പരിചയസമ്പന്നരായ ഉന്നത കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് നേതാക്കൾ രാഷ്ട്രീയ ചേരിമാറ്റം നടത്തുന്നതിന്റെ മനഃശാസ്ത്രം- ഒരു ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം

രാഷ്ട്രീയചരിത്രത്തിൽ ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന ഒരു പ്രതിഭാസമാണ് ദീർഘകാലം ഒരു ആശയധാരയോട് പ്രതിബദ്ധത പുലർത്തിയിരുന്ന നേതാക്കൾ പിന്നീട് അതിന് വിരുദ്ധമായ രാഷ്ട്രീയധ്രുവങ്ങളിലേക്ക് ചേരിമാറുന്നത്. പ്രത്യേകിച്ച് വർഗ്ഗസമരത്തിലും ശാസ്ത്രീയ സാമൂഹ്യവിശകലനത്തിലും അധിഷ്ഠിതമായ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ജീവിതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം ചെലവഴിച്ച വ്യക്തികൾ പിന്നീട് ബൂർഷ്വാ അല്ലെങ്കിൽ മത-ദേശീയതാ രാഷ്ട്രീയം സ്വീകരിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും അത്ഭുതത്തോടെയും നിരാശയോടെയും വിമർശനത്തോടെയും സമൂഹം നിരീക്ഷിക്കാറുണ്ട്. സാധാരണ രാഷ്ട്രീയവിശകലനങ്ങൾ ഇത്തരം സംഭവങ്ങളെ വ്യക്തിപരമായ അവസരവാദം, അധികാരമോഹം, സൈദ്ധാന്തിക ദൗർബല്യം, അഴിമതി, അല്ലെങ്കിൽ വ്യക്തിത്വത്തിലെ വൈകല്യങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ടാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്. ചിലപ്പോൾ അവയെ ധാർമ്മിക വീഴ്ചയായി അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇത്തരം ലളിതവൽക്കരിച്ച വിശദീകരണങ്ങളെ മതിയായവയായി അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ഒരു രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റം ഒരൊറ്റ കാരണത്തിന്റെ ഫലമല്ല. അത് വ്യക്തിയുടെ മനസ്സിൽ മാത്രം ആരംഭിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയുമല്ല. വ്യക്തി, സംഘടന, സമൂഹം, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, സാംസ്കാരികപരിസരം, മാധ്യമങ്ങൾ, അധികാരഘടനകൾ, ചരിത്രപരമായ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന് രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ബഹുലെയർ ഡൈനാമിക് സംവിധാനത്തിലെ ആഭ്യന്തര വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ആവിർഭൂത ഫലമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വമനുസരിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിലെ യാതൊരു സംവിധാനവും പൂർണ്ണസ്ഥിരതയിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ഓരോ സംവിധാനവും സംയോജക ബലങ്ങളും വിയോജക ബലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഈ തത്വം ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തിൽ മാത്രമല്ല, ജീവശാസ്ത്രത്തിലും മനുഷ്യസമൂഹത്തിലും മനുഷ്യബോധത്തിലും ഒരുപോലെ ബാധകമാണ്. രാഷ്ട്രീയസംഘടനകളും മനുഷ്യബോധവും ഇതേ നിയമങ്ങളിൽ നിന്നു വിട്ടുനിൽക്കുന്നവയല്ല.

ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് നേതാവിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിബദ്ധതയെ ഒരു സ്ഥിരസ്വഭാവമായി കാണുന്നത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ തെറ്റാണ്. രാഷ്ട്രീയബോധം നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ചലനാത്മക ആവിർഭൂത ഗുണമാണ്. ജീവിതത്തിലെ ഓരോ അനുഭവവും, ഓരോ സാമൂഹികബന്ധവും, ഓരോ രാഷ്ട്രീയസംഭവവും, ഓരോ വ്യക്തിപരമായ വിജയവും പരാജയവും ആ ബോധത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയപ്രതിബദ്ധത ഒരു തവണ നേടിയാൽ എന്നെന്നേക്കുമായി നിലനിൽക്കുന്ന സ്വത്തല്ല; നിരന്തരമായ സാമൂഹ്യ-രാഷ്ട്രീയ പുനരുത്പാദനം ആവശ്യമായ ഒരു ഡൈനാമിക് അവസ്ഥയാണ്.

ഇവിടെ “ബോധം” എന്നത് ആശയപരമായ വിശ്വാസം മാത്രമല്ല. ഒരു മനുഷ്യന്റെ രാഷ്ട്രീയബോധത്തിൽ യുക്തി, വികാരം, അനുഭവം, ഓർമ്മ, ആത്മാഭിമാനം, സാമൂഹികഅംഗീകാരം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷ, സുരക്ഷിതത്വബോധം, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, സാമ്പത്തികസ്ഥിരത, സാംസ്കാരികസ്വത്വം, സംഘടനാപരമായ അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം സംയോജിതമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനത്തെ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ ഈ മുഴുവൻ സംവിധാനത്തെയും ഒരുമിച്ച് പരിശോധിക്കണം.

പരമ്പരാഗത മനഃശാസ്ത്രം വ്യക്തിയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് വിശകലനം നടത്തുന്നത്. പരമ്പരാഗത സമൂഹശാസ്ത്രം സാമൂഹികഘടനകളെയാണ് പ്രധാനമായി പരിശോധിക്കുന്നത്. പരമ്പരാഗത രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രം സ്ഥാപനങ്ങളെയും അധികാരബന്ധങ്ങളെയും മുൻനിർത്തുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ മൂന്ന് തലങ്ങളെയും ഏകീകൃത ചലനാത്മക സംവിധാനമായി കാണുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റത്തെ വ്യക്തിയുടെ സ്വഭാവംകൊണ്ടോ സംഘടനയുടെ പരാജയംകൊണ്ടോ മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. അത് ഒരു സമഗ്ര രാഷ്ട്രീയഫീൽഡിലെ സമതുലനമാറ്റമാണ്.

ഈ വിശകലനത്തിൽ “ഫീൽഡ്” എന്ന ആശയം നിർണായകമാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു കണം ഒറ്റയ്ക്ക് നിലനിൽക്കുന്നതല്ല; അത് ഒരു ഫീൽഡിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതുപോലെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയബോധവും ഒറ്റപ്പെട്ടതല്ല. കുടുംബം, പാർട്ടി, സുഹൃത്തുക്കൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, സമൂഹം, സാമ്പത്തികസംവിധാനം, സാംസ്കാരികപരിസരം, രാഷ്ട്രം എന്നിവ ചേർന്നുണ്ടാക്കുന്ന സാമൂഹ്യ-രാഷ്ട്രീയ ഫീൽഡിന്റെ ഭാഗമായാണ് അത് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഫീൽഡ് മാറുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയസ്ഥിരതയും മാറുന്നു.

ഇതിനാലാണ് ഒരേ സൈദ്ധാന്തിക പരിശീലനം നേടിയ രണ്ട് നേതാക്കൾ വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നത്. കാരണം അവർ ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹ്യഫീൽഡുകൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. ഒരാൾക്ക് സംഘടനയിൽ ലഭിക്കുന്ന അംഗീകാരം, മറ്റൊരാൾക്ക് ലഭിക്കണമെന്നില്ല. ഒരാളുടെ കുടുംബസാഹചര്യം മറ്റൊരാളുടേതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും. ഒരാൾ നിരന്തരം കോർപ്പറേറ്റ് മാധ്യമങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്തിൽ ജീവിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരാൾ ജനകീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുമായി ദൈനംദിനബന്ധം നിലനിർത്തിയേക്കാം. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയനിലപാട് ഒരേ ആശയത്തിന്റെ യാന്ത്രികഫലമല്ല; വ്യത്യസ്ത ഫീൽഡുകളുടെ സംയുക്തഫലമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യബോധത്തെ ഒരു ബഹുലെയർ സംവിധാനമായാണ് കാണുന്നത്. ഈ ബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ലെയറിൽ ജീവിതാനുഭവങ്ങളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനുമുകളിൽ ആശയപരമായ ധാരണകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനുമുകളിൽ സംഘടനാപരമായ അനുഭവങ്ങളും രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനങ്ങളും വികസിക്കുന്നു. ഏറ്റവും മുകളിലായി പൊതുപ്രസംഗങ്ങളും രാഷ്ട്രീയപ്രഖ്യാപനങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സാധാരണ നിരീക്ഷകർ ഈ അവസാനത്തെ ലെയർ മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ മാറ്റം അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ലെയറുകളിൽ വർഷങ്ങളോളം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കാം.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സിദ്ധാന്തം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു സംവിധാനത്തിലെ ഘടനാപരമായ മാറ്റങ്ങൾ ദീർഘകാലം അദൃശ്യമായി വളരുകയും പിന്നീട് ഒരു നിർണായക ഘട്ടത്തിൽ പെട്ടെന്ന് പ്രകടമാവുകയും ചെയ്യുന്നു. സമൂഹത്തിൽ നാം “പെട്ടെന്നുള്ള രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റം” എന്ന് വിളിക്കുന്ന സംഭവങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ പെട്ടെന്നുള്ളവയല്ല. അവ വർഷങ്ങളായി രൂപപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ആഭ്യന്തര വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ദൃശ്യമായ പ്രകടനമാണ്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റത്തെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ അഭിപ്രായമാറ്റമായി കാണുന്നില്ല. അത് ബോധത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ പുനഃസംഘടനയാണ്. അതോടൊപ്പം സംഘടനയും സാമൂഹ്യപരിസരവും വിവരപരിസരവും അധികാരബന്ധങ്ങളും ഒരേസമയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഒരു നേതാവിന്റെ ചേരിമാറ്റം ആ വ്യക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള വാർത്ത മാത്രമല്ല; ആ രാഷ്ട്രീയഫീൽഡിന്റെ ആന്തരിക അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരവുമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ സിദ്ധാന്തങ്ങളിലൊന്നാണ് ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ഉയർന്നതല ഗുണങ്ങൾ അതിന്റെ ഘടകങ്ങളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല; മറിച്ച് അവ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണങ്ങളാണ് എന്നത്. ഇതാണ് ആവിർഭൂതത്വം (Emergence). മനുഷ്യബോധം, സാമൂഹ്യബോധം, രാഷ്ട്രീയബോധം, സാംസ്കാരികബോധം എന്നിവയെല്ലാം ഈ അർത്ഥത്തിൽ ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളാണ്.

രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രത്തിലെ പല പരമ്പരാഗത സമീപനങ്ങളും രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ സ്ഥിരതയുള്ള ഒരു ആശയപരമായ അവസ്ഥയായി കാണുന്ന പ്രവണത പുലർത്തുന്നു. ഒരാൾ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റാണ്, സോഷ്യലിസ്റ്റാണ്, ലിബറലാണ്, ദേശീയവാദിയാണ് എന്നിങ്ങനെ ഒരിക്കൽ നിർവചിക്കപ്പെട്ടാൽ ആ രാഷ്ട്രീയ വ്യക്തിത്വം ദീർഘകാലം മാറ്റമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുമെന്ന് അവ പരോക്ഷമായി അനുമാനിക്കുന്നു. എന്നാൽ ചരിത്രം ഇതിന് വിരുദ്ധമായ അനവധി ഉദാഹരണങ്ങൾ നൽകുന്നു. വിപ്ലവകാരികൾ യാഥാസ്ഥിതികരായിട്ടുണ്ട്; യാഥാസ്ഥിതികർ വിപ്ലവകാരികളായിട്ടുണ്ട്; മതവിശ്വാസികൾ യുക്തിവാദികളായിട്ടുണ്ട്; യുക്തിവാദികൾ മതവിശ്വാസികളായിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ ഒരു സ്ഥിരഗുണമായി കാണുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ പര്യാപ്തമല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ ഒരു ഡൈനാമിക് സമതുലനാവസ്ഥ (Dynamic Equilibrium) എന്ന നിലയിലാണ് കാണുന്നത്. ഈ സമതുലനം നിലനിർത്തുന്നത് ഒരൊറ്റ ഘടകമല്ല; അനേകം സാമൂഹിക, സാമ്പത്തിക, മനഃശാസ്ത്രപര, സാംസ്കാരിക, സംഘടനാപര ഘടകങ്ങളുടെ നിരന്തര പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയബോധം എന്നത് ഒരു ആശയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് മാത്രമല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ വിവിധ ലെയറുകളിൽ നിലനിൽക്കുന്ന സമന്വയത്തിന്റെ ആവിർഭൂത പ്രകടനമാണ്.

ഒരു വ്യക്തി കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ എത്തുന്നത് പുസ്തകങ്ങൾ വായിച്ചതുകൊണ്ട് മാത്രം സംഭവിക്കുന്നില്ല. തൊഴിലാളികളുമായുള്ള ഇടപെടൽ, സാമൂഹ്യഅനീതിയുടെ അനുഭവം, വിദ്യാർത്ഥി പ്രസ്ഥാനം, കർഷകസമരങ്ങൾ, സംഘടനാപ്രവർത്തനം, രാഷ്ട്രീയവിദ്യാഭ്യാസം, സഹപ്രവർത്തകരുമായുള്ള ബന്ധം, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ആത്മവിശ്വാസം, ജനങ്ങളുടെ അംഗീകാരം എന്നിവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ആ വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിൽ ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയഘടന രൂപപ്പെടുന്നത്. ഈ ഘടനയാണ് പിന്നീട് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയബോധമായി പ്രകടമാകുന്നത്.

എന്നാൽ ഈ ഘടന സ്ഥിരമല്ല. ജീവിതം മാറുന്നതിനനുസരിച്ച് അതും മാറുന്നു. തൊഴിൽസാഹചര്യങ്ങൾ മാറുന്നു. കുടുംബബാധ്യതകൾ വർദ്ധിക്കുന്നു. പ്രായം കൂടുന്നു. ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. സാമൂഹികപ്രതിച്ഛായ മാറുന്നു. സംഘടനയിലെ സ്ഥാനം മാറുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വരുന്നു. മാധ്യമപരിസരം മാറുന്നു. പുതിയ രാഷ്ട്രീയശക്തികൾ ഉയർന്നുവരുന്നു. ഇവയെല്ലാം രാഷ്ട്രീയബോധത്തിന്റെ ആഭ്യന്തരഘടനയെ തുടർച്ചയായി സ്വാധീനിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ബോധം ഒരു സംഭരിച്ചുവെച്ച വസ്തുവല്ല; അത് നിരന്തരം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ജീവൻ ഓരോ നിമിഷവും സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ രാഷ്ട്രീയബോധവും നിരന്തരം സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പുനരുത്പാദനം നിലച്ചാൽ ബോധം ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുന്നു.

ഇതിന്റെ അർത്ഥം രാഷ്ട്രീയവിദ്യാഭ്യാസം ഒരിക്കൽ പൂർത്തിയാക്കുന്ന ഒരു പരിശീലനമല്ല എന്നതാണ്. ഒരു നേതാവ് മുപ്പത് വർഷം മുമ്പ് മാർക്സിസം പഠിച്ചതുകൊണ്ട് മാത്രം ജീവിതകാലം മുഴുവൻ അതേ രാഷ്ട്രീയബോധം നിലനിർത്തുമെന്ന് കരുതാനാവില്ല. രാഷ്ട്രീയബോധം ജീവിക്കുന്ന ഒരു സംവിധാനമാണ്. അതിന് നിരന്തരമായ ആശയപരമായ സംവാദവും സാമൂഹിക ഇടപെടലും സംഘടനാപരമായ പ്രവർത്തനവും ആത്മവിമർശനവും ആവശ്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഓരോ മനുഷ്യബോധവും ഒരു തുറന്ന സംവിധാനമാണ് (Open System). അതിന് പുറംലോകവുമായി നിരന്തരമായ പദാർത്ഥ, ഊർജ, വിവര കൈമാറ്റങ്ങൾ നടക്കുന്നു. വിവരങ്ങൾ ഇവിടെ ഒരു നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ജീവിക്കുന്ന വിവരപരിസരം മാറുമ്പോൾ അവന്റെ രാഷ്ട്രീയബോധത്തിന്റെ ആഭ്യന്തരഘടനയും മാറുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നത്തെ ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിൽ വിവരയുദ്ധം രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകമായി മാറിയിരിക്കുന്നത്.

ഇതോടൊപ്പം മറ്റൊരു പ്രധാനതത്വവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയബോധം വ്യക്തിയുടെ മാത്രം സ്വത്തല്ല; അത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ആവിർഭൂത ഗുണമാണ്. ഒരാൾ ഒറ്റയ്ക്ക് ജീവിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന് രാഷ്ട്രീയബോധം എന്ന ആശയം തന്നെ പ്രസക്തമല്ല. രാഷ്ട്രീയം ആരംഭിക്കുന്നത് മനുഷ്യർ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിലാണ്. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയബോധം ഒരു വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്ന ഒന്നല്ല; വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള സജീവബന്ധങ്ങളുടെ പ്രകടനമാണ്.

ഇതിനർത്ഥം ഒരു നേതാവിന്റെ രാഷ്ട്രീയപ്രതിബദ്ധത വിലയിരുത്തുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസം മാത്രം പരിശോധിക്കുന്നത് മതിയാകില്ല എന്നതാണ്. അദ്ദേഹം ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സംഘടനാപരമായ അനുഭവങ്ങൾ, സാമ്പത്തികസാഹചര്യങ്ങൾ, മാധ്യമപരിസരം, ജനങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധം, കുടുംബഘടന, സാംസ്കാരിക ചുറ്റുപാട് എന്നിവയെല്ലാം ഒരുമിച്ച് പരിശോധിക്കേണ്ടിവരും. രാഷ്ട്രീയബോധം ഈ മുഴുവൻ സംവിധാനത്തിന്റെ സംയുക്താവിർഭാവമാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു വൈരുധ്യവും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനത്തിൽ ദീർഘകാലം പ്രവർത്തിക്കുന്ന വ്യക്തി ഒരു വശത്ത് തന്റെ ആശയങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നു. അതേസമയം മറ്റൊരു വശത്ത് അദ്ദേഹം സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട അധികാരഘടനയുടെ ഭാഗമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ആശയപരമായ വളർച്ചയും സ്ഥാപനപരമായ സ്ഥിരതയും ഒരേസമയം വികസിക്കുന്നു. ഈ രണ്ട് പ്രക്രിയകളും എല്ലായ്പ്പോഴും പരസ്പരം യോജിച്ചുനിൽക്കണമെന്നില്ല. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്ഥാപനപരമായ താൽപര്യങ്ങൾ ആശയപരമായ ലക്ഷ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകാം. അപ്പോൾ ബോധത്തിനുള്ളിൽ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ അവസ്ഥയെ ബോധത്തിന്റെ ആന്തരിക സംയോജനവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക പ്രക്രിയ എന്ന നിലയിലാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്. ആശയങ്ങൾ, അനുഭവങ്ങൾ, വ്യക്തിപരമായ താൽപര്യങ്ങൾ, സാമൂഹിക പ്രതീക്ഷകൾ എന്നിവ പരസ്പരം സംയോജിക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയപ്രതിബദ്ധത ശക്തിപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അവ തമ്മിൽ വേർപിരിയാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ ബോധത്തിന്റെ സ്ഥിരത ദുർബലമാകുന്നു.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരാൾ പുറമേ അതേ പാർട്ടിയിൽ തുടർന്നാലും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബോധത്തിൽ ക്രമേണ മറ്റൊരു രാഷ്ട്രീയഘടന രൂപപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കാം. പുറംരൂപവും ആന്തരികഘടനയും തമ്മിലുള്ള ഈ വ്യത്യാസം ദീർഘകാലം സമൂഹത്തിന്റെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടാറില്ല. കാരണം മനുഷ്യർ സാധാരണയായി വാക്കുകളെയും പ്രവർത്തനങ്ങളെയും മാത്രമാണ് നിരീക്ഷിക്കുന്നത്; ബോധത്തിന്റെ ആന്തരിക പുനഃസംഘടന ദൃശ്യമല്ല. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ അദൃശ്യ പ്രക്രിയകളെയാണ് രാഷ്ട്രീയപരിവർത്തനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ആരംഭമായി കണക്കാക്കുന്നത്.

അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ആദ്യപടി ഇതാണ്: രാഷ്ട്രീയബോധം ഒരു സ്ഥിരമായ ആശയപരമായ അവസ്ഥയല്ല; വ്യക്തി–സംഘടന–സമൂഹം–വിവരപരിസരം എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ഓരോ നിമിഷവും പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ആവിർഭൂത ഗുണമാണ്. ഈ ആവിർഭൂതഗുണത്തെ നിലനിർത്തുന്ന സംയോജകബലങ്ങൾ ദുർബലമാകുകയും വിയോജകബലങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഘട്ടത്തിലാണ് പിന്നീട് രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റമായി പ്രകടമാകുന്ന ഘടനാപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ വിത്തുകൾ മുളച്ചുതുടങ്ങുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഒരു മനുഷ്യനെയും ഒരു രാഷ്ട്രീയസംഘടനയെയും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് പഠിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഓരോ വ്യക്തിയും ഒരു വിശാല സാമൂഹ്യസംവിധാനത്തിന്റെ അവിഭാജ്യഘടകമാണ്. അതുപോലെ ഓരോ രാഷ്ട്രീയസംഘടനയും ചരിത്രപരമായും സാമ്പത്തികമായും സാംസ്കാരികമായും രൂപപ്പെട്ട ഒരു സാമൂഹ്യഫീൽഡിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ഒരു രാഷ്ട്രീയനേതാവിന്റെ ബോധത്തെ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ വ്യക്തിയെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; വ്യക്തി–സംഘടന–സമൂഹം എന്നീ മൂന്ന് തലങ്ങളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനം ഒരേസമയം പരിശോധിക്കണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പരസ്പരബന്ധത്തെ ക്വാണ്ടം ലെയർ ഘടന (Quantum Layer Structure) എന്ന ആശയത്തിലൂടെയാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്. ഒരു ആറ്റം മുതൽ ഗാലക്സി വരെ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ സംവിധാനവും വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലുള്ള സംഘടനകളുടെ സംയോജിത രൂപമാണെന്നതുപോലെ, മനുഷ്യസമൂഹവും വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളുള്ള ഒരു ബഹുലെയർ സംവിധാനമാണ്. വ്യക്തി, കുടുംബം, സാമൂഹിക ശൃംഖലകൾ, രാഷ്ട്രീയസംഘടന, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, സാംസ്കാരികസ്ഥാപനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രം, ആഗോള സാമ്പത്തികസംവിധാനം എന്നിവ ഓരോന്നും വ്യത്യസ്ത ലെയറുകളാണ്. ഇവ പരസ്പരം സ്വതന്ത്രമല്ല; ഓരോ ലെയറിലുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങളും മറ്റെല്ലാ ലെയറുകളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു.

ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് നേതാവിന്റെ രാഷ്ട്രീയപ്രതിബദ്ധത ഈ ലെയറുകളിലെ സമതുലനത്തിന്റെ ആവിർഭൂത ഫലമാണ്. വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസം മാത്രം അതിനെ നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല. കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തികസ്ഥിതി, മക്കളുടെ വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ, സാമൂഹിക അംഗീകാരം, സംഘടനയിലെ ഉത്തരവാദിത്തം, പൊതുജീവിതത്തിലെ സ്വീകാര്യത, മാധ്യമപ്രതിച്ഛായ, സഹപ്രവർത്തകരുമായുള്ള ബന്ധം, ജനങ്ങളുമായുള്ള ആത്മബന്ധം, പ്രാദേശിക സാമൂഹികഘടന, ദേശീയ രാഷ്ട്രീയമാറ്റങ്ങൾ, ആഗോള സാമ്പത്തിക പ്രവണതകൾ എന്നിവയെല്ലാം അതിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ഈ ലെയറുകളെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നാലു പ്രധാനതലങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ ലെയർ വ്യക്തിപരമായ ജൈവ-മനഃശാസ്ത്ര ലെയർ ആണ്. മനുഷ്യന്റെ ആരോഗ്യം, പ്രായം, മാനസികാവസ്ഥ, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, സാമ്പത്തികസുരക്ഷ, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കകൾ, വ്യക്തിപരമായ അഭിലാഷങ്ങൾ എന്നിവ ഈ തലത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. പല രാഷ്ട്രീയവിശകലനങ്ങളും ഈ ഘടകങ്ങളെ അവഗണിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യൻ ശുദ്ധമായ ആശയങ്ങളുടെ വാഹകനല്ല; ജീവശാസ്ത്രപരവും മനഃശാസ്ത്രപരവുമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുടെ ഭാഗവുമാണ്. അതിനാൽ ഈ ലെയറിലുണ്ടാകുന്ന അസ്ഥിരത രാഷ്ട്രീയബോധത്തെയും സ്വാധീനിക്കും.

രണ്ടാമത്തെ ലെയർ സംഘടനാപരമായ ലെയർ ആണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ പാർട്ടിയുമായുള്ള ബന്ധം, സംഘടനയിൽ ലഭിക്കുന്ന അംഗീകാരം, നേതൃത്വവുമായി നിലനിൽക്കുന്ന വിശ്വാസബന്ധം, വിമർശനം ഉന്നയിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം, തീരുമാനമെടുക്കുന്നതിലെ പങ്കാളിത്തം, സഹപ്രവർത്തകരുമായുള്ള ആത്മബന്ധം, രാഷ്ട്രീയവിദ്യാഭ്യാസം, സംഘടനാസംസ്കാരം എന്നിവ ഈ തലത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. സംഘടന ശക്തമായ സംയോജകബലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയപ്രതിബദ്ധത കൂടുതൽ ദൃഢമാകുന്നു. എന്നാൽ സംഘടനയുടെ ആഭ്യന്തര ജനാധിപത്യം ക്ഷയിക്കുകയോ, വ്യക്തിയുടെ അനുഭവങ്ങളും സംഘടനയുടെ പ്രവർത്തനരീതിയും തമ്മിൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ വർദ്ധിക്കുകയോ ചെയ്താൽ ഈ ലെയറിൽ അസ്ഥിരത രൂപപ്പെടുന്നു.

മൂന്നാമത്തെ ലെയർ സാമൂഹ്യ-സാമ്പത്തിക ലെയർ ആണ്. ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകൻ ജീവിക്കുന്ന സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തികഘടന, തൊഴിലവസരങ്ങൾ, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, ജാതിവ്യവസ്ഥ, മതബന്ധങ്ങൾ, പ്രാദേശിക അധികാരകേന്ദ്രങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക സ്വാധീനങ്ങൾ എന്നിവ ഈ തലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു പ്രദേശത്തെ സാമൂഹികമാറ്റങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ നേരിട്ട് സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, വേഗത്തിൽ വളരുന്ന ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരം, സ്വകാര്യവൽക്കരണം, വ്യക്തിവാദം, മത്സരാധിഷ്ഠിത ജീവിതരീതി എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ മൂല്യങ്ങളെ മാറ്റുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയബോധവും അതിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുകയില്ല.

നാലാമത്തെ ലെയർ വിവര-സാംസ്കാരിക ലെയർ ആണ്. ഇന്നത്തെ ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിൽ ഈ ലെയറിന്റെ പ്രാധാന്യം അതീവ വർദ്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. ടെലിവിഷൻ, സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ, സിനിമ, സാഹിത്യം, സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങൾ, മതപ്രചാരണം, കോർപ്പറേറ്റ് മാധ്യമങ്ങൾ, അൽഗോരിതങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്ന വിവരപ്രവാഹം എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ നിരന്തരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു നേതാവ് ജീവിക്കുന്ന വിവരപരിസരം ക്രമേണ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയധാരണകളെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ നാല് ലെയറുകളും സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. അവ പരസ്പരം വിവരങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും വികാരങ്ങളും അധികാരബന്ധങ്ങളും കൈമാറുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ലെയറിലുണ്ടാകുന്ന ചെറിയ മാറ്റം പോലും ദീർഘകാലം കൊണ്ട് മുഴുവൻ സംവിധാനത്തെയും മാറ്റാൻ കഴിയും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് മൾട്ടി-ലെയർ കപ്പ്ലിംഗ് (Multi-layer Coupling) എന്ന പ്രതിഭാസമാണ്. ഓരോ ലെയറും മറ്റെല്ലാ ലെയറുകളുമായും നിരന്തരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റം ഒരൊറ്റ സംഭവത്തിന്റെ ഫലമല്ല. ഒരു തെരഞ്ഞെടുപ്പിൽ സ്ഥാനാർത്ഥിത്വം ലഭിക്കാതിരുന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം ഒരു പരിചയസമ്പന്നനായ നേതാവ് മറ്റൊരു പാർട്ടിയിലേക്ക് പോകുന്നില്ല. അതൊരു തൽക്ഷണ ഉത്തേജകമാകാം. എന്നാൽ അതിനു മുമ്പ് തന്നെ വിവിധ ലെയറുകളിൽ ദീർഘകാലമായി അസ്ഥിരത വളർന്നിരിക്കണം. സംഘടനാപരമായ അവഗണന, വ്യക്തിപരമായ അസംതൃപ്തി, സാമൂഹിക സമ്മർദ്ദം, കുടുംബത്തിന്റെ ആശങ്കകൾ, മാധ്യമങ്ങളുടെ സ്വാധീനം, പുതിയ രാഷ്ട്രീയസാധ്യതകൾ, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അനിശ്ചിതത്വം എന്നിവ വർഷങ്ങളായി ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിച്ചിരിക്കാം. ഒടുവിൽ ഒരു ചെറിയ സംഭവം ഈ സമഗ്ര അസ്ഥിരതയുടെ ദൃശ്യമായ പ്രകടനമായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സംഭാവന ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നു. പരമ്പരാഗത രാഷ്ട്രീയവിശകലനങ്ങൾ സാധാരണയായി കാരണ-ഫലബന്ധത്തെ രേഖീയമായി (Linear) കാണുന്നു. ഒരു കാരണം, ഒരു ഫലം. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികസംവിധാനങ്ങൾ രേഖീയമല്ല. അവ സങ്കീർണ്ണവും ബഹുദിശകളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതുമായ സംവിധാനങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ഒരേ സംഭവം രണ്ട് വ്യക്തികളിൽ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. ഒരാൾ സംഘടനയിലെ വിമർശനത്തെ ആത്മവിമർശനത്തിനുള്ള അവസരമായി കാണും; മറ്റൊരാൾ അതിനെ വ്യക്തിപരമായ അപമാനമായി അനുഭവിക്കും. കാരണം ഇരുവരുടെയും ആന്തരിക ലെയർ ഘടനകൾ വ്യത്യസ്തമാണ്.

ഇവിടെയാണ് സമന്വയം (Coherence) എന്ന ആശയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം. വ്യക്തിയുടെ വിവിധ ലെയറുകൾ പരസ്പരം യോജിച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയപ്രതിബദ്ധത സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു. ആശയങ്ങൾ, പ്രവർത്തനം, സംഘടനാനുഭവം, സാമൂഹികജീവിതം, വ്യക്തിപരമായ മൂല്യങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിൽ യോജിപ്പുണ്ടാകുമ്പോൾ സംയോജകബലങ്ങൾ ശക്തമാകുന്നു. ഈ സമന്വയം ഒരു ബാഹ്യ അച്ചടക്കത്തിന്റെ ഫലമല്ല; ആഭ്യന്തരമായ ഏകീകരണത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

എന്നാൽ ഈ സമന്വയം ശാശ്വതമല്ല. ഓരോ ലെയറിലും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുമ്പോൾ സമന്വയം ക്രമേണ ദുർബലമാകുന്നു. ആദ്യം ആശയങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും തമ്മിൽ ചെറിയ പൊരുത്തക്കേടുകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് സംഘടനാപരമായ വിശ്വാസം കുറയുന്നു. തുടർന്ന് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. വിവരപരിസരം പുതിയ ആശയങ്ങളെ നിരന്തരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഒടുവിൽ വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിൽ പഴയ രാഷ്ട്രീയഘടനയും പുതിയ രാഷ്ട്രീയസാധ്യതകളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു അസ്ഥിരാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ അവസ്ഥയെ രാഷ്ട്രീയ സൂപ്പർപോസിഷൻ എന്ന ആശയത്തിലൂടെയാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്. ഇത് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ക്വാണ്ടം സൂപ്പർപോസിഷന്റെ നേരിട്ടുള്ള പകർപ്പല്ല; മറിച്ച് ഒരു സാമൂഹ്യ-മനഃശാസ്ത്ര ഉപമയാണ്. വ്യക്തി പുറത്തുനിന്ന് പഴയ രാഷ്ട്രീയഐഡന്റിറ്റി നിലനിർത്തുമ്പോഴും, ഉള്ളിൽ വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രീയസാധ്യതകൾ തമ്മിൽ സംഘർഷം നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ അവസ്ഥയ്ക്ക് അനന്തമായി തുടരാൻ കഴിയില്ല. ഏതെങ്കിലും ഒരു ദിശയിലേക്ക് ബോധം പുതിയ സമതുലനം കണ്ടെത്തും.

അതിനാൽ ഒരു രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റം മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ വ്യക്തിയുടെ അവസാന തീരുമാനത്തെ മാത്രം പരിശോധിക്കുന്നത് മതിയാകില്ല. അതിനു മുമ്പ് വർഷങ്ങളായി വിവിധ ലെയറുകളിൽ നടന്ന ഘടനാപരമായ പുനഃസംഘടനകളെ തിരിച്ചറിയണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ യഥാർത്ഥ രാഷ്ട്രീയം ആരംഭിക്കുന്നത് ഈ അദൃശ്യമായ ലെയറുകളിലാണ്; പൊതുജനങ്ങൾ കാണുന്നത് അതിന്റെ അവസാനത്തെ ദൃശ്യപ്രകടനം മാത്രമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവനകളിലൊന്നാണ് മാറ്റം എല്ലായ്പ്പോഴും ദൃശ്യമായ സംഭവങ്ങളിൽ ആരംഭിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ദീർഘകാലം അദൃശ്യമായി വളരുന്ന ആഭ്യന്തര വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സഞ്ചയത്തിൽ നിന്നാണ് അത് ആവിർഭവിക്കുന്നത് എന്ന സിദ്ധാന്തം. പ്രകൃതിയിലും ജീവശാസ്ത്രത്തിലും സമൂഹത്തിലും ചരിത്രത്തിലും ഒരേ നിയമമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഒരു വിത്ത് പെട്ടെന്ന് വൃക്ഷമാകുന്നില്ല. ഒരു നക്ഷത്രം പെട്ടെന്ന് പൊട്ടിത്തെറിക്കുന്നില്ല. ഒരു സാമൂഹ്യവിപ്ലവം ഒരൊറ്റ ദിവസത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നില്ല. അതുപോലെ തന്നെ ഒരു പരിചയസമ്പന്നനായ രാഷ്ട്രീയനേതാവിന്റെ ചേരിമാറ്റവും ഒരു നിമിഷത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാനസികമാറ്റമല്ല. അതൊരു ദീർഘകാല ആഭ്യന്തര പുനഃസംഘടനയുടെ ദൃശ്യപ്രകടനമാണ്.

പരമ്പരാഗത രാഷ്ട്രീയവിശകലനങ്ങൾ സാധാരണയായി ചേരിമാറ്റത്തെ അവസാന സംഭവത്തിൽ നിന്നാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്. സ്ഥാനാർത്ഥിത്വം നിഷേധിക്കപ്പെട്ടു, അതുകൊണ്ട് പാർട്ടി വിട്ടു; നേതൃത്വവുമായി അഭിപ്രായവ്യത്യാസം ഉണ്ടായി, അതുകൊണ്ട് ചേരിമാറി; മറ്റൊരു പാർട്ടി സ്ഥാനം വാഗ്ദാനം ചെയ്തു, അതുകൊണ്ട് പോയി. ഇത്തരം വിശദീകരണങ്ങളിൽ ചില വസ്തുതകൾ ഉണ്ടാകാമെങ്കിലും, അവ അവസാനത്തെ ഉത്തേജകത്തെ മാത്രമാണ് വിവരിക്കുന്നത്. യഥാർത്ഥ ചോദ്യം ഇതാണ്: അതേ സാഹചര്യത്തിൽ മറ്റനേകം നേതാക്കൾ ചേരിമാറാതെ തുടർന്നപ്പോൾ എന്തുകൊണ്ടാണ് ചിലർ മാത്രം പുതിയ രാഷ്ട്രീയധ്രുവത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നത്?

ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകാൻ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആഭ്യന്തര വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സഞ്ചയം എന്ന ആശയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകനുടെയും ബോധത്തിൽ വ്യത്യസ്ത പ്രവണതകൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. സാമൂഹ്യസമത്വത്തിനുള്ള പ്രതിബദ്ധത, വ്യക്തിപരമായ അംഗീകാരത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം, അധികാരത്തിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള താൽപര്യം, കുടുംബത്തിന്റെ സുരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക, സഹപ്രവർത്തകരോടുള്ള ആത്മബന്ധം, വ്യക്തിപരമായ അഭിമാനം, ജനങ്ങളോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷ—ഇവയെല്ലാം ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നും സ്വതവേ തെറ്റോ ശരിയോ അല്ല. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഘടകങ്ങളാണിവ.

എന്നാൽ ഇവ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സമതുലനമാണ് രാഷ്ട്രീയപ്രതിബദ്ധതയുടെ അടിസ്ഥാനം. വ്യക്തിപരമായ അഭിലാഷങ്ങൾ സാമൂഹികലക്ഷ്യങ്ങളുമായി യോജിച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ പ്രശ്നമുണ്ടാകുന്നില്ല. സംഘടനയിലെ അംഗീകാരം വർഗ്ഗരാഷ്ട്രീയത്തിലെ പ്രതിബദ്ധതയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ വൈരുധ്യം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. എന്നാൽ ഈ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള യോജിപ്പ് ക്രമേണ ദുർബലമാകുമ്പോഴാണ് ആഭ്യന്തര വൈരുധ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടാൻ തുടങ്ങുന്നത്.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു നേതാവ് വർഷങ്ങളോളം ജനകീയപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ സംഘടനയെ വളർത്തിയിരിക്കാം. എന്നാൽ പിന്നീട് തീരുമാനമെടുക്കുന്ന പ്രക്രിയകളിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം ക്രമേണ അകറ്റപ്പെടുന്നു. തന്റെ അനുഭവത്തിന് സംഘടന ആവശ്യമായ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നില്ലെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് തോന്നിത്തുടങ്ങുന്നു. തുടക്കത്തിൽ ഇത് ചെറിയ അസംതൃപ്തി മാത്രമാണ്. എന്നാൽ അത് തുറന്ന സംവാദത്തിലൂടെയോ സംഘടനാപരമായ ഇടപെടലിലൂടെയോ പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ, അത് ക്രമേണ വ്യക്തിയുടെ ആത്മാഭിമാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രശ്നമായി മാറുന്നു. പിന്നീട് അത് സംഘടനയോടുള്ള വിശ്വാസത്തെ ബാധിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അത് ആശയപരമായ പ്രതിബദ്ധതയെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, ആശയപരമായ പ്രതിസന്ധി പലപ്പോഴും ആശയങ്ങളിൽ നിന്നല്ല ആരംഭിക്കുന്നത്; അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. മനുഷ്യൻ ആദ്യം അനുഭവിക്കുന്നു, പിന്നീട് ആ അനുഭവത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ ആശയങ്ങൾ തേടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ദീർഘകാല അസംതൃപ്തി അനുഭവിക്കുന്ന ഒരാൾ പിന്നീട് പുതിയ രാഷ്ട്രീയസിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ തന്റെ അനുഭവങ്ങൾക്ക് ന്യായീകരണം കണ്ടെത്താൻ തുടങ്ങുന്നു. ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് ബോധത്തിന്റെ പുനഃസംഘടന വേഗത്തിലാകുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് സംയോജകബലങ്ങളുടെയും വിയോജകബലങ്ങളുടെയും അനുപാതത്തിലുള്ള മാറ്റമാണ്. ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിൽ അംഗത്വം, രാഷ്ട്രീയവിദ്യാഭ്യാസം, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം, ജനങ്ങളുമായുള്ള ജീവിക്കുന്ന ബന്ധം, സംഘടനാപരമായ വിശ്വാസം എന്നിവ സംയോജകബലങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് വ്യക്തിപരമായ ഒറ്റപ്പെടൽ, അംഗീകാരക്കുറവ്, അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള അകലം, വിവരപരിസരത്തിലെ മാറ്റം, സാമൂഹിക സമ്മർദ്ദങ്ങൾ, വ്യക്തിഗത നിരാശകൾ എന്നിവ വിയോജകബലങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഈ വിയോജകബലങ്ങൾ ഓരോന്നായി വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തണമെന്നില്ല. എന്നാൽ അവയുടെ സംയുക്തഫലം (Cumulative Effect) ക്രമേണ വർദ്ധിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിൽ ചെറിയ ചെറിയ മർദ്ദങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരു പാറയെ പൊട്ടിക്കുന്നതുപോലെ, ചെറിയ ചെറിയ അനുഭവങ്ങൾ ചേർന്ന് ബോധത്തിന്റെ ഘടനയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രക്രിയയെ നിർണായക പരിധി (Critical Threshold) എന്ന ആശയത്തിലൂടെ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഒരു സംവിധാനം പുറമേ സ്ഥിരമായി കാണപ്പെട്ടാലും അതിനുള്ളിൽ നിരന്തരം ഊർജം സംഭരിക്കപ്പെടാം. ഒരു ഘട്ടം വരെ അത് പഴയ ഘടന നിലനിർത്തും. എന്നാൽ നിർണായക പരിധി കടന്നാൽ വളരെ ചെറിയ ഒരു ഉത്തേജനം പോലും വലിയ ഘടനാപരമായ മാറ്റത്തിന് കാരണമാകും.

രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റങ്ങളിലും ഇതുതന്നെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. വർഷങ്ങളായി അടിഞ്ഞുകൂടിയ അസംതൃപ്തി, അവഗണന, സാമൂഹിക സമ്മർദ്ദം, വിവരയുദ്ധത്തിന്റെ സ്വാധീനം, കുടുംബത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക, ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ, സംഘടനാപരമായ അകൽച്ച—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് ബോധത്തിനുള്ളിൽ ഒരു അദൃശ്യമായ നിർണായകാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പിന്നീട് ഒരു തെരഞ്ഞെടുപ്പ്, ഒരു അഭിപ്രായവ്യത്യാസം, ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്താവന, ഒരു പുതിയ ഓഫർ തുടങ്ങിയ ചെറിയ സംഭവങ്ങൾ അന്തിമ ഉത്തേജകമാകുന്നു. പുറത്തുനിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ ആ ചെറിയ സംഭവമാണ് ചേരിമാറ്റത്തിന് കാരണമായതെന്ന് തോന്നും. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ അത് ദീർഘകാലമായി രൂപപ്പെട്ടിരുന്ന ആഭ്യന്തര ഘടനയുടെ അവസാനഘട്ട പ്രകടനമാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു മനഃശാസ്ത്രപരമായ പ്രക്രിയയും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്റെ തീരുമാനങ്ങളെ സാധാരണയായി യുക്തിപരമായി ന്യായീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റത്തിന് ശേഷം പല നേതാക്കളും പുതിയ ആശയപരമായ വിശദീകരണങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ വിശദീകരണങ്ങൾ പലപ്പോഴും തീരുമാനത്തിന്റെ കാരണം അല്ല; തീരുമാനത്തിനു ശേഷമുള്ള ബൗദ്ധിക ന്യായീകരണങ്ങളാണ് (Post-hoc Rationalization). ബോധത്തിന്റെ ഘടന ആദ്യം മാറുന്നു; അതിനുശേഷമാണ് പുതിയ ആശയഘടന ആ മാറ്റത്തിന് സൈദ്ധാന്തിക ഭാഷ നൽകുന്നത്.

ഇവിടെ പരമ്പരാഗത മാർക്സിയൻ ദ്വന്ദ്വവാദവുമായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന വികസനം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ദ്വന്ദ്വവാദം വൈരുധ്യങ്ങളുടെ പങ്ക് വിശദീകരിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിൽ അനേകം വൈരുധ്യങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത ലെയറുകളിൽ ഒരേസമയം എങ്ങനെ സഞ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു, അവ തമ്മിൽ എങ്ങനെ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു, ഒടുവിൽ എങ്ങനെ ഒരു ഘട്ടപരിവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ച് വിശദമായ മനഃശാസ്ത്ര-സംഘടനാപര മാതൃക വികസിപ്പിച്ചിരുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിടവ് നികത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഇവിടെ വൈരുധ്യങ്ങൾ രേഖീയമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ഒരു സംഘടനാപരമായ പ്രശ്നം വ്യക്തിപരമായ ആത്മാഭിമാനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അത് കുടുംബബന്ധങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. കുടുംബത്തിന്റെ ആശങ്കകൾ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭയം പുതിയ വിവരങ്ങളോടുള്ള സ്വീകരണശേഷി മാറ്റുന്നു. പുതിയ വിവരങ്ങൾ പഴയ ആശയങ്ങളെ പുനർമൂല്യനിർണ്ണയം ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ വൈരുധ്യവും മറ്റുള്ളവയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഫീഡ്ബാക്ക് ലൂപ്പുകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പരസ്പര ശക്തിപ്പെടുത്തലാണ് ബോധത്തിന്റെ അസ്ഥിരതയെ വേഗത്തിലാക്കുന്നത്.

അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റം മനസ്സിലാക്കാൻ അവസാന സംഭവത്തെ മാത്രം പരിശോധിക്കുന്നത് മതിയാകില്ല. അതിനുമുമ്പ് വർഷങ്ങളായി ബോധത്തിനുള്ളിൽ നടന്നുകൊണ്ടിരുന്ന അദൃശ്യമായ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സഞ്ചയം തിരിച്ചറിയണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ യഥാർത്ഥ മാറ്റം ആരംഭിക്കുന്നത് പുറത്തല്ല, ബോധത്തിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയിലാണ്. പുറത്തുകാണുന്ന രാഷ്ട്രീയസംഭവം അതിന്റെ ദൃശ്യമായ പ്രകടനം മാത്രമാണ്.

രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പൊതുവായ ചർച്ചകളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന പദമാണ് “അധികാരമോഹം”. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ വിശദീകരണം വളരെ ഉപരിപ്ലവമാണ്. അധികാരം മനുഷ്യനെ ആകർഷിക്കുന്നത് അധികാരത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമല്ല; അധികാരം മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വത്തോടും ആത്മാഭിമാനത്തോടും സാമൂഹികസ്വത്വത്തോടും സുരക്ഷിതത്വബോധത്തോടും ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതിനാലാണ്. അതിനാൽ അധികാരത്തെ വെറും രാഷ്ട്രീയപദവിയായി കാണാതെ, മനുഷ്യബോധത്തിലെ ഒരു പ്രധാന മനഃശാസ്ത്രപരമായ ഘടകമായി വിശകലനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.

മനുഷ്യൻ ഒരു സാമൂഹ്യജീവിയാണ്. അവന്റെ നിലനിൽപ്പ് ജൈവപരമായി മാത്രമല്ല, സാമൂഹികമായും നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. മറ്റുള്ളവർ തന്നെ എങ്ങനെ കാണുന്നു, സമൂഹത്തിൽ തനിക്ക് എന്ത് സ്ഥാനമാണുള്ളത്, തന്റെ അഭിപ്രായത്തിന് എത്രമാത്രം പ്രാധാന്യമുണ്ട്, തന്റെ സാന്നിധ്യം മറ്റുള്ളവർക്ക് എത്രത്തോളം പ്രസക്തമാണ് എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ആത്മബോധത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകങ്ങളാണ്. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയനേതൃത്വം ഒരു ഭരണപരമായ ഉത്തരവാദിത്തം മാത്രമല്ല; അത് വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹിക ഐഡന്റിറ്റിയുടെ ഭാഗവുമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, അധികാരം ഒരു ബാഹ്യസ്ഥാപനമല്ല; അത് വ്യക്തിയുടെ ബോധഘടനയിൽ ഉൾച്ചേർന്ന ഒരു സാമൂഹ്യ-മനഃശാസ്ത്ര ഫീൽഡാണ്. ഒരു നേതാവ് വർഷങ്ങളോളം ജനങ്ങളുമായി ഇടപെടുകയും, തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുകയും, സംഘടനയെ നയിക്കുകയും, സാമൂഹിക അംഗീകാരം നേടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ആ അനുഭവങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തീരുന്നു. അതിനാൽ അധികാരസ്ഥാനം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ നഷ്ടമാകുന്നത് ഒരു പദവി മാത്രമല്ല; സ്വന്തം സാമൂഹികസ്വത്വത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം കൂടിയാണ്.

ഇവിടെയാണ് രാഷ്ട്രീയ മനഃശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ വൈരുധ്യം ആരംഭിക്കുന്നത്. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയം സിദ്ധാന്തതലത്തിൽ അധികാരത്തെ വ്യക്തിപരമായ അവകാശമായി കാണുന്നില്ല. അധികാരം ജനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ രാഷ്ട്രീയ ഇച്ഛാശക്തിയുടെ പ്രകടനമാണെന്നും അത് സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിനുള്ള ഉപകരണമാണെന്നും അത് മനസ്സിലാക്കുന്നു. എന്നാൽ പ്രായോഗിക രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ദീർഘകാലം അധികാരഘടനയുടെ ഭാഗമായിരുന്ന ഒരാളുടെ മനസ്സിൽ അധികാരം ക്രമേണ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവമായി രൂപപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ സിദ്ധാന്തവും അനുഭവവും തമ്മിൽ പുതിയൊരു വൈരുധ്യം ജനിക്കുന്നു.

ഈ വൈരുധ്യം എല്ലാ നേതാക്കളിലും ഒരുപോലെ വികസിക്കുന്നില്ല. ചിലർ അധികാരത്തെ ഒരു ദൗത്യമായി കാണുന്നു. ചിലർ അതിനെ ഒരു സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തമായി അനുഭവിക്കുന്നു. ചിലർ അതിനെ സ്വന്തം വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ അവിഭാജ്യഘടകമാക്കി മാറ്റുന്നു. ഈ വ്യത്യാസം വ്യക്തിപരമായ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നല്ല ഉണ്ടാകുന്നത്; ദീർഘകാല രാഷ്ട്രീയാനുഭവങ്ങളുടെയും സംഘടനാസംസ്കാരത്തിന്റെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും സംയുക്തഫലമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ ആത്മാഭിമാനം (Self-esteem) എന്ന ആശയത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. ആത്മാഭിമാനം മനുഷ്യന്റെ സ്വകാര്യ മാനസികാവസ്ഥ മാത്രമല്ല; അത് സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ആവിർഭൂത ഗുണമാണ്. ജനങ്ങളുടെ അംഗീകാരം, സഹപ്രവർത്തകരുടെ ബഹുമാനം, സംഘടനയുടെ വിശ്വാസം, പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ ആദരവ് എന്നിവ ചേർന്നാണ് ഒരു രാഷ്ട്രീയനേതാവിന്റെ ആത്മാഭിമാനം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ഈ ഘടകങ്ങളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിൽ വലിയ മാറ്റം സംഭവിക്കുമ്പോൾ ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ സമതുലനവും മാറുന്നു.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയം അവതരിപ്പിക്കാം. മനുഷ്യബോധത്തിൽ അംഗീകാരത്തിനുള്ള ആവശ്യം (Need for Recognition) ഒരു അടിസ്ഥാന സാമൂഹികബലമാണ്. ഇത് വ്യക്തിപരമായ അഹങ്കാരമല്ല. മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രകടനമാണ്. എന്നാൽ ഈ ആവശ്യം സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ നിറവേറാതെ അധികാരഘടനകളിലൂടെ മാത്രം നിറവേറാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ, രാഷ്ട്രീയപ്രതിബദ്ധതയുടെ ആന്തരികഘടന മാറിത്തുടങ്ങുന്നു.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു നേതാവ് മുമ്പ് ജനങ്ങളുമായുള്ള ദൈനംദിന സമരങ്ങളിൽ നിന്നാണ് തന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഊർജം നേടിയിരുന്നത്. എന്നാൽ പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രവർത്തനം ഭരണപരമായ ചുമതലകളിലേക്കോ സ്ഥാപനപരമായ അധികാരത്തിലേക്കോ മാറുന്നു. ക്രമേണ ജനങ്ങളുമായുള്ള നേരിട്ടുള്ള ബന്ധം കുറയുന്നു. അതേസമയം സ്ഥാപനത്തിനുള്ളിലെ സ്ഥാനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ പ്രധാന ഉറവിടമാകുന്നു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ സ്ഥാനം നഷ്ടപ്പെടുന്നത് ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുന്നതിനെക്കാൾ വലിയ മനഃശാസ്ത്രപരമായ ആഘാതമായി അനുഭവപ്പെടാം.

ഇത് വ്യക്തിയുടെ ധാർമ്മികപരാജയമല്ല. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഡൈനാമിക് സ്വഭാവത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല; മനുഷ്യബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹികഘടനകളെയാണ് വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്.

ഇവിടെ സംഘടനയുടെ പങ്ക് അതീവ പ്രധാനമാണ്. ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം നേതൃത്വത്തെ നിരന്തരം ജനങ്ങളുമായുള്ള ജീവിക്കുന്ന ബന്ധത്തിൽ നിലനിർത്തുകയും, കൂട്ടായ തീരുമാനപ്രക്രിയകൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും, ആത്മവിമർശനത്തെ സംഘടനാസംസ്കാരത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ അധികാരം വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ സ്വകാര്യസ്വത്തായി മാറാനുള്ള സാധ്യത കുറയുന്നു. എന്നാൽ സംഘടന ക്രമേണ സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കപ്പെടുകയും ഭരണപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തെ മറികടക്കുകയും ചെയ്താൽ അധികാരാനുഭവം വ്യക്തിപരമാകുന്നു.

ഈ അവസ്ഥയിൽ മറ്റൊരു മനഃശാസ്ത്രപരമായ പ്രതിഭാസവും രൂപപ്പെടുന്നു. വ്യക്തി തന്റെ പഴയ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനങ്ങളെക്കാൾ നിലവിലെ സാമൂഹികസ്ഥാനത്തെയാണ് കൂടുതൽ വിലമതിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നത്. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയതീരുമാനങ്ങളുടെ മാനദണ്ഡവും മാറുന്നു. മുമ്പ് “വർഗ്ഗതാൽപര്യത്തിന് എന്താണ് നല്ലത്?” എന്ന ചോദ്യമാണ് പ്രധാനമായിരുന്നത്. പിന്നീട് “എന്റെ രാഷ്ട്രീയഭാവിക്ക് എന്താണ് നല്ലത്?” എന്ന ചോദ്യം ശക്തമാകുന്നു. ഈ മാറ്റം പെട്ടെന്നല്ല സംഭവിക്കുന്നത്. വർഷങ്ങളായി അടിഞ്ഞുകൂടിയ അനുഭവങ്ങളുടെ ഫലമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് രാഷ്ട്രീയകേന്ദ്രത്തിന്റെ സ്ഥാനചലനം (Shift in the Centre of Political Consciousness) ആണ്. ബോധത്തിന്റെ കേന്ദ്രം സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തിപരമായ നിലനിൽപ്പിലേക്ക് ക്രമേണ നീങ്ങുന്നു. ഈ മാറ്റം സംഭവിച്ചാൽ പഴയ ആശയപരമായ പ്രതിബദ്ധതയും പുതിയ വ്യക്തിപരമായ ആവശ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം കൂടുതൽ മൂർച്ഛിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് എതിരാളി രാഷ്ട്രീയശക്തികൾ ഇടപെടാൻ കഴിയുന്ന സാമൂഹികസാഹചര്യം രൂപപ്പെടുന്നത്. പുതിയ രാഷ്ട്രീയവേദി വ്യക്തിക്ക് നഷ്ടപ്പെട്ട അംഗീകാരം, പുതിയ സ്ഥാനം, പുതിയ പൊതുപ്രതിച്ഛായ, സുരക്ഷിതമായ ഭാവി എന്നിവ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുമ്പോൾ, അത് വെറും രാഷ്ട്രീയ ഓഫറല്ല; ബോധത്തിലെ അസന്തുലിതാവസ്ഥയ്ക്ക് ഒരു പുതിയ സമതുലനം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന മനഃശാസ്ത്രപരമായ ആകർഷണമാണ്. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റം പലപ്പോഴും ആശയങ്ങളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിനേക്കാൾ പുതിയ അംഗീകാരഘടനയുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പായി മാറുന്നു.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ രാഷ്ട്രീയം അധികാരത്തിന്റെയോ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെയോ സാമ്പത്തികനയങ്ങളുടെയോ മത്സരം മാത്രമല്ല. അത് വിവരങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പുനർനിർമ്മാണത്തിന്റെയും മത്സരമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ആധുനിക സമൂഹത്തിൽ മനുഷ്യർ അനുഭവിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം നേരിട്ടുള്ള അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്നല്ല, മറിച്ച് മാധ്യമങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ, സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ, സംഘടിത പ്രചാരണസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ നിർമ്മിച്ച വിവരപരിസരത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യുമ്പോൾ വിവരയുദ്ധത്തെ ഒരു ബാഹ്യഘടകമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല; അത് രാഷ്ട്രീയബോധത്തിന്റെ ആഭ്യന്തരഘടനയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന സജീവശക്തിയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിവരവും ഒരു സാമൂഹികശക്തിയാണ്. പദാർത്ഥവും ഊർജവും പോലെത്തന്നെ വിവരവും സമൂഹത്തിന്റെ ഘടനയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ്. എന്നാൽ വിവരം നിർജ്ജീവമല്ല. മനുഷ്യബോധവുമായി സംവദിക്കുമ്പോഴാണ് അതിന് സാമൂഹികശക്തിയായി മാറാൻ കഴിയുന്നത്. അതിനാൽ വിവരത്തിന്റെ സ്വാധീനം വിവരത്തിന്റെ അളവിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല; വ്യക്തിയുടെ ബോധഘടന അതിനെ എങ്ങനെ സ്വീകരിക്കുന്നു എന്നതിലും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഒരു വ്യക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയബോധം ഇതിനകം തന്നെ ആഭ്യന്തര വൈരുധ്യങ്ങളാൽ അസ്ഥിരമായിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, പുതിയ വിവരങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പഴയ ആശയഘടനയെ കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ പുനർസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. മറുവശത്ത്, ശക്തമായ സംഘടനാബന്ധവും സൈദ്ധാന്തിക വ്യക്തതയും ജനങ്ങളുമായുള്ള ജീവിക്കുന്ന ബന്ധവും നിലനിൽക്കുന്ന ഒരാളിൽ അതേ വിവരങ്ങൾക്ക് വളരെ കുറഞ്ഞ സ്വാധീനമേ ഉണ്ടാകൂ. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരേ മാധ്യമപരിസരത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന എല്ലാവരും ഒരുപോലെ രാഷ്ട്രീയപരിവർത്തനത്തിന് വിധേയരാകുന്നില്ല.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ബോധത്തിന്റെ സ്വീകരണക്ഷമത (Receptive State of Consciousness) എന്ന ആശയം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. വിവരങ്ങൾ ഒരിക്കലും ശൂന്യമായ മനസ്സിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നില്ല. അവ മുമ്പേ നിലനിൽക്കുന്ന അനുഭവങ്ങളുമായും വികാരങ്ങളുമായും പ്രതീക്ഷകളുമായും നിരാശകളുമായും സംവദിച്ചുകൊണ്ടാണ് പുതിയ അർത്ഥങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വിവരയുദ്ധത്തിന്റെ വിജയം സന്ദേശത്തിന്റെ ശക്തിയിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല; സന്ദേശം സ്വീകരിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ അവസ്ഥയിലും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ വിവരയുദ്ധം നിരവധി തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ആദ്യത്തേത് ആവർത്തനത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം (Politics of Repetition) ആണ്. ഒരേ സന്ദേശം വീണ്ടും വീണ്ടും അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ അത് വസ്തുതാപരമായി ശരിയാണോ എന്നതിനെക്കാൾ പരിചിതമാണെന്ന തോന്നലാണ് ശക്തമാകുന്നത്. മനുഷ്യബോധം പലപ്പോഴും പരിചിതത്വത്തെ വിശ്വാസ്യതയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ നിരന്തരം ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്ന രാഷ്ട്രീയപ്രചാരണങ്ങൾ ക്രമേണ പൊതുബോധത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു.

രണ്ടാമത്തേത് വികാരങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയം ആണ്. യുക്തിപരമായ വിശകലനത്തെക്കാൾ ഭയം, അഭിമാനം, അപമാനം, സുരക്ഷിതത്വം, മതപരമായ വികാരം, ദേശീയത, വ്യക്തിപരമായ അസന്തൃപ്തി തുടങ്ങിയ വികാരങ്ങളെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്ന സന്ദേശങ്ങൾ കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ ബോധത്തിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു. മനുഷ്യൻ ആദ്യം വികാരങ്ങളിലൂടെ പ്രതികരിക്കുകയും പിന്നീട് യുക്തിയിലൂടെ അതിനെ വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ജീവിയാണ്. അതിനാൽ ആധുനിക രാഷ്ട്രീയപ്രചാരണങ്ങൾ പലപ്പോഴും യുക്തിയേക്കാൾ വികാരങ്ങളെയാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.

മൂന്നാമത്തേത് നറേറ്റീവ് നിർമ്മാണം ആണ്. മനുഷ്യൻ വസ്തുതകളെ ഒറ്റപ്പെട്ട വിവരങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല; അവയെ കഥകളാക്കി മാറ്റിയാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയശക്തികൾ തങ്ങളുടെ ആശയങ്ങളെ വ്യക്തിഗത കഥകളായും ദേശീയചരിത്രങ്ങളായും സാംസ്കാരിക പുനരുജ്ജീവനമായും സാമൂഹിക അപമാനത്തിന്റെ പ്രതികാരമായും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഒരാൾ ഈ നറേറ്റീവിന്റെ ഭാഗമായിക്കഴിഞ്ഞാൽ പിന്നീട് പുതിയ വിവരങ്ങളും അതേ കഥയുടെ ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു.

നാലാമത്തേത് അൽഗോരിതമിക് വിവരനിയന്ത്രണം ആണ്. ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ ഓരോ വ്യക്തിക്കും ഒരേ വിവരങ്ങളല്ല നൽകുന്നത്. ഓരോരുത്തരുടെയും മുൻകാല താൽപര്യങ്ങൾ, പ്രതികരണങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വ്യത്യസ്ത വിവരലോകങ്ങളാണ് നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. ഇതിലൂടെ ഓരോ വ്യക്തിയും താൻ വിശ്വസിക്കുന്ന ആശയങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു വിവരവലയത്തിൽ കുടുങ്ങുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഇത് ബോധത്തിന്റെ സ്വയം ശക്തിപ്പെടുന്ന ഫീഡ്ബാക്ക് ഫീൽഡ് (Self-Reinforcing Feedback Field) സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകൻ വർഷങ്ങളായി ജീവിക്കുന്ന വിവരപരിസരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ ക്രമേണ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഈ മാറ്റം പലപ്പോഴും അദ്ദേഹം തന്നെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. കാരണം ബോധത്തിന്റെ പുനർസംഘടന തുടർച്ചയായ ചെറിയ മാറ്റങ്ങളിലൂടെയാണ് നടക്കുന്നത്. ഒരുദിവസം വലിയ ആശയമാറ്റം സംഭവിക്കുന്നില്ല. പകരം, പഴയ ആശയങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം ക്രമേണ കുറയുകയും പുതിയ ആശയങ്ങളുടെ സ്വീകാര്യത ക്രമേണ വർദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതിനെ വിവരപ്രേരിത ബോധപരിണാമം (Information-Induced Evolution of Consciousness) എന്ന് വിളിക്കാം. ഇത് ബോധത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക വികാസത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ സംഘടിതമായ വിവരയുദ്ധം ഈ സ്വാഭാവിക പ്രക്രിയയെ കൃത്രിമമായി വേഗത്തിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട സംഘടനാപരമായ പ്രശ്നവും ഉയരുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനം സ്വന്തം അംഗങ്ങൾക്ക് സ്ഥിരമായ രാഷ്ട്രീയവിദ്യാഭ്യാസം, വിമർശനാത്മക സംവാദം, ബദൽ വിവരസ്രോതസ്സുകൾ, ശാസ്ത്രീയ വിശകലനം എന്നിവ ലഭ്യമാക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അവർ സ്വാഭാവികമായും പ്രബലമായ വിവരഫീൽഡിന്റെ സ്വാധീനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കും. അതിനാൽ വിവരയുദ്ധത്തെ നേരിടാനുള്ള ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായ മാർഗം വെറും പ്രതിപ്രചാരണമല്ല; മറിച്ച് അംഗങ്ങളുടെ വിമർശനാത്മക രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കലാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു അടിസ്ഥാനസിദ്ധാന്തം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ബോധത്തിന്റെ സംയോജകശക്തി ആശയങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിൽ നിന്നല്ല വരുന്നത്; അനുഭവം, ശാസ്ത്രീയ വിശകലനം, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം, ജനങ്ങളുമായുള്ള ജീവിക്കുന്ന ബന്ധം എന്നിവയുടെ സംയോജനത്തിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. ഒരു പ്രസ്ഥാനം ഈ സംയോജനം നിലനിർത്തുമ്പോൾ വിവരയുദ്ധത്തിന്റെ സ്വാധീനം പരിമിതമായിരിക്കും. എന്നാൽ ഈ സംയോജനം ദുർബലമാകുമ്പോൾ പുറംവിവരഫീൽഡുകൾ ക്രമേണ ബോധത്തിന്റെ ആഭ്യന്തരഘടനയെ കൈവശപ്പെടുത്താൻ തുടങ്ങും.

ഇതോടെ മറ്റൊരു നിർണായകമായ ചോദ്യം ഉയരുന്നു. വിവരയുദ്ധം വിജയിക്കുന്നത് വെറും വിവരങ്ങളുടെ ശക്തികൊണ്ടാണോ? അല്ലെങ്കിൽ അത് വ്യക്തിയുടെ നിലവിലുള്ള ഐഡന്റിറ്റികളുമായും സാമൂഹികസ്വത്വങ്ങളുമായും സംവദിക്കുന്നതിനാലാണോ? പ്രത്യേകിച്ച് വർഗ്ഗരാഷ്ട്രീയവും മതം, ജാതി, ദേശീയത എന്നിവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയ ഐഡന്റിറ്റി രാഷ്ട്രീയവും തമ്മിലുള്ള മത്സരത്തിൽ മനുഷ്യബോധം എങ്ങനെയാണ് പുതിയ സമതുലനം കണ്ടെത്തുന്നത്?

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യൻ ഒരൊറ്റ ഐഡന്റിറ്റിയുള്ള ജീവിയല്ല. ഓരോ വ്യക്തിയും അനേകം സാമൂഹിക ലെയറുകളുടെ സംയോജിത രൂപമാണ്. ഒരാൾ ഒരേസമയം തൊഴിലാളിയായിരിക്കാം, കർഷകനായിരിക്കാം, അധ്യാപകനായിരിക്കാം, സ്ത്രീയോ പുരുഷനോ ആയിരിക്കാം, ഒരു മതത്തിൽ വിശ്വസിക്കുന്നവനായിരിക്കാം, ഒരു ഭാഷാസമൂഹത്തിന്റെ അംഗമായിരിക്കാം, ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ നിവാസിയായിരിക്കാം, ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പ്രവർത്തകനായിരിക്കാം, ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള അംഗമായിരിക്കാം. ഈ ഐഡന്റിറ്റികളൊന്നും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായും വേർപിരിഞ്ഞവയല്ല; അവ നിരന്തരം പരസ്പരം സ്വാധീനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സാമൂഹികസംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.

അതിനാൽ ഒരു മനുഷ്യന്റെ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ ഒരൊറ്റ ഐഡന്റിറ്റിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, മനുഷ്യബോധം ഒരു ബഹു-ഐഡന്റിറ്റി ക്വാണ്ടം ഫീൽഡ് ആണ്. ഈ ഫീൽഡിൽ വ്യത്യസ്ത ഐഡന്റിറ്റികൾ വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത ശക്തിയോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ചില ചരിത്രഘട്ടങ്ങളിൽ വർഗ്ഗബോധം മുൻനിരയിലേക്ക് വരും; ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ മതപരമായ സ്വത്വം ശക്തിപ്പെടും; ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ ഭാഷയോ ദേശീയതയോ പ്രാദേശികതയോ കൂടുതൽ സ്വാധീനശക്തി നേടും. ഈ മാറ്റങ്ങളെ സ്ഥിരഗുണങ്ങളായി കാണാതെ ചലനാത്മക പ്രക്രിയകളായി മനസ്സിലാക്കുകയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്.

മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രവിഭാഗമാണ് വർഗ്ഗരാഷ്ട്രീയം. മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ അടിസ്ഥാന വൈരുധ്യങ്ങൾ ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളിലും വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളിലും നിക്ഷിപ്തമാണെന്നും, അവയാണ് മറ്റ് സാമൂഹികവൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഘടനയെ നിർണയിക്കുന്ന പ്രധാനശക്തിയെന്നും അത് വാദിക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിശകലനത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ലെങ്കിലും അതിനെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു. വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ നിർണായകമാണെങ്കിലും മനുഷ്യബോധത്തിൽ അവ ഒരിക്കലും ഒറ്റയ്ക്കല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. മതം, ജാതി, സംസ്കാരം, ചരിത്രസ്മൃതി, കുടുംബപരമ്പര, വിദ്യാഭ്യാസം, മാധ്യമങ്ങൾ, വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയുമായി സംവദിച്ചുകൊണ്ടാണ് വർഗ്ഗബോധം രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഇതിന്റെ അർത്ഥം വർഗ്ഗബോധം സ്വയം നിലനിൽക്കുന്ന ഒന്നല്ല എന്നതാണ്. അതിനെ നിരന്തരം സാമൂഹികമായി പുനരുത്പാദിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. തൊഴിലാളികളും കർഷകരും മധ്യവർഗ്ഗവും തമ്മിലുള്ള ജീവിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങൾ ദുർബലപ്പെടുമ്പോൾ വർഗ്ഗബോധവും ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മനുഷ്യബോധത്തിൽ മറ്റുതരത്തിലുള്ള ഐഡന്റിറ്റികൾ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടാൻ തുടങ്ങും.

ഐഡന്റിറ്റി രാഷ്ട്രീയം ഇതേ മനഃശാസ്ത്രപരമായ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. വർഗ്ഗരാഷ്ട്രീയം മനുഷ്യനോട് സമൂഹത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണ ഘടനയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. സാമ്പത്തിക ചൂഷണം, ഉൽപാദനബന്ധങ്ങൾ, ചരിത്രപരിണാമം, സാമൂഹികവൈരുധ്യങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വിശകലനം ചെയ്യാൻ അത് ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രക്രിയ ബൗദ്ധികമായും സംഘടനാപരമായും നിരന്തരമായ പങ്കാളിത്തം ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

മറുവശത്ത്, ഐഡന്റിറ്റി രാഷ്ട്രീയം പലപ്പോഴും സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ ലളിതമായ വികാരപ്രതീകങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നു. “നമ്മൾ”, “അവർ”, “നമ്മുടെ സംസ്കാരം”, “നമ്മുടെ മതം”, “നമ്മുടെ രാജ്യം”, “നമ്മുടെ പാരമ്പര്യം” തുടങ്ങിയ പ്രതീകങ്ങൾ മനുഷ്യബോധത്തിൽ അതിവേഗം വികാരപ്രതികരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ പ്രതികരണത്തിന് സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹ്യവിശകലനം ആവശ്യമില്ല. അതിനാൽ ബോധത്തിൽ അസ്ഥിരത അനുഭവിക്കുന്ന വ്യക്തിക്ക് ഇത്തരത്തിലുള്ള ലളിതമായ വിശദീകരണങ്ങൾ കൂടുതൽ മാനസികസുരക്ഷ നൽകാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രതിഭാസത്തെ സങ്കീർണ്ണതയിൽ നിന്ന് ലാളിത്യത്തിലേക്കുള്ള ബോധപരമായ ചലനം (Cognitive Shift from Complexity to Simplicity) എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയബോധം ആഭ്യന്തര വൈരുധ്യങ്ങളാൽ ദുർബലമാകുമ്പോൾ, കുറഞ്ഞ ബൗദ്ധിക സംഘർഷം ആവശ്യപ്പെടുന്ന ആശയഘടനകളിലേക്ക് അദ്ദേഹം കൂടുതൽ ആകർഷിക്കപ്പെടാം. ഇത് യുക്തിയുടെ വിജയമോ പരാജയമോ അല്ല; അസ്ഥിരമായ ബോധം പുതിയ സമതുലനം അന്വേഷിക്കുന്ന ഒരു മനഃശാസ്ത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഐഡന്റിറ്റി രാഷ്ട്രീയം എല്ലായ്പ്പോഴും വർഗ്ഗരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വിരുദ്ധമാണെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പറയുന്നില്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ മതം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, ലിംഗം, ജാതി, ദേശീയത തുടങ്ങിയ ഐഡന്റിറ്റികൾ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികശക്തികളാണ്. അവയെ അവഗണിക്കുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനം സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഘടനയെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ഈ ഐഡന്റിറ്റികൾ സാമൂഹികവൈരുധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഉപാധികളാകുന്നതിനു പകരം അവയെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന പ്രതീകങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴാണ് പ്രശ്നം ഉയരുന്നത്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വർഗ്ഗരാഷ്ട്രീയത്തെയും ഐഡന്റിറ്റി രാഷ്ട്രീയത്തെയും യാന്ത്രികമായി എതിർധ്രുവങ്ങളായി കാണുന്നില്ല. പകരം അവ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തെയാണ് പരിശോധിക്കുന്നത്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ സാമ്പത്തിക അസമത്വം വർദ്ധിക്കുകയും സാമൂഹികസുരക്ഷ കുറയുകയും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അനിശ്ചിതത്വം വളരുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ മനുഷ്യർ കൂടുതൽ ശക്തമായ കൂട്ടായ ഐഡന്റിറ്റികളെ തേടാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. ഈ സാഹചര്യത്തെ വിവിധ രാഷ്ട്രീയശക്തികൾ വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ പ്രയോജനപ്പെടുത്തുന്നു.

ഇവിടെയാണ് സംഘടനാപരമായ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വീണ്ടും ഉയരുന്നത്. ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം വർഗ്ഗരാഷ്ട്രീയത്തെ സാമ്പത്തിക ആവശ്യങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാതെ മനുഷ്യന്റെ സാംസ്കാരികവും ധാർമ്മികവും മാനസികവും വികാരപരവുമായ ജീവിതവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, മനുഷ്യബോധത്തിലെ മറ്റ് ഐഡന്റിറ്റി ലെയറുകളെ അത് സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയില്ല. അപ്പോൾ രാഷ്ട്രീയബോധത്തിന്റെ ആകെ ഫീൽഡിൽ വർഗ്ഗബോധത്തിന്റെ സംയോജകശക്തി ക്രമേണ കുറയുകയും മറ്റ് ഐഡന്റിറ്റികൾ കൂടുതൽ ശക്തിയാർജിക്കുകയും ചെയ്യും.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ സൈദ്ധാന്തിക നിർദ്ദേശം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ വിജയം അവരുടെ സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ ശരിതെറ്റുകളിൽ മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; മനുഷ്യബോധത്തിലെ വിവിധ ഐഡന്റിറ്റി ലെയറുകളെ ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹികസംയോജനത്തിലേക്ക് ഏകീകരിക്കാൻ അവയ്ക്ക് കഴിയുന്നുണ്ടോ എന്നതിലാണ് അത് ആശ്രയിക്കുന്നത്. വർഗ്ഗബോധം, ജനാധിപത്യബോധം, സാംസ്കാരികബോധം, ശാസ്ത്രീയ ലോകവീക്ഷണം, മാനവികമൂല്യങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു സംയോജിത രാഷ്ട്രീയഫീൽഡ് സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുമ്പോഴാണ് ഒരു പ്രസ്ഥാനം ദീർഘകാല സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നത്.

ഈ വിശകലനം മറ്റൊരു നിർണായക ചോദ്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള ദീർഘകാല പുനഃസംഘടനകൾ നടന്നുകഴിഞ്ഞാൽ, പഴയ രാഷ്ട്രീയസമതുലനത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ സമതുലനത്തിലേക്ക് യഥാർത്ഥ മാറ്റം എങ്ങനെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്? എന്തുകൊണ്ടാണ് വർഷങ്ങളായി ഒരേ രാഷ്ട്രീയ നിലപാടിൽ തുടരുന്ന ഒരാൾ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പെട്ടെന്ന് പുതിയ രാഷ്ട്രീയധ്രുവത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നത്?

ഒരു പരിചയസമ്പന്നനായ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് നേതാവ് വർഷങ്ങളോളം ഒരേ രാഷ്ട്രീയ ആദർശത്തിനുവേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുകയും പിന്നീട് വളരെ ചുരുങ്ങിയ കാലത്തിനുള്ളിൽ അതിന് എതിരായ ഒരു രാഷ്ട്രീയധ്രുവത്തിലേക്ക് ചേരുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ സമൂഹം സാധാരണയായി “പെട്ടെന്നുണ്ടായ മാറ്റം” എന്നാണ് അതിനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ “പെട്ടെന്നുള്ള മാറ്റം” യഥാർത്ഥത്തിൽ പെട്ടെന്നുള്ളതല്ല. ദീർഘകാലം അദൃശ്യമായി നടന്നുകൊണ്ടിരുന്ന ആഭ്യന്തര പുനഃസംഘടനയുടെ ദൃശ്യമായ അന്തിമപ്രകടനമാണ് അത്.

ഈ പ്രതിഭാസത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് രാഷ്ട്രീയ ടണലിംഗ് (Political Tunnelling) എന്ന ആശയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ക്വാണ്ടം ടണലിംഗ് എന്ന പ്രതിഭാസത്തിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ട ഒരു സാമൂഹ്യ-ദാർശനിക ഉപമയാണ്. ഇവിടെ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സമവാക്യങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് നേരിട്ട് പ്രയോഗിക്കുക എന്നതല്ല; മറിച്ച് ഘടനാപരമായ സാമ്യതയെ ഉപയോഗിച്ച് ഒരു പുതിയ സാമൂഹ്യസിദ്ധാന്തം വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.

ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തിൽ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഒരു കണം പരമ്പരാഗത മെക്കാനിക്കൽ പ്രതീക്ഷകളെ മറികടന്ന് ഒരു ഊർജതടസ്സം അതിജീവിക്കുന്നതായി നിരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ സാമൂഹ്യജീവിതത്തിലും വ്യക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയബോധം ദീർഘകാലമായി രൂപപ്പെട്ടിരുന്ന മാനസികവും സംഘടനാപരവുമായ തടസ്സങ്ങളെ ഒരു നിർണായക ഘട്ടത്തിൽ മറികടന്ന് പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ഫീൽഡിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം. ഈ പ്രക്രിയയെ രേഖീയമായ കാരണ-ഫലബന്ധംകൊണ്ട് മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല.

രാഷ്ട്രീയ ടണലിംഗിന് മുമ്പ് ബോധത്തിൽ മൂന്ന് പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രക്രിയകൾ നടക്കുന്നു. ഒന്നാമതായി, പഴയ രാഷ്ട്രീയസമതുലനം ക്രമേണ ദുർബലമാകുന്നു. വ്യക്തിയെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തോട് ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന സംയോജകബലങ്ങൾ—ആശയപരമായ പ്രതിബദ്ധത, സംഘടനാപരമായ വിശ്വാസം, സഹപ്രവർത്തകരുമായുള്ള ആത്മബന്ധം, ജനകീയപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നുള്ള ആത്മസംതൃപ്തി, ചരിത്രപരമായ ദൗത്യബോധം—ഇവയുടെ സംയുക്തശക്തി ക്രമേണ കുറയുന്നു. ഇത് ഒരൊറ്റ സംഭവത്തിന്റെ ഫലമല്ല. അനേകം ചെറിയ അനുഭവങ്ങളുടെ സഞ്ചിതഫലമാണ്.

രണ്ടാമതായി, ഒരു ബദൽ രാഷ്ട്രീയഫീൽഡ് രൂപംകൊള്ളുന്നു. പുതിയ രാഷ്ട്രീയധ്രുവം വെറും ഒരു പാർട്ടിയല്ല; അത് പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പുതിയ അംഗീകാരം, പുതിയ വിവരലോകം, പുതിയ സൗഹൃദവലയം, പുതിയ മാധ്യമപിന്തുണ, പുതിയ ഭാവിപ്രതീക്ഷ എന്നിവയുടെ സംയോജിത ഫീൽഡാണ്. ഈ ഫീൽഡ് ക്രമേണ വ്യക്തിയുടെ ബോധവുമായി സംവദിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

മൂന്നാമതായി, പഴയതും പുതിയതുമായ രണ്ട് രാഷ്ട്രീയസാധ്യതകളും ഒരേസമയം ബോധത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു അസ്ഥിരാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നു. മുമ്പ് വിശദീകരിച്ച രാഷ്ട്രീയ സൂപ്പർപോസിഷന്റെ കൂടുതൽ വികസിതരൂപമാണിത്. ഈ ഘട്ടത്തിൽ വ്യക്തി പുറത്തുനിന്ന് പഴയ രാഷ്ട്രീയ ഐഡന്റിറ്റി നിലനിർത്തിയാലും, ഉള്ളിൽ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രീയഭാവികളെ ഒരേസമയം വിലയിരുത്തുകയാണ്.

ഈ അവസ്ഥ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല. കാരണം മനുഷ്യബോധം നിരന്തരമായ അനിശ്ചിതത്വത്തെ സഹിക്കാൻ പ്രയാസപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യൻ പുതിയൊരു സമതുലനം തേടുന്നു. ആ പുതിയ സമതുലനം പഴയ രാഷ്ട്രീയപ്രതിബദ്ധതയുടെ പുനരുജ്ജീവനമായിരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ പുതിയ രാഷ്ട്രീയധ്രുവത്തിലേക്കുള്ള ചേരിമാറ്റമായിരിക്കാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ നിർണായക നിമിഷത്തെ രാഷ്ട്രീയ ഘട്ടപരിവർത്തനം (Political Phase Transition) എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയിൽ ജലം ചൂടാകുമ്പോൾ ഓരോ ഡിഗ്രിയിലും അതിന്റെ ആന്തരിക ഊർജം വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ 100°C-ൽ ഒരു ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. അത് ദ്രാവകത്തിൽ നിന്ന് വാതകാവസ്ഥയിലേക്ക് മാറുന്നു. ഈ മാറ്റം അവസാന നിമിഷത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുമെങ്കിലും അതിന് മുമ്പുള്ള മുഴുവൻ ചൂടാക്കൽ പ്രക്രിയയും അതിന് അനിവാര്യമായിരുന്നു.

അതുപോലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയനേതാവിന്റെ ചേരിമാറ്റവും അവസാന ദിവസം എടുത്ത തീരുമാനത്തിന്റെ ഫലമല്ല. വർഷങ്ങളായി നടന്ന മനഃശാസ്ത്രപരവും സംഘടനാപരവും വിവരപരവും സാമൂഹികവുമായ പുനഃസംഘടനകളുടെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ് അത്. അവസാന തീരുമാനം ഈ പ്രക്രിയയുടെ തുടക്കമല്ല; അവസാനഘട്ടമാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഓരോ ആഭ്യന്തര വൈരുധ്യവും രാഷ്ട്രീയ ടണലിംഗിലേക്ക് നയിക്കണമെന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വൈരുധ്യങ്ങൾക്ക് രണ്ട് വ്യത്യസ്ത സാധ്യതകളുണ്ട്. ഒന്നാമത്തേത്, അവ സൃഷ്ടിപരമായ രീതിയിൽ പരിഹരിക്കപ്പെടുകയും ബോധത്തിന്റെ സംയോജനം കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുകയും ചെയ്യാം. രണ്ടാമത്തേത്, അവ പരിഹരിക്കപ്പെടാതെ സഞ്ചയിക്കപ്പെടുകയും ഒടുവിൽ പഴയ സമതുലനം തകർക്കുകയും ചെയ്യാം.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാ വിമർശനങ്ങളും എല്ലാ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളും എല്ലാ അസംതൃപ്തികളും ചേരിമാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നില്ല. പലപ്പോഴും തുറന്ന രാഷ്ട്രീയസംവാദം, ആത്മവിമർശനം, സംഘടനാപരമായ തിരുത്തലുകൾ, ജനങ്ങളുമായുള്ള പുതിയ ഇടപെടലുകൾ, ആശയപരമായ പുനർവിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവയിലൂടെ ബോധത്തിന്റെ പഴയ സംയോജനം പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടാം. അപ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ ടണലിംഗ് തടയപ്പെടുകയും പുതിയ ഉയർന്നതല സമതുലനം രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യും.

ഇവിടെയാണ് സംഘടനയുടെ ചരിത്രപരമായ പങ്ക് നിർണായകമാകുന്നത്. ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സംഘടനയുടെ ദൗത്യം അച്ചടക്കം പാലിപ്പിക്കുക മാത്രമല്ല; അംഗങ്ങളുടെ ബോധത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ആഭ്യന്തര വൈരുധ്യങ്ങളെ അവ ഗുരുതരമായ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിസന്ധികളായി മാറുന്നതിനുമുമ്പ് തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ സൃഷ്ടിപരമായി പരിഹരിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. അതിന് വിമർശനവും ആത്മവിമർശനവും ജനാധിപത്യപരമായ സംവാദവും രാഷ്ട്രീയവിദ്യാഭ്യാസവും ജനങ്ങളുമായുള്ള ജീവനുള്ള ബന്ധവും സംഘടനയുടെ സ്വാഭാവിക പ്രവർത്തനരീതിയുടെ ഭാഗമായിരിക്കണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ ഒരു പുതിയ സംഘടനാസിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്ഥിരത അതിന്റെ ബാഹ്യശക്തിയിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല; ആഭ്യന്തര വൈരുധ്യങ്ങളെ ഉയർന്നതല സംയോജനങ്ങളായി പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവിലാണ് അത് പ്രധാനമായും ആശ്രയിക്കുന്നത്. വൈരുധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്നത് സ്ഥിരതയല്ല; അവയെ സൃഷ്ടിപരമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ സംഘടനാശക്തി.

ഈ വിശകലനത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട നിഗമനം ഉയരുന്നു. രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റങ്ങളെ വ്യക്തികളുടെ ധാർമ്മിക പരാജയങ്ങളായി മാത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്ന സമീപനം പ്രശ്നത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ സ്വഭാവത്തെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു. അതുപോലെ എല്ലാ ചേരിമാറ്റങ്ങളെയും രാഷ്ട്രീയവികാസത്തിന്റെ തെളിവായി അവതരിപ്പിക്കുന്ന സമീപനവും ശാസ്ത്രീയമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് അതിരുകളെയും മറികടന്ന്, ചേരിമാറ്റങ്ങളെ വ്യക്തി–സംഘടന–സമൂഹം–വിവരപരിസരം എന്നീ ബഹുലെയർ സംവിധാനങ്ങളിലെ ഡൈനാമിക് സമതുലനമാറ്റങ്ങളുടെ ഫലമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഒരു രാഷ്ട്രീയസംഘടന എന്നത് ഒരേ ആശയങ്ങൾ വിശ്വസിക്കുന്ന വ്യക്തികളുടെ യാന്ത്രികമായ കൂട്ടമല്ല. അത് നിരന്തരം സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുകയും സ്വയം തിരുത്തുകയും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സാമൂഹികസംവിധാനമാണ്. ജീവകോശങ്ങൾ നിരന്തരം സ്വയം പുതുക്കുന്നതുപോലെ, ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനവും സ്വന്തം ആശയങ്ങളെയും സംഘടനാസംസ്കാരത്തെയും നേതൃത്വത്തെയും ജനങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധത്തെയും നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ സ്വയംപുനരുത്പാദന പ്രക്രിയ ദുർബലമാകുമ്പോഴാണ് സംഘടനയുടെ ആഭ്യന്തര സംയോജകബലങ്ങൾ ക്ഷയിക്കുകയും വിയോജകബലങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നത്.

മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയചിന്ത രാഷ്ട്രീയസംഘടനയെ വർഗ്ഗസമരത്തിന്റെ ചരിത്രോപകരണമായി മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിശകലനത്തെ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, സംഘടന ഒരു ഡൈനാമിക് സംയോജക ഫീൽഡ് ആണെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഈ ഫീൽഡാണ് അംഗങ്ങളുടെ ബോധത്തെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുകയും, വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങളെ കൂട്ടായ ചരിത്രാനുഭവങ്ങളാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും, വ്യത്യസ്ത വ്യക്തികളെ ഒരു പൊതുലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്.

ഒരു സംഘടനയുടെ ശക്തി അതിന്റെ അംഗസംഖ്യയിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അംഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരത്തിലാണ്. വിശ്വാസം, പരസ്പര ബഹുമാനം, വിമർശനത്തെ സ്വീകരിക്കാനുള്ള സംസ്കാരം, സൈദ്ധാന്തിക വ്യക്തത, ജനങ്ങളുമായുള്ള ജീവനുള്ള ബന്ധം, കൂട്ടായ തീരുമാനമെടുക്കൽ, ഉത്തരവാദിത്തബോധം എന്നിവയാണ് സംഘടനയുടെ യഥാർത്ഥ സംയോജകബലങ്ങൾ. ഈ ബലങ്ങൾ ശക്തമായിരിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിപരമായ പ്രതിസന്ധികൾ സംഘടനാപരമായ പ്രതിസന്ധികളായി വളരാനുള്ള സാധ്യത കുറയുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഒരു സംഘടനയുടെ ഏറ്റവും വലിയ തെറ്റ് ആഭ്യന്തര വൈരുധ്യങ്ങൾ ഇല്ലെന്ന് കരുതുന്നതാണ്. വൈരുധ്യങ്ങൾ ഏത് ജീവിക്കുന്ന സംവിധാനത്തിന്റെയും സ്വാഭാവിക ഘടകമാണ്. പ്രശ്നം വൈരുധ്യങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പല്ല; അവയെ സംഘടന എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ്. വൈരുധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്ന സംഘടനകൾ ക്രമേണ സ്വന്തം ആഭ്യന്തര വിവരപ്രവാഹം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. അംഗങ്ങൾ തുറന്നുപറയുന്നത് നിർത്തുന്നു. വിമർശനം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അത് അദൃശ്യമായ മനഃശാസ്ത്രപരമായ അസംതൃപ്തിയായി മാറുന്നു. പിന്നീട് ഈ അസംതൃപ്തി സംഘടനയുടെ നിയന്ത്രണപരിധിക്ക് പുറത്തുവെച്ചാണ് പൊട്ടിത്തെറിക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ടാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിമർശനത്തെ ഒരു വിയോജകശക്തിയായി കാണാതെ, ഉയർന്നതല സംയോജനത്തിനുള്ള ഉപാധിയായി കാണുന്നത്. ആരോഗ്യമുള്ള ജീവശരീരം നിരന്തരം കേടായ കോശങ്ങളെ നീക്കം ചെയ്യുകയും പുതിയ കോശങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതുപോലെ, ആരോഗ്യമുള്ള ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനവും നിരന്തരം സ്വയം വിലയിരുത്തുകയും തിരുത്തുകയും വേണം. ആത്മവിമർശനം ഒരു സംഘടനയുടെ ദൗർബല്യമല്ല; അതിന്റെ സ്വയംപുനരുത്പാദന ശേഷിയുടെ പ്രകടനമാണ്.

ഇവിടെ നേതൃത്വത്തിന്റെ പങ്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം അർഹിക്കുന്നു. നേതൃത്വം എന്നത് തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്ന ഒരു ഭരണഘടന മാത്രമല്ല. നേതൃത്വം സംഘടനയുടെ സംയോജക ഫീൽഡിന്റെ പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നാണ്. നേതൃത്വം അംഗങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങളെ കേൾക്കുകയും, പുതിയ തലമുറകളെ വളർത്തുകയും, സൈദ്ധാന്തിക സംവാദങ്ങൾക്ക് വേദിയൊരുക്കുകയും, ജനങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ സംഘടനയുടെ സംയോജകബലങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ നേതൃത്വം പ്രധാനമായും ഭരണപരമായ കാര്യങ്ങളിലേക്കും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് മാനേജ്മെന്റിലേക്കും സ്ഥാനവിതരണത്തിലേക്കും ചുരുങ്ങുമ്പോൾ സംഘടനയുടെ സൈദ്ധാന്തികജീവൻ ക്ഷയിക്കാൻ തുടങ്ങും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സംഘടനയുടെ സ്വയംപുനരുത്പാദനത്തിന് അഞ്ച് അടിസ്ഥാന വ്യവസ്ഥകൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

ഒന്നാമത്തേത് നിരന്തരമായ സൈദ്ധാന്തിക പുനർവിദ്യാഭ്യാസം ആണ്. രാഷ്ട്രീയബോധം ഒരിക്കൽ രൂപപ്പെട്ടാൽ സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ഓരോ പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിലും പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളും പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ സാംസ്കാരിക വെല്ലുവിളികളും ഉയർന്നുവരുന്നു. ഇവയുമായി സംവദിക്കാത്ത സംഘടന ക്രമേണ സ്വന്തം അംഗങ്ങളുടെ ബോധത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകും.

രണ്ടാമത്തേത് ജനങ്ങളുമായുള്ള ജീവനുള്ള ബന്ധം ആണ്. ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സംഘടനയുടെ യഥാർത്ഥ രാഷ്ട്രീയവിദ്യാഭ്യാസം പുസ്തകങ്ങളിൽ മാത്രം നടക്കുന്നതല്ല; ജനങ്ങളുടെ ജീവിതപ്രശ്നങ്ങളുമായി നിരന്തരം ഇടപെടുന്നതിലൂടെയാണ് അത് നടക്കുന്നത്. ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുന്ന നേതൃത്വം ക്രമേണ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുകയും, അതിനനുസരിച്ച് സംഘടനയുടെ ബോധവും സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും.

മൂന്നാമത്തേത് ആഭ്യന്തര ജനാധിപത്യവും വിമർശന സംസ്കാരവും ആണ്. ഭിന്നാഭിപ്രായം ശത്രുതയല്ല; അത് സംഘടനയുടെ വിവരസംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അംഗങ്ങൾക്ക് സുരക്ഷിതമായി അഭിപ്രായം പറയാൻ കഴിയാത്ത സംഘടന സ്വന്തം യഥാർത്ഥ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ തന്നെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. വിവരങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടുന്ന ഒരു സംവിധാനത്തിന് സ്വയം തിരുത്താനുള്ള ശേഷിയും നഷ്ടപ്പെടും.

നാലാമത്തേത് തലമുറകളുടെ സംയോജനം ആണ്. ഓരോ പുതിയ തലമുറയും പുതിയ അനുഭവങ്ങളും പുതിയ അറിവുകളും പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളും കൊണ്ടുവരുന്നു. പഴയ തലമുറയുടെ അനുഭവവും പുതിയ തലമുറയുടെ സൃഷ്ടിപരതയും സംയോജിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന സംഘടനകളാണ് ദീർഘകാലം ജീവിക്കുന്നത്. തലമുറകൾ തമ്മിലുള്ള വേർതിരിവ് ഒരു സംഘടനയുടെ സംയോജകബലങ്ങളെ ദുർബലമാക്കും.

അഞ്ചാമത്തേത് വിവരസ്വയംപര്യാപ്തത ആണ്. ആധുനിക വിവരയുദ്ധത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനം സ്വന്തം വിശകലനശേഷിയും പഠനകേന്ദ്രങ്ങളും പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങളും ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളും രാഷ്ട്രീയവിദ്യാഭ്യാസ സംവിധാനങ്ങളും വികസിപ്പിക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്. സ്വന്തം വിവരപരിസരം നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയാത്ത സംഘടന എതിരാളികളുടെ വിവരപരിസരത്തിലാണ് ജീവിക്കേണ്ടിവരുന്നത്.

ഈ അഞ്ച് ഘടകങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നവയാണ്. ഒന്നിന്റെ അഭാവം മറ്റുള്ളവയെയും ദുർബലമാക്കും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇവ ഒരു സംയോജിത സംഘടനാ ഫീൽഡ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ ഫീൽഡ് ശക്തമായിരിക്കുമ്പോൾ അംഗങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയബോധം പുറം സമ്മർദ്ദങ്ങളെ നേരിടാൻ കൂടുതൽ ശേഷിയുള്ളതായിരിക്കും.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട രാഷ്ട്രീയനിഗമനവും ഉയരുന്നു. വ്യക്തികളുടെ ചേരിമാറ്റം തടയുക എന്നത് സംഘടനയുടെ പ്രധാനലക്ഷ്യമാകരുത്. കാരണം ചേരിമാറ്റം തന്നെ പ്രശ്നമല്ല; അത് ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ മാറ്റങ്ങളുടെ ലക്ഷണമാണ്. ലക്ഷണങ്ങളെ മാത്രം ചികിത്സിച്ചാൽ രോഗം മാറുകയില്ല. അതിനാൽ സംഘടനയുടെ പ്രധാന ഉത്തരവാദിത്തം വ്യക്തികളെ പിടിച്ചുനിർത്തലല്ല; വ്യക്തികളെ സംഘടനയോടും ജനങ്ങളോടും ആശയങ്ങളോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സംയോജകബലങ്ങളെ നിരന്തരം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുകയാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പരമ്പരാഗത സംഘടനാസിദ്ധാന്തത്തിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്. അച്ചടക്കം ഒരു സംഘടനയെ താൽക്കാലികമായി നിലനിർത്താം; എന്നാൽ ദീർഘകാല ചരിത്രസ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കുന്നത് അച്ചടക്കമല്ല, ആഭ്യന്തര സംയോജനം ആണ്. സംയോജനം ശക്തമായിരിക്കുമ്പോൾ അച്ചടക്കം സ്വാഭാവികമായി വളരുന്നു. സംയോജനം തകരുമ്പോൾ ബാഹ്യ അച്ചടക്കം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നത് സംഘടനയുടെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ രൂക്ഷമാക്കും.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ശക്തി അതിന്റെ ആശയങ്ങളുടെ ശരിതെറ്റിൽ മാത്രം അധിഷ്ഠിതമല്ല; സ്വന്തം അംഗങ്ങളുടെ ബോധത്തെയും സംഘടനാ സംസ്കാരത്തെയും ജനങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധത്തെയും നിരന്തരം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാൻ അതിനുള്ള ശേഷിയിലാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രശക്തി നിക്ഷിപ്തമായിരിക്കുന്നത്.

ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് വ്യക്തികൾ ചേരിമാറുന്ന പ്രതിഭാസം ചരിത്രത്തിൽ എന്നും ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഇത്തരം മാറ്റങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാൻ പൊതുവെ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന മാതൃകകൾ പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ രണ്ട് ലളിതീകരണങ്ങളിലാണ് അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്. ഒന്നാമത്തേത്, ചേരിമാറ്റം വ്യക്തിയുടെ ധാർമ്മിക തകർച്ചയോ അവസരവാദമോ ആണെന്ന വാദമാണ്. രണ്ടാമത്തേത്, അത് സ്വാഭാവികമായ രാഷ്ട്രീയവികാസത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഘട്ടമാണെന്ന നിലപാടാണ്. ഈ രണ്ടും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ചില വശങ്ങളെ സ്പർശിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ചേരിമാറ്റം എന്ന സങ്കീർണ്ണ സാമൂഹിക പ്രതിഭാസത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഘടനയെ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കുന്നില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് സമീപനങ്ങളെയും അതിജീവിച്ചുകൊണ്ട് രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റത്തെ ബഹുലെയർ ഡൈനാമിക് സമതുലനത്തിലെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനം എന്ന നിലയിലാണ് മനസ്സിലാക്കുന്നത്. ഇവിടെ വ്യക്തിയും സംഘടനയും സമൂഹവും വിവരപരിസരവും സംസ്കാരവും ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളും ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളല്ല; പരസ്പരം സംവദിക്കുന്ന ഒരു ഏകീകൃത സാമൂഹിക ഫീൽഡിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളാണ്. ഈ തലങ്ങളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളും അവ തമ്മിലുള്ള സംയോജനങ്ങളും തുടർച്ചയായി രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ പുനർസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഈ ഗ്രന്ഥത്തിൽ വികസിപ്പിച്ച ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ മാതൃക പ്രകാരം രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റം ഒരു ഒറ്റ കാരണത്തിന്റെ ഫലമല്ല. വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങൾ, സംഘടനാപരമായ ബന്ധങ്ങൾ, സാമൂഹിക അംഗീകാരം, അധികാരഘടനകൾ, സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക ഐഡന്റിറ്റികൾ, വിവരയുദ്ധം, മാധ്യമനിർമ്മിത നറേറ്റീവുകൾ, പുതിയ തലമുറകളുടെ മൂല്യബോധം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സ്വാധീനം തുടങ്ങിയ അനേകം ഘടകങ്ങൾ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന സാമൂഹികസംവിധാനത്തിന്റെ ആവിർഭൂത ഗുണമാണ് അത്. അതിനാൽ ചേരിമാറ്റത്തെ രേഖീയമായ കാരണ-ഫലബന്ധത്തിലൂടെ വിശദീകരിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി അപര്യാപ്തമാണ്.

ഈ പഠനം മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട സൈദ്ധാന്തിക നിഗമനത്തിലേക്കും എത്തിച്ചേരുന്നു. രാഷ്ട്രീയബോധം ഒരിക്കലും സ്ഥിരമായ ഒരു മാനസികസ്വത്തല്ല. അത് നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ആവിർഭൂത സാമൂഹികഗുണമാണ്. ആശയപരമായ പ്രതിബദ്ധത പോലും തുടർച്ചയായ സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. രാഷ്ട്രീയവിദ്യാഭ്യാസം, സംഘടനാജീവിതം, ജനങ്ങളുമായുള്ള സജീവബന്ധം, വിമർശനാത്മക സംവാദം, ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സംയോജനത്തിലൂടെയാണ് അത് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഈ സംയോജനം ദുർബലമാകുമ്പോൾ ബോധത്തിന്റെ സമതുലനവും മാറിത്തുടങ്ങുന്നു.

അതുപോലെ തന്നെ, രാഷ്ട്രീയസംഘടനകളെയും സ്ഥിരമായ സ്ഥാപനങ്ങളായി കാണാൻ കഴിയില്ല. ജീവിക്കുന്ന ഏതൊരു സംവിധാനത്തെയും പോലെ അവയും നിരന്തരം സ്വയംപുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടണം. പുതിയ ആശയങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളാനും പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനും പുതിയ തലമുറകളെ സൃഷ്ടിപരമായി ഉൾച്ചേർക്കാനും ആഭ്യന്തര വൈരുധ്യങ്ങളെ ജനാധിപത്യപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യാനും കഴിയുന്ന സംഘടനകൾക്കാണ് ദീർഘകാല ചരിത്രസ്ഥിരത കൈവരിക്കാൻ കഴിയുക. വൈരുധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്ന സംഘടനകൾ താൽക്കാലികമായ ബാഹ്യസ്ഥിരത നേടിയേക്കാം; എന്നാൽ അവരുടെ ആഭ്യന്തര സംയോജകബലങ്ങൾ ക്രമേണ ദുർബലമാകുകയും ചെയ്യും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവനകളിലൊന്ന് രാഷ്ട്രീയസ്ഥിരത എന്നത് ചലനത്തിന്റെ അഭാവമല്ല, മറിച്ച് ചലനാത്മക സമതുലനമാണെന്ന് കാണിക്കുന്നതിലാണ്. ജീവിക്കുന്ന എല്ലാ സംവിധാനങ്ങളെയും പോലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനവും മാറ്റങ്ങളിലൂടെ മാത്രമാണ് സ്വയം നിലനിർത്തുന്നത്. അതിനാൽ മാറ്റത്തെ ഭയക്കുകയോ മാറ്റത്തെ മാത്രം മഹത്വവത്കരിക്കുകയോ ചെയ്യാതെ, മാറ്റത്തിന്റെ ആഭ്യന്തര ഘടനയെ ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കുകയാണ് രാഷ്ട്രീയസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ദൗത്യം.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ചേരിമാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പൊതുവായ ധാർമ്മിക വിധിന്യായങ്ങൾക്കും പരിമിതിയുണ്ട്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയതീരുമാനത്തിന് വ്യക്തിപരമായ ഉത്തരവാദിത്തമുണ്ടെന്നത് നിഷേധിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ആ തീരുമാനം രൂപപ്പെടുന്ന സാമൂഹികവും സംഘടനാപരവും വിവരപരവുമായ സാഹചര്യങ്ങളെ അവഗണിച്ച് വ്യക്തിയെ മാത്രം കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ലളിതമാക്കുകയാണ്. അതേസമയം, എല്ലാ ചേരിമാറ്റങ്ങളെയും ചരിത്രപുരോഗതിയുടെ തെളിവായി ആഘോഷിക്കുന്ന സമീപനവും അത്രതന്നെ ഏകപക്ഷീയമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടിനുമിടയിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, വ്യക്തിയുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിനെയും അതിനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹിക ഫീൽഡിനെയും ഒരുമിച്ച് വിശകലനം ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഈ പഠനം കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് മാത്രമല്ല, എല്ലാ രാഷ്ട്രീയസംഘടനകൾക്കും പ്രസക്തമായ ചില പൊതുപാഠങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ഒന്നാമതായി, രാഷ്ട്രീയപ്രതിബദ്ധതയെ സ്ഥിരമായി കരുതാൻ കഴിയില്ല; അത് നിരന്തരം പുതുക്കേണ്ട ഒരു സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ്. രണ്ടാമതായി, സംഘടനയുടെ ശക്തി നിയന്ത്രണത്തിലല്ല, ആഭ്യന്തര സംയോജനത്തിലാണ്. മൂന്നാമതായി, വിവരയുദ്ധത്തിന്റെ യുഗത്തിൽ രാഷ്ട്രീയവിദ്യാഭ്യാസം ആഡംബരമല്ല; അത് സംഘടനയുടെ നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിസ്ഥാന വ്യവസ്ഥയാണ്. നാലാമതായി, വിമർശനവും ആത്മവിമർശനവും ദൗർബല്യത്തിന്റെ അടയാളമല്ല; ജീവിക്കുന്ന സംഘടനയുടെ സ്വയംതിരുത്തൽ സംവിധാനമാണ്. അഞ്ചാമതായി, ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർപെടുന്ന ഏത് രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനവും ഒടുവിൽ സ്വന്തം ആശയങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ അകന്നുപോകാനുള്ള സാധ്യത നേരിടുന്നു.

വിശാലമായ അർത്ഥത്തിൽ ഈ പഠനം മനുഷ്യസമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പുതിയ രീതിശാസ്ത്രത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യചരിത്രം യാന്ത്രികനിയമങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് നീങ്ങുന്നില്ല; അതുപോലെ വ്യക്തികളുടെ സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛാശക്തിയുടെ അനിയന്ത്രിത പ്രകടനം മാത്രവുമല്ല. ചരിത്രം അനേകം തലങ്ങളിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങളുടെയും സംയോജനങ്ങളുടെയും ആവിർഭാവങ്ങളുടെയും നിരന്തരമായ ചലനമാണ്. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയവും ചരിത്രവും സാമൂഹികപരിവർത്തനവും മനസ്സിലാക്കാൻ രേഖീയ വിശദീകരണങ്ങളെക്കാൾ ബഹുലെയർ, ആവിർഭൂത, ചലനാത്മക മാതൃകകൾ ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അത്തരം ഒരു മാതൃക വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്.

അവസാനമായി, ഈ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ കേന്ദ്രനിഗമനം ഇങ്ങനെ സംഗ്രഹിക്കാം: രാഷ്ട്രീയചേരിമാറ്റം ഒരു വ്യക്തിയുടെ മനസ്സിൽ മാത്രം സംഭവിക്കുന്ന സംഭവമല്ല; അത് വ്യക്തി, സംഘടന, സമൂഹം, സംസ്കാരം, വിവരപരിസരം, ചരിത്രം എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ഒരു ആവിർഭൂത സാമൂഹികപ്രതിഭാസമാണ്. അതിനെ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ വ്യക്തികളെ മാത്രം പരിശോധിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; അവരെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന സമഗ്ര സാമൂഹിക ഫീൽഡിനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടാണ് രാഷ്ട്രീയമനഃശാസ്ത്രത്തിനും സംഘടനാസിദ്ധാന്തത്തിനും സാമൂഹികപരിവർത്തനപഠനങ്ങൾക്കും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നൽകുന്ന പ്രധാന സൈദ്ധാന്തിക സംഭാവന.