു എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ, അത് എന്തുകൊണ്ട് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ നിലനിന്നു എന്ന ചോദ്യത്തിനാണ് ഇവിടെ പ്രാധാന്യം. ഇതിലൂടെ ചരിത്രം സംഭവങ്ങളുടെ വിവരണത്തിൽ നിന്ന് ആശയങ്ങളുടെ പരിണാമശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു.

ഇവിടെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനതത്ത്വവും വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരു ആശയം ചരിത്രത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നത് അതിന്റെ സത്യാവസ്ഥകൊണ്ടുമാത്രമല്ല; അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ യോജിപ്പുശേഷി കൊണ്ടാണ്. ഒരു ആശയം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കുക മാത്രമല്ല ചെയ്യേണ്ടത്; പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യരെ പ്രാപ്തരാക്കുകയും വേണം. അത് പ്രശ്നങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുക മാത്രമല്ല; ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സമന്വയത്തിന് ആശയപരമായ സാധ്യതകളും തുറന്നുകൊടുക്കണം. ഇത്തരത്തിലുള്ള ആശയങ്ങളാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളായി മാറുന്നത്.

അതുകൊണ്ടാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ സത്യം എന്നത് നിശ്ചലമായ ഒരു അവസ്ഥയല്ല. സത്യം എന്നത് യോജിപ്പിന്റെ നിരന്തരമായ വിപുലീകരണമാണ്. ഓരോ പുതിയ ചരിത്രഘട്ടവും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ പുതിയ ചരിത്രഘട്ടവും പുതിയ യോജിപ്പുകളും ആവശ്യപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഈ അനന്തമായ വികസനപ്രക്രിയയിലാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനം നിലകൊള്ളുന്നത്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യപുരോഗതിയെ അളക്കുന്നതിനുള്ള മാനദണ്ഡവും മാറുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ എത്ര വികസിച്ചു, സമ്പത്ത് എത്ര വർധിച്ചു, ഉൽപ്പാദനം എത്ര ഉയർന്നു എന്നതല്ല പുരോഗതിയുടെ അന്തിമസൂചിക. മനുഷ്യരാശിക്ക് സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ എത്ര ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിഞ്ഞു, അവയെ എത്ര ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പുകളാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞു എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ പുരോഗതിയുടെ അളവുകോൽ.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ചരിത്രതത്ത്വചിന്തയുടെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന. അത് ചരിത്രത്തെ വിജയികളുടെയും പരാജിതരുടെയും കഥയായി കാണുന്നില്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യബോധം കൂടുതൽ കൂടുതൽ യോജിപ്പുകളിലേക്ക് വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സാർവത്രിക പരിണാമപ്രക്രിയയായി കാണുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ വ്യക്തികൾ വരുകയും പോകുകയും ചെയ്യുന്നു. സാമ്രാജ്യങ്ങൾ ഉയരുകയും തകരുകയും ചെയ്യുന്നു. സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥകൾ രൂപംകൊള്ളുകയും അപ്രത്യക്ഷമാവുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ബോധത്തിൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പുകൾ സൃഷ്ടിച്ച ആശയങ്ങൾ പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അവയാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ തുടർച്ച.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ചരിത്രം മരിച്ചുപോയവരുടെ ശ്മശാനമല്ല; ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ആശയങ്ങളുടെ പരിണാമമണ്ഡലമാണ്. ചരിത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ നായകർ കാലഘട്ടങ്ങളെ അതിജീവിച്ച് മനുഷ്യബോധത്തെ നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആശയങ്ങളാണ്. വ്യക്തികൾ അവയുടെ വാഹകർ മാത്രമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിജയം വ്യക്തിപരമായ അമരത്വമല്ല; സ്വന്തം ചിന്ത മനുഷ്യരാശിയുടെ ശാശ്വതമായ ബൗദ്ധികയോജിപ്പിന്റെ ഭാഗമായി മാറുക എന്നതാണ്.

മനുഷ്യചരിത്രം ഒടുവിൽ ഓർമ്മിക്കുന്നത് ഏറ്റവും കൂടുതൽ സമ്പത്ത് ശേഖരിച്ചവരെയോ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അധികാരം പ്രയോഗിച്ചവരെയോ അല്ല; മനുഷ്യരാശിക്ക് സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാനും അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പുകളാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്യാനും സഹായിച്ചവരെയാണ്. അതിനാൽ ചരിത്രത്തിലെ യഥാർത്ഥ വിജയം വർത്തമാനത്തിൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുന്നതിലല്ല; ഭാവിയുടെ ബോധഘടനയുടെ അനിവാര്യ ഘടകമായി മാറുന്നതിലാണ്. അതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ശാശ്വത വിജയത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം.

ഈ ലേഖനത്തിലുടനീളം വികസിപ്പിച്ച ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അടിസ്ഥാനതത്ത്വങ്ങൾ—സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ, ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളുടെ ഉദയം, യോജിപ്പിന്റെ പരിണാമം, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ സർഗാത്മക പങ്ക്, ചരിത്രത്തിന്റെ ബഹുതല ഘടന—എല്ലാം ഈ അധ്യായത്തിൽ ഒരു പൊതുസൈദ്ധാന്തിക നിഗമനത്തിലേക്ക് സംഗമിക്കുന്നു. ആ നിഗമനം ഇതാണ്: ചരിത്രം സംഭവങ്ങളുടെ പരിണാമമല്ല; യോജിപ്പുകളുടെ പരിണാമമാണ്.

ഈ വാക്യം കേവലം ഒരു സാഹിത്യപ്രയോഗമല്ല. അത് ചരിത്രശാസ്ത്രത്തിന്റെ രീതിശാസ്ത്രത്തെ പുനർനിർവചിക്കുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാനപ്രസ്താവനയാണ്. ചരിത്രത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ അധികാരം, ഉൽപ്പാദനം, സംസ്കാരം, യുദ്ധം, രാഷ്ട്രം, വർഗ്ഗസമരം, സാങ്കേതികവിദ്യ തുടങ്ങിയ പ്രത്യേക മേഖലകളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നു. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഈ എല്ലാ ഘടകങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു ആശയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ചരിത്രത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ പരിണമിക്കുന്നത് സ്ഥാപനങ്ങളല്ല, സാമ്രാജ്യങ്ങളല്ല, സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥകളല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ യാഥാർത്ഥ്യബോധത്തെ സംഘടിപ്പിക്കുന്ന യോജിപ്പുകളുടെ ഘടനകളാണ്.

ഓരോ ചരിത്രഘട്ടവും ഒരു പ്രത്യേക യോജിപ്പിന്റെ അവസ്ഥയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ആ യോജിപ്പ് ശാശ്വതമല്ല. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ രൂപംകൊള്ളുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ആദ്യം വിയോജകശക്തികളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. നിലവിലുള്ള ക്രമത്തെ അവ അസ്ഥിരമാക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ വിയോജനം വിനാശത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമല്ല; ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പുതിയ യോജിപ്പിന്റെ ജനനഘട്ടമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ചരിത്രം നിരന്തരമായ സംയോജനം → വിയോജനം → ഉയർന്നതല യോജിപ്പ് എന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ചക്രത്തിലൂടെയാണ് മുന്നേറുന്നത്.

ഈ പൊതുനിയമം വ്യക്തികളുടെ ജീവിതത്തിലും ബാധകമാണ്. ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന വ്യക്തി ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹികയോജിപ്പിന്റെ ഘടകമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകൾ നിലവിലുള്ള യോജിപ്പിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നവയാണെങ്കിൽ അവ ഉടനടി അംഗീകരിക്കപ്പെടും. എന്നാൽ നിലവിലുള്ള യോജിപ്പിനെ അതിജീവിക്കുന്ന പുതിയ യോജിപ്പിന്റെ വിത്തുകൾ അതിൽ അടങ്ങിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അവ ആദ്യം പ്രതിരോധം നേരിടും. കാരണം സമൂഹം ആദ്യം സംരക്ഷിക്കുന്നത് നിലവിലുള്ള സംയോജനത്തെയാണ്; ഭാവിയിലെ യോജിപ്പിനെ അല്ല. എന്നാൽ ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനം പുതിയ ഘട്ടത്തിലെത്തുമ്പോൾ, ഒരുകാലത്ത് വിയോജകമായി തോന്നിയ അതേ ആശയങ്ങൾ പുതിയ യോജിപ്പിന്റെ കേന്ദ്രമാകുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഹെഗലിന്റെയും മാർക്സിന്റെയും പാരമ്പര്യത്തെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഹെഗൽ ചരിത്രത്തെ ആത്മാവിന്റെ വികാസമായി കണ്ടു. മാർക്സ് ചരിത്രത്തെ ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ വികാസമായി വിശദീകരിച്ചു. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ചരിത്രത്തെ യോജിപ്പുകളുടെ ഭൗതിക പരിണാമം എന്ന നിലയിലാണ് മനസ്സിലാക്കുന്നത്. യോജിപ്പ് ഇവിടെ ആത്മീയമോ ആശയപരമോ ആയ ഒരു സങ്കൽപ്പമല്ല. പ്രകൃതിയിലും ജീവശാസ്ത്രത്തിലും സമൂഹത്തിലും ബോധത്തിലും ഒരുപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ആവിർഭൂത ഭൗതികഗുണമാണ് അത്. അതിനാൽ ചരിത്രപരമായ യോജിപ്പും ഭൗതികലോകത്തിലെ പരിണാമപ്രക്രിയകളുടെ തുടർച്ചയായാണ് മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നത്.

ഈ സിദ്ധാന്തം ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാവിപഠനത്തിനും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. ഒരു പുതിയ ആശയം ചരിത്രത്തിൽ നിലനിൽക്കുമോ എന്നത് അതിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ ജനപ്രീതിയെ നോക്കിയല്ല വിലയിരുത്തേണ്ടത്. അത് മനുഷ്യരാശിയുടെ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ എത്രത്തോളം വിശദീകരിക്കുന്നു, പുതിയ യോജിപ്പുകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ അതിന് എത്രത്തോളം കഴിവുണ്ട് എന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് വിലയിരുത്തേണ്ടത്. ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രത്തിനും രാഷ്ട്രീയത്തിനും തത്ത്വചിന്തയ്ക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമാണ്.

ഇതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിജയത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെയും പൂർണമായി പുനർനിർവചിക്കുന്നു. പരമ്പരാഗതമായി വിജയം എന്നത് മറ്റുള്ളവരെ മറികടക്കലായിരുന്നു. സാമ്പത്തികവിജയം, രാഷ്ട്രീയവിജയം, സൈനികവിജയം, സാമൂഹികപ്രശസ്തി—ഇവയെല്ലാം മത്സരത്തിന്റെ ഭാഷയിലാണ് നിർവചിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ വിജയം മത്സരത്തിന്റെ ഫലമല്ല; യോജിപ്പിന്റെ സംഭാവനയാണ്. മറ്റുള്ളവരെ തോൽപ്പിക്കുന്നതല്ല വിജയം; മനുഷ്യരാശിയുടെ ബോധത്തെ ഉയർന്നതലത്തിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നതാണ് വിജയം.

ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ ധാർമ്മികമാറ്റവും സംഭവിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മൂല്യം അയാൾക്ക് എന്തെല്ലാം സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിഞ്ഞു എന്നതിലല്ല; മനുഷ്യരാശിക്ക് എന്ത് പുതിയ യോജിപ്പാണ് അയാൾ സമ്മാനിച്ചത് എന്നതിലാണ്. സമ്പത്ത് കൈമാറാം. അധികാരം നഷ്ടപ്പെടാം. പ്രശസ്തി മങ്ങിപ്പോകാം. എന്നാൽ മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഒരിക്കൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പുകൾ പിന്നീടുള്ള ചരിത്രത്തിന്റെ സജീവഘടകങ്ങളായി തുടരും. അതിനാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ നേട്ടം വ്യക്തിപരമായ വിജയമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ ബൗദ്ധികപരിണാമത്തിൽ സ്ഥിരമായ പങ്കുവഹിക്കുകയാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രത്യാശാഭരിതമായ ശാസ്ത്രീയ ദർശനം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ചരിത്രം യാദൃച്ഛികസംഭവങ്ങളുടെ അനിയന്ത്രിതപ്രവാഹമല്ല. അതിന് ആന്തരികമായ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക യുക്തിയുണ്ട്. വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ വിനാശത്തിലേക്കല്ല, ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. ഓരോ പ്രതിസന്ധിയും പുതിയ സാധ്യതകളെ ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ വിയോജനവും പുതിയ സംയോജനത്തിന്റെ വിത്തുകളെ വഹിക്കുന്നു. ഓരോ ചരിത്രഘട്ടവും മനുഷ്യരാശിയെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന ബോധത്തിലേക്കുള്ള ഒരു ചുവടുവയ്പ്പാണ്.

ഈ നിലയിൽ ചരിത്രം ഒരിക്കലും അവസാനിക്കുന്നില്ല. ഓരോ യോജിപ്പും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യവും പുതിയ യോജിപ്പുകളുടെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ബൗദ്ധികപരിണാമം അനന്തമായ ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത അതിനെ ഒരു രേഖീയപുരോഗതിയായല്ല, മറിച്ച് നിരന്തരമായി ഉയർന്നുവരുന്ന ആവിർഭൂത യോജിപ്പുകളുടെ സർപ്പിള്‍ പരിണാമമായി (Spiral Evolution of Emergent Coherence) മനസ്സിലാക്കുന്നു.

ചരിത്രത്തിൽ യഥാർത്ഥ വിജയി തന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അംഗീകാരം നേടിയ വ്യക്തിയല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ തുടർന്നുവരുന്ന ബോധപരിണാമത്തിൽ ഏറ്റവും ദീർഘകാലം പ്രവർത്തനക്ഷമമായി നിലനിൽക്കുന്ന യോജിപ്പുകൾ സൃഷ്ടിച്ച വ്യക്തിയാണ്.

ഈ ഒരൊറ്റ സൈദ്ധാന്തിക വാക്യത്തിൽ ചരിത്രം, ശാസ്ത്രം, ദാർശനികത, സാമൂഹികപരിണാമം, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ സമഗ്രമായ ചരിത്രതത്ത്വചിന്ത സംഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് ചരിത്രത്തിലെ വിജയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ വിശദീകരണം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ ബൗദ്ധികപരിണാമത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പുതിയ സർവലൗകിക മാതൃക കൂടിയാണ്.