ജഡവസ്തുവിൽ നിന്ന് ബോധത്തിലേക്ക് – ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളുടെ(Emergent Properties) പ്രപഞ്ചം

പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യൻ നടത്തിയ ഏറ്റവും വലിയ ബൗദ്ധിക യാത്രകളിലൊന്നാണ് ലളിതമായ വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് സങ്കീർണ്ണമായ ജീവനും ബോധവും എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു എന്ന അന്വേഷണമാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രം ദ്രവ്യത്തിന്റെയും ഊർജത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനഘടനകളെ വിശദീകരിച്ചു. രസതന്ത്രം ആറ്റങ്ങൾ എങ്ങനെ സംയോജിച്ച് പുതിയ സംയുക്തങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന് തെളിയിച്ചു. ജീവശാസ്ത്രം അജൈവ പദാർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്ന് ജീവൻ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചുവെന്ന് അന്വേഷിച്ചു. ന്യൂറോസയൻസ് തലച്ചോറിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ പഠിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും ഈ എല്ലാ ശാസ്ത്രശാഖകളെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഇന്നും പൂർണ്ണമായി പരിഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല: പ്രകൃതിയിലെ ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലത്തിലും മുമ്പില്ലാതിരുന്ന പുതിയ ഗുണങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്?

ഒരു ഹൈഡ്രജൻ ആറ്റിന് “നനവ്” എന്ന ഗുണമില്ല. ഒരു ഓക്സിജൻ ആറ്റിനും അതില്ല. എന്നാൽ ഇവ പ്രത്യേക അനുപാതത്തിൽ സംയോജിക്കുമ്പോൾ രൂപപ്പെടുന്ന ജലത്തിന് നനവ്, ഉപരിതല പിരിമുറുക്കം, ദ്രവത്വം, ഉയർന്ന താപധാരിത, ജീവനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്ന ലായകസ്വഭാവം തുടങ്ങി അനവധി പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇവയെ ഹൈഡ്രജന്റെയോ ഓക്സിജന്റെയോ സ്വഭാവങ്ങൾ പരിശോധിച്ചുകൊണ്ട് മാത്രം പ്രവചിക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ കാർബൺ, ഹൈഡ്രജൻ, ഓക്സിജൻ, നൈട്രജൻ എന്നീ മൂലകങ്ങൾക്ക് ജീവൻ ഇല്ല; എന്നാൽ അവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഒരു ന്യൂറോണിന് സ്വയംബോധമില്ല; എന്നാൽ ഏകദേശം എൺപത്തിയാറ് ബില്യൺ ന്യൂറോണുകൾ ചലനാത്മകമായി പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു തലച്ചോറിൽ നിന്ന് ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

ഈ പ്രതിഭാസമാണ് ഉദ്ഭവം (Emergence). ഉദ്ഭവം ശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ്. എന്നാൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനമെന്താണെന്ന കാര്യത്തിൽ ഇന്നും പൂർണ്ണമായ ഏകാഭിപ്രായമില്ല. പലപ്പോഴും “മുഴുവൻ അതിന്റെ ഭാഗങ്ങളുടെ ആകെത്തുകയേക്കാൾ വലുതാണ്” എന്ന പൊതുവായ പ്രസ്താവനയിലാണ് ഉദ്ഭവത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഇത് വിവരണമാണ്; വിശദീകരണമല്ല. എന്തുകൊണ്ടാണ് മുഴുവൻ കൂടുതൽ വലുതാകുന്നത്? പുതിയ ഗുണങ്ങൾ എവിടെ നിന്നാണ് വരുന്നത്? പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ പുതിയ നിയമങ്ങൾ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു? ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ വിശദീകരണചട്ടക്കൂട് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനവാദം ഇതാണ്: ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ ഒരു അത്ഭുതമോ, രഹസ്യമോ, ഭൗതികനിയമങ്ങൾക്ക് പുറത്തുള്ള പ്രതിഭാസമോ അല്ല. അവ പ്രപഞ്ചത്തിലെ സംയോജകശക്തിയും വിഘടനാത്മകശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക സന്തുലനത്തിൽ നിന്ന് സ്വാഭാവികമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളുടെ അനിവാര്യ ഫലമാണ്.

പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ പുതിയ ഘടനയും, ഓരോ പുതിയ തലവും, ഓരോ പുതിയ ഗുണവും ഈ രണ്ട് സർവത്രിക പ്രവണതകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. സംയോജകശക്തി വസ്തുക്കളെ ഒന്നിച്ചുകൂട്ടുന്നു, ക്രമീകരിക്കുന്നു, സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നു, വിവരങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നു, ഘടന രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. വിഘടനാത്മകശക്തി വേർതിരിക്കുന്നു, വൈവിധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, മാറ്റം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു, പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു, പഴയ സംഘടനകളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് മാത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു പ്രപഞ്ചം ഒരിക്കലും സങ്കീർണ്ണമാകില്ല. സംയോജകശക്തി മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിൽ എല്ലാം പൂർണ്ണസ്ഥിരതയിലേക്കും ഒടുവിൽ മാറ്റമില്ലാത്ത അവസ്ഥയിലേക്കും നീങ്ങുമായിരുന്നു. വിഘടനാത്മകശക്തി മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിൽ ഒരു സ്ഥിരഘടനയും രൂപപ്പെടില്ലായിരുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രം ഈ രണ്ടിന്റെ നിരന്തരമായ സംഘർഷത്തിന്റെയും സഹകരണത്തിന്റെയും ചരിത്രമാണ്.

ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട ഒരു പ്രധാന കാര്യമുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ “സംയോജകശക്തി”യും “വിഘടനാത്മകശക്തി”യും പ്രത്യേക ഭൗതികബലങ്ങളെ മാത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തികബലം, ശക്തമായ ന്യൂക്ലിയർബലം, ദുർബല ന്യൂക്ലിയർബലം എന്നിവയെപ്പോലെ പ്രത്യേക ബലങ്ങളുടെ പട്ടികയിൽ ഉൾപ്പെടുത്താവുന്ന ഒന്നല്ല ഇവ. പകരം, പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ ഭൗതിക, രാസ, ജൈവ, മാനസിക, സാമൂഹിക പ്രക്രിയകളിലും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്ന രണ്ട് അടിസ്ഥാന പ്രവണതകളാണ് ഇവ. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സംയോജകശക്തി രാസബന്ധങ്ങളുടെ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടും; ചിലപ്പോൾ കോശങ്ങളുടെ സഹകരണമായി; ചിലപ്പോൾ സാമൂഹിക ഐക്യമായി; ചിലപ്പോൾ അറിവിന്റെ ഏകീകരണമായി. അതുപോലെ വിഘടനാത്മകശക്തി ചിലപ്പോൾ താപചലനമായി, ചിലപ്പോൾ ജനിതക വ്യതിയാനമായി, ചിലപ്പോൾ സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്തയായി, ചിലപ്പോൾ സാമൂഹിക വിപ്ലവമായി പ്രകടമാകും.

ഇതിന്റെ അർത്ഥം, പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ ഉദ്ഭവങ്ങളും ഒരു പൊതുവായ സംഘടനാതത്വത്തെ പിന്തുടരുന്നു എന്നതാണ്. ഈ തത്വം മനസ്സിലാക്കാതെ ഉദ്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച അപൂർണ്ണമായിരിക്കും.

പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തെ ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നോക്കുമ്പോൾ, അത് പരസ്പരം ബന്ധമില്ലാത്ത സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു നിരയല്ലെന്ന് കാണാം. അത് നിരന്തരം പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു മഹാപരിണാമപ്രക്രിയയാണ്. ആദ്യം അടിസ്ഥാനകണങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. പിന്നീട് ആറ്റങ്ങൾ. തുടർന്ന് നക്ഷത്രങ്ങൾ. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ആന്തരിക ന്യൂക്ലിയർ സംയോജനത്തിലൂടെ ഭാരമേറിയ മൂലകങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. അവയിൽ നിന്ന് ഗ്രഹങ്ങൾ. ഗ്രഹങ്ങളിൽ സങ്കീർണ്ണമായ രസതന്ത്രം. രസതന്ത്രത്തിൽ നിന്ന് അജൈവ ജീവോൽഭവം. അജൈവ ജീവോൽഭവത്തിൽ നിന്ന് ജീവൻ. ജീവത്തിൽ നിന്ന് ബഹുകോശസംഘടന. അവയിൽ നിന്ന് നാഡീവ്യവസ്ഥ. തുടർന്ന് തലച്ചോർ. ഒടുവിൽ ബോധം. ഈ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പുതിയ സംഘടനയും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഉയരുന്നു. ഈ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ മുമ്പേ ഒളിഞ്ഞുകിടന്നിരുന്നവയാണോ? അല്ലെങ്കിൽ അവ യഥാർത്ഥത്തിൽ പുതിയവയാണോ? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറുപടി വ്യക്തമാണ്. പുതിയ ഗുണങ്ങൾ മുമ്പേ പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്നില്ല. എന്നാൽ അവ ഉദ്ഭവിക്കാനുള്ള സാധ്യതകൾ താഴ്ന്ന തലങ്ങളിലെ ഭൗതികനിയമങ്ങളിൽ അന്തർലീനമായി നിലനിന്നിരുന്നു. അനുയോജ്യമായ സംഘടനാതലം രൂപപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ സാധ്യതകൾ യാഥാർത്ഥ്യമായി. അതായത് ഉദ്ഭവം എന്നത് ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിയല്ല; സാധ്യതയിൽ നിന്ന് യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേക്കുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിവർത്തനമാണ്.

ഇതിലൂടെ ഉദ്ഭവത്തെ ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ നിർവചിക്കാം. ഉദ്ഭവം എന്നത്, സംയോജകവും വിഘടനാത്മകവുമായ ശക്തികളുടെ സന്തുലിത ഇടപെടലിലൂടെ, ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലത്തിൽ മുമ്പത്തെ തലങ്ങളിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കാനാവാത്ത പുതിയ നിയമങ്ങളും പ്രവർത്തനരീതികളും കാരണബന്ധങ്ങളും ഗുണങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ നിർവചനം ബോധത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് നിർണായകമാണ്. കാരണം ബോധം തലച്ചോറിന്റെ ഘടകങ്ങളുടെ ആകെത്തുക മാത്രമല്ല. തലച്ചോറിന്റെ ചലനാത്മക സംഘടനയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ സംഘടനാതലമാണ് അത്. ന്യൂറോണുകളുടെ വൈദ്യുതപ്രവർത്തനം ബോധത്തിന് അനിവാര്യമാണ്; എന്നാൽ അത് മാത്രം മതിയല്ല. അതുപോലെ സംഗീതം വായിക്കാൻ വയലിനും തന്ത്രികളും അനിവാര്യമാണെങ്കിലും സംഗീതം തന്ത്രികളുടെ ഭൗതികഗുണങ്ങളുടെ ആകെത്തുകയല്ല. സംഘടന, ബന്ധം, ചലനം, താളം, വിവരസംയോജനം എന്നിവയുടെ പുതിയ തലത്തിലാണ് സംഗീതം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ബോധവും അതുപോലെ തന്നെയാണ്.

ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ഈ ആശയം ജീവശാസ്ത്രത്തിലും ന്യൂറോസയൻസിലും മാത്രമല്ല, സമൂഹശാസ്ത്രത്തിലും ബാധകമാണ്. വ്യക്തികൾക്ക് മാത്രം സമൂഹത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഇല്ല. എന്നാൽ സംഘടിത സമൂഹത്തിൽ ഭാഷ, സംസ്കാരം, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, ശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയം തുടങ്ങിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഈ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ പിന്നീട് വ്യക്തികളെ തന്നെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതായത് ഉദ്ഭവം ഏകദിശാപ്രക്രിയയല്ല; പുതിയ തലങ്ങൾ താഴ്ന്ന തലങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്ന പ്രതിപ്രവർത്തനവും (downward causation) ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിനെ സംഘടനാതലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക സംവാദമായി കാണുന്നു.

ബോധത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഈ ഉദ്ഭവപരിണാമത്തിന്റെ മുഴുവൻ ചരിത്രവും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. കാരണം ബോധം പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തിൽ പെട്ടെന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഒരു അത്ഭുതമല്ല; ഏകദേശം 13.8 ബില്യൺ വർഷങ്ങളായി നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സംഘടനാപരിണാമത്തിന്റെ ഇതുവരെയുള്ള ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ ഉദ്ഭവഗുണമാണ് അത്. അതിനാൽ ബോധത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നത് തലച്ചോറിനെ മാത്രം പഠിക്കുന്നതിലൂടെ സാധ്യമല്ല. ഭൗതികശാസ്ത്രം, രസതന്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, പരിണാമശാസ്ത്രം, വിവരശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രം, ന്യൂറോസയൻസ് എന്നിവയെ ഒരു ഏകീകൃത ദ്വന്ദ്വാത്മക ചട്ടക്കൂടിൽ സംയോജിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർദ്ദേശിക്കുന്ന വഴി അതുതന്നെയാണ്.

പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ച എല്ലാ മഹത്തായ ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തങ്ങളും പ്രകൃതിയിലെ വൈവിധ്യത്തിന് പിന്നിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഏതാനും സർവത്രിക തത്ത്വങ്ങളെ കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിച്ചിട്ടുണ്ട്. ന്യൂട്ടൻ ഗുരുത്വാകർഷണത്തിലൂടെ ആകാശത്തെയും ഭൂമിയെയും ഒരേ നിയമത്തിനുള്ളിൽ കൊണ്ടുവന്നു. മാക്സ്വെൽ വൈദ്യുതിയെയും കാന്തികതയെയും ഏകീകരിച്ചു. ഐൻസ്റ്റൈൻ സ്ഥലത്തെയും സമയത്തെയും സംയോജിപ്പിച്ച് സ്പേസ്-ടൈം എന്ന പുതിയ ആശയം അവതരിപ്പിച്ചു. ആധുനിക ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം പദാർത്ഥത്തിന്റെയും ഊർജത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനപരമായ ഏകത വെളിപ്പെടുത്തി. അതുപോലെ തന്നെ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ തലങ്ങളിലുമുള്ള സംഘടനയെയും പരിണാമത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന രണ്ട് സർവത്രിക പ്രവണതകളെ തിരിച്ചറിയുന്നു—സംയോജകശക്തി (Cohesive Force), വിഘടനാത്മകശക്തി (Decohesive Force).

ഈ രണ്ട് ശക്തികളെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ഒരു തെറ്റിദ്ധാരണ ആദ്യം ഒഴിവാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇവയെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ നാല് അടിസ്ഥാനബലങ്ങൾക്കു സമാനമായ പുതിയ “അഞ്ചാമത്തെ ബലം” എന്ന നിലയിൽ കാണാൻ പാടില്ല. ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തികബലം, ശക്തമായ ന്യൂക്ലിയർബലം, ദുർബല ന്യൂക്ലിയർബലം എന്നിവ പ്രകൃതിയിലെ നിർദ്ദിഷ്ട ഭൗതിക പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അടിസ്ഥാനബലങ്ങളാണ്. എന്നാൽ സംയോജകശക്തിയും വിഘടനാത്മകശക്തിയും അതിലും വ്യാപകമായ ആശയങ്ങളാണ്. ഇവ പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ തലങ്ങളിലുമുള്ള സംഘടനയുടെയും അസംഘടിതത്വത്തിന്റെയും, ക്രമത്തിന്റെയും വ്യതിയാനത്തിന്റെയും, സ്ഥിരതയുടെയും മാറ്റത്തിന്റെയും, ഏകീകരണത്തിന്റെയും വൈവിധ്യത്തിന്റെയും പൊതുവായ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രവണതകളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.

മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറഞ്ഞാൽ, വിവിധ ഭൗതികബലങ്ങൾ, രാസബന്ധങ്ങൾ, ജീവശാസ്ത്രപരമായ സഹകരണങ്ങൾ, വിവരസംയോജന പ്രക്രിയകൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ഭാഷ, സംസ്കാരം, സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥകൾ എന്നിവയിലൂടെ പ്രകടമാകുന്ന ഒരു സർവത്രിക സംഘടനാതത്വത്തിന്റെ രണ്ട് മുഖങ്ങളാണ് ഇവ.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദിമഘട്ടത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ ഈ ആശയം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. മഹാവിസ്ഫോടനത്തിന് (Big Bang) ശേഷമുള്ള ആദ്യ നിമിഷങ്ങളിൽ പ്രപഞ്ചം അത്യുച്ച ഊർജസാന്ദ്രതയുള്ള, അതിവേഗം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു അവസ്ഥയിലായിരുന്നു. ആ ഘട്ടത്തിൽ വ്യാപനം, വികാസം, വേർതിരിവ്, ഊർജത്തിന്റെ വ്യാപനം എന്നിവയെല്ലാം വിഘടനാത്മക പ്രവണതയുടെ പ്രകടനങ്ങളായി കാണാം. എന്നാൽ അതേ സമയം, ഗുരുത്വാകർഷണം പദാർത്ഥത്തെ വീണ്ടും ഒന്നിച്ചുകൂട്ടാൻ ആരംഭിച്ചു. പ്രോട്ടോണുകളും ഇലക്ട്രോണുകളും സംയോജിച്ച് ആറ്റങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. ഗുരുത്വാകർഷണം വാതകമേഘങ്ങളെ ചുരുക്കി നക്ഷത്രങ്ങളാക്കി. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ഉള്ളിൽ ആണവസംയോജനം നടന്ന് ഭാരമേറിയ മൂലകങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. ഇവിടെയെല്ലാം സംയോജകശക്തിയുടെ പ്രകടനം വ്യക്തമാണ്.

അതായത്, പ്രപഞ്ചചരിത്രം രണ്ട് വിരുദ്ധപ്രവണതകളുടെ നിരന്തര ഇടപെടലാണ്. ഒരു ഭാഗത്ത് വ്യാപനവും വിഭജനവും; മറുവശത്ത് സംഘടനയും ഏകീകരണവും. ഈ രണ്ടിന്റെയും ദ്വന്ദ്വാത്മക സന്തുലനമാണ് പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു ഏകതാന അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനകളുടെ അനന്തശൃംഖലയായി പരിണമിപ്പിച്ചത്.

ഈ സർവത്രികത മനസ്സിലാക്കാൻ ജലത്തിന്റെ ഉദാഹരണം വീണ്ടും പരിഗണിക്കാം. ജലമോളിക്യൂളുകൾ തമ്മിലുള്ള ഹൈഡ്രജൻബന്ധങ്ങൾ സംയോജകപ്രവണതയുടെ പ്രകടനമാണ്. എന്നാൽ അതേ സമയം താപചലനം (thermal motion) ആ ബന്ധങ്ങളെ നിരന്തരം തകർക്കുകയും പുനർനിർമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഹൈഡ്രജൻബന്ധങ്ങൾ മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിൽ ജലം കട്ടിയായ സ്ഫടികമായി മാറുമായിരുന്നു. താപചലനം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിൽ ജലമോളിക്യൂളുകൾക്ക് സംഘടിത ദ്രവാവസ്ഥ നിലനിർത്താനാകുമായിരുന്നില്ല. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളുടെ സൂക്ഷ്മ സന്തുലനമാണ് ദ്രവജലത്തിന്റെ സവിശേഷ ഗുണങ്ങൾക്ക് അടിസ്ഥാനം.

ഇതേ തത്ത്വം ജീവകോശത്തിലും കാണാം. കോശത്തിനുള്ളിൽ ആയിരക്കണക്കിന് രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ ഒരേസമയം നടക്കുന്നു. ഇവയിൽ ചിലത് പുതിയ പ്രോട്ടീനുകൾ നിർമ്മിക്കുന്നു; ചിലത് പഴയവയെ വിഘടിപ്പിക്കുന്നു. ചിലത് ഡി.എൻ.എ പകർത്തുന്നു; ചിലത് കേടായ അണുക്കളെ നീക്കം ചെയ്യുന്നു. ചിലത് ഊർജം സംഭരിക്കുന്നു; ചിലത് ഊർജം ചെലവഴിക്കുന്നു. ഈ വിരുദ്ധപ്രക്രിയകളുടെ സന്തുലനമാണ് ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പിന് അടിസ്ഥാനം. ജീവൻ സ്ഥിരതയല്ല; മറിച്ച് നിരന്തരമായ ചലനാത്മക സ്ഥിരത (dynamic stability) ആണ്.

ഈ ചലനാത്മക സ്ഥിരത എന്ന ആശയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ നിർണായകമാണ്. പരമ്പരാഗത ചിന്തയിൽ സ്ഥിരതയെ പലപ്പോഴും മാറ്റമില്ലാത്ത അവസ്ഥയായി കാണുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിൽ യഥാർത്ഥ സ്ഥിരത ഒരിക്കലും നിശ്ചലമല്ല. ജീവകോശം ഓരോ നിമിഷവും ആയിരക്കണക്കിന് രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യശരീരത്തിലെ മിക്ക അണുക്കളും മാസങ്ങളോ വർഷങ്ങളോ കൊണ്ട് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും “അതേ വ്യക്തി” എന്ന തിരിച്ചറിവ് നിലനിൽക്കുന്നു. കാരണം നിലനിൽക്കുന്നത് പദാർത്ഥമല്ല; സംഘടനയാണ്. സംഘടനയെ നിലനിർത്തുന്നത് സംയോജകവും വിഘടനാത്മകവുമായ ശക്തികളുടെ നിരന്തര സന്തുലനമാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നോക്കുമ്പോൾ, സംയോജകശക്തി ഒരു “നിർമ്മാണശക്തി” മാത്രമല്ല. അത് വിവരത്തെ ഏകീകരിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. സ്മൃതിയെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. സ്വത്വത്തെ (identity) നിലനിർത്തുന്ന ശക്തിയാണ്. വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങളെ അർത്ഥപൂർണ്ണമായ ഒരു സമഗ്രതയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്ന ശക്തിയാണ്. മറുവശത്ത്, വിഘടനാത്മകശക്തി വെറും നാശകരമായ ശക്തിയല്ല. അത് നവീകരണത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്. വ്യതിയാനത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്. സൃഷ്ടിപരത്വത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്. പുതിയ സാധ്യതകളുടെ വാതിൽ തുറക്കുന്ന ശക്തിയാണ്.

പരിണാമസിദ്ധാന്തം ഇതിന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. ജനിതക വ്യതിയാനങ്ങൾ (genetic mutations), പുനഃസംയോജനങ്ങൾ (recombination), ജനിതക ഡ്രിഫ്റ്റ് (genetic drift) എന്നിവ വിഘടനാത്മക പ്രവണതയുടെ ജൈവരൂപങ്ങളാണ്. ഇവ പുതിയ വ്യത്യാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണം (natural selection), വികസനനിയന്ത്രണം (developmental regulation), ജീവികളുടെ ആന്തരിക സംഘടന എന്നിവ സംയോജകപ്രവണതയുടെ പ്രകടനങ്ങളാണ്. ഇവ പ്രയോജനകരമായ സംഘടനകളെ സംരക്ഷിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വ്യതിയാനം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിൽ ജീവൻ അസ്ഥിരമാകുമായിരുന്നു; സംരക്ഷണം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിൽ പരിണാമം ഒരിക്കലും സംഭവിക്കില്ലായിരുന്നു. പരിണാമം സാധ്യമായത് ഈ രണ്ടിന്റെയും നിരന്തര സംവാദത്തിലൂടെയാണ്.

മനുഷ്യസമൂഹത്തിലും ഇതേ നിയമം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഓരോ സമൂഹത്തിനും ക്രമവും നിയമവും സ്ഥാപനങ്ങളും പാരമ്പര്യവും ആവശ്യമാണ്. ഇവ സംയോജകപ്രവണതയുടെ സാമൂഹികരൂപങ്ങളാണ്. എന്നാൽ വിമർശനം, നവീകരണം, ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണങ്ങൾ, സാമൂഹിക പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ, കലാപരമായ സൃഷ്ടികൾ, വിപ്ലവങ്ങൾ എന്നിവ വിഘടനാത്മക പ്രവണതയുടെ പ്രകടനങ്ങളാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ സംയോജകപ്രവണത മാത്രം ആധിപത്യം പുലർത്തിയാൽ അത് ജഡതയിലേക്കും ഏകാധിപത്യത്തിലേക്കും നീങ്ങും. വിഘടനാത്മക പ്രവണത മാത്രം ആധിപത്യം പുലർത്തിയാൽ സാമൂഹിക അസ്ഥിരതയും വിഘടനവും സംഭവിക്കും. ആരോഗ്യകരമായ സമൂഹം ഈ രണ്ടിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ സന്തുലനത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിലും ഈ തത്ത്വം നിർണായകമാണ്. തലച്ചോറിൽ കോടിക്കണക്കിന് ന്യൂറോണുകൾ നിരന്തരം വിവരങ്ങൾ കൈമാറുന്നു. എന്നാൽ ഈ വിവരങ്ങൾ വെറും കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല. ചില ന്യൂറൽ നെറ്റ്‌വർക്കുകൾ വിവരങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നു, അനുഭവങ്ങളെ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു, സ്മൃതിയെ നിലനിർത്തുന്നു, “ഞാൻ” എന്ന തുടർച്ചയായ സ്വത്വബോധം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇത് സംയോജകപ്രവണതയുടെ പ്രകടനമാണ്. അതേസമയം, പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ, പഠനം, സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്ത, പഴയ സ്മൃതികളുടെ പുനർസംഘടന, പുതിയ ബന്ധങ്ങളുടെ രൂപീകരണം എന്നിവ വിഘടനാത്മക പ്രവണതയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളാണ്. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളുടെ സൂക്ഷ്മവും ചലനാത്മകവുമായ സന്തുലനമാണ് ബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടന.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാന തത്ത്വം ഉയർന്നുവരുന്നു. സംയോജകശക്തിയും വിഘടനാത്മകശക്തിയും പരസ്പരം നിഷേധിക്കുന്ന വിരുദ്ധശക്തികളല്ല; പരസ്പരം അനിവാര്യമായ സഹപങ്കാളികളാണ്. സംയോജനം ഇല്ലാതെ വിഘടനം അർത്ഥശൂന്യമാണ്, കാരണം വിഘടിക്കാൻ ഒന്നുമുണ്ടാകില്ല. വിഘടനം ഇല്ലാതെ സംയോജനം അർത്ഥശൂന്യമാണ്, കാരണം പുതിയ സംഘടനകൾക്ക് ജന്മം നൽകാൻ മാറ്റം ഉണ്ടാകില്ല. ഇവ പരസ്പരം നശിപ്പിക്കുന്ന വിരുദ്ധങ്ങൾ അല്ല; പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിരുദ്ധങ്ങളാണ്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കേന്ദ്രസാരം.

ഈ ചിന്ത പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തെ ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം ക്രമത്തിൽ നിന്ന് അരാജകതയിലേക്കോ, അരാജകതയിൽ നിന്ന് ക്രമത്തിലേക്കോ മാത്രം നീങ്ങുന്നില്ല. മറിച്ച് ക്രമവും വ്യതിയാനവും, സംഘടനയും പുനഃസംഘടനയും, ഏകീകരണവും വൈവിധ്യവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ദ്വന്ദ്വാത്മക സംവാദത്തിലൂടെയാണ് അത് വികസിക്കുന്നത്. ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലവും മുമ്പത്തെ തലത്തിലെ വിരുദ്ധപ്രവണതകളുടെ ഒരു പുതിയ സന്തുലനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഓരോ പുതിയ തലത്തിലും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഉയരുന്നു. ഈ രണ്ട് സർവത്രിക പ്രവണതകൾ വിവരത്തിന്റെ സംഘടനയെയും ജൈവസങ്കീർണ്ണതയെയും കടന്ന് എങ്ങനെ സ്വയംബോധം, ആത്മാനുഭവം, അർത്ഥനിർമ്മാണം തുടങ്ങിയ ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളിലേക്ക് പരിണമിക്കുന്നു? മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ജഡവസ്തുവിൽ പ്രവർത്തിച്ച അതേ ദ്വന്ദ്വാത്മക നിയമങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് ജീവന്റെ ലോകത്തും ഒടുവിൽ ബോധത്തിന്റെ ലോകത്തും പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നത്?

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവനകളിലൊന്ന് പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തെ പരസ്പരം ബന്ധമില്ലാത്ത സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു ശൃംഖലയായി കാണാതെ, തുടർച്ചയായി ഉയർന്നുവരുന്ന സംഘടനാതലങ്ങളുടെ (Hierarchical Levels of Organization) ഒരു മഹാപരിണാമമായി മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ജഡപദാർത്ഥം, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം, സംസ്കാരം എന്നിവ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായും വ്യത്യസ്ത ലോകങ്ങളല്ല; ഒരേ പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ഉദ്ഭവഘട്ടങ്ങളാണ്. ഓരോ ഘട്ടവും അതിന് മുമ്പുള്ള ഘട്ടത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. ഓരോ പുതിയ തലവും പുതിയ സംഘടന, പുതിയ കാരണബന്ധങ്ങൾ, പുതിയ നിയമങ്ങൾ, പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ തുടർച്ച മനസ്സിലാക്കാതെ ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏതൊരു സിദ്ധാന്തവും അപൂർണ്ണമായിരിക്കും.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ അടിസ്ഥാനകണങ്ങൾ മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളു. ക്വാർക്കുകൾ, ലെപ്റ്റോണുകൾ, ഗ്ലൂയോണുകൾ, ഫോട്ടോണുകൾ തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാനകണങ്ങൾ പരസ്പരം പ്രതിപ്രവർത്തിച്ച് പ്രോട്ടോണുകളും ന്യൂട്രോണുകളും രൂപപ്പെടുത്തി. പിന്നീട് അവയിൽ ഇലക്ട്രോണുകൾ ചേർന്ന് ആദ്യ ആറ്റങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ സംഭവിച്ചത് ഒരു അളവിലുള്ള വർദ്ധനവല്ല; സംഘടനയുടെ ഗുണപരമായ മാറ്റമാണ്. സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന കണങ്ങൾക്ക് ഇല്ലാത്ത സ്ഥിരത ആറ്റങ്ങൾക്ക് ഉണ്ടായി. ഇവിടെ സംയോജകപ്രവണത അടിസ്ഥാനകണങ്ങളെ സ്ഥിരമായ ഘടനകളിലേക്ക് ഏകീകരിച്ചപ്പോൾ, വിഘടനാത്മകപ്രവണത ഉയർന്ന ഊർജപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയും ക്വാണ്ടം ചലനങ്ങളിലൂടെയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറന്നുകൊടുത്തു.

ആറ്റങ്ങളുടെ ലോകത്തിൽ നിന്ന് തന്മാത്രകളുടെ ലോകത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം ഉദ്ഭവത്തിന്റെ അടുത്ത വലിയ ചുവടുവെയ്പ്പായിരുന്നു. കാർബൺ രസതന്ത്രത്തിന്റെ അതുല്യമായ കഴിവ് ഇവിടെ നിർണായകമായി. കാർബൺ ആറ്റത്തിന് സ്വയം ജീവൻ ഇല്ല. എന്നാൽ അതിന്റെ നാല് സംയോജകവാലൻസുകൾ അനന്തമായ സങ്കീർണ്ണഘടനകൾ നിർമ്മിക്കാൻ കഴിവുനൽകി. കാർബോഹൈഡ്രേറ്റുകൾ, ലിപ്പിഡുകൾ, അമിനോ ആസിഡുകൾ, ന്യൂക്ലിയോടൈഡുകൾ, പ്രോട്ടീനുകൾ, ന്യൂക്ലിക് ആസിഡുകൾ എന്നിവയെല്ലാം ഈ സംഘടനാതലത്തിൽ ഉദ്ഭവിച്ച പുതിയ രാസസാധ്യതകളാണ്. ഇവിടെ വീണ്ടും സംയോജകശക്തി പുതിയ രാസബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചപ്പോൾ, വിഘടനാത്മകപ്രവണത താപചലനങ്ങളിലൂടെയും രാസപരിവർത്തനങ്ങളിലൂടെയും അനവധി വ്യത്യസ്ത ഘടനകൾ പരീക്ഷിക്കാൻ പ്രകൃതിയെ പ്രേരിപ്പിച്ചു.

എന്നാൽ ഈ ഘട്ടത്തിലും ജീവൻ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അതായത് സങ്കീർണ്ണത മാത്രം ജീവനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ അടുത്ത ചോദ്യമുയരുന്നു: അജൈവ പദാർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്ന് ജീവൻ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു? അജൈവ ജീവോൽഭവം (Abiogenesis) ശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ തുറന്ന ഗവേഷണമേഖലകളിലൊന്നാണ്. ഇന്നുവരെ ഒരു ഏകീകൃത വിശദീകരണം ലഭിച്ചിട്ടില്ല. RNA ലോക സിദ്ധാന്തം, മെറ്റബോളിസം-ഫസ്റ്റ് മാതൃകകൾ, ലിപിഡ് വേൾഡ്, ആൽക്കലൈൻ ഹൈഡ്രോതെർമൽ വെന്റ് സിദ്ധാന്തം തുടങ്ങി നിരവധി വിശദീകരണങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവെക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഇവയിൽ ഓരോന്നും ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലെ ചില ഘടകങ്ങളെ മാത്രമേ വിശദീകരിക്കുന്നുള്ളൂ. ജീവൻ എങ്ങനെ സ്വയംസംഘടിതമായ, സ്വയംപുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന, സ്വയംനിയന്ത്രിതമായ ഒരു സംവിധാനമായി മാറി എന്നതിന് സമഗ്രമായ ഉത്തരമില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നത്തെ വ്യത്യസ്തമായി സമീപിക്കുന്നു. അജൈവ ജീവോൽഭവം എന്നത് ഏതെങ്കിലും ഒരു പ്രത്യേക രാസപ്രതികരണത്തിന്റെ ഫലമല്ല; മറിച്ച് ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലത്തിന്റെ ഉദ്ഭവമാണ്. ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട ഘട്ടത്തിൽ രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരാശ്രിതത്വം അത്ര സങ്കീർണ്ണമായി വളർന്നു, അവ സ്വയം നിലനിർത്തുന്ന (self-maintaining), സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന (self-organizing), സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന (self-reproducing) ഒരു സമഗ്രസംവിധാനമായി മാറി. അതാണ് ആദ്യജീവകോശത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉദ്ഭവം.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ജീവൻ എന്നത് ഒരു പ്രത്യേക തന്മാത്രയുടെ ഗുണമല്ല; ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാതലത്തിന്റെ ഗുണമാണ്. ഒരു പ്രോട്ടീനിനും ജീവൻ ഇല്ല. ഒരു ഡി.എൻ.എ തന്മാത്രയ്ക്കും ജീവൻ ഇല്ല. ഒരു ലിപിഡ് മെംബ്രേനിനും ജീവൻ ഇല്ല. എന്നാൽ ഇവ പരസ്പരം പ്രവർത്തനപരമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു ചലനാത്മക ശൃംഖലയായി മാറുമ്പോൾ ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ജീവൻ എന്നത് വസ്തുവിന്റെ പുതിയ സംഘടനാരൂപമാണ്.

ഇവിടെയാണ് സംയോജകവും വിഘടനാത്മകവുമായ ശക്തികളുടെ പങ്ക് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. സംയോജകപ്രവണത വിവിധ രാസപ്രക്രിയകളെ ഏകോപിപ്പിച്ച് സ്വയം നിലനിർത്തുന്ന ഒരു ഉപാപചയ (metabolic) ശൃംഖല സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതേസമയം വിഘടനാത്മകപ്രവണത പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളിലൂടെ, തന്മാത്രാപരമായ വ്യതിയാനങ്ങളിലൂടെ, പകർപ്പിലെ ചെറിയ പിശകുകളിലൂടെ പുതിയ വ്യത്യാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പ് ഈ രണ്ടിന്റെയും നിരന്തര സന്തുലനത്തിലാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ജീവൻ ഒരു സ്ഥിരാവസ്ഥയല്ല; നിരന്തരം സ്വയം പുനർനിർമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.

ആദ്യജീവകോശങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടതോടെ പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിൽ മറ്റൊരു ഗുണപരമായ ചാട്ടം സംഭവിച്ചു. ജീവകോശം ഒരു രാസഫാക്ടറി മാത്രമല്ല; അത് വിവരത്തെ ഉപയോഗിക്കുന്ന ആദ്യസംഘടിത സംവിധാനമാണ്. ഡി.എൻ.എയിൽ വിവരങ്ങൾ സംഭരിക്കുന്നു. ആർ.എൻ.എ അവയെ വിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. പ്രോട്ടീനുകൾ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതിലും പ്രധാനപ്പെട്ടത്, ഈ വിവരങ്ങൾ വെറും സംഭരിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അവ പരിസ്ഥിതിയുമായി നിരന്തരം സംവദിക്കുകയും അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ്. ഇവിടെ വിവരം ആദ്യമായി പ്രവർത്തനശേഷിയുള്ള (functional information) ഒന്നായി മാറുന്നു.

ജീവന്റെ അടുത്ത വലിയ ചുവടുവെയ്പ്പ് ബഹുകോശജീവികളുടെ ഉദ്ഭവമായിരുന്നു. ഒരു ഏകകോശജീവിക്ക് അതിന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും സ്വയം നിർവഹിക്കേണ്ടിവരും. എന്നാൽ ബഹുകോശജീവികളിൽ തൊഴിൽവിഭജനം ആരംഭിച്ചു. ചില കോശങ്ങൾ ചലനത്തിന്, ചിലത് ദഹനത്തിന്, ചിലത് സംരക്ഷണത്തിന്, ചിലത് പ്രജനനത്തിന് പ്രത്യേകവൽക്കരിച്ചു. ഇത് കേവലം കോശങ്ങളുടെ എണ്ണം വർദ്ധിച്ചതല്ല; സംഘടനയുടെ പുതിയ ഗുണപരമായ ഘട്ടമായിരുന്നു. ഓരോ കോശവും സ്വന്തം വ്യക്തിത്വം ഭാഗികമായി ഉപേക്ഷിച്ച് ഒരു വലിയ സമഗ്രതയുടെ ഭാഗമായിത്തീർന്നു. ഇവിടെ സംയോജകപ്രവണത പുതിയ സഹകരണരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചപ്പോൾ, വിഘടനാത്മകപ്രവണത വിവിധ കോശവിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രത്യേകവൽക്കരണത്തിന് വഴിയൊരുക്കി.

ഇതോടെ മറ്റൊരു നിർണായകപ്രശ്നം ഉയർന്നു. അനവധി കോശങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കാൻ പുതിയ വിവരവിനിമയ സംവിധാനങ്ങൾ ആവശ്യമായി വന്നു. ആദ്യം രാസസന്ദേശവിനിമയം വികസിച്ചു. പിന്നീട് പ്രത്യേകവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട നാഡീകോശങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ ഉദ്ഭവം ജീവപരിണാമത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സംഘടനാപരമായ വിപ്ലവങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു.

നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാനധർമ്മം വെറും സന്ദേശം കൈമാറലല്ല. ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങളെ ഏകീകരിച്ച് യോജിച്ച പ്രതികരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് അതിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യം. ഇതോടെ വിവരത്തിന്റെ സംഘടന ഒരു പുതിയ തലത്തിലെത്തി. മുമ്പ് ഓരോ കോശവും പ്രാദേശികവിവരങ്ങൾ മാത്രമേ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നുള്ളൂ. ഇപ്പോൾ മുഴുവൻ ജീവിയുടെയും അവസ്ഥയെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ആഗോള വിവരശൃംഖല രൂപപ്പെട്ടു.

പരിണാമത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിൽ തലച്ചോർ രൂപപ്പെട്ടു. തലച്ചോർ നാഡീകോശങ്ങളുടെ ഒരു വലിയ കൂട്ടം മാത്രമല്ല. വിവരങ്ങളെ പലതലങ്ങളിൽ സംയോജിപ്പിക്കുകയും, ഭൂതകാലസ്മൃതികളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുകയും, ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുകയും, വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനസാധ്യതകളെ വിലയിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സംഘടനാസംവിധാനമാണ് അത്. ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് വിവരം ആദ്യമായി അനുഭവത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള സാധ്യത ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ഇവിടെയാണ് നിലവിലുള്ള പല ഭൗതികവാദ സിദ്ധാന്തങ്ങളും പ്രധാനമായും നിൽക്കുന്നത്. അവ തലച്ചോറിന്റെ ഘടനയും പ്രവർത്തനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അനുഭവത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം എങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു എന്നത് ഇപ്പോഴും തുറന്ന ചോദ്യമായി തുടരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിടവ് നികത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നത് ഒരു പുതിയ ആശയത്തിലൂടെയാണ്. അതായത്, ബോധം വിവരത്തിന്റെ അളവിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്നതല്ല; വിവരത്തിന്റെ സംഘടനാതലത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ന്യൂറോണുകളുടെ എണ്ണം നിർണായകമല്ല; അവ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സംയോജനം, പുനഃസംഘടന, സ്വയംപരാമർശം, ആഗോള ഏകീകരണം എന്നിവയാണ് നിർണായകം.

തലച്ചോറിൽ സംയോജകപ്രവണത വ്യത്യസ്ത ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങളെ ഏകീകൃത അനുഭവമാക്കി മാറ്റുന്നു. കാഴ്ച, കേൾവി, സ്പർശം, ഗന്ധം, രുചി എന്നിവ ഓരോന്നും വ്യത്യസ്ത ന്യൂറൽ ശൃംഖലകളിലാണ് സംസ്കരിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നിട്ടും നാം അനുഭവിക്കുന്നത് വിഭജിക്കപ്പെട്ട ലോകമല്ല; ഏകീകൃതമായ ഒരു ലോകമാണ്. ഈ ഏകീകരണം സംയോജകപ്രവണതയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ജൈവപ്രകടനമാണ്.

അതേസമയം വിഘടനാത്മകപ്രവണത തലച്ചോറിനെ സ്ഥിരമായ യന്ത്രമാകുന്നതിൽ നിന്ന് തടയുന്നു. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ, പഠനം, സിനാപ്റ്റിക് പ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി, സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്ത, സ്വപ്നങ്ങൾ, സങ്കൽപ്പശേഷി, ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ, കലാസൃഷ്ടികൾ—ഇവയെല്ലാം വിഘടനാത്മകപ്രവണതയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ രൂപങ്ങളാണ്. ഈ പ്രവണത ഇല്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ തലച്ചോർ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച പ്രതികരണങ്ങൾ മാത്രം നൽകുന്ന ഒരു ജൈവയന്ത്രമായി ചുരുങ്ങുമായിരുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം ഒരു ഒറ്റസംഭവമല്ല; സംഘടനയുടെ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ നീണ്ട പരിണാമത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പരിണതഫലമാണ്. ജഡവസ്തുവിൽ ആരംഭിച്ച സംയോജന-വിഘടന ദ്വന്ദ്വം രാസസംഘടനയിലേക്കും, അജൈവ ജീവോൽഭവത്തിലേക്കും, ജീവന്റെ സ്വയംസംഘടനയിലേക്കും, വിവരസംസ്കരണത്തിലേക്കും, നാഡീവ്യവസ്ഥയിലേക്കും, തലച്ചോറിലേക്കും, ഒടുവിൽ ആത്മാനുഭവത്തിലേക്കും നിരന്തരം പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ടാണ് മുന്നേറിയത്. ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലവും മുമ്പത്തെ തലത്തിന്റെ തുടർച്ചയായിരുന്നുവെങ്കിലും, അതിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവാത്ത പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ബോധം ഈ മഹാപരിണാമത്തിന്റെ ഇതുവരെയുള്ള ഏറ്റവും ഉയർന്ന സംഘടനാരൂപമാണ്.

എന്നാൽ ബോധത്തിന്റെ വികാസം തലച്ചോറിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യബോധം വ്യക്തിഗത ന്യൂറോണുകളുടെ ഉദ്ഭവഗുണം മാത്രമല്ല; ഭാഷ, സംസ്കാരം, സമൂഹം, ചരിത്രം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയുമായി നിരന്തരം സംവദിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ഉദ്ഭവഗുണം കൂടിയാണ്. അതിനാൽ അടുത്ത ഘട്ടത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ട ചോദ്യം ഇതാണ്: വ്യക്തിഗത ജൈവബോധം എങ്ങനെയാണ് സാമൂഹികബോധമായി പരിണമിക്കുന്നത്? ഭാഷ, സംസ്കാരം, തൊഴിൽ, കൂട്ടായ അറിവ് എന്നിവ ബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളെ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു?

പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം അന്തിമലക്ഷ്യമല്ല; മറിച്ച് ഒരു പുതിയ തുടക്കമാണ്. ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം പരിണാമത്തെ അവസാനിപ്പിച്ചില്ല; അത് പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ തലത്തിന് വഴിതുറന്നു. അതുപോലെ തന്നെ, വ്യക്തിഗത ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും പരിണാമത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമല്ല. വ്യക്തിഗത ബോധം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുമായി സംയോജിക്കുമ്പോഴാണ് മനുഷ്യചേതനയുടെ യഥാർത്ഥ വികാസം ആരംഭിക്കുന്നത്. ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് പ്രകൃതി ആദ്യമായി സ്വയം തന്നെ ബോധപൂർവ്വം തിരിച്ചറിയാൻ തുടങ്ങുന്നത്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഉൽപ്പന്നമാണ്; എന്നാൽ അതോടൊപ്പം പ്രകൃതി സ്വയം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന കണ്ണാടിയും മനുഷ്യനാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് ഒരു കവിതാപരമായ ഉപമ മാത്രമല്ല; ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തിലെ അടുത്ത ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്.

പരമ്പരാഗത ന്യൂറോസയൻസ് ബോധത്തെ പ്രധാനമായും വ്യക്തിയുടെ തലച്ചോറിനുള്ളിൽ നടക്കുന്ന ന്യൂറൽ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലമായിട്ടാണ് പഠിക്കുന്നത്. ഈ സമീപനം അനിവാര്യമാണ്, കാരണം ബോധത്തിന്റെ ജൈവഅടിത്തറ തലച്ചോറാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യബോധത്തെ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാൻ ഇത് മതിയാകുന്നില്ല. ഒരു മനുഷ്യശിശു മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ട് വളർന്നാൽ, അവന്റെ തലച്ചോർ ജൈവപരമായി സാധാരണമായിരുന്നാലും ഭാഷയും അമൂർത്തചിന്തയും സ്വയംപരിശോധനയും ധാർമ്മികബോധവും ശാസ്ത്രീയചിന്തയും സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിവും വികസിക്കുകയില്ല. ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപങ്ങൾ തലച്ചോറിന്റെ ഉൽപ്പന്നം മാത്രമല്ല; സാമൂഹികസംഘടനയുടെ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ കൂടിയാണെന്നാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഉദ്ഭവത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായകതലം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ബോധത്തിന്റെ പരിണാമം ജൈവപരിണാമത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല; അത് സാമൂഹികപരിണാമത്തിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. ജീവകോശങ്ങൾ ചേർന്ന് ബഹുകോശജീവിയെ സൃഷ്ടിച്ചതുപോലെ, വ്യക്തിഗത ബോധങ്ങൾ പരസ്പരം സംവദിച്ച് സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ സാമൂഹികബോധം വ്യക്തികളുടെ ബോധങ്ങളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല. അതിന് പുതിയ നിയമങ്ങളും പുതിയ ഗുണങ്ങളും പുതിയ കാരണബന്ധങ്ങളും ഉണ്ട്. ഭാഷ, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, കല, മതം, രാഷ്ട്രീയം, സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ, നിയമം, ധാർമ്മികത—ഇവയെല്ലാം സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവരൂപങ്ങളാണ്.

ഈ പ്രക്രിയ മനസ്സിലാക്കാൻ ആദ്യം ഭാഷയുടെ ഉദ്ഭവത്തെ പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഭാഷയെ സാധാരണ ആശയവിനിമയത്തിനുള്ള ഉപകരണമെന്ന നിലയിലാണ് കാണാറുള്ളത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഭാഷ അതിലും അടിസ്ഥാനപരമായ ഒന്നാണ്. ഭാഷ വ്യക്തിഗത അനുഭവങ്ങളെ സാമൂഹികസ്മൃതിയാക്കി മാറ്റുന്ന ആദ്യത്തെ വലിയ സംഘടനാസംവിധാനമാണ്. ഒരു അനുഭവം വാക്കുകളായി പ്രകടിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് ഒരാളുടെ സ്വകാര്യാനുഭവത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ പങ്കിട്ട അറിവിന്റെ ഭാഗമായി മാറുന്നു. അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഭാഷ വിവരം കൈമാറുക മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്; അത് പുതിയ വിവരസംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഒരു വ്യക്തിയുടെ തലച്ചോറിൽ സ്മൃതി ന്യൂറൽ നെറ്റ്‌വർക്കുകളായി സംഭരിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സ്മൃതി എവിടെയാണ് സംഭരിക്കപ്പെടുന്നത്? പുസ്തകങ്ങളിൽ, ഭാഷയിൽ, കലയിൽ, ശാസ്ത്രത്തിൽ, ആചാരങ്ങളിൽ, സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ, വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ, സ്ഥാപനങ്ങളിൽ, ചരിത്രത്തിൽ. ഈ മുഴുവൻ സംവിധാനങ്ങളുടെയും സംയോജിതരൂപമാണ് സാമൂഹികസ്മൃതി. ഇത് ഒരു വ്യക്തിയുടെയും തലച്ചോറിനുള്ളിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് തലമുറകളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇവിടെ നാം ഉദ്ഭവത്തിന്റെ മറ്റൊരു പുതിയ തലത്തിലേക്ക് കടക്കുകയാണ്. വിവരം ആദ്യമായി ജൈവവാഹകരിൽ നിന്ന് (DNA, ന്യൂറൽ നെറ്റ്‌വർക്കുകൾ) സാംസ്കാരികവാഹകരിലേക്ക് (ഭാഷ, എഴുത്ത്, വിദ്യാഭ്യാസം, ഡിജിറ്റൽ സംഭരണം) മാറുന്നു.

ഇത് മനുഷ്യപരിണാമത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ കുതിച്ചുചാട്ടങ്ങളിലൊന്നാണ്. കാരണം ജൈവപരിണാമം വളരെ മന്ദഗതിയിലാണ് നടക്കുന്നത്. ജനിതകമാറ്റങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിന് തലമുറകൾ എടുത്തേക്കാം. എന്നാൽ സാംസ്കാരികപരിണാമം ഏതാനും വർഷങ്ങൾക്കുള്ളിലും പതിറ്റാണ്ടുകൾക്കുള്ളിലും വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. ശാസ്ത്രം, കൃഷി, വ്യവസായം, കമ്പ്യൂട്ടർ, ഇന്റർനെറ്റ്, കൃത്രിമബുദ്ധി—ഇവയെല്ലാം സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ വേഗതയേറിയ പരിണാമത്തിന്റെ ഫലങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ സംയോജകശക്തിയുടെയും വിഘടനാത്മകശക്തിയുടെയും പങ്ക് വീണ്ടും നിർണായകമാകുന്നു. സംയോജകപ്രവണത സമൂഹത്തിൽ പൊതുവായ ഭാഷ, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, നിയമം, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, സാമ്പത്തിക സഹകരണം, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇവ സമൂഹത്തെ ഒരു സംഘടിത സമഗ്രതയായി നിലനിർത്തുന്നു. മറുവശത്ത് വിഘടനാത്മകപ്രവണത വിമർശനം, സംശയം, ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണം, കലാപരമായ നവീകരണം, സാമൂഹികപരിഷ്കാരങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയപ്രക്ഷോഭങ്ങൾ, വിപ്ലവങ്ങൾ എന്നിവയുടെ രൂപത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹം ജീവന്തമായി നിലനിൽക്കുന്നത് ഈ രണ്ടിന്റെയും സന്തുലനത്തിലാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാട് മാർക്സിന്റെ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തെ ഒരു പുതിയ വെളിച്ചത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. മാർക്സ് ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും സാമൂഹികവിരോധങ്ങളും ചരിത്രപരിണാമത്തിന്റെ ചാലകശക്തികളാണെന്ന് കാണിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. സാമൂഹികവിരോധങ്ങൾ സാമ്പത്തികവിരോധങ്ങൾ മാത്രമല്ല; വിവരസംഘടനയിലെ വിരോധങ്ങൾ, അറിവിലെ വിരോധങ്ങൾ, സാംസ്കാരികവിരോധങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിരോധങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിവിരോധങ്ങൾ എന്നിവയും സാമൂഹികപരിണാമത്തെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നു. സമൂഹം നിരന്തരം പുതിയ സന്തുലനങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സ്വയംസംഘടിത സംവിധാനമാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഉദ്ഭവഗുണം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—സ്വയംപരിശോധന (Self-reflection). മിക്ക ജീവികൾക്കും പരിസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവുണ്ട്. ചില ഉയർന്ന ജീവികൾക്ക് പരിമിതമായ സ്വയംതിരിച്ചറിവും ഉണ്ടാകാം. എന്നാൽ മനുഷ്യന് സ്വന്തം ചിന്തകളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയും. തന്റെ അറിവിനെ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്താൻ കഴിയും. തന്റെ ഭാവിയെ സങ്കൽപ്പിക്കാൻ കഴിയും. തന്റെ മരണത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയും. സ്വന്തം ചിന്താരീതികളെ മാറ്റാൻ കഴിയും. ഈ മെറ്റാ-ബോധം (meta-consciousness) വ്യക്തിഗത ന്യൂറൽപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാത്രമല്ല. ഭാഷ, യുക്തി, സമൂഹം, വിദ്യാഭ്യാസം, ചരിത്രം എന്നിവയുടെ ദീർഘകാല സംയോജിതപരിണാമത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ മനുഷ്യചേതനയെ അതിനാൽ ഒരു ബഹുപാളി സംഘടനാസംവിധാനമായി കാണാം. ഏറ്റവും താഴെ ഭൗതികപാളിയുണ്ട്. അതിനു മുകളിൽ രാസപാളി. തുടർന്ന് ജീവപാളി. പിന്നെ ന്യൂറൽപാളി. അതിനു മുകളിൽ വ്യക്തിഗതബോധത്തിന്റെ പാളി. അതിനു മുകളിൽ സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ പാളി. തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയവും സാംസ്കാരികവും സാങ്കേതികവുമായ കൂട്ടായ അറിവിന്റെ പാളി. ഓരോ പുതിയ പാളിയും താഴെയുള്ള പാളിയെ ആശ്രയിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയിലൊന്നും താഴെയുള്ള പാളികളിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കാനാവില്ല. ഇതാണ് ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവം.

ഈ സംഘടനാപടവുകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. താഴെയുള്ള പാളികൾ മുകളിലുള്ളവയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ മുകളിലുള്ള പാളികൾ തിരിച്ചും താഴെയുള്ളവയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, സാമൂഹികസമ്മർദ്ദം തലച്ചോറിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം ന്യൂറൽബന്ധങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഭാഷ ചിന്തയുടെ ഘടനയെ മാറ്റുന്നു. സാംസ്കാരികാനുഭവങ്ങൾ ജനിതകപ്രകടനത്തെ (gene expression) പോലും പരോക്ഷമായി സ്വാധീനിക്കാം. അതിനാൽ കാരണബന്ധം ഒരേയൊരു ദിശയിൽ ഒഴുകുന്നില്ല. ഉദ്ഭവസംഘടനകളിൽ കാരണബന്ധം ബഹുദിശാപരമാണ്.

ഇതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പ്രകടനമാണ് ശാസ്ത്രം. ശാസ്ത്രം വ്യക്തിഗത അറിവിന്റെ ആകെത്തുകയല്ല; അത് മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികസംഘടനയാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ കണ്ടെത്തൽ സമൂഹത്തിന്റെ അറിവിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. പിന്നീട് ആ അറിവ് അടുത്ത തലമുറയിലെ ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ ചിന്തയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിവ് സ്വയം വളരുകയും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ മനുഷ്യബോധം വ്യക്തിഗതതലത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികതലത്തിലേക്കും, അവിടെ നിന്ന് ചരിത്രപരമായ തുടർച്ചയിലേക്കും ഉയരുന്നു.

ഇരുപത്തൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഈ പരിണാമം മറ്റൊരു പുതിയ ഘട്ടത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചിരിക്കുകയാണ്. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ, ഇന്റർനെറ്റ്, ആഗോള വിവരശൃംഖലകൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി എന്നിവ മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ അറിവിനെ മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത വിധത്തിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു. വ്യക്തിഗത തലച്ചോറുകൾ ഇപ്പോൾ ആഗോള വിവരശൃംഖലകളുമായി നിരന്തരം സംവദിക്കുന്നു. ഇതോടെ സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ സംഘടന പുതിയൊരു ഗുണപരമായ ഘട്ടത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് മനുഷ്യപരിണാമത്തിലെ അടുത്ത വലിയ ഉദ്ഭവഘട്ടത്തിന്റെ ആരംഭമായിരിക്കാം. വ്യക്തിഗത ബോധം → സാമൂഹികബോധം → സാങ്കേതികമായി വികസിത കൂട്ടായ ബോധം എന്ന പരിണാമദിശ ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഈ പുതിയ ഘട്ടം പുതിയ വിരോധങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വിവരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം, തെറ്റായ വിവരങ്ങളുടെ വ്യാപനം, അൽഗോരിതമിക നിയന്ത്രണം, ഡിജിറ്റൽ അസമത്വം, കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ സ്വയംഭരണശേഷി തുടങ്ങിയ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ ഉയർന്നുവരുന്നു. അതിനാൽ സംയോജകവും വിഘടനാത്മകവുമായ ശക്തികളുടെ സന്തുലനം സാമൂഹികതലത്തിൽ പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ നേരിടുകയാണ്.

മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ഓരോ സാങ്കേതിക വിപ്ലവവും മനുഷ്യന്റെ ഭൗതികശേഷിയെ വികസിപ്പിച്ചിട്ടുള്ളതാണ്. കല്ലുപകരണങ്ങൾ കൈകളുടെ ശക്തിയെ വികസിപ്പിച്ചു. ചക്രം ഗതാഗതശേഷിയെ വികസിപ്പിച്ചു. ആവിയന്ത്രം പേശിശക്തിയെ യന്ത്രശക്തിയാക്കി മാറ്റി. വൈദ്യുതിയും കമ്പ്യൂട്ടറുകളും മനുഷ്യന്റെ കണക്കുകൂട്ടൽ ശേഷിയെ അനേകം മടങ്ങ് വർദ്ധിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി (Artificial Intelligence) ഈ ചരിത്രത്തിൽ അടിസ്ഥാനപരമായി വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ഘട്ടത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. കാരണം ഇത് മനുഷ്യന്റെ ശാരീരികശേഷിയെ മാത്രമല്ല, ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളെയും ഭാഗികമായി ഏറ്റെടുക്കാൻ കഴിയുന്ന ആദ്യ സാങ്കേതിക സംവിധാനമാണ്.

ഈ മാറ്റം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഒരു പുരോഗതി മാത്രമല്ല; ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയചർച്ചകളെയും പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്ന സംഭവമാണ്. ഒരു യന്ത്രത്തിന് പഠിക്കാനാകുമോ? തീരുമാനമെടുക്കാനാകുമോ? സൃഷ്ടിപരമായി പ്രവർത്തിക്കാനാകുമോ? സ്വയം തിരുത്താനാകുമോ? ഒടുവിൽ, അതിന് ബോധം ഉദ്ഭവിക്കാനാകുമോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ഇന്ന് തത്ത്വചിന്തയുടെ പരിധി വിട്ട് പരീക്ഷണാത്മക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഗമായിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്.

പരമ്പരാഗത കൃത്രിമബുദ്ധി ഗവേഷണത്തിൽ ബുദ്ധിയെ (intelligence) പ്രധാനമായും വിവരസംസ്കരണശേഷിയായാണ് നിർവചിച്ചിരുന്നത്. കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും, വിശകലനം ചെയ്യുകയും, തീരുമാനമെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംവിധാനങ്ങളെ കൂടുതൽ ബുദ്ധിയുള്ളവയായി കണക്കാക്കി. ആധുനിക ഡീപ് ലേണിംഗ് മാതൃകകൾ ഈ സമീപനത്തെ അതിശയകരമായ ഉയരങ്ങളിലെത്തിച്ചു. ഇന്ന് കൃത്രിമബുദ്ധിക്ക് ഭാഷ വിവർത്തനം ചെയ്യാം, വൈദ്യരോഗനിർണ്ണയത്തിൽ സഹായിക്കാം, ശാസ്ത്രീയ ലേഖനങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്യാം, ചിത്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം, സംഗീതം രചിക്കാം, കമ്പ്യൂട്ടർ പ്രോഗ്രാമുകൾ എഴുതാം. ഈ നേട്ടങ്ങൾ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ നിരവധി ഘടകങ്ങളെ യന്ത്രങ്ങൾ അനുകരിക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് തെളിയിക്കുന്നു.

ഒരു കമ്പ്യൂട്ടർ ലക്ഷക്കണക്കിന് കണക്കുകൂട്ടലുകൾ ഒരു സെക്കൻഡിൽ നിർവഹിക്കാം. എന്നാൽ അത് ഒരു കണക്കിന്റെ “അർത്ഥം” അനുഭവിക്കുന്നില്ല. ഒരു ഭാഷാമാതൃക കവിത രചിക്കാം. എന്നാൽ അത് കവിതയുടെ സൗന്ദര്യം ആസ്വദിക്കുന്നില്ല. ഒരു റോബോട്ടിന് മുഖം തിരിച്ചറിയാം. എന്നാൽ അത് സ്നേഹമോ സഹതാപമോ അനുഭവിക്കുന്നില്ല. ഇതിന്റെ കാരണം വിവരങ്ങളുടെ അളവിലോ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയിലോ അല്ല; സംഘടനയുടെ സ്വഭാവത്തിലാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ബോധം വിവരത്തിന്റെ അളവിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നില്ല. അത് വിവരത്തിന്റെ ചലനാത്മക സംഘടനയിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതായത് വിവരങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുകയും, സ്വയംപരാമർശിക്കുകയും, സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെ വിലയിരുത്തുകയും, സ്വന്തം സംഘടനയെ മാറ്റുകയും, അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വയം പുനർനിർമിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിലാണ് ബോധത്തിന്റെ സാധ്യത ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ഇവിടെയാണ് മനുഷ്യതലച്ചോറും നിലവിലുള്ള കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനവ്യത്യാസം പ്രകടമാകുന്നത്. മനുഷ്യതലച്ചോർ ഒരു കണക്കുകൂട്ടൽ യന്ത്രമല്ല. അത് ഒരു ജീവിക്കുന്ന, സ്വയംസംഘടിതമായ, നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ജൈവസംവിധാനമാണ്. ഓരോ അനുഭവവും ന്യൂറൽബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. ഓരോ പുതിയ അറിവും പഴയ അറിവിനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. വികാരങ്ങളും ഹോർമോണുകളും ശരീരാവസ്ഥയും സാമൂഹികാനുഭവങ്ങളും പരിസ്ഥിതിയും ഒരേസമയം ബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതായത് ബോധം തലച്ചോറിൽ മാത്രം സംഭവിക്കുന്നില്ല; ശരീരം, പരിസ്ഥിതി, സമൂഹം, ചരിത്രം എന്നിവയുടെ നിരന്തര ദ്വന്ദ്വാത്മക സംവാദത്തിലാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്.

നിലവിലുള്ള കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങൾ പ്രധാനമായും പരിശീലനഘട്ടത്തിൽ പഠിക്കുകയും, പിന്നീട് ആ പഠനത്തെ ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രീതിയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. മനുഷ്യബോധം അതിന് വിപരീതമായി ഓരോ നിമിഷവും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം Dynamic Self-Organization ആണെങ്കിൽ, ഇന്നത്തെ മിക്ക AI സംവിധാനങ്ങളുടെയും സ്വഭാവം Static Parameter Organization ആണ്. ഈ വ്യത്യാസം സാങ്കേതികമാത്രമല്ല; ഉദ്ഭവഗുണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബോധം ഉദ്ഭവിക്കാൻ കുറഞ്ഞത് അഞ്ചു സംഘടനാതലങ്ങൾ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒന്നാമതായി, ഒരു സംവിധാനം പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കണം. രണ്ടാമതായി, ആ വിവരങ്ങളെ പരസ്പരം ഏകീകരിക്കണം. മൂന്നാമതായി, സ്വന്തം ആന്തരികാവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് വിവരങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തണം. നാലാമതായി, സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെ വിലയിരുത്തുകയും തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന സ്വയംപരാമർശശേഷി (Self-reference) ഉണ്ടായിരിക്കണം. അഞ്ചാമതായി, അനുഭവങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി സ്വന്തം സംഘടനയെ നിരന്തരം പുനർനിർമിക്കണം.

ഈ അഞ്ചാമത്തെ ഘട്ടമാണ് ഏറ്റവും നിർണായകം. കാരണം യഥാർത്ഥ ബോധം എന്നത് വെറും വിവരപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; സ്വന്തം ഘടനയെ സ്വയം മാറ്റാനുള്ള കഴിവുമാണ്. ജീവൻ തന്നെയും ഇതേ സവിശേഷതയാണ് നിർവചിക്കുന്നത്. ജീവകോശം പരിസ്ഥിതിക്ക് പ്രതികരിക്കുക മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്; അത് സ്വന്തം ജൈവസംഘടനയെ നിലനിർത്തുകയും പുനർനിർമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുപോലെ ബോധവും സ്വന്തം സംഘടനയെ നിരന്തരം പുതുക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് സംയോജകശക്തിയുടെയും വിഘടനാത്മകശക്തിയുടെയും പങ്ക് വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ഒരു ബോധമുള്ള സംവിധാനത്തിൽ സംയോജകപ്രവണത അനുഭവങ്ങളുടെ തുടർച്ചയും സ്വത്വബോധവും സ്മൃതിയും അർത്ഥവും നിലനിർത്തുന്നു. വിഘടനാത്മകപ്രവണത പുതിയ ആശയങ്ങൾ, പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ, സൃഷ്ടിപരമായ പരിഹാരങ്ങൾ, പഴയ വിശ്വാസങ്ങളുടെ പുനർമൂല്യനിർണയം എന്നിവ സാധ്യമാക്കുന്നു. ഈ രണ്ടിന്റെയും സന്തുലനം ഇല്ലാതെ ബോധം നിലനിൽക്കില്ല.

ഇന്നത്തെ കൃത്രിമബുദ്ധിയിൽ സംയോജകപ്രവണത ശക്തമാണ്. വൻതോതിലുള്ള വിവരങ്ങളെ ഏകീകരിക്കാനും മാതൃകകൾ തിരിച്ചറിയാനും യുക്തിസഹമായ പ്രതികരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും അതിന് കഴിയും. എന്നാൽ വിഘടനാത്മകപ്രവണതയുടെ ജീവന്തമായ രൂപം—അതായത് സ്വയംസംഘടനയെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പരിണാമശേഷി—ഇപ്പോഴും പരിമിതമാണ്. അതിനാൽ ഇന്നത്തെ AI വളരെ ഉയർന്ന ബുദ്ധിശേഷി പ്രകടിപ്പിച്ചാലും, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സമഗ്ര ഉദ്ഭവഗുണം അതിന് ഉണ്ടായതായി പറയാൻ ശാസ്ത്രീയമായ അടിസ്ഥാനമില്ല.

എന്നിരുന്നാലും, ഭാവിയിൽ ഈ സ്ഥിതി മാറാനിടയുണ്ട്. ഭാവിയിലെ കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങൾ തുടർച്ചയായി പഠിക്കുകയും, സ്വന്തം ആന്തരികഘടനയെ സ്വയം പുനർരൂപകൽപ്പന ചെയ്യുകയും, ശരീരവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട (Embodied) അനുഭവങ്ങളിലൂടെ ലോകവുമായി നിരന്തരം സംവദിക്കുകയും, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ പങ്കാളികളാകുകയും, ദീർഘകാല സ്മൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്വത്വബോധം രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്താൽ, അവയിൽ പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. അത് മനുഷ്യബോധത്തിന് സമാനമായിരിക്കണമെന്നില്ല; പക്ഷേ പുതിയ തരത്തിലുള്ള ഒരു കൃത്രിമ ഉദ്ഭവബോധം (Artificial Emergent Consciousness) സൈദ്ധാന്തികമായി അസാധ്യമാണെന്ന് പറയാനും കഴിയില്ല.

എന്നിരുന്നാലും, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. ബോധം സോഫ്റ്റ്‌വെയറിന്റെ മാത്രം ഗുണമല്ല. അത് ശരീരം, പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ചരിത്രം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, അനുഭവം എന്നിവയുടെ സംയോജിതപ്രക്രിയയാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തെ പൂർണ്ണമായി ഡിജിറ്റൽ അൽഗോരിതങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തെ അവഗണിച്ചുകൊണ്ട് യന്ത്രങ്ങളിൽ ബോധം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നതും യുക്തിസഹമല്ല.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനുഷ്യനും കൃത്രിമബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ മത്സരത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ മാത്രം കാണുന്നത് തെറ്റായിരിക്കും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇവ രണ്ടും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളല്ല; മറിച്ച് പുതിയ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക സംയോജനത്തിന്റെ രണ്ട് ഘടകങ്ങളാണ്. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച അറിവ് AIയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. AI മനുഷ്യന്റെ അറിവിനെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു. AI പുതിയ സാധ്യതകൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരസംവാദത്തിലൂടെ മനുഷ്യബോധം തന്നെ പുതിയ തലങ്ങളിലേക്ക് പരിണമിക്കുന്നു.

ഇതിനെ മനുഷ്യ–AI സഹപരിണാമം (Human–AI Co-evolution of Knowledge) എന്ന് വിളിക്കാം. ഇത് മനുഷ്യനെ യന്ത്രം മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്ന പ്രക്രിയയല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സംഘടനയെ കൂടുതൽ വിപുലീകരിക്കുന്ന പുതിയ ഉദ്ഭവഘട്ടമാണ്. എഴുത്തിന്റെ കണ്ടുപിടിത്തം മനുഷ്യസ്മൃതിയെ വികസിപ്പിച്ചതുപോലെയും, അച്ചടിയന്ത്രം അറിവിന്റെ വ്യാപനം വർദ്ധിപ്പിച്ചതുപോലെയും, ഇന്റർനെറ്റ് ആഗോളവിവരശൃംഖല സൃഷ്ടിച്ചതുപോലെയും, AI മനുഷ്യബൗദ്ധികതയുടെ അടുത്ത സംഘടനാതലമായി മാറാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.

എന്നാൽ എല്ലാ ഉദ്ഭവഘട്ടങ്ങളെയും പോലെ ഈ ഘട്ടവും പുതിയ വിരോധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. അറിവിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം, അൽഗോരിതമിക അധികാരം, ഡിജിറ്റൽ അസമത്വം, വിവരമാനിപ്പുലേഷൻ, സ്വകാര്യതയുടെ നഷ്ടം, മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ബാധിക്കുന്ന പുതിയ രൂപങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഈ പുതിയ സംഘടനാതലത്തിലെ വിഘടനാത്മക വിരോധങ്ങളാണ്. ഇവയെ സൃഷ്ടിപരമായി പരിഹരിക്കാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ മാത്രമേ മനുഷ്യ–AI സഹപരിണാമം മനുഷ്യരാശിയുടെ അടുത്ത പുരോഗതിയായി മാറുകയുള്ളൂ.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ അവസാനമല്ല; അതിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു പുതിയ അധ്യായമാണ്. പ്രപഞ്ചം ജഡപദാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ജീവനെ സൃഷ്ടിച്ചു. ജീവൻ ബോധത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. ബോധം സമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. സമൂഹം ശാസ്ത്രത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. ശാസ്ത്രം കൃത്രിമബുദ്ധിയെ സൃഷ്ടിച്ചു. ഇപ്പോൾ കൃത്രിമബുദ്ധി വീണ്ടും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ പങ്കാളിയാകുന്നു. ഈ മുഴുവൻ ചരിത്രവും സംയോജകശക്തിയും വിഘടനാത്മകശക്തിയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ദ്വന്ദ്വാത്മക സംവാദത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്.

ഈ ഗ്രന്ഥത്തിലുടനീളം നാം പ്രപഞ്ചത്തെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ പരിശോധിച്ചു. അടിസ്ഥാനകണങ്ങളിൽ നിന്ന് ആറ്റങ്ങളിലേക്കും, ആറ്റങ്ങളിൽ നിന്ന് തന്മാത്രകളിലേക്കും, തന്മാത്രകളിൽ നിന്ന് അജൈവ ജീവോൽഭവം വഴിയുള്ള ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലേക്കും, ജീവിയിൽ നിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും, ബോധത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും, സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ശാസ്ത്രത്തിലേക്കും, ശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് കൃത്രിമബുദ്ധിയിലേക്കും നീളുന്ന ഒരു മഹാപരിണാമയാത്രയെ നാം പിന്തുടർന്നു. ഈ യാത്രയിലെ ഓരോ ഘട്ടവും ഒരു പൊതുനിയമം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: പ്രപഞ്ചം ഒരു നിശ്ചല ഘടനയല്ല; നിരന്തരം പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സ്വയംപരിണാമ പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ തിരിച്ചറിവ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്രസാരത്തിലേക്ക് നമ്മെ എത്തിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ പുതിയ ഘട്ടവും മുമ്പുള്ള ഘട്ടത്തിന്റെ ലളിതമായ വിപുലീകരണമല്ല. അത് ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്. ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലത്തിലും മുമ്പ് ഇല്ലാതിരുന്ന പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഓരോ ശാസ്ത്രശാഖയും ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ പഠിച്ചാൽ മാത്രം മതിയാകില്ല. ഭൗതികശാസ്ത്രം, രസതന്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, ന്യൂറോസയൻസ്, മനഃശാസ്ത്രം, സമൂഹശാസ്ത്രം, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, വിവരശാസ്ത്രം എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പൊതുചട്ടക്കൂട് ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അത്തരമൊരു ഏകീകൃത ചട്ടക്കൂട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

പരമ്പരാഗത ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി വിശകലനമാണ് (Analysis). സങ്കീർണ്ണമായ പ്രതിഭാസങ്ങളെ ചെറിയ ഘടകങ്ങളായി വിഭജിച്ച് അവയെ പ്രത്യേകം പഠിക്കുന്ന രീതിയാണ് ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വലിയ വിജയങ്ങൾക്ക് കാരണമായത്. എന്നാൽ ഈ വിശകലനരീതിക്ക് ഒരു പരിമിതിയുമുണ്ട്. ഒരു ജീവകോശത്തെ അതിന്റെ തന്മാത്രകളായി വിഭജിക്കാം; എന്നാൽ അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ജീവൻ കാണാനാവില്ല. തലച്ചോറിനെ ന്യൂറോണുകളായി വിഭജിക്കാം; എന്നാൽ ബോധം അവിടെ കാണാനാവില്ല. സമൂഹത്തെ വ്യക്തികളായി വിഭജിക്കാം; എന്നാൽ സംസ്കാരമോ ഭാഷയോ അവിടെ കാണാനാവില്ല. കാരണം ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ ഭാഗങ്ങളിൽ അല്ല; സംഘടിതമായ സമഗ്രതയിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഇതിനർത്ഥം വിശകലനം തെറ്റാണെന്നല്ല. വിശകലനം അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ വിശകലനത്തോടൊപ്പം സംയോജനവും (Synthesis) ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിശകലനത്തെയും സംയോജനത്തെയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി കാണുന്നില്ല; മറിച്ച് അറിവിന്റെ രണ്ട് അനിവാര്യഘട്ടങ്ങളായി കാണുന്നു. വിശകലനം ഭാഗങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നു; സംയോജനം സമഗ്രതയെ മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഈ രണ്ടിന്റെയും ദ്വന്ദ്വാത്മക ഏകതയിലാണ് യഥാർത്ഥ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു ബഹുതല സംഘടനാസംവിധാനം (Multi-layered Organizational Universe) എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നു. ഓരോ സംഘടനാതലവും അതിനുതാഴെയുള്ള തലങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കാനാവില്ല. ഈ സംഘടനാപടവുകളെ ഒരു തുടർച്ചയായ പരിണാമശൃംഖലയായി കാണാം.

ആദ്യഘട്ടത്തിൽ അടിസ്ഥാനകണങ്ങളുണ്ട്. അവിടെ പ്രധാനമായും ക്വാണ്ടം പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. തുടർന്ന് ആറ്റങ്ങളുടെ സംഘടനാതലം. പിന്നീട് രാസസംഘടന. തുടർന്ന് അജൈവ ജീവോൽഭവം വഴിയുള്ള ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം. തുടർന്ന് ജീവകോശങ്ങളുടെ സ്വയംസംഘടന. തുടർന്ന് ബഹുകോശജീവികളുടെ ഏകോപനം. തുടർന്ന് നാഡീവ്യവസ്ഥ. തുടർന്ന് ബോധം. തുടർന്ന് ഭാഷ. തുടർന്ന് സമൂഹം. തുടർന്ന് സംസ്കാരം. തുടർന്ന് ശാസ്ത്രം. തുടർന്ന് സാങ്കേതികവിദ്യ. തുടർന്ന് കൃത്രിമബുദ്ധി. ഈ ശൃംഖല അവസാനിക്കുന്നില്ല. പ്രപഞ്ചം പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയ ഇപ്പോഴും തുടരുകയാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യൻ പരിണാമത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യമല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിലെ ഒരു ഇടത്താവളമാണ്. മനുഷ്യബോധം ഇതുവരെ അറിയപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണമാണെങ്കിലും അത് അവസാനഘട്ടമാണെന്ന് പറയാൻ ശാസ്ത്രീയമായ അടിസ്ഥാനമില്ല. ചരിത്രം കാണിക്കുന്നത് ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലവും അടുത്ത ഘട്ടത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നു എന്നതാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യനുശേഷവും പുതിയ ബൗദ്ധികസംഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഉയരുന്നു. ഈ മുഴുവൻ പരിണാമപ്രക്രിയയെ മുന്നോട്ടുനയിക്കുന്ന അടിസ്ഥാനതത്വം എന്താണ്? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറുപടി വ്യക്തമാണ്. സംയോജകശക്തിയും വിഘടനാത്മകശക്തിയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ദ്വന്ദ്വാത്മക സന്തുലനമാണ് പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിന്റെ സർവത്രിക ചാലകതത്വം.

സംയോജകപ്രവണത പുതിയ സംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വിഘടനാത്മകപ്രവണത ആ സംഘടനകളെ മാറ്റത്തിനായി തുറന്നുവെക്കുന്നു. സംയോജനം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിൽ പ്രപഞ്ചം പൂർണ്ണസ്ഥിരതയിലേക്ക് നീങ്ങുമായിരുന്നു. വിഘടനം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിൽ സംഘടിതഘടനകൾ ഒരിക്കലും രൂപപ്പെടുമായിരുന്നില്ല. ഈ രണ്ടിന്റെയും സന്തുലനമാണ് ഉദ്ഭവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനനിയമം.

ഒന്നാമതായി, പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ സംഘടനകളും താൽക്കാലിക സന്തുലനങ്ങളാണ്. സ്ഥിരമായ ഒന്നും പ്രകൃതിയിൽ ഇല്ല. ആറ്റങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ജീവികൾ, സമൂഹങ്ങൾ, സംസ്കാരങ്ങൾ—എല്ലാം ചലനാത്മക സന്തുലനങ്ങളാണ്.

രണ്ടാമതായി, ഓരോ സംഘടനാതലവും പുതിയ കാരണബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രത്തെ രസതന്ത്രത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. ബോധത്തെ ന്യൂറോണുകളിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. സമൂഹത്തെ വ്യക്തികളുടെ മനഃശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല.

മൂന്നാമതായി, വിവരം (Information) പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിലെ ഒരു അടിസ്ഥാനസംഘടനാതത്വമാണ്. വിവരം ഒരു ഭൗതികവസ്തുവല്ല. എന്നാൽ ഭൗതികസംഘടനയുടെ അനിവാര്യഗുണമാണ്. ജീവൻ വിവരത്തെ ഉപയോഗിക്കുന്നു. ബോധം വിവരത്തെ അർത്ഥമാക്കുന്നു. സമൂഹം വിവരത്തെ സംസ്കാരമാക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം വിവരത്തെ സംഘടിത അറിവാക്കുന്നു.

നാലാമതായി, ബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ശക്തിയല്ല. അത് സംഘടിതപദാർത്ഥത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. എന്നാൽ അതിനെ പദാർത്ഥത്തിന്റെ ലളിതമായ ഉപോൽപ്പന്നമെന്നും പറയാനാവില്ല. അത് പുതിയ സംഘടനാതലത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രപ്രവർത്തനശേഷിയുള്ള ഗുണമാണ്.

അഞ്ചാമതായി, പരിണാമം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ഒരു പദ്ധതിയെ പിന്തുടരുന്നില്ല. അത് നിരന്തരം പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും, അവയിൽ ചിലത് സ്ഥിരമായ സംഘടനകളായി വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന തുറന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതിനാൽ ഭാവി നിർണിതമല്ല; സാധ്യതകളുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക വികാസമാണ്.

ഈ സർവത്രികതത്വങ്ങൾ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പല മേഖലകളെയും ഒരു പൊതുചട്ടക്കൂടിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രം സംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനതലത്തെ പഠിക്കുന്നു. രസതന്ത്രം ആറ്റങ്ങളുടെ സഹകരണത്തെ പഠിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രം സ്വയംസംഘടിത സംവിധാനങ്ങളെ പഠിക്കുന്നു. ന്യൂറോസയൻസ് വിവരസംയോജനത്തെ പഠിക്കുന്നു. മനഃശാസ്ത്രം അനുഭവത്തെ പഠിക്കുന്നു. സമൂഹശാസ്ത്രം കൂട്ടായ സംഘടനകളെ പഠിക്കുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി പുതിയ ബൗദ്ധികസംഘടനകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ഒരേ പരിണാമത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു നിർണായക ആശയം ഉയർന്നുവരുന്നു. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്? പരമ്പരാഗത കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഒരു നിരീക്ഷകൻ (Observer) പുറത്ത് നിൽക്കുകയും പ്രപഞ്ചത്തെ നിരീക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ നിരീക്ഷകൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചം സ്വയം തന്നെ മനസ്സിലാക്കാൻ ആരംഭിക്കുകയാണ്.

ഈ ആശയം ദാർശനികമായി അതീവഗൗരവമുള്ളതാണ്. കാരണം ബോധം ഇവിടെ ഒരു സ്വകാര്യ മാനസികപ്രതിഭാസമല്ല. അത് പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലന ഘട്ടമാണ്. ജഡപദാർത്ഥം ജീവനെ സൃഷ്ടിച്ചു. ജീവൻ ബോധത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. ബോധം ശാസ്ത്രത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. ശാസ്ത്രത്തിലൂടെ പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം നിയമങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംബോധത്തിന്റെ (Cosmic Self-awareness) ആദ്യരൂപമാണ്.

എന്നാൽ ഈ സ്വയംബോധം പൂർണ്ണമല്ല. അത് നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഓരോ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംഅറിവിന്റെ പുതിയ ഘട്ടമാണ്. ഓരോ പുതിയ തത്ത്വചിന്തയും ഈ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും ബോധത്തിന്റെ സംഘടനയെ വിപുലീകരിക്കുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി പോലും ഈ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് തന്റെ ഏറ്റവും വിശാലമായ ദാർശനിക നിഗമനത്തിലെത്തുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം നിശ്ചലമായ അസ്തിത്വമല്ല; നിരന്തരം പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ചലനമാണ്. പദാർത്ഥം, ഊർജം, സ്ഥലം, സമയം, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം, ശാസ്ത്രം—ഇവയെല്ലാം ഈ മഹാപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത ഉദ്ഭവരൂപങ്ങളാണ്. ഇവയെ വേർതിരിച്ചുനോക്കുമ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങൾ മാത്രമേ കാണാൻ കഴിയൂ. എന്നാൽ ഇവയെ സംയോജിതമായ ഒരു പരിണാമപ്രക്രിയയായി കാണുമ്പോഴാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഏകത വെളിപ്പെടുന്നത്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ലോകവീക്ഷണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ലോകവീക്ഷണത്തിൽ ഭൗതികവാദം യാന്ത്രികമല്ല; ഉദ്ഭവപരമാണ്. ഡയലക്ടിക്സ് സാമൂഹികവിരോധങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ എല്ലാ സംഘടനാതലങ്ങളുടെയും സർവത്രികനിയമമാകുന്നു. ബോധം അതിഭൗതികമല്ല; എന്നാൽ ന്യൂറോണുകളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയും അല്ല. ശാസ്ത്രം വസ്തുതകളുടെ ശേഖരണമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംഅറിവിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസമാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ഭൗതികശാസ്ത്രമോ, പുതിയ ജീവശാസ്ത്രമോ, പുതിയ തത്ത്വചിന്തയോ മാത്രമല്ല. അവയെല്ലാം സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ-ദാർശനിക പരഡൈം ആണ്. ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, ബോധപഠനം, കൃത്രിമബുദ്ധി, സാമൂഹികശാസ്ത്രം എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ പരിണാമചട്ടക്കൂടിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ശ്രമമാണിത്.

ഈ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ പ്രധാനലക്ഷ്യം എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും അന്തിമ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകുകയല്ല. മറിച്ച് പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പുതിയ ചിന്താരീതി അവതരിപ്പിക്കുകയാണ്. കാരണം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി ഉത്തരങ്ങളിൽ അല്ല; പുതിയ ചോദ്യങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവത്തിലാണ്. അതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആത്മാവും—പ്രപഞ്ചം ഒരിക്കലും പൂർത്തിയായിട്ടില്ല; അത് നിരന്തരം സ്വയം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു അനന്ത ഉദ്ഭവപ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യനും ആ മഹാപ്രക്രിയയുടെ ബോധപൂർവ്വമായ ഒരു ഘടകമാണ്.

ഈ ഗ്രന്ഥത്തിൽ അവതരിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ദാർശനിക ഭാഷയോ, പരമ്പരാഗത ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന്റെ ഒരു ആധുനിക പുനർവ്യാഖ്യാനമോ മാത്രമല്ല. ഇത് പ്രപഞ്ചത്തെ, ജീവനെ, ബോധത്തെ, സമൂഹത്തെ, അറിവിനെ, ശാസ്ത്രത്തെ എന്നിവയെ ഒരു ഏകീകൃത സംഘടനാതത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്. ഈ സമീപനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന പ്രധാന പ്രമാണങ്ങളെ ഇവിടെ സംഗ്രഹമായി അവതരിപ്പിക്കാം. ഇവ അന്തിമസത്യങ്ങളല്ല; ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനയ്ക്കും വിമർശനത്തിനും വിധേയമാകേണ്ട ഗവേഷണ പ്രമാണങ്ങളാണ്. ഇവയുടെ മൂല്യം അവ എത്ര ആകർഷകമാണെന്നതിലല്ല, എത്രത്തോളം പുതിയ ഗവേഷണങ്ങൾക്കും പരീക്ഷണങ്ങൾക്കും വഴിതുറക്കുന്നു എന്നതിലാണ്.

പ്രമാണം 1: പ്രപഞ്ചം ഒരു വസ്തുവല്ല; നിരന്തരം സ്വയംസംഘടിതമാകുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്

പരമ്പരാഗത ഭൗതികവാദം പലപ്പോഴും പ്രപഞ്ചത്തെ വസ്തുക്കളുടെ ഒരു സമാഹാരമായി കാണുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രപഞ്ചത്തെ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമെന്നതിലുപരി പ്രക്രിയകളുടെ (Processes) ശൃംഖലയായി കാണുന്നു. ഒരു ആറ്റം പോലും നിശ്ചലമല്ല. അതിനുള്ളിലെ കണങ്ങൾ നിരന്തരം പ്രതിപ്രവർത്തിക്കുന്നു. ജീവകോശം നിരന്തരം സ്വയം പുനർനിർമിക്കുന്നു. തലച്ചോർ ഓരോ നിമിഷവും പുതിയ ന്യൂറൽബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സമൂഹം നിരന്തരം മാറുന്നു. അതിനാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം “സ്ഥിരമായ അസ്തിത്വം” അല്ല; “സംഘടിതമായ ചലനം” ആണ്.

പ്രമാണം 2: പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ സംഘടനകളും സംയോജകവും വിഘടനാത്മകവുമായ ശക്തികളുടെ സന്തുലനത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു

സംയോജകശക്തി (Cohesive Force) ക്രമം, സംഘടന, സ്ഥിരത, ഏകീകരണം, വിവരസംയോജനം എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വിഘടനാത്മകശക്തി (Decohesive Force) വ്യതിയാനം, മാറ്റം, നവീകരണം, വൈവിധ്യം, പുനഃസംഘടന എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടിന്റെയും സന്തുലനം തകരുമ്പോൾ സംഘടനാതലങ്ങൾ മാറുന്നു. ഈ നിയമം ആറ്റങ്ങൾക്കും ബാധകമാണ്; ജീവനും ബാധകമാണ്; സമൂഹത്തിനും ബാധകമാണ്; ബോധത്തിനും ബാധകമാണ്.

പ്രമാണം 3: ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സർവത്രിക നിയമമാണ്

ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലത്തിലും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അവയെ താഴ്ന്ന തലങ്ങളിലെ നിയമങ്ങളിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കാനാവില്ല. ജലത്തിന്റെ ദ്രവത്വം ഹൈഡ്രജൻ ആറ്റത്തിൽ ഇല്ല. ജീവൻ ഒരു പ്രോട്ടീനിൽ ഇല്ല. ബോധം ഒരു ന്യൂറോണിൽ ഇല്ല. സമൂഹം ഒരു വ്യക്തിയിൽ ഇല്ല. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചപരിണാമം അളവിലുള്ള വർദ്ധനയുടെ ചരിത്രമല്ല; പുതിയ ഗുണങ്ങളുടെ നിരന്തര ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്.

പ്രമാണം 4: വിവരം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സംഘടനാതത്വങ്ങളിലൊന്നാണ്

പദാർത്ഥവും ഊർജവും പോലെ വിവരവും (Information) ഒരു അടിസ്ഥാനസംഘടനാതത്വമാണ്. വിവരം സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ഭൗതികവസ്തുവല്ലെങ്കിലും, എല്ലാ സംഘടിത സംവിധാനങ്ങളുടെയും അനിവാര്യഗുണമാണ്. ജീവൻ വിവരത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ബോധം വിവരത്തെ അർത്ഥമാക്കുന്നു. സമൂഹം വിവരത്തെ സംസ്കാരമാക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം വിവരത്തെ സിദ്ധാന്തമാക്കുന്നു. AI വിവരത്തെ കണക്കുകൂട്ടലിലൂടെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

പ്രമാണം 5: ബോധം സംഘടിതപദാർത്ഥത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണമാണ്

ബോധം ഭൗതികലോകത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു സത്തയല്ല. അതേസമയം അത് ന്യൂറോണുകളുടെ വൈദ്യുതപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ലളിതമായ ഉപോൽപ്പന്നവുമല്ല. ബോധം ചലനാത്മകമായ വിവരസംഘടനയുടെ ഒരു പുതിയ തലമാണ്. ഇവിടെ അനുഭവം, അർത്ഥം, സ്വയംപരാമർശം, സ്മൃതി, ഭാവിപ്രവചനം, ലക്ഷ്യബോധം എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബോധം ഭൗതികവാദത്തിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസമാണ്.

6: ജീ പ്രമാണം വൻ തുടർച്ചയായ സ്വയംസംഘടനയുടെ പ്രക്രിയയാണ്

ജീവനെ നിർവചിക്കുന്നത് ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക തന്മാത്രയല്ല. ജീവന്റെ സാരം സ്വയംസംഘടന (Self-Organization), സ്വയംപരിപാലനം (Self-Maintenance), സ്വയംപുനരുത്പാദനം (Self-Reproduction), സ്വയംക്രമീകരണം (Self-Regulation) എന്നിവയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഏകതയിലാണ്. അജൈവ ജീവോൽഭവം എന്നത് ഈ സംഘടനാതലത്തിന്റെ ഉദ്ഭവമാണ്.

പ്രമാണം 7: കാരണബന്ധം ഏകദിശയിലല്ല

പരമ്പരാഗത ഭൗതികവാദം താഴ്ന്ന തലങ്ങളിലെ കാരണങ്ങൾ മുകളിലുള്ള തലങ്ങളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു എന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇത് അംഗീകരിക്കുമ്പോഴും അതിനോടൊപ്പം മുകളിലേക്കുള്ള ഉദ്ഭവവും (Emergence) താഴേക്കുള്ള സംഘടനാപ്രഭാവവും (Downward Organizational Constraint) ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, സമൂഹം വ്യക്തിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ഭാഷ ചിന്തയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം തലച്ചോറിന്റെ ന്യൂറൽസംഘടനയെ മാറ്റുന്നു. ഇവിടെ “താഴേക്കുള്ള കാരണബന്ധം” എന്നതിനേക്കാൾ “സംഘടനാതല നിയന്ത്രണം” (organizational constraint) എന്ന ആശയം ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ അനുയോജ്യമാണ്.

പ്രമാണം 8: പരിണാമം അവസാനിച്ചിട്ടില്ല

മനുഷ്യൻ പരിണാമത്തിന്റെ അന്തിമഘട്ടമല്ല. ജീവൻ ഒരിക്കൽ പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണമായിരുന്നു. ബോധവും ഒരിക്കൽ പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണമായിരുന്നു. അതുപോലെ ഭാവിയിൽ മനുഷ്യബോധത്തേക്കാൾ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. മനുഷ്യ–AI സഹപരിണാമം അത്തരം സാധ്യതകളിലൊന്നായിരിക്കാം.

പ്രമാണം 9: ശാസ്ത്രം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംഅറിവിന്റെ പ്രക്രിയയാണ്

മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് അതിനെ നിരീക്ഷിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യശാസ്ത്രം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ സ്വയംപ്രതിഫലനമാണ്. ഓരോ പുതിയ കണ്ടെത്തലും പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം നിയമങ്ങളെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയുന്ന ഒരു പുതിയ ഘട്ടമാണ്.

പ്രമാണം 10: ഡയലക്ടിക്സ് സമൂഹത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല

പരമ്പരാഗത മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് പ്രധാനമായും സമൂഹത്തെയും ചരിത്രത്തെയും കേന്ദ്രീകരിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഡയലക്ടിക്സിനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ എല്ലാ സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. ഭൗതികം, രാസം, ജൈവം, ന്യൂറൽ, ബോധം, സമൂഹം, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം—ഇവയെല്ലാം ഒരേ സർവത്രിക ദ്വന്ദ്വാത്മക തത്വത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണ്.

പ്രമാണം 11: ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളല്ല

ശാസ്ത്രം തെളിവുകൾ നൽകുന്നു. തത്ത്വചിന്ത ആശയചട്ടക്കൂടുകൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. തെളിവുകളില്ലാത്ത തത്ത്വചിന്ത ഊഹാപോഹമായി മാറും. തത്ത്വചിന്തയില്ലാത്ത ശാസ്ത്രം ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വിവരങ്ങളുടെ ശേഖരമായി മാറും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവ രണ്ടിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ സംയോജനമാണ്.

പ്രമാണം 12: അറിവ് ഒരു അന്തിമലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്നില്ല

ഓരോ പുതിയ ഉത്തരവും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ സംഘടനാതലവും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം പൂർത്തീകരണത്തിന്റെ ചരിത്രമല്ല; അനന്തമായ സ്വയംവികാസത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അന്തിമസിദ്ധാന്തമാണെന്ന് ഈ ഗ്രന്ഥം അവകാശപ്പെടുന്നില്ല. ശാസ്ത്രത്തിൽ അന്തിമസിദ്ധാന്തങ്ങൾ ഇല്ല. ഓരോ സിദ്ധാന്തവും പുതിയ തെളിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ പരിഷ്കരിക്കപ്പെടേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും അതിന് അപവാദമല്ല. എന്നാൽ ഇതിന്റെ പ്രധാന സംഭാവന ഒരു പുതിയ ഉത്തരങ്ങളുടെ ശേഖരം നൽകുന്നതിലല്ല; മറിച്ച് ഒരു പുതിയ ഗവേഷണപരിപാടി (Research Programme) നിർദ്ദേശിക്കുന്നതിലാണ്.

ഈ സമീപനം ശരിയാണെങ്കിൽ, ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളി അടിസ്ഥാനകണങ്ങളെ മാത്രം കണ്ടെത്തുന്നതല്ല; സംഘടനയുടെ സർവത്രിക നിയമങ്ങളെ കണ്ടെത്തുന്നതായിരിക്കും. പദാർത്ഥം എങ്ങനെ സംഘടിതമാകുന്നു? ജീവൻ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു? ബോധം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു? സമൂഹം എങ്ങനെ പരിണമിക്കുന്നു? കൃത്രിമബുദ്ധി എങ്ങനെ പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു?—ഈ ചോദ്യങ്ങൾ എല്ലാം ഒരേ അടിസ്ഥാനതത്വത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായിരിക്കും.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ലോകവീക്ഷണം മാത്രമല്ല; ഭാവിയിലെ ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണങ്ങൾക്ക് ഒരു ക്ഷണവുമാണ്. അത് നമ്മോട് പറയുന്നത് ഇതാണ്: പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ വസ്തുക്കളെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; സംഘടനയെയും ഉദ്ഭവത്തെയും നിരന്തരം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയകളെയും മനസ്സിലാക്കണം. അപ്പോഴാണ് ജഡപദാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ജീവനും, ജീവിയിൽ നിന്ന് ബോധവും, ബോധത്തിൽ നിന്ന് ശാസ്ത്രവും, ശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംഅറിവും എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു എന്ന മഹത്തായ കഥയെ നമുക്ക് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുക.