സംരംഭകത്വം എന്നത് ഒരു വ്യാപാരസ്ഥാപനം ആരംഭിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല. പുതിയ ആശയങ്ങളെ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ മൂല്യങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും, മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുകയും, ലഭ്യമായ വിഭവങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ സംയോജിപ്പിക്കുകയും, മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങളോട് നിരന്തരം പൊരുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സജീവ സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ് സംരംഭകത്വം. പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെയും സേവനങ്ങളുടെയും സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെയും ജനനം, തൊഴിൽസാധ്യതകളുടെ സൃഷ്ടി, ഉൽപ്പാദനരീതികളുടെ പരിവർത്തനം, വിപണികളുടെ വികാസം, ജീവിതനിലവാരത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കെല്ലാം പിന്നിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ശക്തമായ പങ്കുണ്ട്. എന്നാൽ ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ വളർച്ച ഒരിക്കലും നേരെ മുന്നോട്ടുപോകുന്ന ലളിതമായ യാത്രയല്ല. സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സംരക്ഷണവും പരിവർത്തനവും, അപകടസാധ്യതയും അവസരവും, ക്രമവും അസ്ഥിരതയും, പഴയ അറിവും പുതിയ അറിവും, ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനശക്തി.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, സംരംഭം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സജീവ വ്യവസ്ഥയാണ്. ഈ വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികളെ വിശാലമായി രണ്ടായി കാണാം: ഏകീകരണശക്തികളും വിയോജനശക്തികളും. ഏകീകരണശക്തികൾ ഒരു സംരംഭത്തിന് ഘടനയും ക്രമവും തുടർച്ചയും തിരിച്ചറിയലും സ്ഥിരതയും നൽകുന്നു. മൂലധനം, സംഘടന, നേതൃത്വം, മനുഷ്യവിഭവം, ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം, ബ്രാൻഡിന്റെ അംഗീകാരം, നിയമപരമായ സംരക്ഷണം, ഉൽപ്പാദനക്രമം, വിതരണശൃംഖല തുടങ്ങിയവ ഇതിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. മറുവശത്ത്, വിയോജനശക്തികൾ നിലവിലുള്ള ക്രമത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും മാറ്റം, വ്യതിയാനം, മത്സരം, പുതുമ, പരീക്ഷണം, അനിശ്ചിതത്വം എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയിലെ മാറ്റം, ഉപഭോക്തൃആവശ്യങ്ങളിലെ വ്യതിയാനം, വിപണിയിലെ ചാഞ്ചാട്ടം, പുതിയ മത്സരാർത്ഥികളുടെ വരവ്, സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി, നിയമപരമായ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവ ഇതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.
ഇവയിൽ ഒന്നിനെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കിക്കൊണ്ട് ഒരു സംരംഭത്തിന് ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാനാവില്ല. ഏകീകരണശക്തി അമിതമായാൽ സ്ഥാപനം കട്ടപിടിക്കുകയും മാറ്റങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കാനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യും. വിയോജനശക്തി നിയന്ത്രണമില്ലാതെ വളർന്നാൽ സ്ഥാപനം ചിതറിപ്പോകുകയും ദിശയും തുടർച്ചയും നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം സ്ഥിരതയോ മാറ്റമോ എന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പല്ല; സ്ഥിരതയ്ക്കുള്ളിൽ മാറ്റത്തിനുള്ള ഇടവും മാറ്റത്തിനുള്ളിൽ ആവശ്യമായ സ്ഥിരതയും സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ദർശനവുമായി സംരംഭകത്വം ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന സ്ഥലം. ഏതൊരു സജീവ വ്യവസ്ഥയും നിലനിൽക്കുന്നത് അതിലെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും നിശ്ചലമായി തുടരുന്നതിനാലല്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള സജീവമായ തുലനാവസ്ഥയിലൂടെയാണ്. ഈ തുലനാവസ്ഥ ഒരു നിശ്ചല തുലനാവസ്ഥയല്ല. അത് നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചലനാത്മക തുലനാവസ്ഥയാണ്. ഒരു സംരംഭവും അതുപോലെ തന്നെയാണ്. ഇന്നത്തെ വിജയത്തിന് കാരണമായ ഘടന നാളത്തെ വളർച്ചയ്ക്ക് തടസ്സമാകാം. ഇന്നത്തെ പ്രതിസന്ധി നാളത്തെ വലിയ അവസരമായി മാറാം. ഇന്നത്തെ ദൗർബല്യം ശരിയായ ഇടപെടലിലൂടെ നാളത്തെ ശക്തിയായി മാറാം.
ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ആവശ്യകത അതിന് ശക്തമായ ഒരു അടിത്തറ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. വ്യക്തമായ ലക്ഷ്യം, ഉചിതമായ വ്യാപാരരീതി, സാമ്പത്തിക അച്ചടക്കം, പ്രവർത്തനക്രമം, കഴിവുള്ള മനുഷ്യവിഭവം, കാര്യക്ഷമമായ നേതൃത്വം, നിയമപരമായ സുരക്ഷ, വിശ്വസനീയമായ വിതരണശൃംഖല, ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം എന്നിവ ചേർന്നാണ് ഈ അടിത്തറ രൂപപ്പെടുന്നത്. ഇവയാണ് സംരംഭത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തികൾ. അവ ഇല്ലാതെ ഒരു സംരംഭം വിപണിയിലെ ചെറിയ ആഘാതങ്ങൾക്കുപോലും തകർന്നുപോകാവുന്ന ദുർബലമായ ഒരു ഘടനയായി മാറും.
എന്നാൽ ഈ ഏകീകരണഘടനകൾ ശാശ്വതസത്യങ്ങളല്ല. ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിലെ സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് രൂപപ്പെട്ട താൽക്കാലിക ക്രമീകരണങ്ങളാണ് അവ. സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ അവയും മാറണം. അതിനാൽ നല്ല സംഘടന എന്നത് ഒരിക്കലും മാറാത്ത സംഘടനയല്ല. മാറ്റത്തെ ഉൾക്കൊണ്ട് സ്വന്തം ഘടനയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന സംഘടനയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശക്തമായ സംഘടന.
മൂലധനം സംരംഭത്തിന്റെ പ്രധാന ഏകീകരണശക്തികളിലൊന്നാണ്. സ്വന്തം മൂലധനം, ബാങ്ക് വായ്പ, നിക്ഷേപം, സർക്കാർ സഹായം, കൂട്ടായ ധനസമാഹരണം തുടങ്ങിയ വഴികളിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങൾ ഒരു ആശയത്തെ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക് മാറ്റാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഉൽപ്പന്നവികസനം, ഉൽപ്പാദനം, വിപണനം, മനുഷ്യവിഭവ നിയമനം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യനിർമ്മാണം, ഗവേഷണം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക അടിത്തറ അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ സംരംഭകത്വത്തിൽ മൂലധനം പണം മാത്രമല്ല. അറിവ്, മനുഷ്യശേഷി, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിവരങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സംഘടനാശേഷി എന്നിവയും മൂലധനത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ പണത്തിന്റെ അളവിൽ മാത്രം അല്ല; ലഭ്യമായ വിവിധ വിഭവങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച് പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവിലാണ്.
മനുഷ്യവിഭവമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളിലൊന്ന്. ജീവനക്കാർ വെറും തൊഴിൽശക്തിയല്ല. അവർ അറിവിന്റെയും അനുഭവത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിപരതയുടെയും പുതിയ ആശയങ്ങളുടെയും ഉറവിടങ്ങളാണ്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഓരോ വ്യക്തിയും സ്ഥാപനത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യരെ ചെലവായി മാത്രം കാണുന്ന സ്ഥാപനം തന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സൃഷ്ടിശേഷിയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ജീവനക്കാരുടെ അറിവും അനുഭവവും വളർത്തുകയും, ആശയങ്ങൾ പങ്കുവയ്ക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുകയും, തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കാൻ അവസരം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ സ്ഥാപനം സ്വയം പഠിക്കുന്ന ഒരു ജീവന്ത വ്യവസ്ഥയായി മാറുന്നു.
സ്ഥാപിതമായ വ്യാപാരരീതികളും മുമ്പ് വിജയിച്ച മാതൃകകളും സംരംഭത്തിന് ആവശ്യമായ പ്രാരംഭ സ്ഥിരത നൽകുന്നു. മറ്റുള്ളവർ നേരത്തെ പരീക്ഷിച്ച വഴികളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്നത് അനാവശ്യമായ അപകടസാധ്യത കുറയ്ക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനം എങ്ങനെ ക്രമീകരിക്കണം, ഉപഭോക്താക്കളെ എങ്ങനെ കണ്ടെത്തണം, പണം എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കണം, സാധനങ്ങൾ എങ്ങനെ എത്തിക്കണം, സേവനം എങ്ങനെ നൽകണം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ മുൻപരിചയം വലിയ സഹായമാണ്. എന്നാൽ പഴയ രീതികളെ അനുകരിക്കുക മാത്രമാണ് സംരംഭത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമെങ്കിൽ അതിന് യഥാർത്ഥ പുതുമ സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല. പഴയ അറിവ് പുതിയ അറിവിന്റെ അടിത്തറയായിരിക്കണം; പുതിയ അറിവിനെ തടയുന്ന മതിലായി മാറരുത്.
ഇവിടെയാണ് സംരംഭകത്വത്തിലെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ഒരു സ്ഥാപനം വിജയിക്കുന്നതോടെ അതിന്റെ പഴയ രീതികളോടുള്ള വിശ്വാസം വർധിക്കുന്നു. വിജയം നൽകുന്ന രീതികളോട് അമിതമായ ആശ്രയം പിന്നീട് മാറ്റത്തോടുള്ള പ്രതിരോധമായി മാറാം. ഇന്നലെ വിജയിച്ച രീതി നാളെയും വിജയിക്കുമെന്ന് കരുതുന്നത് അപകടകരമാണ്. അതിനാൽ വിജയകരമായ സ്ഥാപനത്തിന് പോലും സ്വന്തം വിജയത്തെ നിരന്തരം ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് ആവശ്യമാണ്. സ്വന്തം വിജയത്തെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കാൻ കഴിയാത്ത സ്ഥാപനം ഭാവിയിലെ പരാജയത്തിന്റെ വിത്തുകൾ സ്വന്തം വിജയത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ വളർത്തുന്നു.
നിയമങ്ങളും നിയന്ത്രണങ്ങളും സംരംഭകത്വത്തിന് ആവശ്യമായ മറ്റൊരു ഏകീകരണശക്തിയാണ്. സ്വത്തവകാശസംരക്ഷണം, കരാർനിർവഹണം, തൊഴിൽനിയമങ്ങൾ, ഉപഭോക്തൃസംരക്ഷണം, നികുതി വ്യവസ്ഥ, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം, ന്യായമായ മത്സരം എന്നിവ വിപണിയിൽ ഒരു അടിസ്ഥാന ക്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. നിയമപരമായ വ്യക്തത ഇല്ലാത്തിടത്ത് നിക്ഷേപത്തിനും പുതുമയ്ക്കും വിശ്വാസത്തിനും തടസ്സമുണ്ടാകും. എന്നാൽ നിയമങ്ങളും സമൂഹത്തിന്റെ മാറുന്ന ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് മാറണം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ വ്യാപാരരീതികളും ഉയർന്നുവരുമ്പോൾ പഴയ നിയമങ്ങൾ പുതിയ യാഥാർഥ്യവുമായി വൈരുദ്ധ്യത്തിലാകാം. അപ്പോൾ നിയമപരമായ ക്രമവും സാമൂഹിക-സാങ്കേതിക മാറ്റവും തമ്മിൽ പുതിയൊരു തുലനാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കേണ്ടിവരും.
സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സംരംഭത്തിന്റെ സ്ഥിരതയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. പരിചയസമ്പന്നരായ ഉപദേശകർ, അധ്യാപകർ, സഹസംരംഭകർ, നിക്ഷേപകർ, വിതരണക്കാർ, ഉപഭോക്താക്കൾ, തൊഴിൽസംഘങ്ങൾ, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, കുടുംബം, സുഹൃത്തുക്കൾ തുടങ്ങിയവരുമായി നിലനിൽക്കുന്ന ബന്ധങ്ങൾ സംരംഭകനെ ഒറ്റപ്പെടലിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുന്നു. അറിവ്, അനുഭവം, സാമ്പത്തിക സഹായം, വിപണി വിവരങ്ങൾ, സാങ്കേതിക സഹായം, മാനസിക പിന്തുണ എന്നിവ ഈ ബന്ധങ്ങളിലൂടെ ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകൻ ഒറ്റപ്പെട്ട വ്യക്തിയല്ല; വിപുലമായ ഒരു സാമൂഹികബന്ധവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്.
എന്നാൽ സംരംഭത്തിന്റെ ചലനത്തിന് സ്ഥിരത മാത്രം മതിയാകില്ല. നിലവിലുള്ള ക്രമത്തെ നിരന്തരം ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിയോജനശക്തികളും ആവശ്യമാണ്. വിപണിയിലെ മാറ്റം, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ, ഉപഭോക്തൃരുചിയിലെ വ്യതിയാനം, മത്സരത്തിന്റെ വർധന, സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി, രാഷ്ട്രീയമാറ്റം, പ്രകൃതിദുരന്തം, വിതരണശൃംഖലയുടെ തകർച്ച എന്നിവ സ്ഥാപിതമായ ക്രമത്തെ അസ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. സാധാരണ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇവ ഭീഷണികളാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ ഇവ പുതിയ സാധ്യതകളുടെ ജനനത്തിന് ആവശ്യമായ വിയോജനശക്തികളാണ്.
ഒരു പഴയ ക്രമം തകരുമ്പോഴാണ് പുതിയ ക്രമത്തിന് ഇടം ലഭിക്കുന്നത്. അതിനാൽ മാറ്റത്തെ പ്രതിരോധിക്കുക എന്നതിലുപരി അതിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള പുതിയ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ് സംരംഭകന്റെ കഴിവ്. ഒരു പ്രതിസന്ധിയിൽ മറ്റൊരാൾ നഷ്ടം കാണുമ്പോൾ സംരംഭകൻ പുതിയ ആവശ്യം കാണാം. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ പഴയ ഉൽപ്പന്നത്തെ ഇല്ലാതാക്കുമ്പോൾ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്കും സേവനങ്ങൾക്കും വഴിതുറക്കാം. ഒരു വിപണി ചുരുങ്ങുമ്പോൾ മറ്റൊരു വിപണി വളരാം. അതിനാൽ വിയോജനശക്തി നാശത്തിന്റെ ശക്തി മാത്രമല്ല; പുനഃസംഘടനയുടെ ശക്തിയും ആണ്.
പുതുമ അഥവാ നവീകരണം സംരംഭകത്വത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ വിയോജനശക്തിയാണ്. നിലവിലുള്ള രീതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും, പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സേവനങ്ങളും പ്രവർത്തനരീതികളും സൃഷ്ടിക്കുകയും, പഴയ വിപണി ഘടനകളെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് നവീകരണം. എന്നാൽ നവീകരണം വെറും പുതിയ വസ്തു കണ്ടുപിടിക്കുന്നതല്ല. നിലവിലുള്ള വിഭവങ്ങളെയും ബന്ധങ്ങളെയും പുതിയ രീതിയിൽ സംയോജിപ്പിച്ച് മുമ്പില്ലാത്ത ഒരു പുതിയ പ്രവർത്തനസാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നതും നവീകരണമാണ്.
ഒരു പുതിയ ആശയം ആദ്യം നിലവിലുള്ള ക്രമത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ അത് രൂപം നേടുന്നു. സമൂഹവും വിപണിയും അത് സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ അത് വീണ്ടും ഒരു പുതിയ ഏകീകരണമായി മാറുന്നു. പിന്നീട് ആ പുതിയ ഏകീകരണവും കാലക്രമത്തിൽ പഴകുന്നു. വീണ്ടും പുതിയ വിയോജനശക്തികൾ അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിലെ നവീകരണചക്രം ഏകീകരണം → വിയോജനം → പുനഃഏകീകരണം → വീണ്ടും വിയോജനം → വീണ്ടും ഉയർന്ന ഏകീകരണം എന്ന തുടർച്ചയായ പ്രക്രിയയായി കാണാം.
സാങ്കേതികവിദ്യ ഈ ചക്രത്തെ അതിവേഗത്തിലാക്കുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി, സ്വയമേ പ്രവർത്തിക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങൾ, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, മേഘഗണന, ഡിജിറ്റൽ ഇടപാടുകൾ, വിവരവിശകലനം തുടങ്ങിയ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പഴയ ഉൽപ്പാദനരീതികളെയും വ്യാപാരരീതികളെയും മാറ്റുന്നു. ചിലപ്പോൾ ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തെ മാത്രമല്ല, അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മുഴുവൻ ഉൽപ്പാദന-വിതരണ ഘടനയെയും മാറ്റിമറിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ ഒരു ഉപകരണം മാത്രമായി കാണാനാവില്ല. അത് ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ചിന്താരീതി, തീരുമാനമെടുക്കൽ, മനുഷ്യവിഭവം, ഉൽപ്പാദനം, വിപണനം, ഉപഭോക്തൃബന്ധം എന്നിവയെല്ലാം മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന ശക്തിയാണ്.
എന്നാൽ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കുന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം ഒരു സ്ഥാപനം ആധുനികമാകുന്നില്ല. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സഹായത്തോടെ പഴയ രീതികളെ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായി ആവർത്തിക്കുന്നതും, അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തന്നെ പുതിയ രീതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ട്. യഥാർത്ഥ സാങ്കേതികപരിവർത്തനം എന്നത് പുതിയ ഉപകരണം വാങ്ങുന്നതല്ല; പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനരീതിയും ചിന്താരീതിയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതാണ്.
വിപണിയിലെ ചാഞ്ചാട്ടവും സംരംഭകത്വത്തിലെ സ്ഥിരമായ വിയോജനശക്തിയാണ്. ഉപഭോക്താക്കളുടെ ആവശ്യം, വില, മത്സരം, സാമ്പത്തിക സാഹചര്യം, പലിശനിരക്ക്, അന്താരാഷ്ട്ര സംഭവങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ വിപണിയുടെ തുലനാവസ്ഥ നിരന്തരം മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ വിപണിയെ നിശ്ചലമായ ഒരു വേദിയായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. വിപണി ഒരു ചലനാത്മക മേഖലയാണ്. അതിലെ മാറ്റങ്ങളെ സമയബന്ധിതമായി തിരിച്ചറിയുകയും അതനുസരിച്ച് ഉൽപ്പന്നങ്ങളും വിലയും ഉൽപ്പാദനവും വിതരണവും വിപണനവും മാറ്റുകയും ചെയ്യേണ്ടത് സംരംഭകന്റെ അടിസ്ഥാന കഴിവാണ്.
ഉപഭോക്താവും നിശ്ചലനായ വ്യക്തിയല്ല. അവന്റെ ആവശ്യങ്ങളും അഭിരുചികളും ജീവിതരീതികളും മൂല്യബോധവും സാങ്കേതികവിദ്യയുമായുള്ള ബന്ധവും സാമ്പത്തികശേഷിയും നിരന്തരം മാറുന്നു. അതിനാൽ ഇന്നത്തെ ഉപഭോക്താവിനെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് നാളത്തെ ഉപഭോക്താവിനെ മനസ്സിലാക്കുമെന്ന് ഉറപ്പില്ല. ഉപഭോക്താവിന്റെ അഭിപ്രായങ്ങൾ, പരാതികൾ, വാങ്ങൽരീതികൾ, പ്രതികരണങ്ങൾ എന്നിവ സ്ഥാപനത്തിന് വിലപ്പെട്ട അറിവാണ്. അവയെ വെറും വിൽപ്പനവിവരങ്ങളായി കാണാതെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ പഠനവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമായി കാണുമ്പോൾ ഉപഭോക്താവ് സ്ഥാപനത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ പങ്കാളിയാകുന്നു.
ഇവിടെ വിവരത്തിന്റെ പ്രവാഹം നിർണായകമാണ്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് പുറത്തുള്ള ലോകത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരം സമയബന്ധിതമായി സ്ഥാപനത്തിനകത്ത് എത്തുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ തീരുമാനങ്ങൾ യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകും. വിപണിയിലെ മാറ്റം, ഉപഭോക്താവിന്റെ പുതിയ ആവശ്യം, മത്സരാർത്ഥിയുടെ പുതിയ ഉൽപ്പന്നം, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ, നിയമപരമായ മാറ്റം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരം വൈകിയെത്തുമ്പോൾ സ്ഥാപനം സ്വന്തം പഴയ ധാരണകളുടെ തടവുകാരനാകും. അതിനാൽ വിവരശേഖരണവും വിവരവിശകലനവും അറിവിന്റെ പങ്കുവയ്ക്കലും ഒരു ആധുനിക സംരംഭത്തിന്റെ ജീവപ്രവാഹമാണ്.
സംരംഭത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ പഠിക്കാനുള്ള കഴിവ് അതിനാൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ശക്തികളിലൊന്നാണ്. ഒരു സംരംഭം നിരന്തരം നിരീക്ഷിക്കുകയും, വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയും, അവയെ വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും, തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുകയും, പ്രവർത്തിക്കുകയും, ഫലങ്ങൾ പരിശോധിക്കുകയും, തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുകയും, പുതിയ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വീണ്ടും പ്രവർത്തിക്കുകയും വേണം. ഇത് ഒരുതവണ പൂർത്തിയാക്കുന്ന പ്രക്രിയയല്ല. നിരന്തരം ആവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ചക്രമാണ്. അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശക്തമായ സംരംഭം ഒരു പഠിക്കുന്ന സംഘടനയാണ്.
ഒരു സംരംഭകന്റെ ഏറ്റവും വലിയ കഴിവ് ഭാവിയെ കൃത്യമായി പ്രവചിക്കുന്നതിലല്ല. പ്രവചിക്കാനാവാത്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വേഗത്തിൽ പഠിക്കുകയും ശരിയായ സമയത്ത് പ്രതികരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലാണ്. ഭാവി പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിയാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള കഴിവ് തന്നെ ഒരു പ്രധാന വിഭവമായി മാറുന്നു. മാറ്റം മുൻകൂട്ടി കൃത്യമായി പ്രവചിക്കാൻ കഴിയാത്തപ്പോഴും മാറ്റം വന്നാൽ വേഗത്തിൽ പഠിച്ച് പ്രതികരിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനം ദീർഘകാലത്തിൽ കൂടുതൽ ശക്തമാകും.
അപകടസാധ്യതയും അവസരവും തമ്മിലും ഇതേ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധമുണ്ട്. അപകടസാധ്യത പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ അതിനെ തിരിച്ചറിയാനും അളക്കാനും നിയന്ത്രിക്കാനും കഴിയും. വിവരശേഖരണം, വിപണി പഠനം, ചെറിയ തോതിലുള്ള പരീക്ഷണം, വിവിധ വരുമാനമാർഗങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക കരുതൽ, പകരം വിതരണശൃംഖലകൾ, അടിയന്തര പ്രവർത്തനപദ്ധതികൾ എന്നിവ അപകടസാധ്യത കുറയ്ക്കുന്നു. അതേസമയം അമിതമായ ജാഗ്രതയും അപകടകരമാണ്. എല്ലാ അപകടങ്ങളും ഒഴിവാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന സ്ഥാപനം പുതിയ അവസരങ്ങളെയും ഒഴിവാക്കും.
അതിനാൽ സംരംഭകൻ അപകടം ഏറ്റെടുക്കണം എന്നതിന്റെ അർത്ഥം അശ്രദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുക എന്നല്ല. അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കണക്കാക്കിയ അപകടം ഏറ്റെടുക്കുക എന്നതാണ്. ഒരു ചെറിയ പരീക്ഷണത്തിലൂടെ വലിയൊരു തീരുമാനത്തിന്റെ സാധ്യതകൾ പരിശോധിക്കാം. പരാജയത്തിന്റെ നഷ്ടം പരിമിതപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പഠനത്തിന്റെ സാധ്യത വർധിപ്പിക്കാം. ഈ രീതിയിൽ അപകടത്തെ ഒരു ഭീഷണിയിൽ നിന്ന് പഠനത്തിനുള്ള ഉപാധിയായി മാറ്റാം.
വിവിധ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിലേക്കും വിപണികളിലേക്കും വരുമാനമാർഗങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിക്കുക എന്നത് അപകടനിയന്ത്രണത്തിലെ പ്രധാന മാർഗമാണ്. എന്നാൽ അമിതമായ വ്യാപനവും പ്രശ്നമാണ്. എല്ലാ മേഖലകളിലും ഒരേസമയം ഇടപെടാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഏകീകരണം തന്നെ ദുർബലമാകാം. അതിനാൽ എവിടെ ഏകീകരിക്കണം, എവിടെ വൈവിധ്യം അനുവദിക്കണം എന്ന തിരിച്ചറിവാണ് ആവശ്യമായത്. വീണ്ടും, പരിഹാരം ഒരു സ്ഥിരമായ നിയമത്തിലല്ല; ചലനാത്മക തുലനാവസ്ഥയിലാണ്.
ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പിനായി ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് പ്രതിരോധശേഷി ആവശ്യമാണ്. സാമ്പത്തിക മാന്ദ്യം, വിപണി ചുരുക്കം, സാങ്കേതികമാറ്റം, വിതരണപ്രശ്നം, പ്രകൃതിദുരന്തം, രാഷ്ട്രീയഅസ്ഥിരത തുടങ്ങിയ ആഘാതങ്ങളെ അതിജീവിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനമാണ് പ്രതിരോധശേഷിയുള്ള സ്ഥാപനം. എന്നാൽ പ്രതിരോധശേഷി എന്നത് പഴയ രൂപത്തെ എങ്ങനെയും സംരക്ഷിക്കുക എന്നതല്ല. ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ രൂപം മാറ്റിക്കൊണ്ടും പ്രവർത്തനതുടർച്ച നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടും മുന്നോട്ടുപോകാനുള്ള കഴിവാണ് യഥാർത്ഥ പ്രതിരോധശേഷി.
ഇതിനേക്കാൾ ഉയർന്ന ഘട്ടമാണ് ആഘാതങ്ങളിൽ നിന്ന് തന്നെ കൂടുതൽ ശക്തി നേടാനുള്ള കഴിവ്. ഒരു പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം “എങ്ങനെ പഴയ നിലയിലേക്ക് മടങ്ങാം?” എന്നതിനു പകരം “ഈ പ്രതിസന്ധിയിൽ നിന്ന് എന്ത് പഠിച്ച് പുതിയതും കൂടുതൽ ശക്തവുമായ ഒരു സ്ഥാപനം സൃഷ്ടിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യമാണ് പ്രധാനമാകുന്നത്. പഴയ നിലയിലേക്ക് മടങ്ങുക എന്നത് പ്രതിരോധം മാത്രമാണ്; പ്രതിസന്ധിയിൽ നിന്ന് പഠിച്ച് പുതിയ രൂപത്തിലേക്ക് ഉയരുക എന്നതാണ് പരിണാമം.
ഒരു സ്ഥാപനം അതിന്റെ ദീർഘകാല ലക്ഷ്യം വ്യക്തമായി നിലനിർത്തണം. എന്നാൽ ആ ലക്ഷ്യത്തിലെത്താനുള്ള മാർഗങ്ങൾ മാറ്റാവുന്നതായിരിക്കണം. ദർശനത്തിൽ സ്ഥിരതയും പ്രവർത്തനരീതിയിൽ വഴക്കവും വേണം. ലക്ഷ്യം മാറിക്കൊണ്ടിരുന്നാൽ സ്ഥാപനത്തിന് തിരിച്ചറിയൽ നഷ്ടപ്പെടും. മാർഗം ഒരിക്കലും മാറ്റിയില്ലെങ്കിൽ സ്ഥാപനം സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാതെ പോകും. അതിനാൽ ലക്ഷ്യത്തിൽ സ്ഥിരതയും മാർഗത്തിൽ വഴക്കവും സംരംഭകത്വത്തിലെ പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ തത്വമാണ്.
ഇതിലൂടെ സംഘടനയുടെ ജീവിതചക്രവും മനസ്സിലാക്കാം. ഒരു പുതിയ ആശയം ആദ്യം ചെറിയൊരു സാധ്യതയായി ഉയർന്നുവരുന്നു. പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ അത് രൂപം നേടുന്നു. വിജയിക്കുമ്പോൾ അതിനുചുറ്റും പുതിയ സംഘടനയും വിപണിയും ഉപഭോക്തൃബന്ധങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നു. വളർച്ചയോടെ ഘടന കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. പിന്നീട് അതേ ഘടന തന്നെ കട്ടപിടിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും മത്സരവും ഉപഭോക്തൃമാറ്റവും പഴയ ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. സ്ഥാപനത്തിന് മുന്നിൽ രണ്ടു വഴികളാണ്: പഴയ രൂപത്തെ സംരക്ഷിച്ച് ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുക.
ഇതാണ് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടന എന്ന ആശയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം. സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനം പുറത്തുനിന്നുള്ള പ്രതിസന്ധി വന്നാൽ മാത്രം മാറുകയില്ല. സ്വന്തം ആഭ്യന്തര വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ നിരന്തരം തിരിച്ചറിയുകയും, സ്വന്തം പ്രവർത്തനരീതികളെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുകയും, പുതിയ ആശയങ്ങൾക്ക് ഇടം നൽകുകയും, പുതിയ അറിവ് സ്വീകരിക്കുകയും, ആവശ്യമെങ്കിൽ പഴയ ഘടനകൾ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യും. അതിന്റെ ശക്തി പഴയ രൂപത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലല്ല; പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഉദ്ഭവം എന്ന ആശയം സംരംഭകത്വത്തിലും പ്രധാനമാണ്. ഒരു പുതിയ സംരംഭത്തിന്റെ വിജയം പലപ്പോഴും ഒരു ഘടകത്തിന്റെ ഫലമല്ല. മൂലധനം, അറിവ്, മനുഷ്യശേഷി, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഉപഭോക്തൃആവശ്യം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ശരിയായ സമയം, വിപണി എന്നിവയുടെ പ്രത്യേക പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഓരോ ഘടകത്തിലും ഒറ്റയ്ക്കില്ലാത്ത ഒരു പുതിയ ഗുണം അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്നു. അതാണ് ഉദ്ഭവഗുണം.
അതുകൊണ്ട് ഒരു സംരംഭകാവസരം വിപണിയിൽ തയ്യാറായി കിടക്കുന്ന ഒരു വസ്തുവല്ല. ഒരു പ്രശ്നത്തെ തിരിച്ചറിയുകയും, അതിനെക്കുറിച്ച് പുതിയ അറിവ് നേടുകയും, വിവിധ വിഭവങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും, പരീക്ഷണം നടത്തുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അവസരം പലപ്പോഴും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. മറ്റൊരാൾക്ക് ഒരു പ്രശ്നമായി തോന്നുന്ന കാര്യം സംരംഭകന് ഒരു സാധ്യതയായി കാണാൻ കഴിയുന്നത് ഈ വ്യത്യസ്തമായ ദർശനശേഷിയാലാണ്.
സംരംഭകത്വം അതിനാൽ ഒരു ഉൽപ്പന്നനിർമ്മാണ പ്രക്രിയ മാത്രമല്ല; അത് ഒരു അറിവുനിർമ്മാണ പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്. ഓരോ പരീക്ഷണവും പുതിയ അറിവ് നൽകുന്നു. ഓരോ ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണവും പുതിയ വിവരം നൽകുന്നു. ഓരോ പരാജയവും എന്താണ് പ്രവർത്തിക്കാത്തത് എന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ വിജയവും എന്തുകൊണ്ടാണ് അത് വിജയിച്ചതെന്ന് അന്വേഷിക്കാൻ അവസരം നൽകുന്നു. ഇതുവഴി സ്ഥാപനം നിരന്തരം സ്വന്തം അറിവിന്റെ അതിരുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു.
സമയത്തിനും ഇവിടെ വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരേ ആശയം തെറ്റായ സമയത്ത് പരാജയപ്പെടുകയും ശരിയായ സമയത്ത് വിജയിക്കുകയും ചെയ്യാം. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ വളരെ നേരത്തെ സ്വീകരിച്ചാൽ വിപണി തയ്യാറാകാത്തതിനാൽ പരാജയപ്പെടാം. അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപഭോക്തൃആവശ്യം വളർന്ന സമയത്ത് അവതരിപ്പിച്ചാൽ വലിയ വിജയമാകാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിൽ “എന്ത് ചെയ്യണം?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എപ്പോൾ ചെയ്യണം?” എന്ന ചോദ്യവും നിർണായകമാണ്.
സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തന്നെ കാണണം. ഒരു സ്ഥാപനം സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് തൊഴിൽ, അറിവ്, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, വിപണി എന്നിവ സ്വീകരിച്ചാണ് വളരുന്നത്. അതിനാൽ അത് സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകമല്ല. സമൂഹത്തെയും പരിസ്ഥിതിയെയും തൊഴിലാളികളെയും ഉപഭോക്താക്കളെയും ദുർബലപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് നേടുന്ന ലാഭം ദീർഘകാലത്തിൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിനെയും ബാധിക്കും. അതിനാൽ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം ഒരു അധിക അലങ്കാരമല്ല; സ്ഥാപനവും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ദീർഘകാല ചലനാത്മക തുലനാവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്.
ഇതേ കാരണത്താൽ സംരംഭകത്വത്തെ വ്യക്തിയുടെ കഴിവായി മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല. ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ ഒരു സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, ഗവേഷണകേന്ദ്രങ്ങൾ, ധനകാര്യസ്ഥാപനങ്ങൾ, സർക്കാർ, വ്യവസായം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിശീലനസംവിധാനങ്ങൾ, നിക്ഷേപകർ, ഉപഭോക്താക്കൾ, വിദഗ്ധർ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് ഒരു ശക്തമായ സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നത്. ഒരു ഘടകത്തിന്റെ ദൗർബല്യം മുഴുവൻ സംവിധാനത്തിന്റെയും വളർച്ചയെ ബാധിക്കാം.
അതിനാൽ ഒരു ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭക തന്ത്രത്തിന് രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ ഒരേസമയം ചെയ്യേണ്ടിവരും. ആദ്യം, ആവശ്യമായ ഏകീകരണം ശക്തിപ്പെടുത്തണം—വ്യക്തമായ ലക്ഷ്യം, സാമ്പത്തിക അച്ചടക്കം, കാര്യക്ഷമമായ പ്രവർത്തനക്രമം, കഴിവുള്ള മനുഷ്യവിഭവം, ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം, നിയമപരമായ സുരക്ഷ, അറിവിന്റെ ശേഖരം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കണം. രണ്ടാമതായി, ആവശ്യമായ വിയോജനത്തിന് ഇടം നൽകണം—പുതിയ ആശയങ്ങൾ, പരീക്ഷണങ്ങൾ, ഗവേഷണം, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ, വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനരീതികൾ, പുതിയ വിപണികൾ, സ്വതന്ത്രചിന്ത എന്നിവ വളരാൻ അവസരം നൽകണം.
ഘടനയില്ലാത്ത പരീക്ഷണം അരാജകതയിലേക്കും പരീക്ഷണമില്ലാത്ത ഘടന കട്ടപിടിത്തത്തിലേക്കും നയിക്കും. ഈ രണ്ടു അതിരുകൾക്കിടയിലാണ് ജീവന്തമായ സംരംഭം നിലനിൽക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു നല്ല സ്ഥാപനം ഒരു കോട്ടപോലെ അടച്ചിട്ട ഘടനയാകരുത്. അതിന് ഒരു ശക്തമായ കേന്ദ്രമുണ്ടാകണം; എന്നാൽ പുറംലോകത്തിൽ നിന്ന് അറിവും വിവരങ്ങളും പുതിയ ആശയങ്ങളും സ്വീകരിക്കാനുള്ള തുറന്ന സ്വഭാവവും ഉണ്ടായിരിക്കണം.
ഒരു ആധുനിക സംരംഭത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പത്ത് അതിന്റെ ഇന്നത്തെ ഉൽപ്പന്നമോ ഇന്നത്തെ യന്ത്രങ്ങളോ ഇന്നത്തെ കെട്ടിടങ്ങളോ ഇന്നത്തെ വിപണി വിഹിതമോ മാത്രമല്ല. നാളത്തെ മാറ്റത്തെ തിരിച്ചറിയാനും അതനുസരിച്ച് സ്വയം മാറാനും കഴിയുന്ന കഴിവാണ് അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പത്ത്. ഇന്നത്തെ ഉൽപ്പന്നം നാളെ പ്രസക്തിയില്ലാത്തതാകാം. ഇന്നത്തെ സാങ്കേതികവിദ്യ നാളെ പഴയതാകാം. ഇന്നത്തെ വിപണി നാളെ ഇല്ലാതാകാം. എന്നാൽ പഠിക്കാനും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന സ്ഥാപനം പുതിയ ഉൽപ്പന്നവും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും പുതിയ വിപണിയും സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും.
അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ യഥാർത്ഥ കഴിവ് ഒരു ബിസിനസ് ആരംഭിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല. നിലവിലുള്ള വിഭവങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാനും, വിരുദ്ധമായ ശക്തികളെ തിരിച്ചറിയാനും, അനിശ്ചിതത്വത്തിനുള്ളിൽ സാധ്യതകൾ കണ്ടെത്താനും, അപകടത്തെ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട് പരീക്ഷണം നടത്താനും, പരാജയങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും, വിജയത്തിനിടയിലും സ്വയം വിമർശിക്കാനും, ആവശ്യമായപ്പോൾ സ്വന്തം സംഘടനയെ തന്നെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്നതിലാണ്.
ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സംരംഭകൻ ഒരേസമയം ഏകീകരണത്തിന്റെ ശില്പിയും വിയോജനത്തിന്റെ വഴികാട്ടിയും ആണ്. അവൻ വിഭവങ്ങളെയും മനുഷ്യരെയും അറിവിനെയും സാങ്കേതികവിദ്യയെയും വിപണി ആവശ്യങ്ങളെയും കൂട്ടിച്ചേർത്ത് ഒരു പ്രവർത്തനപരമായ ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതോടൊപ്പം നിലവിലുള്ള ഏകീകരണം എപ്പോൾ പഴകുന്നു എന്ന് തിരിച്ചറിയുകയും, അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും, ആവശ്യമായപ്പോൾ പുതിയ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമവാക്യം ലളിതമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ: ഏകീകരണം നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമാണ്; വിയോജനം പരിണാമത്തിന് ആവശ്യമാണ്; ഇവയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് പുതിയ ഏകീകരണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. പുതിയ ഏകീകരണം വീണ്ടും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കും. ആ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ വീണ്ടും മാറ്റത്തിന് പ്രേരകമാകും. ഈ നിരന്തരമായ ചക്രത്തിലാണ് സംരംഭത്തിന്റെ വളർച്ചയും നവീകരണവും നിലനിൽപ്പും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നത്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിജയകരമായ സംരംഭം നിശ്ചലമായ ഒരു സ്ഥാപനം ആയിരിക്കില്ല. അത് ആദ്യം സ്ഥിരതയുള്ള സംഘടനയായിരിക്കണം; തുടർന്ന് പഠിക്കുന്ന സംഘടനയായി മാറണം; പഠനത്തിൽ നിന്ന് പൊരുത്തപ്പെടുന്ന സംഘടനയായി വളരണം; ഒടുവിൽ നിരന്തരം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും പുതുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയായി ഉയരണം. പുറത്തുനിന്നുള്ള മാറ്റം വന്നാൽ മാത്രം മാറുന്ന സ്ഥാപനം മാറ്റത്തിന്റെ പിന്നാലെ നടക്കും. മാറ്റത്തിന്റെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കി മുൻകൂട്ടി സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനം മാറ്റത്തെ നയിക്കാനും കഴിയും.
അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വം എന്നത് അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള ശ്രമമല്ല; അനിശ്ചിതത്വത്തിനുള്ളിൽ ക്രമം സൃഷ്ടിക്കാനും, ക്രമത്തിനുള്ളിൽ മാറ്റത്തിന് ഇടം നൽകാനും, മാറ്റത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ക്രമം സൃഷ്ടിക്കാനുമുള്ള മനുഷ്യസൃഷ്ടിപരമായ കഴിവാണ്. ഏകീകരണശക്തികൾ സംരംഭത്തിന് തിരിച്ചറിയലും തുടർച്ചയും നൽകുന്നു. വിയോജനശക്തികൾ അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചലിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവയുടെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഇടപെടലിൽ നിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ആ സാധ്യതകളെ അറിവായും ഉൽപ്പന്നമായും സേവനമായും സാമൂഹികമൂല്യമായും മാറ്റാനുള്ള മനുഷ്യശേഷിയാണ് സംരംഭകത്വം.
സ്ഥിരതയെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് മാറ്റത്തെ സ്വീകരിക്കുക; മാറ്റത്തെ സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുക; പുതിയ സ്ഥിരത വീണ്ടും ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ അതിനെ മറികടന്ന് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുക—ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ചലനതത്വം.
സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിജയം ഏറ്റവും വലിയ സ്ഥാപനമായി മാറുന്നതിലല്ല; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ലോകത്തോടൊപ്പം സ്വയം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും സ്വന്തം അടിസ്ഥാന ലക്ഷ്യവും സാമൂഹിക പ്രസക്തിയും നിലനിർത്തുന്നതിലാണ്. ഇന്നത്തെ വിജയത്തെ നാളത്തെ മാറ്റത്തിനുള്ള അടിത്തറയാക്കി, ഇന്നത്തെ അറിവിനെ നാളത്തെ പുതിയ അറിവിന്റെ തുടക്കമാക്കി, ഇന്നത്തെ സംഘടനയെ നാളത്തെ കൂടുതൽ കഴിവുള്ള സംഘടനയാക്കി മാറ്റാൻ കഴിയുന്നിടത്താണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ സൃഷ്ടിശക്തി നിലനിൽക്കുന്നത്.
സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ചില അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും. ഇവ കർശനമായ ഗണിതനിയമങ്ങൾ എന്ന അർത്ഥത്തിലുള്ള നിയമങ്ങളല്ല; മറിച്ച് സങ്കീർണ്ണമായ സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകളുടെ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക തത്വങ്ങളാണ്. ഒരു സംരംഭം എങ്ങനെ ജനിക്കുന്നു, എങ്ങനെ വളരുന്നു, എങ്ങനെ പ്രതിസന്ധിയിലാകുന്നു, എങ്ങനെ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു, എങ്ങനെ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നിവ മനസ്സിലാക്കാൻ ഈ തത്വങ്ങൾ സഹായിക്കുന്നു.
ആദ്യത്തെ തത്വം ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള അനിവാര്യമായ പരസ്പരാശ്രിതത്വമാണ്. ഒരു സംരംഭത്തിന് ഏകീകരണം ഇല്ലാതെ നിലനിൽക്കാനാവില്ല. മൂലധനം, മനുഷ്യവിഭവം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഉൽപ്പാദനം, വിപണനം, വിതരണം എന്നിവ തമ്മിൽ ഏകോപനം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ വിയോജനം ഇല്ലാതെ അതിന് പരിണമിക്കാനും കഴിയില്ല. പുതിയ ആശയങ്ങൾ പഴയ രീതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യണം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പഴയ സാങ്കേതികവിദ്യയെ മാറ്റണം. പുതിയ ഉപഭോക്തൃആവശ്യങ്ങൾ പഴയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യണം. അതിനാൽ ഏകീകരണം സംരംഭത്തിന് നിലനിൽപ്പിന്റെ രൂപം നൽകുമ്പോൾ വിയോജനം അതിന് പരിണാമത്തിന്റെ ദിശ നൽകുന്നു.
രണ്ടാമത്തെ തത്വം ഏകീകരണത്തിന്റെ അമിതത്വം തന്നെ ഭാവിയിലെ വിയോജനത്തിന് കാരണമാകുന്നു എന്നതാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം വളരുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രവർത്തനരീതികൾ കൂടുതൽ ക്രമബദ്ധമാകും. നിയമങ്ങൾ, ചട്ടങ്ങൾ, അധികാരഘടനകൾ, നടപടിക്രമങ്ങൾ, നിലവാരങ്ങൾ എന്നിവ ശക്തമാകും. ഇവ ആദ്യം കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കും. എന്നാൽ കാലക്രമത്തിൽ അതേ ഘടനകൾ മാറ്റത്തെ തടയാൻ തുടങ്ങാം. തീരുമാനമെടുക്കൽ മന്ദഗതിയിലാകാം, പുതിയ ആശയങ്ങൾ നിരസിക്കപ്പെടാം, താഴത്തെ തലങ്ങളിലെ സൃഷ്ടിപരത കുറയാം. അപ്പോൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആന്തരിക ഏകീകരണം തന്നെ വിയോജനത്തിന്റെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതായത് സ്ഥിരതയുടെ വിജയം തന്നെ മാറ്റത്തിന്റെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
മൂന്നാമത്തെ തത്വം വിയോജനത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പരിധിയാണ്. എല്ലാ വിഘടനവും പുരോഗതിയല്ല. ഒരു സ്ഥാപനത്തിലെ എല്ലാ ഘടനകളും ഒരേസമയം തകർക്കുന്നത് നവീകരണമല്ല; അത് അരാജകതയായേക്കാം. പഴയ ഘടനയിൽ ഏത് ഘടകങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കണം, ഏത് ഘടകങ്ങൾ മാറ്റണം, ഏത് ഘടകങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കണം എന്ന തിരിച്ചറിവാണ് യഥാർത്ഥ സംരംഭകബുദ്ധി. അതിനാൽ സൃഷ്ടിപരമായ വിയോജനം നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത തകർച്ചയല്ല; പുതിയ ഏകീകരണത്തിന് ആവശ്യമായ അളവിലുള്ള ഘടനാപരമായ മാറ്റമാണ്.
നാലാമത്തെ തത്വം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവമാണ്. ഒരു സംരംഭത്തിൽ പലപ്പോഴും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായി തോന്നുന്ന ഘടകങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ചെലവ് കുറയ്ക്കണം, എന്നാൽ ഗുണനിലവാരം നിലനിർത്തണം. വേഗത്തിൽ വളരണം, എന്നാൽ സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ നഷ്ടപ്പെടരുത്. ജീവനക്കാർക്ക് സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകണം, എന്നാൽ സംഘടനാപരമായ ഏകോപനം നിലനിർത്തണം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കണം, എന്നാൽ അനാവശ്യ സാങ്കേതിക ആശ്രിതത്വം ഒഴിവാക്കണം. ഉപഭോക്താവിന്റെ ആവശ്യം നിറവേറ്റണം, എന്നാൽ ഉപഭോക്താവ് ആവശ്യപ്പെടാത്ത ഭാവിയിലെ ആവശ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കണം. ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല പരിഹാരം; അവയ്ക്കിടയിൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു പുതിയ ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. ഈ പുതിയ ഏകീകരണത്തിൽ നിന്ന് മുമ്പില്ലാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
അഞ്ചാമത്തെ തത്വം ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ വലിയ പരിവർത്തനങ്ങളായി മാറാം എന്നതാണ്. ഒരു ജീവനക്കാരന്റെ ചെറിയ ആശയം, ഒരു ഉപഭോക്താവിന്റെ ചെറിയ പരാതി, ഒരു സാങ്കേതികപരീക്ഷണത്തിലെ ചെറിയ കണ്ടെത്തൽ, ഒരു വിപണി മാറ്റത്തിലെ ചെറിയ സൂചന എന്നിവ ആദ്യം വലിയ പ്രാധാന്യമില്ലാത്തതായി തോന്നാം. എന്നാൽ ഇവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുകയും ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിലെത്തുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ മുഴുവൻ പ്രവർത്തനരീതിയെയും മാറ്റുന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കാം. അതിനാൽ ഒരു ദൂരദർശിയായ സംരംഭകൻ വലിയ സംഭവങ്ങൾ മാത്രം നിരീക്ഷിക്കരുത്; ചെറിയ വ്യതിയാനങ്ങളിലെ ഭാവിയിലെ വലിയ മാറ്റങ്ങളുടെ വിത്തുകളെയും തിരിച്ചറിയണം.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിലെ സൂക്ഷ്മസൂചനകളുടെ പ്രാധാന്യം. വിപണിയിൽ ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ വിൽപ്പന ചെറിയ തോതിൽ കുറയുന്നത്, ചില ഉപഭോക്താക്കൾ പുതിയൊരു രീതിയിലുള്ള സേവനം ആവശ്യപ്പെടുന്നത്, ജീവനക്കാർ ഒരു പഴയ നടപടിക്രമത്തെക്കുറിച്ച് ആവർത്തിച്ച് പരാതി പറയുന്നത്, ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയെക്കുറിച്ച് ചെറിയൊരു ഗവേഷണസംഘം നടത്തുന്ന പരീക്ഷണം എന്നിവ ഭാവിയിലെ വലിയ മാറ്റങ്ങളുടെ മുൻസൂചനകളായിരിക്കാം. വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഇവ അവഗണിക്കുന്നു, കാരണം നിലവിലെ വിജയത്തിന്റെ കണക്കുകൾ അവർക്കു മതിയായ സുരക്ഷിതത്വബോധം നൽകുന്നു. ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ ഇത്തരം സൂചനകളെ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിയുന്നതിനാലാണ് വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ മറികടക്കുന്നത്.
ആറാമത്തെ തത്വം വിവരത്തിന്റെ വേഗവും സംഘടനയുടെ പ്രതികരണവേഗവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ്. പുറംലോകത്തിൽ മാറ്റങ്ങൾ വളരെ വേഗത്തിൽ സംഭവിക്കുമ്പോൾ വിവരങ്ങൾ സ്ഥാപനത്തിനകത്ത് എത്തുകയും തീരുമാനങ്ങളായി മാറുകയും ചെയ്യുന്ന വേഗം കുറവാണെങ്കിൽ സംഘടന യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് പിന്നിലാകും. അതിനാൽ ആധുനിക സംരംഭത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ വിവരശേഖരണത്തിൽ മാത്രം അല്ല; വിവരത്തെ തീരുമാനമാക്കുന്നതിനുള്ള സമയദൈർഘ്യത്തിലും ആണ്. ഒരു സ്ഥാപനം പുറത്തുള്ള ലോകത്തെ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിയുകയും അതിനനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ പൊരുത്തപ്പെടൽശേഷി ഉയരും.
ഇവിടെ സംഘടനാപരമായ മന്ദത ഒരു പ്രധാന പ്രശ്നമായി ഉയരുന്നു. ഒരു ആശയം ഒരു ജീവനക്കാരനിൽ നിന്ന് മേലധികാരിയിലേക്ക്, അവിടെ നിന്ന് മറ്റൊരു വിഭാഗത്തിലേക്ക്, പിന്നെ ഭരണസമിതിയിലേക്ക്, ഒടുവിൽ തീരുമാനമായി താഴേക്ക് എത്തുമ്പോഴേക്കും വിപണിയിലെ സാഹചര്യം മാറിയേക്കാം. അധികാരത്തിന്റെ അമിത കേന്ദ്രീകരണം അതിനാൽ ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ ഏകീകരണം ശക്തിപ്പെടുത്തിയാലും മറ്റുചില ഘട്ടങ്ങളിൽ സംഘടനയുടെ പ്രതികരണശേഷി കുറയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ സങ്കീർണ്ണമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ആവശ്യമായ തീരുമാനങ്ങൾ കഴിയുന്നത്ര അനുയോജ്യമായ തലങ്ങളിൽ എടുക്കാൻ കഴിയുന്ന വിതരണാധിഷ്ഠിത തീരുമാനസംവിധാനം ആവശ്യമാണ്.
ഇത് അധികാരത്തിന്റെ പൂർണ്ണ വിഘടനം എന്നല്ല. മറിച്ച് കേന്ദ്ര ഏകീകരണവും പ്രാദേശിക സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക തുലനം എന്നതാണ്. സ്ഥാപനത്തിന് പൊതുവായ ലക്ഷ്യവും മൂല്യങ്ങളും നയങ്ങളും വേണം. എന്നാൽ അവയ്ക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംഘങ്ങൾക്ക് പ്രാദേശിക സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പരീക്ഷിക്കാനും തീരുമാനിക്കാനും കഴിയണം. ഇതിലൂടെ സ്ഥാപനം ഒരേസമയം ഏകീകൃതവും വഴക്കമുള്ളതുമായ ഒരു വ്യവസ്ഥയായി മാറുന്നു.
ഏഴാമത്തെ തത്വം അറിവിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും അറിവിന്റെ വ്യാപനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യമാണ്. വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ അറിവ് പലപ്പോഴും ചില വ്യക്തികളുടെയും വകുപ്പുകളുടെയും കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. ഇത് ചില മേഖലകളിൽ കാര്യക്ഷമത നൽകാം. എന്നാൽ അറിവ് സംഘടനയുടെ മുഴുവൻ ഭാഗങ്ങളിലേക്കും ഒഴുകുന്നില്ലെങ്കിൽ collective intelligence ദുർബലമാകും. അതിനാൽ അറിവ് ശേഖരിക്കുന്നതിനെക്കാൾ പ്രധാനമാണ് അറിവിന്റെ സ്വതന്ത്രമായ പ്രവാഹം. ഒരു ജീവനക്കാരൻ നേടിയ അറിവ് മറ്റൊരു വിഭാഗത്തിനും ലഭ്യമാകണം. ഒരു ഉപഭോക്താവിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച വിവരം ഉൽപ്പന്നവികസനസംഘത്തിനും എത്തണം. ഒരു പരാജയത്തിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച പാഠം മുഴുവൻ സ്ഥാപനവും പഠിക്കണം.
ഇവിടെ സംഘടനാപരമായ ഓർമ്മ വലിയ പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനം പഴയ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കണം; എന്നാൽ പഴയ അനുഭവങ്ങളുടെ തടവുകാരനാകരുത്. ഓർമ്മ ഇല്ലാത്ത സ്ഥാപനം ഒരേ തെറ്റുകൾ ആവർത്തിക്കും. എന്നാൽ ഓർമ്മയെ നിയമമാക്കി മാറ്റിയ സ്ഥാപനം പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളെ പഴയ കണ്ണാടിയിലൂടെ മാത്രം കാണും. അതിനാൽ സംഘടനാപരമായ ഓർമ്മയും സംഘടനാപരമായ മറവിയും രണ്ടും ആവശ്യമാണ്. എന്ത് ഓർക്കണം, എന്ത് ഉപേക്ഷിക്കണം എന്നതും ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്.
എട്ടാമത്തെ തത്വം അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കുകയും അനുഭവത്തെ മറികടക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. പരിചയം സംരംഭകന്റെ വലിയ സമ്പത്താണ്. എന്നാൽ പരിചയം ചിലപ്പോൾ മുൻവിധിയാകാം. “ഇത് മുമ്പ് പ്രവർത്തിച്ചിട്ടില്ല”, “ഞങ്ങൾ എപ്പോഴും ഇങ്ങനെ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്”, “ഈ വിപണി ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്” തുടങ്ങിയ ധാരണകൾ പുതിയ സാധ്യതകളെ തടയാം. അതിനാൽ അനുഭവത്തെ ആദരിക്കണം, എന്നാൽ അനുഭവത്തിന്റെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിയുകയും വേണം. അനുഭവം അറിവിന്റെ അടിത്തറയാണ്; അനുഭവത്തെ മറികടക്കാനുള്ള ധൈര്യം നവീകരണത്തിന്റെ അടിത്തറയാണ്.
ഒമ്പതാമത്തെ തത്വം പരീക്ഷണം വഴി അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്. ഭാവിയെക്കുറിച്ച് പൂർണ്ണമായ ഉറപ്പില്ലാത്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വലിയ തീരുമാനങ്ങൾ ഒരൊറ്റ ചാട്ടത്തിൽ എടുക്കുന്നതിനെക്കാൾ ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ സാധ്യതകൾ പരിശോധിക്കുന്നത് കൂടുതൽ യുക്തിസഹമാണ്. ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പന്നം ആദ്യം ചെറിയ വിപണിയിൽ അവതരിപ്പിക്കാം. ഒരു പുതിയ പ്രവർത്തനരീതി ഒരു ചെറിയ സംഘത്തിൽ പരീക്ഷിക്കാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പരിമിതമായ മേഖലയിൽ ഉപയോഗിച്ച് ഫലങ്ങൾ വിലയിരുത്താം. പരീക്ഷണത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ പുതിയ തീരുമാനങ്ങൾക്ക് അടിസ്ഥാനമാകാം. ഇതിലൂടെ പ്രവർത്തനം തന്നെ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന മാർഗമായി മാറുന്നു.
പത്താമത്തെ തത്വം പരാജയത്തെ അറിവാക്കി മാറ്റുക എന്നതാണ്. എല്ലാ പരാജയവും ഒരേ തരത്തിലുള്ളതല്ല. അശ്രദ്ധയും അഴിമതിയും കഴിവില്ലായ്മയും മൂലമുണ്ടാകുന്ന പരാജയം ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയമായി ആസൂത്രണം ചെയ്ത ഒരു പരീക്ഷണം പ്രതീക്ഷിച്ച ഫലം നൽകാതിരിക്കുക എന്നത് അറിവിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. എന്ത് പ്രവർത്തിച്ചില്ലെന്ന് അറിയുന്നതും ഭാവിയിലെ തീരുമാനങ്ങൾക്ക് വിലപ്പെട്ടതാണ്. അതിനാൽ പരാജയത്തെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന സംസ്കാരം പഠനത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. പരാജയത്തെ വിമർശനാത്മകമായി വിശകലനം ചെയ്ത് അതിൽ നിന്ന് പൊതുവായ പാഠങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്ന സംസ്കാരമാണ് സംഘടനയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നത്.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന സംഘടനയും തെറ്റുകൾ മറയ്ക്കുന്ന സംഘടനയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വളരെ വലുതാണ്. തെറ്റുകൾ മറയ്ക്കുന്നിടത്ത് യഥാർത്ഥ വിവരം നേതൃത്വത്തിലെത്തില്ല. പ്രശ്നങ്ങൾ വലുതാകുന്നതുവരെ മറഞ്ഞിരിക്കും. മറിച്ച് തെറ്റുകൾ സമയബന്ധിതമായി വെളിപ്പെടുത്തുകയും വിശകലനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത് സംഘടനയ്ക്ക് സ്വയം തിരുത്താനുള്ള കഴിവ് ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ സുതാര്യത ഒരു നൈതികഗുണം മാത്രമല്ല; അത് ഒരു സംഘടനാപരമായ പൊരുത്തപ്പെടൽശേഷി കൂടിയാണ്.
സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ മൂലധനവും തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത വൈരുദ്ധ്യത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടിവരും. ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ മൂലധനം അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ മൂലധനം സ്വയം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യരുടെ തൊഴിൽ, അറിവ്, സൃഷ്ടിപരത, സംഘടനാശേഷി, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് മൂലധനം ഉൽപ്പാദനശേഷിയായി മാറുന്നത്. അതേസമയം തൊഴിലാളിയുടെ കഴിവും അറിവും മൂലധനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംഘടന എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് വലിയ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
അതിനാൽ ആധുനിക സംരംഭത്തിൽ മൂലധനവും തൊഴിലും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത രീതിയിൽ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. അറിവാധിഷ്ഠിത സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ മൂല്യം പലപ്പോഴും അതിന്റെ യന്ത്രങ്ങളിലോ കെട്ടിടങ്ങളിലോ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല. ജീവനക്കാരുടെ അറിവ്, സൃഷ്ടിപരത, വിവരശേഷി, ഗവേഷണശേഷി, ബന്ധശേഷി എന്നിവ വലിയ മൂല്യമായി മാറുന്നു. ഇതോടെ തൊഴിലാളി വെറും ശാരീരിക തൊഴിൽ നൽകുന്ന വ്യക്തിയല്ല; അറിവും പുതുമയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ഒരു സംരംഭകന്റെ ആശയം വ്യക്തിപരമായതായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിനെ യാഥാർഥ്യമാക്കുന്നത് അനവധി മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനമാണ്. ഗവേഷകൻ, തൊഴിലാളി, സാങ്കേതികവിദഗ്ധൻ, വിതരണക്കാരൻ, ഉപഭോക്താവ്, അധ്യാപകൻ, ധനകാര്യസ്ഥാപനം, സർക്കാർ, സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യം—ഇവയെല്ലാം ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ പങ്കാളികളാണ്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സൃഷ്ടിശേഷി വ്യക്തിയിലും സമൂഹത്തിലും ഒരുപോലെ നിലനിൽക്കുന്നു.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ സംരംഭത്തിന്റെ ലാഭം മാത്രമല്ല, അതിന്റെ സാമൂഹിക മൂല്യസൃഷ്ടിയും പരിഗണിക്കേണ്ടതാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം എത്ര തൊഴിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, എത്ര അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു, എത്ര സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരം നൽകുന്നു, എത്ര വിഭവങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നു, എത്ര പുതിയ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു, സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി എത്ര ഉയർത്തുന്നു തുടങ്ങിയവയും അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സംഭാവനയുടെ ഭാഗമാണ്.
സംരംഭകത്വം സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ ഉള്ളിൽ മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. അത് സമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. പുതിയ ഗതാഗതരീതികൾ, ആശയവിനിമയ സംവിധാനങ്ങൾ, ആരോഗ്യസാങ്കേതികവിദ്യകൾ, വിദ്യാഭ്യാസരീതികൾ, ഭക്ഷ്യസംവിധാനങ്ങൾ, ഊർജസാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ രീതികളെ തന്നെ മാറ്റിയിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഒരു പുതിയ സംരംഭം പലപ്പോഴും ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പന്നം മാത്രമല്ല സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; അത് പുതിയ സാമൂഹിക പെരുമാറ്റങ്ങളും പുതിയ ബന്ധങ്ങളും പുതിയ ജീവിതരീതികളും സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ സംരംഭകന്റെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം കൂടുതൽ വലുതാകുന്നു. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സാമ്പത്തികമായി വിജയിച്ചാലും അത് സമൂഹത്തിൽ അസമത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ സാമൂഹിക ഫലത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യണം. ഒരു ഉൽപ്പന്നം വലിയ ലാഭം നൽകുന്നുവെങ്കിലും പരിസ്ഥിതിയെ ഗുരുതരമായി നശിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ ദീർഘകാല മൂല്യം സംശയാസ്പദമാണ്. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക വിജയം സാമൂഹിക വിജയവുമായി സ്വാഭാവികമായി ഒരുപോലെയല്ല. രണ്ടിനും ഇടയിൽ ഒരു പുതിയ ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇവിടെയാണ് സുസ്ഥിര സംരംഭകത്വം എന്ന ആശയം പ്രധാനമാകുന്നത്. പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ അമിതചൂഷണം, പരിസ്ഥിതിനാശം, മാലിന്യം, ജലക്ഷാമം, ഊർജപ്രശ്നം, കാലാവസ്ഥാമാറ്റം എന്നിവ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെയും സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെയും നിലനിൽപ്പിനെ ബാധിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭങ്ങൾ സാമ്പത്തിക ലാഭം മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കുന്നവയാകരുത്. സാമ്പത്തികം, സമൂഹം, പരിസ്ഥിതി എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ദീർഘകാല തുലനാവസ്ഥ സംരക്ഷിക്കുന്ന മാതൃകകളായിരിക്കണം.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച സംരംഭകത്വത്തിലെ ഏകീകരണ-വിയോജന ചലനത്തെ കൂടുതൽ വേഗത്തിലാക്കുകയാണ്. വിവരശേഖരണം, വിവരവിശകലനം, ഉപഭോക്തൃപഠനം, ഉൽപ്പന്നവികസനം, ഭാഷാപ്രവർത്തനം, രൂപകൽപ്പന, തീരുമാനസഹായം, സ്വയംപ്രവർത്തനം എന്നിവയിൽ കൃത്രിമബുദ്ധി വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇത് നിലവിലുള്ള പല തൊഴിൽരീതികളെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അതേസമയം പുതിയ തൊഴിൽരീതികൾക്കും പുതിയ അറിവുകൾക്കും പുതിയ സംരംഭകാവസരങ്ങൾക്കും വഴിയൊരുക്കുന്നു.
ഇവിടെ മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ മത്സരമായി മാത്രം കാണുന്നത് പരിമിതമായ സമീപനമാണ്. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്തയും യന്ത്രത്തിന്റെ വേഗത്തിലുള്ള വിവരസംസ്കരണശേഷിയും തമ്മിൽ പുതിയൊരു ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കാം. മനുഷ്യൻ ലക്ഷ്യം, മൂല്യബോധം, സന്ദർഭബോധം, നൈതികവിധി എന്നിവ നൽകുമ്പോൾ യന്ത്രം വിവരവിശകലനം, മാതൃകതിരിച്ചറിയൽ, ആവർത്തനപ്രവർത്തനം എന്നിവയിൽ സഹായിക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ മനുഷ്യബുദ്ധിയും കൃത്രിമബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള പുതിയ സഹജീവിതം ഒരു പ്രധാന സൃഷ്ടിശക്തിയായി മാറും.
എന്നാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയെ അന്ധമായി സ്വീകരിക്കുന്നതും അപകടകരമാണ്. യന്ത്രം നൽകുന്ന ഫലം ശരിയാണെന്ന് കരുതി മനുഷ്യന്റെ വിമർശനാത്മക ചിന്ത ഉപേക്ഷിച്ചാൽ പുതിയ തരത്തിലുള്ള പിഴവുകൾ ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന മനുഷ്യബോധവും മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനങ്ങളെ സഹായിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലുള്ള തുലനം ആവശ്യമാണ്. വീണ്ടും, പരിഹാരം സാങ്കേതികവിദ്യയെ സ്വീകരിക്കുകയോ നിരസിക്കുകയോ എന്ന ദ്വന്ദത്തിൽ അല്ല; മനുഷ്യശേഷിയെയും സാങ്കേതികശേഷിയെയും ഉയർന്ന തലത്തിൽ ഏകീകരിക്കുന്നതിലാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി ഒടുവിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയേക്കാളും മൂലധനത്തേക്കാളും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പരിണാമത്തോടാണ് ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. പഴയ സംരംഭകൻ പലപ്പോഴും വിപണിയിൽ നിലവിലുള്ള ആവശ്യം കണ്ടെത്തി അതിന് ഉൽപ്പന്നം നൽകുന്ന വ്യക്തിയായിരുന്നു. പുതിയ സംരംഭകൻ അതിനപ്പുറം പോകണം. നിലവിലുള്ള ആവശ്യങ്ങൾക്ക് പ്രതികരിക്കുന്നതോടൊപ്പം ഭാവിയിലെ ആവശ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും ചിലപ്പോൾ പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ തന്നെ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയണം.
ഇതിന് നിരീക്ഷണശേഷിയും സങ്കൽപ്പശേഷിയും ശാസ്ത്രീയചിന്തയും സാമൂഹികബോധവും നൈതികബോധവും ആവശ്യമാണ്. കണക്കുകൾ മാത്രം നോക്കുന്ന സംരംഭകന് മനുഷ്യരുടെ മാറുന്ന ബോധത്തെ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. അതുപോലെ വികാരവും സങ്കൽപ്പവും മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്ന സംരംഭകന് സാമ്പത്തിക യാഥാർഥ്യം കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ വിശകലനവും സൃഷ്ടിപരമായ സങ്കൽപ്പവും തമ്മിലുള്ള ഏകീകരണം ആവശ്യമാണ്.
യഥാർത്ഥ സംരംഭകൻ അതിനാൽ ഒരു വ്യാപാരി മാത്രമല്ല; സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിയുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ചിന്തകനും മാറ്റത്തെ പ്രവർത്തനമാക്കുന്ന ഒരു സൃഷ്ടാവുമാണ്. അവൻ നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും അതിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള ഭാവിസാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്നു. യാഥാർഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും അതിനെ മറികടക്കാനുള്ള ശ്രമം നടത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ ഇരട്ടപ്രക്രിയയിലാണ് സംരംഭകബോധത്തിന്റെ സവിശേഷത.
ഇതെല്ലാം ഒറ്റക്കെട്ടായി നോക്കുമ്പോൾ ഭാവിയിലെ സംരംഭത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ഒരു സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംരംഭം ആയിരിക്കും. അത്തരമൊരു സ്ഥാപനം ഒരു ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിക്കുകയും വിൽക്കുകയും ചെയ്ത് അവിടെ നിൽക്കുകയില്ല. അത് നിരന്തരം പഠിക്കും, നിരീക്ഷിക്കും, പരീക്ഷിക്കും, തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കും, പുതിയ അറിവ് സ്വീകരിക്കും, പഴയ അറിവിനെ ചോദ്യം ചെയ്യും, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളെ പരീക്ഷിക്കും, ഉപഭോക്താക്കളിൽ നിന്ന് പഠിക്കും, ജീവനക്കാരുടെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കും, സാമൂഹിക-പരിസ്ഥിതിക മാറ്റങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളും.
അത്തരം സ്ഥാപനത്തിൽ മാറ്റം ഒരു അടിയന്തരപ്രതികരണം ആയിരിക്കില്ല. മാറ്റം തന്നെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ജീവിതപ്രക്രിയയായിരിക്കും. സ്ഥാപനം സ്വയം ചോദിക്കും: നമ്മുടെ നിലവിലെ ഘടന ഇപ്പോഴും പ്രസക്തമാണോ? നമ്മുടെ ഉൽപ്പന്നം ഭാവിയിലും ആവശ്യമായിരിക്കുമോ? നമ്മുടെ ഉപഭോക്താക്കളുടെ ആവശ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ മാറുന്നു? പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ നമ്മുടെ പ്രവർത്തനരീതിയെ എങ്ങനെ മാറ്റും? നമ്മുടെ ജീവനക്കാരുടെ കഴിവുകൾ ഭാവിക്ക് മതിയാകുമോ? നമ്മുടെ സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതികവുമായ സ്വാധീനം എന്താണ്? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾ നിരന്തരം ചോദിക്കുന്ന സ്ഥാപനമാണ് സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നത്.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വം ഒരു ബിസിനസ് സ്ഥാപിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് വളരെ വലുതായ ഒരു ആശയമായി മാറുന്നു. അത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തികളാക്കി മാറ്റുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്. സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, മൂലധനവും തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരാശ്രിതത്വം, മനുഷ്യബുദ്ധിയും കൃത്രിമബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള പുതിയ ബന്ധം, ലാഭവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം, നിലവിലെ യാഥാർഥ്യവും ഭാവിസാധ്യതയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം—ഇവയെല്ലാം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിശാലമായ ഡയലക്ടിക്കൽ മേഖലയിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല ലക്ഷ്യം. അവയെ മനസ്സിലാക്കുകയും, അവയ്ക്കിടയിൽ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനാത്മക തുലനാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയും, അവയിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പുതിയ ഏകീകരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് ലക്ഷ്യം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി കൂടുതൽ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളിലല്ല; കൂടുതൽ പഠിക്കുന്ന, കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്ന, കൂടുതൽ സാമൂഹികബോധമുള്ള, കൂടുതൽ സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളിലാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ ദർശനം: സംരംഭം ഒരു സ്ഥിരമായ ഘടനയല്ല; നിരന്തരം സ്വയം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ നിലനിൽപ്പ് ഏകീകരണത്തിൽ നിന്നാണ്; അതിന്റെ പരിണാമം വിയോജനത്തിൽ നിന്നാണ്; അതിന്റെ നവീകരണം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്നാണ്; അതിന്റെ ഭാവി ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ സാധ്യതകളിലാണ്. ഇന്നത്തെ സംരംഭം നാളത്തെ സംരംഭത്തിന്റെ മാതൃകയാകേണ്ടതില്ല. മറിച്ച്, ഇന്നത്തെ സംരംഭം നാളത്തെ സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിനുള്ള ശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ജീവന്ത സംവിധാനമായിരിക്കണം.
അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സംരംഭകത്വം ഒരു സ്ഥാപനം ആരംഭിക്കുന്നതല്ല; ഒരു സ്ഥാപനം നിരന്തരം പുനർസൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശേഷി സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. ಸ್ಥിരതയെ മാറ്റത്തിന്റെ ശത്രുവായി കാണാതെയും മാറ്റത്തെ സ്ഥിരതയുടെ ശത്രുവായി കാണാതെയും, രണ്ടിനെയും ഒരേ ചലനാത്മക പ്രക്രിയയുടെ പരസ്പരപൂരക ശക്തികളായി കാണുമ്പോഴാണ് സംരംഭകത്വം അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പരിണാമഘട്ടത്തിലെത്തുന്നത്.
ഇതുതന്നെയാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സാരം: നിലനിൽക്കാൻ ഏകീകരിക്കുക; വളരാൻ വിയോജിക്കുക; മാറാൻ പഠിക്കുക; പഠിച്ചതിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുക; പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച ഘടനയെ വീണ്ടും ചോദ്യം ചെയ്യുക; ഓരോ വൈരുദ്ധ്യത്തിൽ നിന്നും ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പുതിയ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുക. ഈ അനന്തമായ ചലനത്തിലാണ് സംരംഭത്തിന്റെ ജീവനും വളർച്ചയും ഭാവിയും നിലനിൽക്കുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ഒരു സംരംഭം ഒരൊറ്റ തലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സാമ്പത്തിക ഘടകമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകും. അത് പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്ന നിരവധി ക്വാണ്ടം പാളികളാൽ നിർമ്മിതമായ ഒരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയാണ്. വ്യക്തിയുടെ ബോധവും സൃഷ്ടിപരതയും ഒരു പാളിയാണ്. മനുഷ്യബന്ധങ്ങളും തൊഴിൽബന്ധങ്ങളും മറ്റൊരു പാളിയാണ്. സംഘടനയും നേതൃത്വവും മറ്റൊരു പാളിയാണ്. ഉൽപ്പാദനവും സാങ്കേതികവിദ്യയും മറ്റൊരു പാളിയാണ്. വിപണിയും സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളും മറ്റൊരു പാളിയാണ്. നിയമവും രാഷ്ട്രീയവും സംസ്കാരവും പരിസ്ഥിതിയും അതിനപ്പുറമുള്ള പാളികളാണ്. ഈ പാളികൾ വേർതിരിഞ്ഞ് പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ഓരോ പാളിയിലുമുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ മറ്റുപാളികളിലേക്ക് പകരുകയും അവിടെ പുതിയ പ്രതികരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഒരു സംരംഭകന്റെ ആശയത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന ചെറിയ മാറ്റം പോലും പിന്നീട് ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. ഉൽപ്പന്നത്തിലെ മാറ്റം ഉപഭോക്താവിന്റെ പെരുമാറ്റത്തെ മാറ്റാം. ഉപഭോക്തൃമാറ്റം വിപണിയിലെ ആവശ്യത്തെ മാറ്റും. വിപണിയിലെ മാറ്റം ഉൽപ്പാദനരീതിയെ മാറ്റും. ഉൽപ്പാദനത്തിലെ മാറ്റം തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവാവശ്യകതയെ മാറ്റും. പുതിയ തൊഴിൽകഴിവുകൾ വിദ്യാഭ്യാസരംഗത്ത് പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. വിദ്യാഭ്യാസമാറ്റം വീണ്ടും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യക്കും പുതിയ സംരംഭങ്ങൾക്കും വഴിയൊരുക്കും. ഇങ്ങനെ ഒരു പാളിയിലെ മാറ്റം മറ്റൊരു പാളിയിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച് വീണ്ടും ആദ്യപാളിയിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തുന്ന പ്രതികരണചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു സംരംഭത്തെ അതിന്റെ സാമ്പത്തിക കണക്കുകളിൽ മാത്രം ഒതുക്കി വിലയിരുത്തുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തെ വളരെ ചുരുക്കിക്കാണുന്നതാണ്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ വരുമാനം വർധിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ജീവനക്കാരുടെ കഴിവുകൾ ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയോ ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം കുറയുകയോ പരിസ്ഥിതിനാശം വർധിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നുണ്ടെങ്കിൽ അതിന്റെ പുറമേയുള്ള വളർച്ചയ്ക്കുള്ളിൽ ഭാവിയിലെ ദൗർബല്യങ്ങൾ വളർന്നുകൊണ്ടിരിക്കാം. മറുവശത്ത്, ഇപ്പോൾ വലിയ ലാഭമില്ലാത്ത ഒരു സ്ഥാപനം അറിവിലും സാങ്കേതികവിദ്യയിലും മനുഷ്യവിഭവശേഷിയിലും ശക്തമായ അടിത്തറ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ ഭാവിയിൽ വലിയ വളർച്ചയ്ക്കുള്ള സാഹചര്യങ്ങൾ അതിനകത്ത് രൂപപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കാം.
അതുകൊണ്ട് ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയും ഭാവിയിലെ സാധ്യതയും ഒരേ സമയത്ത് കാണാനുള്ള കഴിവാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രത്യേകത. നിലവിലുള്ള കണക്കുകൾ മാത്രം നോക്കാതെ അവയുടെ പിന്നിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ചലനങ്ങളെ തിരിച്ചറിയണം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ശക്തി ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; ബന്ധങ്ങളിലൂടെ പ്രകടമാകുന്ന ഒരു പ്രവർത്തനശേഷിയാണ്. ഇതേ രീതിയിൽ സംരംഭകത്വത്തിലും മൂലധനം, അറിവ്, മനുഷ്യശേഷി, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ സ്വതന്ത്രമായി വലിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. അവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് അവയുടെ പ്രവർത്തനശേഷി ഉയരുന്നത്.
ഒരു കോടിയോളം രൂപയുടെ മൂലധനം ഒരു ബാങ്ക് അക്കൗണ്ടിൽ നിശ്ചലമായി കിടക്കുമ്പോൾ അതിന് ഒരു സാധ്യത മാത്രമേയുള്ളൂ. അതേ മൂലധനം ഗവേഷണം, മനുഷ്യവിഭവം, ഉൽപ്പാദനം, വിപണി എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ അത് യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തിക ശക്തിയായി മാറുന്നു. അതുപോലെ ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ അറിവ് ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ ഒരു സാധ്യതയാണ്. അത് സാങ്കേതികവിദ്യയുമായും വ്യവസായവുമായും വിപണിയുമായും ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് പുതിയ ഉൽപ്പന്നമോ സേവനമോ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ പ്രധാന ചുമതല വിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കുക എന്നതിലുപരി വിഭവങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. വ്യത്യസ്ത മേഖലകളിൽ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന കഴിവുകളെയും അറിവുകളെയും വിഭവങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് കൊണ്ടുവന്ന് മുമ്പില്ലാത്ത മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോഴാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സൃഷ്ടിശേഷി പ്രകടമാകുന്നത്.
ഇതിലൂടെ ഒരു പ്രധാന സത്യം വ്യക്തമാകുന്നു: വലിയ വിഭവശേഖരം ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്നില്ല വലിയ സംരംഭത്തിന്. ചിലപ്പോൾ വളരെ പരിമിതമായ വിഭവങ്ങൾ തമ്മിൽ സൃഷ്ടിപരമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയുന്ന കഴിവാണ് വലിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വിഭവങ്ങളുടെ അളവിനേക്കാൾ അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം നിർണായകമാണ്.
ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ മൂല്യം അതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ മൂല്യങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടമല്ല. അതിന്റെ രൂപകൽപ്പന, ഉപയോഗപ്രയോജനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം, ബ്രാൻഡ്, ലഭ്യത, സേവനം, സാമൂഹികപ്രതിച്ഛായ തുടങ്ങിയ നിരവധി ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഒരു സാധാരണ വസ്തുവിനെ പുതിയ രൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ചിലപ്പോൾ അതിന്റെ വിപണിമൂല്യം പലമടങ്ങ് ഉയർത്താം. ഇവിടെ ഭൗതികവസ്തുവിന്റെ അളവിൽ വലിയ മാറ്റമില്ലെങ്കിലും അതിന്റെ ബന്ധപരമായ ഘടന മാറിയിരിക്കുന്നു. ഉപഭോക്താവിന്റെ ബോധത്തിൽ അതിന് ലഭിക്കുന്ന അർത്ഥം മാറുന്നു. അതിനാൽ മൂല്യം പലപ്പോഴും വസ്തുവിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നതല്ല; വസ്തുവും മനുഷ്യനും സമൂഹവും വിപണിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് മൂല്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു സംരംഭകൻ “എന്താണ് നാം നിർമ്മിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ആർക്കുവേണ്ടിയാണ് നിർമ്മിക്കുന്നത്?”, “എന്ത് പ്രശ്നമാണ് പരിഹരിക്കുന്നത്?”, “ഉപഭോക്താവിന്റെ ജീവിതത്തിൽ എന്ത് മാറ്റമാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്?”, “സമൂഹത്തിൽ എന്ത് പുതിയ ബന്ധമാണ് ഉണ്ടാക്കുന്നത്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ചോദിക്കണം.
പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തികചിന്തയിൽ ആവശ്യവും വിതരണവും പലപ്പോഴും വിപണിയിലെ രണ്ടു വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ അവ പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തികളായും കാണാം. നിലവിലുള്ള ആവശ്യം ഉൽപ്പാദനത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ ഉൽപ്പന്നവും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
മൊബൈൽ ആശയവിനിമയത്തിന്റെ വ്യാപനം ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഒരു കാലത്ത് മനുഷ്യർക്ക് ആവശ്യമായിരുന്നുവെന്ന് പോലും കരുതാത്ത നിരവധി സേവനങ്ങൾ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വ്യാപനത്തോടെ അനിവാര്യങ്ങളായി മാറി. അതായത് വിപണി നിലവിലുള്ള ആവശ്യങ്ങളെ മാത്രം നിറവേറ്റുന്നില്ല; പുതിയ ആവശ്യങ്ങളെ തന്നെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇവിടെ സംരംഭകൻ ഒരു ആവശ്യത്തിന്റെ പ്രതികരണക്കാരൻ മാത്രമല്ല. ചിലപ്പോൾ അവൻ പുതിയ ആവശ്യങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവുമാണ്. എന്നാൽ ഈ സൃഷ്ടിശേഷിക്ക് സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. മനുഷ്യരുടെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യങ്ങളെ ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവരുന്നതും കൃത്രിമമായ ഉപഭോഗാഭിലാഷങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. അതിനാൽ വിപണിയുടെ വളർച്ചയും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതിയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ സമയത്തിന്റെ പങ്ക് സാധാരണയായി വേണ്ടത്ര പരിഗണിക്കപ്പെടാറില്ല. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യത്തിൽ ഒരേ ആശയത്തിന് വ്യത്യസ്ത സമയങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കും. സാങ്കേതികവിദ്യ തയ്യാറായിരിക്കാം, പക്ഷേ വിപണി തയ്യാറായിരിക്കില്ല. വിപണി തയ്യാറായിരിക്കാം, പക്ഷേ ആവശ്യമായ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം ഉണ്ടായിരിക്കില്ല. ഉപഭോക്താക്കൾ തയ്യാറായിരിക്കാം, പക്ഷേ നിയമവ്യവസ്ഥ അനുവദിക്കില്ല. ചിലപ്പോൾ ഈ ഘടകങ്ങളെല്ലാം ഒരേ സമയത്ത് ഒത്തുചേരുമ്പോഴാണ് ഒരു പുതിയ സംരംഭാവസരം പെട്ടെന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇത് ഒരു സമയപരമായ ഏകീകരണം ആയി കാണാം. വിവിധ ക്വാണ്ടം പാളികളിലെ അവസ്ഥകൾ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിൽ അനുകൂലമായി ഒത്തുചേരുമ്പോൾ മുമ്പ് അസാധ്യമായിരുന്ന ഒരു സംരംഭം പെട്ടെന്ന് സാധ്യമാകുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ കഴിവ് അവസരം തിരിച്ചറിയുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; അവസരത്തിന് അനുയോജ്യമായ സമയം തിരിച്ചറിയുന്നതിലും ആണ്.
വളരെ നേരത്തെ പ്രവേശിക്കുന്നത് അപകടകരമായേക്കാം. വളരെ വൈകി പ്രവേശിക്കുന്നതും അപകടകരമാണ്. ശരിയായ സമയം കണ്ടെത്താനുള്ള കഴിവ് വിപണി നിരീക്ഷണവും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പക്വതയും ഉപഭോക്തൃസന്നദ്ധതയും സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങളും സാമൂഹികമാറ്റങ്ങളും ഒരുമിച്ച് വിലയിരുത്തുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ ലഭിക്കൂ.
ഇന്നത്തെ സംരംഭം പ്രാദേശികവും ആഗോളവുമായ ശക്തികളുടെ സംഗമസ്ഥാനത്താണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഒരു ചെറിയ ഗ്രാമത്തിലോ നഗരത്തിലോ ആരംഭിച്ച സംരംഭം പോലും ആഗോള സാങ്കേതികവിദ്യയും ആഗോള വിപണിയും ആഗോള മൂലധനവും ഉപയോഗിക്കാം. അതേസമയം പ്രാദേശിക സംസ്കാരം, പ്രാദേശിക ആവശ്യങ്ങൾ, പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങൾ, പ്രാദേശിക അറിവ് എന്നിവ അതിന്റെ പ്രധാന ശക്തികളായിരിക്കാം.
ഇവിടെ പ്രാദേശികതയും ആഗോളതയും തമ്മിൽ വിരോധമുണ്ടെന്നു കരുതേണ്ടതില്ല. ശരിയായ ബന്ധത്തിൽ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്താം. പ്രാദേശിക അറിവിനെ ആഗോള സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. പ്രാദേശിക ഉൽപ്പന്നത്തെ ആഗോള വിപണിയിലേക്ക് എത്തിക്കാം. ആഗോള അറിവിനെ പ്രാദേശിക പ്രശ്നപരിഹാരത്തിനായി ഉപയോഗിക്കാം.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രാദേശിക-ആഗോള ഏകീകരണം. ആഗോളവൽക്കരണം പ്രാദേശികതയെ ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതില്ല; പ്രാദേശികതയെ പുതിയ രീതിയിൽ ആഗോളബന്ധങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനും കഴിയും.
ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി സാധാരണ സമയങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, പ്രതിസന്ധികളിലാണ് തെളിയുന്നത്. സാമ്പത്തിക മാന്ദ്യം, പെട്ടെന്നുള്ള വിപണി ഇടിവ്, വിതരണശൃംഖലയുടെ തകർച്ച, പുതിയ നിയമം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പെട്ടെന്നുള്ള മാറ്റം, പ്രകൃതിദുരന്തം തുടങ്ങിയവ നിലവിലുള്ള സംഘടനാപരമായ ഏകീകരണത്തെ തകർക്കാം.
എന്നാൽ പ്രതിസന്ധി സ്വയം ഒരു പരാജയമല്ല. പഴയ ഘടന പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ലെന്ന് വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ഘട്ടമാണ് പ്രതിസന്ധി. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയെ ശരിയായി വായിച്ചാൽ അത് സ്ഥാപനത്തിന്റെ ദൗർബല്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു നിർണായക അറിവുഘട്ടമായി മാറുന്നു.
പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം പഴയ നിലയിലേക്ക് മടങ്ങാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് എല്ലായ്പ്പോഴും ശരിയല്ല. പ്രതിസന്ധി എന്തുകൊണ്ടാണ് ഉണ്ടായത് എന്ന് അന്വേഷിക്കണം. പഴയ ഘടനയിൽ എന്താണ് തകരാറിലായത്? ഏത് ആശ്രിതത്വമാണ് അപകടകരമായത്? ഏത് തീരുമാനരീതിയാണ് മന്ദഗതിയിലായത്? ഏത് കഴിവാണ് കുറവായത്? ഏത് പുതിയ സാധ്യതയാണ് പ്രതിസന്ധി തുറന്നുകാട്ടിയത്? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങളിൽ നിന്നാണ് പുനർനിർമ്മാണത്തിന്റെ വഴി തുറക്കുന്നത്.
പുറത്തുനിന്നുള്ള ശക്തികൾ മാത്രമല്ല ഒരു സംരംഭത്തെ മാറ്റുന്നത്. സ്ഥാപനത്തിനകത്തും നിരന്തരം വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഉടമസ്ഥതയും തൊഴിലാളികളും തമ്മിലുള്ള താൽപര്യങ്ങൾ, നേതൃത്വവും സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, വേഗത്തിലുള്ള വളർച്ചയും ഗുണനിലവാരവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, ചെലവുകുറയ്ക്കലും മനുഷ്യവിഭവ നിക്ഷേപവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം, കേന്ദ്രനിയന്ത്രണവും പ്രാദേശിക തീരുമാനശേഷിയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം എന്നിവ ഇതിൽപ്പെടുന്നു.
ഇവയെല്ലാം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട പ്രശ്നങ്ങളായി മാത്രം കാണുന്നത് സ്ഥാപനത്തെ യാന്ത്രികമാക്കും. പലപ്പോഴും ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാണ് പുതിയ നയങ്ങളുടെ ജനനത്തിന് കാരണമാകുന്നത്. ഉദാഹരണത്തിന്, ജീവനക്കാർക്ക് കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത, അധികാരവിതരണത്തിന്റെ പുതിയ മാതൃകകൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ഗുണനിലവാരവും ചെലവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പുതിയ ഉൽപ്പാദനസാങ്കേതികവിദ്യകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കാം. വേഗത്തിലുള്ള വളർച്ചയും സാമ്പത്തിക സുരക്ഷയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പുതിയ ഘട്ടാധിഷ്ഠിത വളർച്ചാനയത്തിന് കാരണമാകാം. അതിനാൽ വൈരുദ്ധ്യം സംഘടനയുടെ രോഗലക്ഷണം മാത്രമല്ല; സംഘടനയുടെ പരിണാമശക്തിയുമാണ്.
ഒരു സ്ഥാപനത്തെ നിലനിർത്തുന്ന ചില ശക്തികൾ കണക്കുകളിൽ നേരിട്ട് കാണാനാവില്ല. വിശ്വാസം, പരസ്പര ബഹുമാനം, നീതിബോധം, പങ്കിട്ട ലക്ഷ്യം, സുതാര്യത, ഉത്തരവാദിത്വം, പഠിക്കാനുള്ള മനോഭാവം തുടങ്ങിയവ അത്തരത്തിലുള്ള അദൃശ്യ ഏകീകരണശക്തികളാണ്.
ഒരു സ്ഥാപനം വലിയ സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുള്ളതായിരിക്കാം. എന്നാൽ ജീവനക്കാർക്ക് നേതൃത്വത്തിൽ വിശ്വാസമില്ലെങ്കിൽ സംഘടനയുടെ ആഭ്യന്തര ഏകീകരണം ദുർബലമാകും. മറുവശത്ത് സാമ്പത്തികമായി പരിമിതമായ ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ പരസ്പരവിശ്വാസവും പങ്കിട്ട ലക്ഷ്യവും ശക്തമാണെങ്കിൽ അതിന് പ്രതിസന്ധികളെ കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായി നേരിടാൻ കഴിയും.
അതുകൊണ്ട് സംഘടനാ സംസ്കാരം ഒരു അലങ്കാരവിഷയമല്ല. അത് സ്ഥാപനത്തിന്റെ അദൃശ്യ പ്രവർത്തനഘടനയാണ്. രേഖകളിൽ എഴുതിയ നിയമങ്ങൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ പുറംഘടനയായിരിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന മൂല്യങ്ങളും വിശ്വാസങ്ങളും അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയാണ്.
ഒരു സംഘടനയിൽ വിവരങ്ങൾ മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് മാത്രം ഒഴുകുന്നുവെങ്കിൽ നേതൃത്വം യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകാം. താഴെയുള്ള തലങ്ങളിൽ പ്രശ്നങ്ങൾ ആദ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടും. ഉപഭോക്താവിന്റെ പരാതി ആദ്യം അറിയുന്നത് വിൽപ്പനക്കാരനായിരിക്കാം. ഉൽപ്പാദനത്തിലെ തകരാർ ആദ്യം കാണുന്നത് തൊഴിലാളിയായിരിക്കാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാധ്യത ആദ്യം തിരിച്ചറിയുന്നത് ഒരു യുവ സാങ്കേതികപ്രവർത്തകനായിരിക്കാം.
ഈ അറിവുകൾ നേതൃത്വത്തിലെത്താൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ collective intelligence നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ താഴെ നിന്ന് മുകളിലേക്കുള്ള വിവരപ്രവാഹവും മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്കുള്ള ദിശാബോധവും ഒരുപോലെ ആവശ്യമാണ്.
വിശ്വാസം ഈ പ്രവാഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്. തെറ്റായ വിവരം പറഞ്ഞാൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെടുമെന്ന ഭയം ഉള്ളിടത്ത് ആളുകൾ പ്രശ്നങ്ങൾ മറയ്ക്കും. പ്രശ്നങ്ങൾ മറയ്ക്കുന്ന സംഘടനയ്ക്ക് യാഥാർഥ്യം അറിയില്ല. യാഥാർഥ്യം അറിയാത്ത സംഘടനയ്ക്ക് ശരിയായ തീരുമാനമെടുക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ വിശ്വാസം ഒരു മാനസിക ഗുണം മാത്രമല്ല; അത് തീരുമാനങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരം നിർണ്ണയിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക-സംഘടനാപരമായ ശക്തിയാണ്.
ലാഭം സംരംഭത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രേരകശക്തിയാണെങ്കിലും ലാഭം മാത്രം സംരംഭത്തിന്റെ പരമലക്ഷ്യമാകുമ്പോൾ പല വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാം. ഉപഭോക്താവിന്റെ താൽപര്യവും ലാഭവും തമ്മിൽ, തൊഴിലാളിയുടെ അവകാശവും ചെലവുകുറയ്ക്കലും തമ്മിൽ, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണവും ഉൽപ്പാദനവിപുലീകരണവും തമ്മിൽ സംഘർഷങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം.
നൈതികത ഇവിടെ പുറമേ നിന്ന് ചുമത്തുന്ന ഒരു നിയന്ത്രണമെന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. ദീർഘകാല സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ആഭ്യന്തര ഏകീകരണത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് അതിനെ കാണേണ്ടത്. വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെട്ട ബ്രാൻഡിന് ഉപഭോക്താക്കളെ നിലനിർത്താൻ ബുദ്ധിമുട്ടാകും. തൊഴിലാളികളെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്ന സ്ഥാപനത്തിന് കഴിവുള്ള മനുഷ്യരെ ദീർഘകാലം നിലനിർത്താൻ കഴിയില്ല. പരിസ്ഥിതിയെ നശിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനം നിയമപരമായും സാമൂഹികമായും ഭാവിയിൽ വലിയ ചെലവുകൾ നേരിടാം. അതുകൊണ്ട് നൈതികതയും സാമ്പത്തിക നിലനിൽപ്പും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളല്ല; ശരിയായ സാഹചര്യത്തിൽ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഏകീകരണശക്തികളാണ്.
ഒരു സംരംഭം സ്വകാര്യലാഭം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ പ്രവർത്തനം പൊതുസമൂഹത്തിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു. തൊഴിൽ, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ, സേവനം, ഉൽപ്പാദനം, നികുതി, അറിവ്, അടിസ്ഥാനസൗകര്യവികസനം തുടങ്ങിയ വഴികളിലൂടെ സംരംഭം പൊതുമൂല്യവും സൃഷ്ടിക്കാം.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തെ “സ്വകാര്യലാഭം പരമാവധി വർധിപ്പിക്കൽ” എന്ന ഒറ്റ അളവുകോലിൽ കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. സ്വകാര്യ മൂല്യവും സാമൂഹിക മൂല്യവും തമ്മിലുള്ള ആരോഗ്യകരമായ ഏകീകരണം ദീർഘകാലത്തിൽ കൂടുതൽ സ്ഥിരതയുള്ള സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കും.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വം സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറുന്നു. സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയ്ക്ക് പുതിയ രീതിയിലുള്ള പരിഹാരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ, സഹകരണസംരംഭങ്ങൾ, സമൂഹാധിഷ്ഠിത ഉൽപ്പാദനരീതികൾ എന്നിവയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു.
ഒരു സ്ഥാപനം Learning Organisation ആകുമ്പോൾ അത് അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്നു. Adaptive Organisation ആകുമ്പോൾ അത് പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളോട് വേഗത്തിൽ പ്രതികരിക്കുന്നു. എന്നാൽ Self-renewing Organisation അതിനപ്പുറം പോകുന്നു. അത് സ്വന്തം ഭാവിയെ സ്വയം രൂപപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
അത്തരം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് മൂന്ന് കഴിവുകൾ ഒരുമിച്ച് ഉണ്ടായിരിക്കണം. ഒന്നാമത് സ്വയംനിരീക്ഷണം—നമ്മൾ ഇപ്പോൾ എവിടെയാണ് എന്ന് തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ്. രണ്ടാമത് സ്വയംവിമർശനം—നമ്മുടെ നിലവിലെ രീതികളിലെ പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ്. മൂന്നാമത് സ്വയംപുനഃസംഘടന—തിരിച്ചറിഞ്ഞ പരിമിതികളെ മറികടക്കാൻ സ്വന്തം ഘടനയും പ്രവർത്തനരീതിയും മാറ്റാനുള്ള കഴിവ്. ഇവ മൂന്നും ഒരുമിച്ചാണ് സ്വയംപുനർനവീകരണം സാധ്യമാക്കുന്നത്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ചോദ്യം “നാം എങ്ങനെ വളരും?” എന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴമുള്ള ചോദ്യം “നാം എങ്ങനെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും വളരാൻ കഴിയും?” എന്നതാണ്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സംരംഭകത്വത്തിലേക്കുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന. വളർച്ചയെ ഒരു അളവിന്റെ വർധനയായി മാത്രം കാണാതെ സംഘടനാപരമായ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമായി കാണുന്നു. കൂടുതൽ ജീവനക്കാർ, കൂടുതൽ പണം, കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ, കൂടുതൽ വിപണി എന്നിവ അളവിലെ വളർച്ചയാണ്. എന്നാൽ പുതിയ അറിവ്, പുതിയ സംഘടനാശേഷി, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ, പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പുതിയ തീരുമാനശേഷി, പുതിയ സൃഷ്ടിപരത എന്നിവയുടെ ഉദ്ഭവം ഗുണപരമായ വളർച്ചയാണ്.
അളവിലെ വളർച്ച ഒരു പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ ഗുണപരമായ മാറ്റം അനിവാര്യമാകാം. ചെറിയൊരു കുടുംബവ്യാപാരം വലിയ സ്ഥാപനമാകുമ്പോൾ പഴയ കുടുംബാധിഷ്ഠിത തീരുമാനരീതി മതിയാകില്ല. ചെറിയ സംഘത്തിന് അനുയോജ്യമായ ആശയവിനിമയരീതി വലിയ സംഘടനയിൽ പരാജയപ്പെടാം. അതിനാൽ വളർച്ചയോടൊപ്പം സംഘടനയുടെ ഗുണവും മാറണം.
അളവിലെ മാറ്റം ഗുണത്തിലെ മാറ്റത്തിന് കാരണമാകുന്നു; ഗുണത്തിലെ മാറ്റം വീണ്ടും പുതിയ അളവിലുള്ള വളർച്ചയ്ക്ക് സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനമാണ്.
അവസാനം, സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ വിജയകഥയായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ സാമൂഹികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ ആഴം കുറയ്ക്കുന്നു. സംരംഭകത്വം വ്യക്തിയും സമൂഹവും, മൂലധനവും തൊഴിലും, സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യനും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, പ്രാദേശികതയും ആഗോളതയും, ലാഭവും സാമൂഹികമൂല്യവും, അറിവും പ്രവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്.
ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് പുതിയ സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. സാധ്യത പ്രവർത്തനമായി മാറുന്നു. പ്രവർത്തനം പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ അറിവ് നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഘടന മാറുന്നു. പുതിയ ഘടന പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ ചക്രം ഒരിക്കലും അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം ഒരു ലക്ഷ്യസ്ഥാനമല്ല; ഒരു നിരന്തര പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്.
ഒരു സംരംഭം നിലനിൽക്കേണ്ടതുണ്ട്—അതിനായി ഏകീകരണം വേണം. അത് വളരേണ്ടതുണ്ട്—അതിനായി വിയോജനം വേണം. അത് പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്—അതിനായി അനുഭവവും വിമർശനവും വേണം. അത് മാറേണ്ടതുണ്ട്—അതിനായി പരീക്ഷണം വേണം. അത് ഭാവിയിലേക്ക് നീങ്ങേണ്ടതുണ്ട്—അതിനായി സങ്കൽപ്പശേഷി വേണം. ഒടുവിൽ, സ്വന്തം ഇന്നത്തെ രൂപത്തെ മറികടന്ന് നാളത്തെ പുതിയ രൂപം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതുണ്ട്—അതിനായി സ്വയംപുനർനവീകരണശേഷി വേണം.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ ദർശനം: സംരംഭം സ്വയം നിലനിർത്തുന്ന ഒരു ഘടന മാത്രമല്ല; സ്വയം മാറ്റുകയും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും സ്വയം പുതുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ജീവന്ത സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയാണ്.
സംരംഭകത്വത്തെ വ്യക്തിയുടെ ധൈര്യത്തിന്റെയും ബുദ്ധിയുടെയും വിജയത്തിന്റെയും കഥയായി മാത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്ന പതിവ് സമീപനം അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ ആശയം നിർണായകമായിരിക്കാം. എന്നാൽ ആ ആശയം യാഥാർഥ്യമാകുന്നത് വ്യക്തിയുടെ ഒറ്റപ്പെട്ട കഴിവിലൂടെ അല്ല. അറിവ്, തൊഴിൽ, മൂലധനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, വിപണി, നിയമവ്യവസ്ഥ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം വ്യക്തിപരമായ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെയും കൂട്ടായ സാമൂഹികശേഷിയുടെയും സംഗമമാണ്.
ഒരു സംരംഭകൻ ഒരു ആശയം കണ്ടെത്തുമ്പോൾ ആ ആശയം പൂർണ്ണമായ രൂപത്തിൽ അവന്റെ ബോധത്തിൽ ജനിക്കുന്നില്ല. അവന്റെ മുൻപരിചയം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സാങ്കേതിക അറിവ്, വിപണിയെക്കുറിച്ചുള്ള നിരീക്ഷണം, മറ്റുള്ളവരുടെ ആശയങ്ങൾ, സമൂഹത്തിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ദീർഘകാല പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് അത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരത പോലും സാമൂഹികമായി രൂപപ്പെട്ട ഒരു ശക്തിയാണ്.
ഇവിടെ വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ രണ്ടു അസ്തിത്വങ്ങളായി കാണേണ്ടതില്ല. വ്യക്തി സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നവുമാണ്; അതേസമയം സമൂഹത്തെ മാറ്റാനുള്ള ശക്തിയുമാണ്. സംരംഭകനും ഇതേ രീതിയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സമൂഹത്തിലെ നിലവിലുള്ള ആവശ്യങ്ങളിൽ നിന്നും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്നും അവസരങ്ങൾ കണ്ടെത്തി, അവയെ പുതിയ രൂപത്തിൽ സമൂഹത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊടുക്കുന്നു.
സംരംഭകന്റെ പ്രധാന ഉപകരണം പണം മാത്രമല്ല; അവന്റെ ബോധമാണ്. മറ്റുള്ളവർ കാണാത്ത ഒരു സാധ്യത കാണാനും, സാധാരണമായി തോന്നുന്ന സംഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലെ മാറ്റത്തിന്റെ സൂചന തിരിച്ചറിയാനും, പരസ്പരം ബന്ധമില്ലാത്തതായി തോന്നുന്ന അറിവുകളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന കഴിവാണ് സംരംഭകബോധത്തിന്റെ പ്രത്യേകത.
എന്നാൽ ഈ ബോധം യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട സങ്കൽപ്പമല്ല. യാഥാർഥ്യത്തെ നിരീക്ഷിക്കുകയും അതിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയുടെ ഭാവിദിശയെക്കുറിച്ച് സങ്കൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് സംരംഭകബോധം. അതിനാൽ നല്ല സംരംഭകൻ സ്വപ്നം കാണുന്നവൻ മാത്രമല്ല; സ്വപ്നത്തെ യാഥാർഥ്യവുമായി പരിശോധിക്കുന്നവനുമാണ്.
ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയചിന്തയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. “എനിക്ക് തോന്നുന്നു” എന്നതും “ലഭ്യമായ തെളിവുകൾ ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു” എന്നതും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ട്. സംരംഭകന്റെ സങ്കൽപ്പശേഷി ശാസ്ത്രീയ നിരീക്ഷണത്തോടും പരീക്ഷണത്തോടും വിവരവിശകലനത്തോടും ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് അത് വിശ്വസനീയമായ സൃഷ്ടിശേഷിയായി മാറുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകന്റെ ബോധത്തിൽ രണ്ടു ശക്തികൾ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കണം—സങ്കൽപ്പശേഷിയും പരിശോധനാശേഷിയും. സങ്കൽപ്പമില്ലാത്ത സംരംഭകൻ പഴയ വഴികളിൽ കുടുങ്ങും. പരിശോധനയില്ലാത്ത സങ്കൽപ്പശേഷി യാഥാർഥ്യരഹിതമായ തീരുമാനങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കും.
പഴയ സംഘടനാ മാതൃകകളിൽ അറിവ് പലപ്പോഴും മേൽനിലയിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നു. തീരുമാനമെടുക്കുന്നവർക്ക് മാത്രമാണ് സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രധാന വിവരങ്ങൾ ലഭിച്ചിരുന്നത്. താഴത്തെ തലങ്ങളിലുള്ള ജീവനക്കാരുടെ അറിവ് പലപ്പോഴും തീരുമാനപ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടാറില്ല. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണമായ ആധുനിക സാമ്പത്തിക സാഹചര്യത്തിൽ ഈ മാതൃകയുടെ പരിധികൾ വ്യക്തമാണ്.
ഒരു സ്ഥാപനത്തിലെ ഓരോ വ്യക്തിക്കും വ്യത്യസ്തമായ യാഥാർഥ്യാനുഭവമുണ്ട്. ഉൽപ്പാദനത്തൊഴിലാളിക്ക് യന്ത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങൾ അറിയാം. വിൽപ്പനക്കാരന് ഉപഭോക്താവിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രതികരണം അറിയാം. സാങ്കേതികവിദഗ്ധന് പുതിയ സാങ്കേതികസാധ്യതകൾ അറിയാം. അക്കൗണ്ട്സ് വിഭാഗത്തിന് സാമ്പത്തിക സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അറിയാം. വിതരണസംഘത്തിന് വിതരണശൃംഖലയുടെ ദൗർബല്യങ്ങൾ അറിയാം. ഈ അറിവുകളെല്ലാം കേന്ദ്രത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നാൽ മാത്രമേ സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ കൂട്ടായ ബുദ്ധി രൂപപ്പെടുകയുള്ളൂ.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംഘടനയിൽ അറിവ് മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് ഒഴുകുന്ന ഒന്നായിരിക്കരുത്. അത് എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ഒഴുകുന്ന ഒരു ജീവപ്രവാഹം ആയിരിക്കണം. വിവരത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം സ്ഥാപനത്തിന്റെ തീരുമാനഗുണനിലവാരം ഉയർത്തും.
ഇവിടെ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്ക് വലിയ പങ്കുണ്ട്. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മാത്രം മതിയല്ല. വിവരങ്ങൾ പങ്കുവയ്ക്കാൻ മനുഷ്യർക്ക് വിശ്വാസവും സ്വാതന്ത്ര്യവും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ വിവരസാങ്കേതികവിദ്യയും സംഘടനാ സംസ്കാരവും പരസ്പരം പിന്തുണയ്ക്കണം.
ഒരു സ്ഥാപനം വളരുമ്പോൾ തീരുമാനങ്ങൾ കേന്ദ്രീകരിക്കാനുള്ള പ്രവണത സ്വാഭാവികമാണ്. ഏകീകൃത നയം, നിയന്ത്രണം, സാമ്പത്തിക അച്ചടക്കം എന്നിവയ്ക്കായി കേന്ദ്രനേതൃത്വം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും മുകളിൽ നിന്ന് മാത്രം എടുക്കുമ്പോൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രതികരണശേഷി കുറയാം.
പ്രാദേശികമായി സംഭവിക്കുന്ന ഒരു മാറ്റത്തിന് പ്രതികരിക്കാൻ ഓരോ തീരുമാനവും കേന്ദ്രത്തിൽ എത്തേണ്ടിവന്നാൽ സമയം നഷ്ടപ്പെടും. അതിനാൽ കേന്ദ്രനേതൃത്വവും പ്രാദേശിക തീരുമാനസ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിൽ പുതിയൊരു തുലനാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്.
ഇതിനെ വികേന്ദ്രീകൃത ഏകീകരണം എന്നു വിളിക്കാം. ലക്ഷ്യവും അടിസ്ഥാനമൂല്യങ്ങളും പൊതുവായ നയങ്ങളും കേന്ദ്രത്തിൽ ഏകീകരിക്കാം. എന്നാൽ അവ നടപ്പാക്കാനുള്ള മാർഗങ്ങൾ സാഹചര്യത്തിനനുസരിച്ച് താഴത്തെ തലങ്ങളിൽ തീരുമാനിക്കാം.
ഇത്തരം ഒരു സംവിധാനം സംഘടനയെ ഒരേസമയം ഏകീകൃതവും വഴക്കമുള്ളതുമായ ഒരു വ്യവസ്ഥയാക്കുന്നു. കേന്ദ്രം ദിശ നൽകുന്നു; പ്രാദേശിക ഘടകങ്ങൾ അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്നു; പഠനത്തിന്റെ ഫലം വീണ്ടും കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. അങ്ങനെ താഴെ നിന്നുള്ള പഠനവും മുകളിൽ നിന്നുള്ള ദിശാബോധവും തമ്മിൽ ഒരു പ്രതികരണചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു.
തൊഴിലിനെ വെറും ചെലവായി കാണുന്ന സാമ്പത്തിക സമീപനം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സൃഷ്ടിശേഷിയെ കുറച്ചുകാണുന്നു. മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ ശാരീരികപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല. അറിവും അനുഭവവും പ്രശ്നപരിഹാരശേഷിയും സൃഷ്ടിപരതയും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനശേഷിയും അതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
ആധുനിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പലപ്പോഴും ജീവനക്കാരൻ യന്ത്രത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ മാത്രമല്ല; യന്ത്രത്തെയും ഉൽപ്പാദനരീതിയെയും മെച്ചപ്പെടുത്തുന്ന അറിവിന്റെ സ്രഷ്ടാവാണ്. ഒരു തൊഴിലാളി കണ്ടെത്തുന്ന ചെറിയൊരു പരിഹാരം ദിവസേനയുള്ള ആയിരക്കണക്കിന് പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ സമയം ലാഭിക്കാം. ഒരു സാങ്കേതികവിദഗ്ധന്റെ ചെറിയൊരു നിർദ്ദേശം ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്താം. ഒരു ഉപഭോക്തൃസേവനപ്രവർത്തകന്റെ നിരീക്ഷണം പുതിയൊരു ഉൽപ്പന്നത്തിന് വഴിയൊരുക്കാം.
അതിനാൽ തൊഴിലാളിയുടെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകമായി കാണുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ കൂടുതൽ ശക്തമായിരിക്കും. മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഉണർത്തുന്നതിലേക്കുള്ള മാറ്റം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവിയിലെ പ്രധാനപരിവർത്തനങ്ങളിലൊന്നായിരിക്കും.
മൂലധനത്തിന്റെ സ്വഭാവവും കാലത്തിനനുസരിച്ച് മാറുന്നു. ഭൂമി, കെട്ടിടം, യന്ത്രം തുടങ്ങിയ ഭൗതിക മൂലധനത്തിന് പുറമേ അറിവ്, വിവരങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ബ്രാൻഡ്, മനുഷ്യവിഭവശേഷി, ബന്ധശൃംഖല എന്നിവയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു.
ഒരു സാങ്കേതിക സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പത്ത് അതിന്റെ കെട്ടിടമല്ല; അതിന്റെ ഗവേഷകരുടെ അറിവും സോഫ്റ്റ്വെയറും വിവരശേഖരവും സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുമാകാം. ഒരു സേവനസ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രധാന സമ്പത്ത് അതിന്റെ ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസവും ജീവനക്കാരുടെ പരിചയവും ബന്ധശേഷിയും ആയിരിക്കാം.
ഇതോടെ മൂലധനത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന രൂപം അദൃശ്യ മൂലധനം ആയി മാറുന്നു. ഇത് പരമ്പരാഗത അക്കൗണ്ടുകളിൽ പൂർണ്ണമായി പ്രതിഫലിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഭാവിശേഷിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും ഈ അദൃശ്യ മൂലധനമാണ്.
വിപണി ആവശ്യങ്ങളും വിതരണവും ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ശക്തമായ സംവിധാനമാണ്. എന്നാൽ വിപണി സ്വയം എല്ലാ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളെയും നിറവേറ്റുമെന്ന് കരുതുന്നത് തെറ്റാണ്. വാങ്ങാനുള്ള സാമ്പത്തികശേഷിയുള്ള ആവശ്യമാണ് വിപണിയിൽ സാധാരണയായി ശക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ സമൂഹത്തിന് അത്യാവശ്യമായ പല കാര്യങ്ങൾക്കും വലിയ വാങ്ങൽശേഷിയുള്ള വിപണി ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല.
വിദ്യാഭ്യാസം, അടിസ്ഥാനാരോഗ്യസംരക്ഷണം, ശുദ്ധജലം, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം, പൊതുഗതാഗതം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വിപണിയുടെ പ്രവർത്തനത്തിന് പരിധികളുണ്ട്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ വിപണിവളർച്ചയുമായി മാത്രം ബന്ധിപ്പിക്കാതെ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളും വിപണി ആവശ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പരിഗണിക്കണം.
ഇവിടെ സാമൂഹിക സംരംഭകത്വത്തിനും സഹകരണ സംരംഭങ്ങൾക്കും പൊതുമേഖലാ സംരംഭങ്ങൾക്കും പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. എല്ലാ സാമൂഹിക മൂല്യങ്ങളും സ്വകാര്യവിപണിയിലൂടെ മാത്രം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതില്ല. വിവിധ ഉടമസ്ഥതാ-സംഘടനാരീതികൾ പരസ്പരം സഹവർത്തിത്വത്തിൽ നിലനിൽക്കാം.
ഇതും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രധാന ആശയമായ വ്യവസ്ഥകളുടെ സഹവർത്തിത്വം എന്ന തത്വവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. സ്വകാര്യസംരംഭം, സഹകരണസംരംഭം, പൊതുമേഖല, സാമൂഹികസംരംഭം എന്നിവയെ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായും ഒഴിവാക്കേണ്ട വിരുദ്ധരൂപങ്ങളായി കാണുന്നതിനുപകരം, വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്ന പരസ്പരപൂരക ഘടനകളായി കാണാം.
സംരംഭകത്വവും മൂലധനാധിപത്യവും ഒരേ കാര്യമല്ല. യഥാർത്ഥ സംരംഭകത്വം പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും സാമ്പത്തിക ശക്തിയും തമ്മിലുള്ള അടുപ്പം ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം സൃഷ്ടിക്കാം. അവിടെ മത്സരം, നവീകരണം, കഴിവ് എന്നിവയ്ക്ക് പകരം രാഷ്ട്രീയബന്ധം, പ്രത്യേക ആനുകൂല്യം, വിഭവങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രത്യേക പ്രവേശനം എന്നിവ വിജയത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളാകുന്നു.
ഇത് സൃഷ്ടിപരമായ സംരംഭകത്വത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്. കാരണം യഥാർത്ഥ സംരംഭകത്വം അനിശ്ചിതത്വം ഏറ്റെടുക്കുകയും പുതുമ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം പലപ്പോഴും അപകടസാധ്യത സമൂഹത്തിലേക്ക് മാറ്റിവച്ച് ലാഭം സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കുന്ന പ്രവണത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
അതിനാൽ ആരോഗ്യകരമായ സംരംഭക പരിസ്ഥിതിക്ക് ന്യായമായ മത്സരം, സുതാര്യമായ നിയമങ്ങൾ, സമാനാവസരം, ഉത്തരവാദിത്വമുള്ള ഭരണസംവിധാനം എന്നിവ അനിവാര്യമാണ്. സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്കായി വിപണി സ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രം മതിയല്ല; വിപണി നീതിയും ആവശ്യമാണ്.
ചെറുകിട സംരംഭങ്ങളുടെ പ്രധാന ശക്തി അവയുടെ വഴക്കത്തിലാണ്. തീരുമാനങ്ങൾ വേഗത്തിൽ എടുക്കാം. ഉപഭോക്താവിന്റെ മാറ്റങ്ങൾ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിയാം. ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്താം. എന്നാൽ സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളും സാങ്കേതികശേഷിയും വിപണിയിലെ പ്രവേശനവും പരിമിതമായിരിക്കാം.
വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ വിഭവങ്ങളും ഗവേഷണശേഷിയും വിപണി ശക്തിയും ഉണ്ടായിരിക്കും. എന്നാൽ അവയുടെ വലിപ്പം തന്നെ ചിലപ്പോൾ തീരുമാനമന്ദതയ്ക്കും അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തിനും കാരണമാകാം.
അതുകൊണ്ട് ചെറുതും വലുതുമായ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് വ്യത്യസ്ത ശക്തികളുണ്ട്. വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ ചെറുസംഘങ്ങളുടെ വഴക്കവും പരീക്ഷണശേഷിയും സംഘടനയ്ക്കകത്ത് സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അവ കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്നവയാകും. ചെറുസംരംഭങ്ങൾ കൂട്ടായ്മകളിലൂടെയും സഹകരണബന്ധങ്ങളിലൂടെയും വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ചില വിഭവശേഷികൾ പങ്കിടാൻ കഴിയും.
ഇവിടെ വീണ്ടും വലിപ്പവും വഴക്കവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു. പരിഹാരം വലിപ്പം മാത്രം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതിലല്ല; വലിയ സംവിധാനത്തിനകത്ത് ചെറിയ സ്വയംഭരണ ഘടകങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
ഭാവിയിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ സംരംഭങ്ങൾ നിലവിലുള്ള അറിവ് ഉപയോഗിക്കുന്നവ മാത്രമാകില്ല. പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നവയായിരിക്കും. ഗവേഷണം, പരീക്ഷണം, നിരീക്ഷണം, വിവരവിശകലനം, സാങ്കേതിക വികസനം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ ദീർഘകാലത്തിൽ കൂടുതൽ ശക്തമാകും.
ഇവിടെ സർവകലാശാലകളും ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങളും വ്യവസായവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിർണായകമാണ്. ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ വ്യവസായത്തിലേക്ക് എത്തണം. വ്യവസായത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങൾ ഗവേഷണത്തിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തണം. ഇങ്ങനെ അറിവും പ്രയോഗവും തമ്മിൽ നിരന്തരമായ പ്രതികരണചക്രം സൃഷ്ടിക്കണം.
സംരംഭകത്വത്തെ വികസിപ്പിക്കാൻ വിദ്യാഭ്യാസരീതിയിലും മാറ്റം ആവശ്യമാണ്. പരീക്ഷയിൽ ശരിയായ ഉത്തരമൊന്ന് കണ്ടെത്തുക എന്നതിലുപരി പ്രശ്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും ചോദ്യം ചെയ്യാനും പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും പരാജയത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും കഴിയുന്ന വ്യക്തികളെ വളർത്തേണ്ടതുണ്ട്.
കുട്ടികൾക്ക് “തെറ്റരുത്” എന്ന് മാത്രം പഠിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം പരീക്ഷണശേഷിയെ കുറയ്ക്കാം. “എന്തുകൊണ്ട്?”, “മറ്റൊരു വഴി ഉണ്ടോ?”, “ഇത് മാറ്റിയാൽ എന്ത് സംഭവിക്കും?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമാണ് സംരംഭകബോധം വളർത്തുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭക വിദ്യാഭ്യാസം വെറും ബിസിനസ് നടത്താനുള്ള പരിശീലനം മാത്രമാകരുത്. അത് പ്രശ്നപരിഹാരത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്തയുടെയും ശാസ്ത്രീയ പരീക്ഷണത്തിന്റെയും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെയും വിദ്യാഭ്യാസം ആയിരിക്കണം.
ഭാവിയിലെ സംരംഭകൻ ഒരേസമയം പല വേഷങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യേണ്ടിവരും. അവൻ ഒരു നിരീക്ഷകനായിരിക്കണം, പഠിതാവായിരിക്കണം, പരീക്ഷകനായിരിക്കണം, സംഘാടകനായിരിക്കണം, സൃഷ്ടാവായിരിക്കണം, സാമൂഹികബോധമുള്ള വ്യക്തിയായിരിക്കണം.
അവന് എല്ലാം അറിയണമെന്നില്ല. എന്നാൽ അറിയാത്തത് തിരിച്ചറിയാനും, ശരിയായ ആളുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും, വിവിധ മേഖലകളിലെ അറിവുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കാനും കഴിയണം. ഒരൊറ്റ മേഖലയിലെ വിദഗ്ധതയ്ക്കൊപ്പം വിവിധ മേഖലകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന അന്തർവിഷയ ചിന്താശേഷി ഭാവിയിൽ കൂടുതൽ പ്രധാനമാകും.
കൃത്രിമബുദ്ധി പല മേഖലകളിലെയും വിവരങ്ങൾ വേഗത്തിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ സഹായിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ ഏത് പ്രശ്നമാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ പരിഹരിക്കേണ്ടത്, എന്താണ് സാമൂഹികമായി മൂല്യമുള്ളത്, ഏത് തീരുമാനമാണ് നൈതികമായി ശരി തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മനുഷ്യബോധവും സാമൂഹികബോധവും ആവശ്യമാണ്.
പരമ്പരാഗത വിപണി ചിന്തയിൽ സംരംഭകർ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്നവരായി കാണപ്പെടുന്നു. മത്സരം നവീകരണത്തിന് പ്രേരണ നൽകുന്നു എന്നത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണമായ ആധുനിക പ്രശ്നങ്ങളെ ഒറ്റപ്പെട്ട സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് മാത്രം പരിഹരിക്കാൻ കഴിയില്ല.
കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, പുതിയ രോഗങ്ങൾ, ഊർജപ്രശ്നം, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, ജലക്ഷാമം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നൈതികപ്രശ്നങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് പല മേഖലകളിലെ സ്ഥാപനങ്ങളും ഗവേഷകരും സർക്കാരുകളും സമൂഹങ്ങളും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കേണ്ടിവരും.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ മത്സരവും സഹകരണവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കും. ഒരേ മേഖലയിലെ സ്ഥാപനങ്ങൾ ചില മേഖലകളിൽ മത്സരിക്കുകയും മറ്റുചില മേഖലകളിൽ അറിവ് പങ്കിടുകയും ചെയ്യാം. ഇതിനെ സഹമത്സരം എന്ന ആശയത്തിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാം. വൈരുദ്ധ്യവും സഹകരണവും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. ഇതും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ദർശനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു: വിരുദ്ധതകൾ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കണമെന്നില്ല; അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കാം.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് നോക്കുമ്പോൾ ഒരു സംരംഭത്തെ ഒരു യന്ത്രമായി കാണുന്നത് പര്യാപ്തമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകും. യന്ത്രത്തിന് മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച പ്രവർത്തനക്രമമുണ്ട്. എന്നാൽ ജീവന്തമായ ഒരു സംരംഭത്തിന് പഠിക്കാനും പ്രതികരിക്കാനും സ്വയം തിരുത്താനും പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയും.
അത് പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. അവയെ അറിവിന്റെയും തൊഴിലിന്റെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും സഹായത്തോടെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സേവനങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവ വീണ്ടും സമൂഹത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു. സമൂഹത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രതികരണം വീണ്ടും സ്ഥാപനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തുന്നു. ഈ പ്രതികരണചക്രമാണ് സ്ഥാപനത്തെ നിരന്തരം മാറ്റുന്നത്.
അതിനാൽ സംരംഭത്തെ സ്വയംസംഘടിതവും സ്വയംപഠിക്കുന്നതും സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്നതുമായ ഒരു സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയായി കാണാം. അതിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ നില ഒരു നിശ്ചല തുലനാവസ്ഥയല്ല. അത് നിരന്തരം ചലിക്കുന്ന തുലനാവസ്ഥയാണ്. ഏകീകരണവും വിയോജനവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, കേന്ദ്രവും പ്രാദേശികതയും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, മൂലധനവും തൊഴിലും, മത്സരവും സഹകരണവും, മനുഷ്യബുദ്ധിയും കൃത്രിമബുദ്ധിയും—ഇവയെല്ലാം തമ്മിലുള്ള സജീവമായ ബന്ധത്തിലാണ് അതിന്റെ ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭാവിയിലെ വിജയകരമായ സംരംഭം “മാറ്റത്തെ പ്രതിരോധിക്കുന്ന സ്ഥാപനം” ആയിരിക്കില്ല. “മാറ്റത്തെ പിന്തുടരുന്ന സ്ഥാപനം” മാത്രവുമാകില്ല. മാറ്റത്തിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള ചലനങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അവയിൽ നിന്ന് പഠിച്ച്, ആവശ്യമായപ്പോൾ മാറ്റത്തിന്റെ ദിശയെ തന്നെ സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനമായിരിക്കും.
അത്തരമൊരു സ്ഥാപനം സ്വന്തം ഉൽപ്പന്നങ്ങളെ മാത്രം പുനർനിർമ്മിക്കുകയില്ല. സ്വന്തം അറിവിനെയും മനുഷ്യവിഭവത്തെയും തീരുമാനരീതികളെയും സംഘടനാ ഘടനയെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും മൂല്യബോധത്തെയും പുനർനിർമ്മിക്കും.
അവസാനമായി, സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ഒരു വലിയ കമ്പനി നിർമ്മിക്കുന്നതല്ല. സ്വയം മാറാനും, സ്വയം പഠിക്കാനും, സ്വയം തിരുത്താനും, സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും, പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു ജീവന്ത സംഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. അവിടെ സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക വിജയത്തിൽ നിന്ന് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയായി ഉയരുന്നു.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനം: നിലനിൽപ്പിൽ നിന്ന് പരിണാമത്തിലേക്ക്, പരിണാമത്തിൽ നിന്ന് സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിലേക്ക്, സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിൽ നിന്ന് നിരന്തരം പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ജീവന്ത സാമൂഹികശക്തിയിലേക്ക്.
സംരംഭകത്വത്തെ വ്യക്തിഗത ബിസിനസ് പ്രവർത്തനമായി മാത്രം കാണുമ്പോൾ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ പരിണാമവുമായി സംരംഭകത്വത്തിന് ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് അവയെ തന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പുതിയ ഉപകരണങ്ങളും പുതിയ പ്രവർത്തനരീതികളും പുതിയ സംഘടനാരീതികളും രൂപപ്പെട്ടു. കല്ലുപകരണങ്ങളിൽ നിന്ന് ലോഹോപകരണങ്ങളിലേക്കും, കൈത്തൊഴിലിൽ നിന്ന് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിലേക്കും, വ്യാവസായിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് വിവരസാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കും, അവിടെ നിന്ന് കൃത്രിമബുദ്ധിയിലേക്കും സ്വയംപ്രവർത്തനത്തിലേക്കും നടന്ന യാത്ര മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ നിരന്തരമായ വികസനമാണ്.
ഈ പരിണാമത്തിലെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനരീതിയും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. പഴയ ഉപകരണങ്ങളും പുതിയ ആവശ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. പഴയ തൊഴിൽസംഘടനയും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പുതിയ സംഘടനാരീതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പഴയ വിപണിയും പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പുതിയ വിപണികളുടെ ജനനത്തിന് കാരണമാകുന്നു.
ഇവിടെയാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പങ്ക് വ്യക്തമാകുന്നത്. ഒരു സംരംഭകൻ പലപ്പോഴും ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ആദ്യം തിരിച്ചറിയുന്ന വ്യക്തികളിലൊരാളാണ്. നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനരീതിയുടെ പരിമിതി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിനെ മറികടക്കാനുള്ള പുതിയ മാർഗം പരീക്ഷിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകൻ വെറും വ്യാപാരിയല്ല; ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ പരിണാമത്തിൽ ഇടപെടുന്ന ഒരു സജീവ ഘടകമാണ്.
ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തി ജനിക്കുമ്പോൾ നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തിക ഘടന അതിനെ ഉടൻ സ്വീകരിക്കണമെന്നില്ല. പലപ്പോഴും പഴയ സ്ഥാപനങ്ങളും പഴയ നിയമങ്ങളും പഴയ വിപണിരീതികളും പഴയ കഴിവുകളും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് തടസ്സമാകുന്നു. അപ്പോൾ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു: പുതിയ സാധ്യതയും പഴയ ഘടനയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ സംരംഭകത്വം ഒരു മാറ്റത്തിന്റെ ഇടനിലശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയെ യാഥാർഥ്യത്തിലെ പ്രശ്നങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും അതിനെ ഉപയോഗപ്രദമായ ഉൽപ്പന്നമോ സേവനമോ ആക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ വിജയകരമാകണമെങ്കിൽ അതിനൊപ്പം പുതിയ നിയമങ്ങളും പുതിയ കഴിവുകളും പുതിയ വിപണികളും പുതിയ സാമൂഹിക പെരുമാറ്റങ്ങളും വളരേണ്ടിവരും. അതുകൊണ്ട് സാങ്കേതികപരിവർത്തനം ഒരിക്കലും സാങ്കേതികപരിവർത്തനം മാത്രം അല്ല. അത് സമ്പൂർണ്ണ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക പുനഃസംഘടനയാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വളർച്ചയിലും അളവും ഗുണവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം കാണാം. ഒരു സ്ഥാപനം ആദ്യം ജീവനക്കാരുടെ എണ്ണം വർധിപ്പിക്കും. ഉൽപ്പാദനം വർധിക്കും. ഉപഭോക്താക്കളുടെ എണ്ണം വർധിക്കും. വരുമാനം വർധിക്കും. ഇത് അളവിലെ വളർച്ചയാണ്.
എന്നാൽ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഈ അളവിലുള്ള വർധന പഴയ സംഘടനാരീതിക്ക് താങ്ങാനാകാത്ത അവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കും. അഞ്ചുപേർക്ക് അനുയോജ്യമായ ആശയവിനിമയരീതി അഞ്ഞൂറുപേർക്ക് അനുയോജ്യമാകില്ല. പത്ത് ഉപഭോക്താക്കളെ കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന സേവനരീതി പതിനായിരം ഉപഭോക്താക്കളെ കൈകാര്യം ചെയ്യുമ്പോൾ പരാജയപ്പെടാം. അതിനാൽ അളവിലുള്ള വളർച്ച ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റം ആവശ്യപ്പെടുന്നു.
ഇതാണ് അളവിന്റെ മാറ്റം ഗുണത്തിന്റെ മാറ്റമായി മാറുന്ന ഘട്ടം. ചെറിയ സംരംഭം വലിയ സ്ഥാപനമാകുമ്പോൾ അത് പഴയ രൂപത്തിൽ തുടരാൻ കഴിയില്ല. അതിന് പുതിയ നേതൃത്വരീതി, പുതിയ വിവരസംവിധാനം, പുതിയ സാമ്പത്തിക നിയന്ത്രണം, പുതിയ മനുഷ്യവിഭവ നയം, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ, പുതിയ സംഘടനാ സംസ്കാരം എന്നിവ ആവശ്യമായി വരും. അതിനാൽ വളർച്ച എന്നത് “കൂടുതൽ” എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ഒരു പരിധി കഴിഞ്ഞാൽ അത് “വ്യത്യസ്തമായ” ഒന്നായി മാറുന്നു.
വളർച്ചയെ സാധാരണയായി ഒരു അനുകൂല പ്രതിഭാസമായി മാത്രം കാണുന്നു. എന്നാൽ എല്ലാ വളർച്ചയും ഗുണകരമല്ല. നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വളർച്ച സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആന്തരിക ഏകീകരണം തകർക്കാം. ഉപഭോക്താക്കൾ വേഗത്തിൽ വർധിച്ചാൽ സേവനഗുണം കുറയാം. ഉൽപ്പാദനം വേഗത്തിൽ വർധിച്ചാൽ ഗുണനിലവാരനിയന്ത്രണം ദുർബലമാകാം. ജീവനക്കാരുടെ എണ്ണം വർധിച്ചാൽ ആശയവിനിമയം സങ്കീർണ്ണമാകാം. വിപണി വേഗത്തിൽ വികസിപ്പിച്ചാൽ സാമ്പത്തിക സമ്മർദ്ദം ഉയരാം. അതിനാൽ വളർച്ചയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ വളർച്ചയുടെ പരിധികൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ പരിധികളെ തിരിച്ചറിയാതെ വളരുന്നത് ചിലപ്പോൾ സ്വയംനാശത്തിലേക്ക് നയിക്കും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകൻ അതിനാൽ “എത്ര വേഗത്തിൽ വളരാം?” എന്നതോടൊപ്പം “എത്ര വേഗത്തിൽ വളർന്നാൽ സംഘടനയുടെ ഏകീകരണം നിലനിർത്താനാകും?” എന്നും ചോദിക്കണം.
ഒരു സ്ഥാപനത്തെ മുഴുവനായും മുകളിൽ നിന്ന് രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത് താഴേക്ക് നിയന്ത്രിക്കാമെന്ന് കരുതുന്നത് യാന്ത്രികമായ സമീപനമാണ്. സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനകളിൽ പല പ്രധാന ക്രമങ്ങളും താഴത്തെ തലങ്ങളിലെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഒരു സംഘം സ്വയം ഒരു പ്രവർത്തനരീതി വികസിപ്പിക്കാം. ജീവനക്കാർ പരസ്പരം സഹായിക്കുന്ന ഒരു അനൗപചാരിക ശൃംഖല രൂപപ്പെടാം. ഉപഭോക്താക്കളുമായി നിരന്തരം ഇടപെടുന്ന ഒരു വിഭാഗം പുതിയ സേവനരീതി വികസിപ്പിക്കാം. ഇത്തരം മാറ്റങ്ങൾ എല്ലാം ഔദ്യോഗികമായി മുകളിൽ നിന്ന് നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടതായിരിക്കണമെന്നില്ല.
ഇതാണ് സ്വയംസംഘടന. സങ്കീർണ്ണമായ വ്യവസ്ഥയിൽ താഴത്തെ തലങ്ങളിലെ അനവധി ചെറിയ ഇടപെടലുകളിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു പുതിയ ക്രമം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഒരു നല്ല നേതൃത്വം ഇത്തരം സ്വയംസംഘടനയെ അടിച്ചമർത്തുകയല്ല ചെയ്യേണ്ടത്. അതിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ആവശ്യമായ പിന്തുണ നൽകണം. കാരണം സ്ഥാപനത്തിലെ എല്ലാ അറിവും കേന്ദ്രനേതൃത്വത്തിനുണ്ടാവണമെന്നില്ല.
വിയോജനശക്തികളുടെ പ്രധാന രൂപങ്ങളിലൊന്നാണ് വൈവിധ്യം. ഒരേ ചിന്താഗതിയുള്ളവരും ഒരേ അനുഭവമുള്ളവരും ഒരേ വിദ്യാഭ്യാസപശ്ചാത്തലമുള്ളവരും മാത്രം അടങ്ങിയ സംഘടനയ്ക്ക് ചില കാര്യങ്ങളിൽ വേഗത്തിൽ തീരുമാനമെടുക്കാനാകാം. എന്നാൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് കുറയാം.
വ്യത്യസ്ത അറിവുകളും അനുഭവങ്ങളും സമീപനങ്ങളും ഉള്ള ആളുകൾ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ വർധിക്കും. ചിലപ്പോൾ തീരുമാനമെടുക്കൽ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകും. എന്നാൽ അതേ വൈവിധ്യം പുതിയ ആശയങ്ങളുടെ ഉറവിടമാകും.
അതുകൊണ്ട് വൈവിധ്യം സംഘടനയുടെ ദൗർബല്യമല്ല. ശരിയായ രീതിയിൽ ഏകീകരിച്ചാൽ അത് നവീകരണത്തിന്റെ വിയോജനശക്തിയാണ്. എന്നാൽ വൈവിധ്യത്തിന് ഒരു ഏകീകരണചട്ടക്കൂട് ആവശ്യമാണ്. പൊതുവായ ലക്ഷ്യം, പരസ്പരബഹുമാനം, തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സംവാദം, പങ്കിട്ട ഉത്തരവാദിത്വം എന്നിവ ഇല്ലെങ്കിൽ വൈവിധ്യം വിഭജനമായി മാറാം. അതിനാൽ വീണ്ടും ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള തുലനം ആവശ്യമാണ്.
ഒരു ആരോഗ്യകരമായ സ്ഥാപനത്തിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം ഒരു ഭീഷണിയല്ല. ഒരു തീരുമാനം എടുക്കുന്നതിന് മുമ്പ് വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ കേൾക്കുന്നത് തീരുമാനത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്താം. നേതൃത്വത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന സംസ്കാരം തെറ്റായ തീരുമാനങ്ങൾ നേരത്തെ തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കും.
എന്നാൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസത്തെ വ്യക്തിപരമായ വൈരമായി മാറ്റിയാൽ അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തി നഷ്ടപ്പെടും. ആശയത്തെ വിമർശിക്കുന്നതും വ്യക്തിയെ ആക്രമിക്കുന്നതും തമ്മിൽ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസം വേണം. അതിനാൽ വിമർശനവും വൈരവും ഒരുപോലെയല്ല. വിമർശനം സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽശേഷിയാണ്. വൈരം സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഏകീകരണത്തെ തകർക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംഘടന വിമർശനത്തെ ഭയപ്പെടില്ല. മറിച്ച് സ്വന്തം പിഴവുകൾ കണ്ടെത്താനുള്ള ഉപാധിയായി വിമർശനത്തെ ഉപയോഗിക്കും.
അനിശ്ചിതത്വമുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും പൂർണ്ണവിവരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ എടുക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ തീരുമാനമെടുക്കൽ പലപ്പോഴും ഒരു പരീക്ഷണപ്രക്രിയയായി കാണേണ്ടിവരും.
ഒരു തീരുമാനം എടുക്കുക, അതിന്റെ ഫലം നിരീക്ഷിക്കുക, ഫലത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കുക, ആവശ്യമെങ്കിൽ തീരുമാനം തിരുത്തുക—ഇതാണ് സങ്കീർണ്ണ സാഹചര്യങ്ങളിൽ കൂടുതൽ പ്രായോഗികമായ രീതി. ഇത് തീരുമാനത്തിലെ ദൗർബല്യമല്ല. മറിച്ച് അനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം അംഗീകരിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയ സമീപനമാണ്. അതിനാൽ നല്ല തീരുമാനമെന്നത് ഒരിക്കലും തെറ്റാത്ത തീരുമാനമല്ല; തെറ്റായാൽ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിയാനും തിരുത്താനും കഴിയുന്ന തീരുമാനമാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിൽ വേഗം പ്രധാനമാണ്. എന്നാൽ എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും വേഗം മാത്രം വിജയത്തിന്റെ മാനദണ്ഡമല്ല. വേഗത്തിൽ തെറ്റായ തീരുമാനം എടുക്കുന്നത് ചിലപ്പോൾ വളരെ ചെലവേറിയതാകും. മറുവശത്ത്, പൂർണ്ണമായ വിവരത്തിനായി കാത്തിരിക്കുമ്പോൾ അവസരം നഷ്ടപ്പെടാം.
അതിനാൽ വേഗവും കൃത്യതയും തമ്മിൽ ഒരു ചലനാത്മക തുലനാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്. ചെറിയ അപകടസാധ്യതയുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ വേഗത്തിൽ എടുക്കാം. വലിയതും തിരിച്ചുപിടിക്കാനാകാത്തതുമായ തീരുമാനങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ പരിശോധന ആവശ്യമാണ്. ഇത് തിരിച്ചുപിടിക്കാവുന്ന തീരുമാനവും തിരിച്ചുപിടിക്കാനാകാത്ത തീരുമാനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവാണ്. ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങളിൽ വേഗം ആവശ്യമാണ്. വലിയ ഘടനാപരമായ മാറ്റങ്ങളിൽ സൂക്ഷ്മത ആവശ്യമാണ്.
പല സമൂഹങ്ങളിലും പരാജയത്തെ അപമാനമായി കാണുന്ന സംസ്കാരം സംരംഭകത്വത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. പരാജയപ്പെടുമെന്ന ഭയമുള്ളിടത്ത് ആളുകൾ പുതിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്തില്ല. സുരക്ഷിതമായ പഴയ വഴികളിൽ മാത്രം നടക്കും. എന്നാൽ എല്ലാ പരാജയവും ഒരുപോലെയല്ലെന്ന് നേരത്തെ പറഞ്ഞതുപോലെ, സംരംഭകത്വത്തിൽ നിയന്ത്രിത പരീക്ഷണത്തിന്റെ പരാജയം പഠനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ സമൂഹം പരാജയത്തെ അന്ധമായി മഹത്വവൽക്കരിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ സത്യസന്ധമായ പരീക്ഷണത്തിന്റെ പരാജയത്തെ കുറ്റകരമായ ഒന്നായി കാണുകയും അരുത്. ഒരു സമൂഹം പരീക്ഷിക്കാൻ ധൈര്യമുള്ളവരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ സൃഷ്ടിശേഷി ഉയരുന്നത്.
പരാജയത്തെക്കാൾ അപകടകരമാകാവുന്നത് ചിലപ്പോൾ വിജയമാണ്. തുടർച്ചയായ വിജയം ആത്മവിശ്വാസത്തെ അമിതവിശ്വാസമാക്കി മാറ്റാം. “നമ്മൾ എപ്പോഴും ശരിയാണ്” എന്ന ധാരണ വളരാം. വിമർശനം കേൾക്കാതാകാം. പുതിയ ആശയങ്ങളെ ചെറുതാക്കി കാണാം. ഇതോടെ സംഘടനയിൽ ബൗദ്ധിക കട്ടപിടിത്തം രൂപപ്പെടുന്നു.
അതുകൊണ്ട് വിജയകരമായ സ്ഥാപനത്തിന് പരാജയത്തെ നേരിടുന്നതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള ഒരു കാര്യം സ്വന്തം വിജയത്തെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുകയാണ്.ഒരു സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനം വിജയത്തിനുശേഷം ആഘോഷിക്കുക മാത്രമല്ല; വിജയത്തിന്റെ കാരണങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായി വിശകലനം ചെയ്യുകയും അവയിൽ ഏതാണ് ഭാവിയിലും പ്രസക്തമെന്നും ഏതാണ് ഇതിനകം പഴകിയതെന്നും പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യും.
ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പിൽ തലമുറമാറ്റം നിർണായകമാണ്. സ്ഥാപകന്റെ അനുഭവം വലിയ സമ്പത്താണ്. എന്നാൽ സ്ഥാപകൻ തന്നെയാണ് സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഭാവിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ തടസ്സമായി മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങളും ഉണ്ടാകാം.
സ്ഥാപകൻ തന്റെ അനുഭവത്തെ അറിവായി കൈമാറണം; അധികാരമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തരുത്. അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് ഉത്തരവാദിത്വം നൽകണം. പുതിയ തലമുറയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ കേൾക്കണം. പഴയ തലമുറയുടെ അനുഭവവും പുതിയ തലമുറയുടെ സാങ്കേതികബോധവും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കണം. ഇത് സംഘടനാപരമായ പാരമ്പര്യവും സംഘടനാപരമായ പുതുമയും തമ്മിലുള്ള ഏകീകരണമാണ്. സ്ഥാപകൻ മാറിപ്പോയാൽ സ്ഥാപനം തകരുന്നുവെങ്കിൽ അത് വ്യക്തിനിർഭരമായ സംഘടനയാണ്. സ്ഥാപകൻ മാറിയാലും സ്ഥാപനം പഠിക്കുകയും പുതുക്കുകയും ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ അത് സ്ഥാപനപരമായി പക്വമായ സംഘടനയാണ്.
സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി പലപ്പോഴും അതിന്റെ പ്രാദേശിക സമൂഹവുമായുള്ള ബന്ധത്തിലാണ്. പ്രാദേശിക അറിവ്, പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങൾ, പ്രാദേശിക തൊഴിൽ, പ്രാദേശിക ഉപഭോക്താക്കൾ എന്നിവയുമായി ശക്തമായ ബന്ധമുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾ പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് കൂടുതൽ സ്ഥിരത കാണിക്കാം.
പ്രാദേശിക സമൂഹത്തെ വെറും വിപണിയായി കാണാതെ പങ്കാളിയായി കാണുമ്പോൾ സംരംഭത്തിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറ ശക്തമാകും. പ്രാദേശിക യുവാക്കൾക്ക് പരിശീലനം നൽകുക, പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുക, പ്രാദേശിക ഉൽപ്പാദകരുമായി ബന്ധപ്പെടുക, സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരം നൽകുക തുടങ്ങിയവ സംരംഭത്തെ സമൂഹത്തിൽ ആഴത്തിൽ വേരൂന്നാൻ സഹായിക്കും. ഇതിലൂടെ സംരംഭവും സമൂഹവും തമ്മിൽ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ഏകീകരണം രൂപപ്പെടുന്നു.
ഇന്നത്തെ ലോകത്തിൽ ഒരു പ്രാദേശിക സംരംഭം പോലും ആഗോള സംഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടിട്ടില്ല. അന്താരാഷ്ട്ര സംഘർഷങ്ങൾ, ഊർജവിലയിലെ മാറ്റങ്ങൾ, വിതരണശൃംഖലകളിലെ തടസ്സങ്ങൾ, ആഗോള സാമ്പത്തികമാന്ദ്യം, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവ പ്രാദേശിക സ്ഥാപനങ്ങളെയും ബാധിക്കും. ഇതിന്റെ അർത്ഥം ആഗോള അപകടങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി രക്ഷപ്പെടുക എന്നതല്ല. മറിച്ച് ആശ്രിതത്വങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും പകരം വഴികൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്.
ഒരു വിതരണക്കാരനെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിന് ഒരു തടസ്സം വലിയ പ്രതിസന്ധിയാകും. പല വിതരണസ്രോതസ്സുകളുള്ള സ്ഥാപനത്തിന് അതിനെ എളുപ്പത്തിൽ മറികടക്കാം. ഒരു വിപണിയെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്ന സ്ഥാപനം വിപണി ഇടിഞ്ഞാൽ തകരാം. പല വിപണികളുമായി ബന്ധമുള്ള സ്ഥാപനം കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതാകും.
പ്രകൃതി ഒരു അനന്തമായ വിഭവശേഖരമല്ല. മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനം പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ജലം, മണ്ണ്, വായു, ജൈവവൈവിധ്യം, ഊർജം എന്നിവയുടെ നാശം ദീർഘകാലത്തിൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയെയും ബാധിക്കും. അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം പ്രകൃതിയെ ഒരു സൗജന്യ വിഭവമായി കാണുന്ന സമീപനത്തിൽ നിന്ന് മാറണം. ഉൽപ്പാദനം പ്രകൃതിയുമായി ഒരു ഏകീകരണബന്ധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കണം.
മാലിന്യം കുറയ്ക്കൽ, പുനരുപയോഗം, വിഭവക്ഷമത, ശുദ്ധ ഊർജം, ജൈവവൈവിധ്യ സംരക്ഷണം, ദീർഘായുസുള്ള ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിനൊപ്പം പുതിയ സംരംഭകാവസരങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇവിടെ പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധി വീണ്ടും ഒരു വിയോജനശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പഴയ ഉൽപ്പാദനരീതികളെ അത് ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ആ വൈരുദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ വിപണികളും പുതിയ വ്യവസായങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
എല്ലാം വിൽക്കാൻ കഴിയുന്നതുകൊണ്ട് എല്ലാം വിൽക്കേണ്ടതില്ല. എല്ലാ ഉപഭോക്തൃആഗ്രഹങ്ങളും സാമ്പത്തികമായി ചൂഷണം ചെയ്യേണ്ടതില്ല. എല്ലാ സാങ്കേതികസാധ്യതകളും നിയന്ത്രണമില്ലാതെ പ്രയോഗിക്കേണ്ടതില്ല. സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിക്ക് ഒരു നൈതിക ദിശ ആവശ്യമാണ്. “ഇത് ചെയ്യാൻ കഴിയുമോ?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ഇത് ചെയ്യേണ്ടതുണ്ടോ?” എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കണം. ഇതാണ് സാങ്കേതികശേഷിയുടെയും സാമൂഹികബോധത്തിന്റെയും വൈരുദ്ധ്യം പരിഹരിക്കുന്ന വഴി.
ഒരു സ്ഥാപനം സാങ്കേതികമായി ശക്തമായിരിക്കാം; എന്നാൽ സാമൂഹികമായി ഉത്തരവാദിത്വമില്ലാത്തതാണെങ്കിൽ അതിന്റെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പ് ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടും. അതിനാൽ ശേഷിയും ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള ഏകീകരണം ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ നിർണായക സവിശേഷതയായിരിക്കും.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സാമൂഹികസാധ്യത മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. മനുഷ്യൻ വെറും ഉപജീവനത്തിനായി ആവർത്തിച്ച് ചെയ്യുന്ന തൊഴിൽപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിക്കിടക്കാതെ അറിവും സൃഷ്ടിപരതയും സഹകരണവും ഉപയോഗിച്ച് തന്റെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാമൂഹികസാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം ഒരു വിമോചനശക്തിയായി മാറാം.
എന്നാൽ അതിന് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ ഏതാനും വ്യക്തികളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കാതെ സമൂഹത്തിലെ വിശാലമായ ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ കഴിവുകളും അവസരങ്ങളും വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വലിയ ചോദ്യം “എത്ര സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിച്ചു?” എന്നതോടൊപ്പം “എത്ര മനുഷ്യശേഷി വികസിപ്പിച്ചു?” എന്നതുമാകണം.
ഇതുവരെ വികസിപ്പിച്ച എല്ലാ ആശയങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വം ചില അടിസ്ഥാന ദിശകൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ഒന്നാമതായി, സംരംഭം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; അത് നിരന്തരം മാറുന്ന ഒരു സജീവ വ്യവസ്ഥയാണ്. രണ്ടാമതായി, അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ഏകീകരണശക്തികളും പരിണാമത്തിന് വിയോജനശക്തികളും ഒരുപോലെ ആവശ്യമാണ്. മൂന്നാമതായി, ഈ രണ്ടു ശക്തികളുടെ സംഘർഷത്തിൽ നിന്നാണ് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. നാലാമതായി, ചെറിയ വ്യതിയാനങ്ങൾ ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ വലിയ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കാം. അഞ്ചാമതായി, സംഘടനയുടെ വളർച്ച അളവിൽ മാത്രം സംഭവിക്കുന്നില്ല; ഒരു പരിധിക്കുശേഷം അത് ഗുണപരമായ പുനഃസംഘടന ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ആറാമതായി, അറിവ് സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചലനശേഷികളിലൊന്നാണ്; അറിവിന്റെ സ്വതന്ത്രപ്രവാഹം കൂട്ടായ ബുദ്ധിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഏഴാമതായി, തൊഴിലാളി ചെലവ് മാത്രമല്ല; അറിവും സൃഷ്ടിപരതയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന സജീവ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്. എട്ടാമതായി, മൂലധനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ അളവിൽ മാത്രം അല്ല; മനുഷ്യശേഷി, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുമായി അത് എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്നതിലാണ്. ഒൻപതാമതായി, വിപണി ആവശ്യങ്ങളെ നിറവേറ്റുന്നതോടൊപ്പം പുതിയ ആവശ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ വിപണിയുടെ സാമൂഹികപരിധികളെ തിരിച്ചറിയേണ്ടതുണ്ട്. പത്താമതായി, മത്സരം മാത്രമല്ല; സഹകരണവും അറിവുപങ്കിടലും സംരംഭക പരിണാമത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. പതിനൊന്നാമതായി, പ്രതിസന്ധി ഒരു തകർച്ച മാത്രമല്ല; പഴയ ഘടനയുടെ പരിമിതികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന പരിണാമഘട്ടമാണ്. പന്ത്രണ്ടാമതായി, പരാജയം ശരിയായി വിശകലനം ചെയ്താൽ അറിവായി മാറുന്നു; വിജയം ശരിയായി വിശകലനം ചെയ്താൽ ഭാവിയിലെ പരാജയം ഒഴിവാക്കാനുള്ള അറിവായി മാറുന്നു. പതിമൂന്നാമതായി, നൈതികതയും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും സാമ്പത്തിക വിജയത്തിന്റെ പുറം അലങ്കാരങ്ങളല്ല; ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പിന്റെ ആന്തരിക ഘടകങ്ങളാണ്. പതിനാലാമതായി, ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ പരമമായ ശക്തി അതിന്റെ ഇന്നത്തെ വലിപ്പത്തിലല്ല; നാളത്തെ പുതിയ രൂപം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്. പതിനഞ്ചാമതായി, സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഘട്ടം സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയാണ്—സ്വയം നിരീക്ഷിക്കുകയും, സ്വയം വിമർശിക്കുകയും, സ്വയം പഠിക്കുകയും, സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംഘടന.
ഈ എല്ലാ തത്വങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് നോക്കുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ സംരംഭകത്വദർശനം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ സംരംഭകൻ വെറും ലാഭാന്വേഷിയല്ല; സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിയുന്നവനാണ്. സ്ഥാപനം വെറും ഉൽപ്പാദനയന്ത്രമല്ല; പഠിക്കുന്ന ഒരു ജീവന്ത വ്യവസ്ഥയാണ്. തൊഴിലാളി വെറും തൊഴിൽശക്തിയല്ല; അറിവിന്റെയും സൃഷ്ടിപരതയുടെയും സ്രഷ്ടാവാണ്. മൂലധനം വെറും പണമല്ല; വിവിധ വിഭവങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിച്ച് പ്രവർത്തനശേഷിയാക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. വിപണി വെറും വിൽപ്പനസ്ഥലം അല്ല; ആവശ്യങ്ങളും സാധ്യതകളും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ചലനമേഖലയാണ്.
അവിടെ പ്രതിസന്ധി അവസാനമല്ല; പരിവർത്തനത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്. അവിടെ വൈരുദ്ധ്യം പ്രശ്നമാത്രമല്ല; പുതിയ സാധ്യതയുടെ വിത്താണ്. അവിടെ മാറ്റം ഭീഷണിമാത്രമല്ല; പരിണാമത്തിന്റെ ശക്തിയാണ്. അവിടെ സ്ഥിരത പുരോഗതിയുടെ എതിരാളിയല്ല; പുരോഗതിക്ക് ആവശ്യമായ അടിത്തറയാണ്. അവിടെ ഏകീകരണം വിയോജനത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; വിയോജനം ഏകീകരണത്തെ പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. അവിടെ വളർച്ചയുടെ പരമമായ അർത്ഥം വലുതാകുന്നതല്ല; കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ കൂടുതൽ ബുദ്ധിപരമായി സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നതാണ്.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വം നമ്മെ ഒരു അടിസ്ഥാന സത്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു: ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ജീവശക്തി അതിന്റെ വിഭവങ്ങളിൽ മാത്രം അല്ല; ആ വിഭവങ്ങളെ നിരന്തരം പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവിലാണ്.
ഈ കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ സ്ഥാപനം നിശ്ചലമാകുന്നു. ഈ കഴിവ് വളരുമ്പോൾ സ്ഥാപനം പഠിക്കുന്നു. പഠനം ആഴപ്പെടുമ്പോൾ സ്ഥാപനം പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. പൊരുത്തപ്പെടൽ സൃഷ്ടിപരമാകുമ്പോൾ സ്ഥാപനം സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്നു. സ്വയംപുനർനവീകരണം തുടർച്ചയായാൽ സ്ഥാപനം സ്വന്തം പരിധികളെ തന്നെ മറികടന്ന് പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സജീവ സാമൂഹികശക്തിയായി മാറുന്നു.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം ഒരു “വിജയകരമായ ബിസിനസ്” സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതല്ല; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ലോകത്തിൽ നിരന്തരം പുതിയ മൂല്യവും പുതിയ അറിവും പുതിയ കഴിവുകളും പുതിയ സാമൂഹികസാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ജീവന്ത വ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമം—വ്യക്തിയിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ്മയിലേക്ക്, കൂട്ടായ്മയിൽ നിന്ന് സംഘടനയിലേക്ക്, സംഘടനയിൽ നിന്ന് വ്യവസ്ഥയിലേക്ക്, വ്യവസ്ഥയിൽ നിന്ന് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സാമൂഹികശക്തിയിലേക്ക്.
സംരംഭകത്വത്തെ വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക വിജയത്തിനുള്ള ഒരു മാർഗമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികവും ചരിത്രപരവുമായ അർത്ഥത്തെ വളരെ ചുരുക്കിക്കാണിക്കുന്നതാണ്. ഒരു സംരംഭം ഒരു വ്യക്തിയുടെ ആശയത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ ആ ആശയം യാഥാർഥ്യത്തിലുള്ള ഒരു ഉൽപ്പന്നമോ സേവനമോ ആയി മാറുന്നത് വ്യക്തിയുടെ കഴിവുകൊണ്ട് മാത്രം അല്ല. മൂലധനം, തൊഴിൽ, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, നിയമവ്യവസ്ഥ, വിദ്യാഭ്യാസം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, വിപണി, ഉപഭോക്താക്കളുടെ ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് ഒരു സംരംഭം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം അടിസ്ഥാനപരമായി വ്യക്തിപരമായ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെയും കൂട്ടായ സാമൂഹികസൃഷ്ടിശേഷിയുടെയും സംഗമമാണ്.
ഒരു സംരംഭകന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു ആശയം പെട്ടെന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതായി തോന്നിയാലും ആ ആശയം യഥാർത്ഥത്തിൽ ദീർഘകാലത്തെ അനുഭവങ്ങളുടെയും നിരീക്ഷണങ്ങളുടെയും അറിവിന്റെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും സാങ്കേതികപരിചയത്തിന്റെയും വിപണിയിലെ മാറ്റങ്ങളുടെയും സംയോജനത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. വ്യക്തിയുടെ ബോധം സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒന്നല്ല. സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച അറിവും അനുഭവവും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും ആവശ്യങ്ങളും വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക രൂപത്തിൽ പുനഃസംഘടിതമാകുമ്പോഴാണ് പുതിയ ആശയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ അസ്തിത്വങ്ങളല്ല; വ്യക്തി സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നവുമാണ്, അതേസമയം സമൂഹത്തെ മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന സജീവശക്തിയുമാണ്. സംരംഭകനും ഇതേ ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സമൂഹത്തിലെ നിലവിലുള്ള ആവശ്യങ്ങളെയും അപര്യാപ്തതകളെയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയും തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളായും സേവനങ്ങളായും സംഘടനാരീതികളായും സാങ്കേതികവിദ്യകളായും സമൂഹത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊടുക്കുകയാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു സംരംഭത്തെ നിശ്ചലമായ ഒരു വസ്തുവായി കാണാനാവില്ല. അത് നിരന്തരം ചലിക്കുന്ന ഒരു സജീവ വ്യവസ്ഥയാണ്. അതിനകത്ത് ഏകീകരണശക്തികളും വിയോജനശക്തികളും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സംഘടനയുടെ ഘടന, മൂലധനശേഷി, സാമ്പത്തികസ്ഥിരത, ഉൽപ്പാദനരീതി, ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം, ബ്രാൻഡ്, നിയമപരമായ സുരക്ഷ, തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവ് എന്നിവ ഏകീകരണശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അവ സ്ഥാപനത്തിന് സ്ഥിരതയും തുടർച്ചയും നൽകുന്നു. അതേസമയം സാങ്കേതികമാറ്റം, വിപണിയിലെ വ്യതിയാനം, ഉപഭോക്തൃരുചിയിലെ മാറ്റം, മത്സരം, സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി, പുതിയ നിയമങ്ങൾ, പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾ, സാമൂഹികമാറ്റങ്ങൾ എന്നിവ വിയോജനശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അവ നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും പുതിയ രൂപങ്ങളിലേക്ക് മാറാൻ സ്ഥാപനത്തെ നിർബന്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം സ്വീകരിച്ച് മറ്റൊന്നിനെ ഒഴിവാക്കുന്നത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതല്ല. ഏകീകരണം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ സ്ഥാപനം നിശ്ചലമാകും; വിയോജനം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ സ്ഥാപനം ചിതറിപ്പോകും. സ്ഥിരത ഇല്ലാതെ മാറ്റം നിലനിൽക്കില്ല; മാറ്റമില്ലാതെ സ്ഥിരത ജഡതയായി മാറും. അതിനാൽ സംരംഭത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ അവസ്ഥ ഒരു നിശ്ചല തുലനാവസ്ഥയല്ല; ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചലനാത്മക തുലനാവസ്ഥയാണ്. സ്ഥാപനം ഒരു നിമിഷത്തിൽ കൈവരിച്ച സമതുലിതാവസ്ഥ അടുത്ത നിമിഷത്തിൽ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളാൽ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടും. അതിനാൽ ഓരോ പുതിയ ഏകീകരണവും അടുത്ത വിയോജനത്തിനുള്ള സാധ്യതയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംരംഭകന്റെ പ്രധാന കഴിവ് അപകടം ഏറ്റെടുക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. നിലവിലുള്ള ഏകീകരണം എവിടെയാണ് ശക്തമായിരിക്കുന്നത്, എവിടെയാണ് അത് ദുർബലമാകുന്നത്, ഏത് വിയോജനശക്തിയാണ് ഭാവിയിൽ നിർണായകമാകാൻ പോകുന്നത്, ഏത് മാറ്റം വെറും താൽക്കാലികമായതാണ്, ഏത് മാറ്റം ഗുണപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ സൂചനയാണ് എന്നെല്ലാം തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവാണ് യഥാർത്ഥ സംരംഭകബോധം. മറ്റുള്ളവർ പ്രശ്നമായി മാത്രം കാണുന്ന ഒരു വൈരുദ്ധ്യത്തിനുള്ളിൽ പുതിയ സാധ്യത കണ്ടെത്താൻ കഴിയുന്നിടത്താണ് സംരംഭകന്റെ സൃഷ്ടിപരത ആരംഭിക്കുന്നത്.
ഇവിടെ സംരംഭകന്റെ ബോധവും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിർണായകമാണ്. സംരംഭകത്വം വെറും സങ്കൽപ്പശേഷിയല്ല. യാഥാർഥ്യത്തെ നിരീക്ഷിക്കുകയും അതിന്റെ ചലനങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അതിനുള്ളിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളെ സങ്കൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശേഷിയാണ് സംരംഭകബോധം. എന്നാൽ സങ്കൽപ്പശേഷിക്ക് പരിശോധനാശേഷി കൂടിയില്ലെങ്കിൽ അത് മിഥ്യാഭാവനയായി മാറാം. മറുവശത്ത് പരിശോധന മാത്രം നടത്തി നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തിൽ കുടുങ്ങിയാൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ കാണാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ ബോധത്തിൽ സങ്കൽപ്പവും തെളിവും, ധൈര്യവും ജാഗ്രതയും, പരീക്ഷണവും പരിശോധനയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കണം.
ഇവിടെയാണ് ശാസ്ത്രീയചിന്ത സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശക്തിയായി മാറുന്നത്. “എനിക്ക് തോന്നുന്നു” എന്നത് ഒരു സാധ്യത മാത്രമാണ്; “തെളിവുകൾ ഇതിനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു” എന്നത് കൂടുതൽ ശക്തമായ അറിവാണ്. ഒരു ആശയത്തെ വിപണിയിൽ പരീക്ഷിക്കുക, ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണം ശേഖരിക്കുക, ഫലങ്ങൾ അളക്കുക, പരാജയത്തിന്റെ കാരണങ്ങൾ കണ്ടെത്തുക, വീണ്ടും പരീക്ഷിക്കുക എന്നിങ്ങനെയുള്ള പ്രക്രിയകൾ സംരംഭകത്വത്തെ അനുമാനത്തിൽ നിന്ന് അറിവിലേക്കും അറിവിൽ നിന്ന് പ്രവർത്തനത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയരീതി ഒരു നേരേ പോകുന്ന പാതയല്ല; പരീക്ഷണം, പ്രതികരണം, തിരുത്തൽ, വീണ്ടും പരീക്ഷണം എന്നീ പ്രതികരണചക്രങ്ങളിലൂടെ മുന്നേറുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.
ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വിഭവങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് അറിവ്. എന്നാൽ അറിവ് ഒരിടത്ത് മാത്രം സംഭരിച്ചിരിക്കുന്ന വസ്തുവല്ല. സ്ഥാപനത്തിലെ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും അനുഭവത്തിലും പ്രവർത്തനത്തിലും ബന്ധങ്ങളിലും അത് ചിതറിക്കിടക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തകന് യന്ത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങൾ അറിയാം. വിൽപ്പനക്കാരന് ഉപഭോക്താവിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രതികരണം അറിയാം. സാങ്കേതികവിദഗ്ധന് പുതിയ സാധ്യതകൾ അറിയാം. ഉപഭോക്തൃസേവനപ്രവർത്തകന് ഉപഭോക്താവിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പരാതികൾ അറിയാം. സാമ്പത്തികവിഭാഗത്തിന് സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തിക സമ്മർദ്ദങ്ങൾ അറിയാം. ഈ അറിവുകൾ തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് സ്ഥാപനത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബുദ്ധി രൂപപ്പെടുന്നത്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭത്തിൽ അറിവ് മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് മാത്രം ഒഴുകുന്ന ഒന്നായിരിക്കരുത്. അത് എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു സജീവ പ്രവാഹമായിരിക്കണം. നേതൃത്വം ദിശ നൽകണം; താഴത്തെ തലങ്ങൾ യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അറിവ് നൽകണം. കേന്ദ്രം നയം രൂപപ്പെടുത്തണം; പ്രാദേശിക ഘടകങ്ങൾ അത് പ്രയോഗിച്ച് അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കണം. ആ പഠനം വീണ്ടും കേന്ദ്രനയത്തെ സ്വാധീനിക്കണം. ഇങ്ങനെ മുകളിൽ നിന്നുള്ള ദിശാബോധവും താഴെ നിന്നുള്ള അനുഭവജ്ഞാനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പ്രതികരണചക്രമാണ് ഒരു പഠിക്കുന്ന സംഘടനയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
ഇവിടെ അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും അറിവിന്റെ വികേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പ്രധാനമാണ്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് പൊതുവായ ലക്ഷ്യവും മൂല്യങ്ങളും സാമ്പത്തിക അച്ചടക്കവും നിലനിർത്താൻ കേന്ദ്ര ഏകീകരണം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും മുകളിൽ നിന്ന് മാത്രം എടുക്കുമ്പോൾ പ്രാദേശിക അറിവും വേഗത്തിലുള്ള പ്രതികരണശേഷിയും നഷ്ടപ്പെടാം. അതിനാൽ കേന്ദ്രവും പ്രാദേശികതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പൂർണ്ണ കേന്ദ്രീകരണമോ പൂർണ്ണ വികേന്ദ്രീകരണമോ ആകരുത്. പൊതുവായ ദിശയും അടിസ്ഥാനമൂല്യങ്ങളും ഏകീകരിക്കുമ്പോൾ തീരുമാനങ്ങളുടെ ഒരു വലിയ ഭാഗം അവ നടപ്പാക്കുന്ന തലങ്ങളിലേക്ക് കൈമാറുന്ന വികേന്ദ്രീകൃത ഏകീകരണമാണ് കൂടുതൽ ജീവന്തമായ സംഘടനയ്ക്ക് അനുയോജ്യം.
ഇതേ തത്വം തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്തത്തിലും ബാധകമാണ്. തൊഴിലാളിയെ വെറും നിർദ്ദേശങ്ങൾ അനുസരിക്കുന്ന തൊഴിൽശക്തിയായി കാണുന്ന സമീപനം ആധുനിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. ഒരു തൊഴിലാളി തന്റെ പ്രവർത്തനപ്രക്രിയയോട് ഏറ്റവും അടുത്തുനിൽക്കുന്ന വ്യക്തിയാണ്. സമയനഷ്ടം എവിടെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്, യന്ത്രത്തിന്റെ ഏത് ഭാഗമാണ് പ്രശ്നമുണ്ടാക്കുന്നത്, ഉപഭോക്താവിന് എന്താണ് ഇഷ്ടപ്പെടാത്തത്, ഗുണനിലവാരം എവിടെയാണ് കുറയുന്നത്, ഏത് ഘട്ടമാണ് മെച്ചപ്പെടുത്തേണ്ടത് എന്നിവയെക്കുറിച്ച് അവനുണ്ടാകുന്ന അനുഭവജ്ഞാനം സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിലപ്പെട്ട അറിവാണ്. ഈ അറിവിനെ തീരുമാനപ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുമ്പോൾ തൊഴിലാളി ഒരു ചെലവിൽ നിന്ന് മൂല്യത്തിന്റെ സഹസ്രഷ്ടാവായി മാറുന്നു.
ഇതോടെ തൊഴിൽ എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. തൊഴിൽ വെറും ശാരീരികശ്രമമല്ല; അതിൽ അറിവും അനുഭവവും പ്രശ്നപരിഹാരശേഷിയും സൃഷ്ടിപരതയും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനശേഷിയും ഉൾപ്പെടുന്നു. ആധുനിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പലപ്പോഴും തൊഴിലാളി യന്ത്രത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനിൽ നിന്ന് ഉൽപ്പാദനരീതിയെ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്ന അറിവിന്റെ സ്രഷ്ടാവായി മാറുന്നു. ഒരു ചെറിയ നിർദ്ദേശം പോലും ആയിരക്കണക്കിന് പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ സമയം ലാഭിക്കാം. ഒരു സാങ്കേതികവിദഗ്ധന്റെ ആശയം ഒരു മുഴുവൻ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ രൂപകൽപ്പന മാറ്റാം. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഉണർത്തുന്ന സംഘടനകൾക്ക് വെറും നിയന്ത്രണാധിഷ്ഠിത സംഘടനകളേക്കാൾ കൂടുതൽ പരിണാമശേഷിയുണ്ടാകും.
ഇതേ കാര്യം ഉടമസ്ഥതയുടെ കാര്യത്തിലും കാണാം. ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ നിയമപരമായ ഉടമസ്ഥത ഏതാനും വ്യക്തികളുടെ കൈകളിലായിരിക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് ഉടമയുടെ മൂലധനം മാത്രം അല്ല. തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽ, ഗവേഷകരുടെ അറിവ്, സാങ്കേതികവിദഗ്ധരുടെ കഴിവ്, ഉപഭോക്താക്കളുടെ പ്രതികരണം, വിതരണക്കാരുടെ സഹകരണം, പൊതുസമൂഹം സൃഷ്ടിച്ച അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസസംവിധാനം രൂപപ്പെടുത്തിയ മനുഷ്യവിഭവം, നിയമവ്യവസ്ഥ നൽകുന്ന സംരക്ഷണം എന്നിവയെല്ലാം സ്ഥാപനത്തിന്റെ മൂല്യസൃഷ്ടിയിൽ പങ്കാളികളാകുന്നു. അതിനാൽ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും കൂട്ടായ മൂല്യസൃഷ്ടിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഒരു പ്രധാന സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യമായി ഉയരുന്നു.
ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തിന് ഒരേയൊരു ഉടമസ്ഥതാരൂപം മാത്രമേ പരിഹാരമാകൂ എന്നില്ല. സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത, കുടുംബാധിഷ്ഠിത സംരംഭം, തൊഴിലാളി പങ്കാളിത്തം, സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, പൊതുമേഖലാ ഉടമസ്ഥത, സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത, സംയുക്ത ഉടമസ്ഥത തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കാം. പ്രധാനപ്പെട്ടത് ഉടമസ്ഥതയെ അവകാശമായി മാത്രം കാണാതെ ഉത്തരവാദിത്വമായും കാണുക എന്നതാണ്. സമൂഹത്തിന്റെ വിഭവങ്ങളും മനുഷ്യരുടെ തൊഴിലും അറിവും ഉപയോഗിച്ച് വളരുന്ന ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവും ഉണ്ടായിരിക്കണം.
ഇവിടെ ലാഭവും മൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും പ്രധാനമാണ്. ലാഭം ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമാണ്. ലാഭമില്ലാതെ ഗവേഷണം, പുനർനിക്ഷേപം, മനുഷ്യവിഭവവികസനം, സാങ്കേതികമാറ്റം എന്നിവ ദീർഘകാലം തുടരാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ലാഭം മാത്രം മൂല്യത്തിന്റെ മുഴുവൻ അർത്ഥമല്ല. ഒരു വിദ്യാഭ്യാസസാങ്കേതികവിദ്യ, ആരോഗ്യസേവനം, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണരീതി, ഊർജസംരക്ഷണസാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ വലിയ സാമ്പത്തികലാഭം നൽകാതിരുന്നാലും സമൂഹത്തിൽ വലിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ വിപണിമൂല്യവും സാമൂഹികമൂല്യവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഉയർന്നതരം സംരംഭകത്വം ഇവ രണ്ടിനും ഇടയിൽ സൃഷ്ടിപരമായ ഏകീകരണം സ്ഥാപിക്കാൻ ശ്രമിക്കണം.
സംരംഭം സൃഷ്ടിക്കുന്ന മൂല്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം വീണ്ടും സ്ഥാപനത്തിന്റെ വളർച്ചയിലേക്ക് നിക്ഷേപിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഗവേഷണം, സാങ്കേതികവിദ്യ, മനുഷ്യവിഭവം, പരിശീലനം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയിൽ പുനർനിക്ഷേപം ഇല്ലെങ്കിൽ സ്ഥാപനം ക്രമേണ ക്ഷയിക്കും. എന്നാൽ സാമൂഹിക പുനർനിക്ഷേപവും അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം, പ്രാദേശികവികസനം, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം, കഴിവുവികസനം, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവയിലേക്ക് നിക്ഷേപിക്കുന്നത് ദാനധർമ്മം മാത്രമല്ല; സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികപരിസ്ഥിതിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന പ്രവർത്തനമാണ്. ശക്തമായ സമൂഹം ശക്തമായ മനുഷ്യവിഭവവും വിപണിയും അറിവുസംവിധാനവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വവും സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യവും ഉയരുന്നു. സംരംഭകത്വം പുതിയ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള പ്രധാന ശക്തിയാണ്. എന്നാൽ ആ സമ്പത്ത് അമിതമായി ചുരുക്കം ചിലരുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക അസമത്വം വർധിക്കുകയും സാമൂഹികവിശ്വാസം കുറയുകയും അവസരങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം അസമമാകുകയും ചെയ്യാം. അമിതമായ അസമത്വം ഒടുവിൽ വിപണിയുടെ വ്യാപനത്തെയും സാമൂഹികസ്ഥിരതയെയും ബാധിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ തടയുക എന്നതല്ല പരിഹാരം; സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള പ്രേരണ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് അതിന്റെ സാമൂഹികഫലങ്ങളെ കൂടുതൽ സമതുലിതമാക്കുന്ന സ്ഥാപനപരമായ സംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.
ഇതിന്റെ ഭാഗമായി സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അവസരങ്ങൾ വിശാലമായ ജനവിഭാഗങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിക്കണം. വിദ്യാഭ്യാസം, ധനസഹായം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിശീലനം, വിപണി പ്രവേശനം, നിയമപരമായ സുരക്ഷ എന്നിവ ഏതാനും വിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രത്യേകാവകാശമായി തുടരുകയാണെങ്കിൽ സമൂഹത്തിന്റെ ആകെ സൃഷ്ടിശേഷി ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതെ പോകും. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സംരംഭകശേഷി ഉയരുന്നത് കൂടുതൽ കോടീശ്വരന്മാരെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രം അല്ല; കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് പ്രശ്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും പരീക്ഷിക്കാനും പരാജയപ്പെടാനും വീണ്ടും ശ്രമിക്കാനും കഴിയുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലൂടെയാണ്.
ഇവിടെ പരാജയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സാമൂഹിക സമീപനത്തിനും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സത്യസന്ധമായ ഒരു പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെട്ടാൽ അതിൽ നിന്ന് അറിവ് ലഭിക്കും. എന്നാൽ പരാജയത്തെ അപമാനമായി കാണുന്ന സമൂഹത്തിൽ ആളുകൾ പരീക്ഷിക്കാൻ ഭയപ്പെടും. പരീക്ഷണമില്ലെങ്കിൽ നവീകരണമില്ല. നവീകരണമില്ലെങ്കിൽ പരിണാമമില്ല. അതിനാൽ പരാജയത്തെ അന്ധമായി മഹത്വവൽക്കരിക്കേണ്ടതില്ലെങ്കിലും സത്യസന്ധമായ പരീക്ഷണത്തിന്റെ പരാജയത്തെ സ്ഥിരമായ സാമൂഹിക മുദ്രയാക്കുകയും അരുത്. ഒരു പരാജയത്തിൽ നിന്ന് നേടിയ അറിവ് അടുത്ത ശ്രമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാകുമ്പോൾ പരാജയം തന്നെ പരിണാമത്തിന്റെ ഘടകമായി മാറുന്നു.
അതേസമയം വിജയവും വിമർശനാതീതമാകരുത്. തുടർച്ചയായ വിജയം ചിലപ്പോൾ അമിതവിശ്വാസത്തിലേക്ക് നയിക്കും. “നാം എപ്പോഴും ശരിയാണ്” എന്ന മനോഭാവം വളർന്നാൽ സ്ഥാപനം പുറത്തുനിന്നുള്ള മാറ്റങ്ങളെ കാണാതെ പോകും. പുതിയ ആശയങ്ങൾ നിരസിക്കപ്പെടും. വിമർശനം അടിച്ചമർത്തപ്പെടും. അങ്ങനെ വിജയം തന്നെ ഒരു വിയോജനശക്തിയെ അടിച്ചമർത്തുന്ന ഏകീകരണശക്തിയായി മാറാം. അതിനാൽ വിജയകരമായ സ്ഥാപനത്തിന് സ്വന്തം വിജയത്തെപ്പോലും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കാനുള്ള കഴിവ് വേണം. ഇന്നത്തെ വിജയത്തിന് കാരണമായ ഘടകം നാളെയും പ്രസക്തമായിരിക്കണമെന്നില്ല.
ഇവിടെയാണ് തലമുറമാറ്റത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വ്യക്തമാകുന്നത്. സ്ഥാപകന്റെ അനുഭവം സ്ഥാപനത്തിന്റെ വലിയ സമ്പത്താണ്. എന്നാൽ സ്ഥാപകന്റെ അനുഭവം മാറ്റാനാവാത്ത നിയമമായി മാറുമ്പോൾ അതേ അനുഭവം ഭാവിയിലെ പരിണാമത്തിന് തടസ്സമാകാം. സ്ഥാപകൻ തന്റെ അനുഭവത്തെ അറിവായി കൈമാറണം; അധികാരമായി ശാശ്വതമാക്കരുത്. പുതിയ തലമുറയുടെ സാങ്കേതികബോധവും പുതിയ ചോദ്യങ്ങളും പുതിയ സാമൂഹികാനുഭവങ്ങളും സ്ഥാപനത്തിലേക്ക് കടന്നുവരാൻ ഇടയുണ്ടാകണം. പഴയ തലമുറയുടെ അനുഭവവും പുതിയ തലമുറയുടെ സൃഷ്ടിപരതയും തമ്മിലുള്ള ഏകീകരണമാണ് സ്ഥാപനത്തിന്റെ തലമുറാന്തര തുടർച്ച ഉറപ്പാക്കുന്നത്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയെ പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ഒരു സ്ഥാപനം ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു ദ്വീപല്ല. വിതരണക്കാർ, ഉപഭോക്താക്കൾ, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, ധനകാര്യസ്ഥാപനങ്ങൾ, സർക്കാർ, പ്രാദേശികസമൂഹം, സാങ്കേതിക പങ്കാളികൾ, തൊഴിലാളികൾ, പ്രകൃതി എന്നിവയുമായി അത് നിരന്തരം ഇടപെടുന്നു. അതിനാൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അതിർത്തി അതിന്റെ കെട്ടിടത്തിന്റെ മതിലുകളിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ നിലനിൽപ്പ് അതിന്റെ പുറംബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരത്തെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഈ പരസ്പരാശ്രിതത്വം സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷിയെയും നിർണയിക്കുന്നു. ഒരേയൊരു വിതരണക്കാരനെ ആശ്രയിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിന് ഒരു തടസ്സം വലിയ പ്രതിസന്ധിയാകും. പല ഉറവിടങ്ങളുമായി ബന്ധമുള്ള സ്ഥാപനത്തിന് അതിനെ മറികടക്കാം. ഒരേയൊരു വിപണിയെ ആശ്രയിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിന് വിപണിയിടിവ് വിനാശകരമാകാം; വിവിധ വിപണികളുമായി ബന്ധമുള്ള സ്ഥാപനത്തിന് കൂടുതൽ വഴക്കത്തോടെ പ്രതികരിക്കാം. ഒരേയൊരു അറിവ് ഉറവിടത്തെ ആശ്രയിക്കുന്ന സ്ഥാപനവും ദുർബലമാണ്. വ്യത്യസ്ത മേഖലകളിൽ നിന്നുള്ള അറിവുകൾ സ്വീകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനം കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ പുതിയ മാറ്റങ്ങളെ തിരിച്ചറിയും. അതിനാൽ ബന്ധങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിയോജനശേഷി വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ശക്തമായ ആന്തരിക ഏകീകരണം ആ വൈവിധ്യത്തെ സൃഷ്ടിപരമായി ഉപയോഗിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.
ഭാവിയിലെ സംരംഭങ്ങൾ കൂടുതൽ കൂടുതൽ ശൃംഖലാധിഷ്ഠിതമാകാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. ഒരു സ്ഥാപനം എല്ലാം സ്വയം ചെയ്യുന്നതിന് പകരം വിവിധ വിദഗ്ധരെയും സാങ്കേതിക പങ്കാളികളെയും ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങളെയും ചെറുകിട ഉൽപ്പാദകരെയും ഉപഭോക്തൃസമൂഹങ്ങളെയും സ്വതന്ത്ര സൃഷ്ടാക്കളെയും ബന്ധിപ്പിച്ച് പ്രവർത്തിക്കും. ഇതോടെ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ സ്വന്തം കെട്ടിടങ്ങളിലും യന്ത്രങ്ങളിലും മാത്രം നിലനിൽക്കുകയില്ല; ബന്ധങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവിലും നിലനിൽക്കും. സ്ഥാപനത്തിന്റെ അതിരുകൾ കൂടുതൽ തുറന്നതും അർദ്ധതുറന്നതുമായിത്തീരും. അതിന്റെ അടിസ്ഥാന തിരിച്ചറിയൽ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ആവശ്യമായ അറിവും വിഭവങ്ങളും പുറത്തുനിന്ന് സ്വീകരിക്കുകയും സ്വന്തം അറിവും ഉൽപ്പന്നങ്ങളും പുറത്തേക്ക് കൈമാറുകയും ചെയ്യും.
ഇവിടെ തുറന്ന നവീകരണത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിനകത്ത് മാത്രം എല്ലാ അറിവും സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല. സർവകലാശാലകൾ, ഗവേഷണശാലകൾ, മറ്റു സ്ഥാപനങ്ങൾ, ഉപഭോക്താക്കൾ, സാങ്കേതികസമൂഹങ്ങൾ, സ്വതന്ത്ര ഗവേഷകർ എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ ആശയങ്ങൾ വരാം. അതിനാൽ സ്ഥാപനം പൂർണ്ണമായി അടച്ച ഒരു ഘടനയായി തുടരാതെ അറിവിന്റെ പരസ്പരപ്രവാഹത്തിന് തുറന്ന ഒരു വ്യവസ്ഥയായി മാറണം. എന്നാൽ ഈ തുറന്നത്വത്തിനും ഒരു ആന്തരിക ഏകീകരണം ആവശ്യമാണ്. പുറത്ത് നിന്ന് വരുന്ന എല്ലാ ആശയങ്ങളും സ്വീകരിക്കുന്നതല്ല തുറന്ന നവീകരണം; സ്വന്തം ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന അറിവുകളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനം.
സംരംഭകത്വവും സാങ്കേതികപരിവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഇതിലും ആഴമുള്ളതാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധി, സ്വയംപ്രവർത്തനം, ജീവസാങ്കേതികവിദ്യ, പുതിയ വസ്തുസാങ്കേതികവിദ്യകൾ, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ തുടങ്ങിയവ നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനരീതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വതന്ത്രമായി സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നില്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ, അറിവ്, സ്ഥാപനങ്ങൾ, വിപണി, നിയമങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വാധീനം പ്രകടമാകുന്നത്. അതിനാൽ സാങ്കേതികമാറ്റം സാങ്കേതികമാറ്റം മാത്രമല്ല; അത് ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെയും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെയും സാമൂഹികസംഘടനയുടെയും പുനഃസംഘടനയാണ്.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഇതിന് ഒരു ശക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. അത് മനുഷ്യന്റെ ചില ആവർത്തനപ്രവർത്തനങ്ങളെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ ഉയർന്ന സാമൂഹികപ്രയോജനം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകളെ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലായിരിക്കണം. സ്വയംപ്രവർത്തനം മനുഷ്യനെ വെറും തൊഴിൽരഹിതനാക്കുന്നതിലേക്ക് നയിക്കുന്നതിനുപകരം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും സൃഷ്ടിപരവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റാൻ കഴിയണം. അതിനായി വിദ്യാഭ്യാസവും പുനർപരിശീലനവും പുതിയ തൊഴിൽസംഘടനയും സാമൂഹികസുരക്ഷയും ആവശ്യമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം അതിനാൽ “മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുമോ?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ “മനുഷ്യന്റെ ശേഷിയെ എങ്ങനെ വികസിപ്പിക്കും?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് മാറണം.
ഇതോടൊപ്പം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതിപരമായ ഉത്തരവാദിത്വവും കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുന്നു. പ്രകൃതി അനന്തമായ സൗജന്യ വിഭവശേഖരമല്ല. ജലം, മണ്ണ്, വായു, ഊർജം, ജൈവവൈവിധ്യം എന്നിവയുടെ അമിതചൂഷണം ഒടുവിൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയെയും ബാധിക്കും. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധി ഒരു പുറം നിയന്ത്രണമെന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണാതെ പഴയ ഉൽപ്പാദനരീതികളുടെ പരിധി വെളിപ്പെടുത്തുന്ന വിയോജനശക്തിയായി കാണണം. ആ വൈരുദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് വിഭവക്ഷമത, പുനരുപയോഗം, ശുദ്ധ ഊർജം, മാലിന്യകുറവ്, ദീർഘായുസുള്ള ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പുതിയ സംരംഭകാവസരങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ നൈതികപരിധിയും ഇതോടൊപ്പം നിർണായകമാകുന്നു. “ഇത് ചെയ്യാൻ കഴിയുമോ?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ഇത് ചെയ്യേണ്ടതുണ്ടോ?” എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കേണ്ടിവരും. സാങ്കേതികമായി സാധ്യമായ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും സാമൂഹികമായി അഭികാമ്യമാകണമെന്നില്ല. ഉപഭോക്തൃആഗ്രഹങ്ങളെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നത്, മനുഷ്യരുടെ ദൗർബല്യങ്ങളെ വ്യാപാരാവസരങ്ങളാക്കുന്നത്, പരിസ്ഥിതിയെ നശിപ്പിച്ച് ലാഭം നേടുന്നത്, വിവരങ്ങളെ ദുരുപയോഗം ചെയ്യുന്നത് എന്നിവ സാമ്പത്തികമായി സാധ്യമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അവ ദീർഘകാല സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ ശേഷിയും ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള ഏകീകരണം ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന നൈതികതയായിരിക്കണം.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തത്തെയും യഥാർത്ഥ സംരംഭകത്വത്തെയും തമ്മിൽ വേർതിരിച്ചറിയേണ്ടത് പ്രധാനമാണ്. യഥാർത്ഥ സംരംഭകത്വം പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി വികസിപ്പിക്കുകയും പുതിയ പ്രശ്നപരിഹാരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രത്യേക ആനുകൂല്യങ്ങളുടെയും അധികാരസമ്പർക്കങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ മത്സരം ഒഴിവാക്കി ലാഭം നേടുന്ന ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം സൃഷ്ടിപരമായ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിരുദ്ധരൂപമാണ്. അത് വിപണിയിലെ വിയോജനശക്തികളെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും കഴിവിനും നവീകരണത്തിനും പകരം പ്രത്യേകബന്ധങ്ങളെ വിജയത്തിന്റെ മാനദണ്ഡമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ആരോഗ്യകരമായ സംരംഭക പരിസ്ഥിതിക്ക് ന്യായമായ മത്സരം, സുതാര്യമായ നിയമങ്ങൾ, സമാനാവസരം, ഉത്തരവാദിത്വമുള്ള ഭരണസംവിധാനം എന്നിവ അനിവാര്യമാണ്.
ഇവിടെ വിപണിയുടെ സ്വഭാവത്തെയും അതിന്റെ പരിധികളെയും തിരിച്ചറിയണം. വിപണി ആവശ്യങ്ങളെയും വിതരണത്തെയും ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ശക്തമായ സാമൂഹിക സംവിധാനമാണ്. എന്നാൽ വാങ്ങാനുള്ള സാമ്പത്തികശേഷിയുള്ള ആവശ്യം മാത്രമാണ് വിപണിയിൽ ശക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. സമൂഹത്തിന് അനിവാര്യമായ ചില ആവശ്യങ്ങൾക്ക് വലിയ വിപണി ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശുദ്ധജലം, പൊതുഗതാഗതം, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വിപണിയോടൊപ്പം പൊതുമേഖലയും സഹകരണസംരംഭങ്ങളും സാമൂഹികസംരംഭങ്ങളും പ്രവർത്തിക്കേണ്ടിവരും. സ്വകാര്യസംരംഭം, പൊതുമേഖല, സഹകരണസംരംഭം, സാമൂഹികസംരംഭം എന്നിവയെ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട വിരുദ്ധരൂപങ്ങളായി കാണാതെ വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന സഹവർത്തിത്വത്തിലുള്ള ഘടനകളായി കാണാം.
ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഒരു പ്രധാന ആശയമായ വ്യവസ്ഥകളുടെ സഹവർത്തിത്വവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തികസംഘടനാരീതികൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. അവ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും മത്സരിക്കുകയും സഹകരിക്കുകയും ചെയ്യാം. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ഒരു രീതി മറ്റൊന്നിനേക്കാൾ ശക്തമാകാം; എന്നാൽ മറ്റു രൂപങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക യാഥാർഥ്യത്തെ ഒരേയൊരു മാതൃകയിൽ അടച്ചുപൂട്ടുന്നതിനുപകരം വ്യത്യസ്ത ഘടനകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണുന്നത് കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യബോധമുള്ള സമീപനമാണ്.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിൽ സംരംഭകനെ പുതുതായി നിർവചിക്കേണ്ടിവരുന്നു. സംരംഭകൻ വെറും മൂലധനത്തിന്റെ ഉടമയല്ല. അവൻ വെറും അപകടം ഏറ്റെടുക്കുന്ന വ്യക്തിയുമല്ല. അവൻ ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്ന വ്യക്തി മാത്രവുമല്ല. വ്യത്യസ്ത വിഭവങ്ങൾ, അറിവുകൾ, മനുഷ്യശേഷികൾ, സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ, വിപണി സാധ്യതകൾ എന്നിവയെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ഏകീകരിച്ച് പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന വ്യക്തിയാണ് സംരംഭകൻ. അതോടൊപ്പം നിലവിലുള്ള ഏകീകരണങ്ങൾ എപ്പോൾ പഴകുന്നു എന്ന് തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വ്യക്തിയുമാണ്. അതിനാൽ സംരംഭകൻ ഒരേസമയം ഏകീകരകനും വിയോജനകനുമാണ്. അവൻ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയും പിന്നീട് ആ ഘടനയുടെ പരിധികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. അവൻ സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുകയും പിന്നീട് ആ സ്ഥിരതയെ മറികടക്കാനുള്ള പുതിയ സാധ്യത കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ രൂപം ഒരു വലിയ കമ്പനി നിർമ്മിക്കുന്നതിലല്ല. സ്വയം മാറാനും, സ്വയം പഠിക്കാനും, സ്വയം വിമർശിക്കാനും, സ്വയം തിരുത്താനും, സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു ജീവന്ത സംഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. അത്തരം സംഘടനയുടെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പത്ത് അതിന്റെ പണമോ കെട്ടിടങ്ങളോ യന്ത്രങ്ങളോ മാത്രമല്ല; സ്വന്തം പരിധികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ മറികടക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്.
സ്വയംമാറ്റാനുള്ള ശേഷി പഠനത്തിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. പഠനം വിമർശനത്തിൽ നിന്ന് വരുന്നു. വിമർശനം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് വരുന്നു. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുന്നത് വിയോജനത്തിന് ഇടം നൽകുന്നതിൽ നിന്ന് വരുന്നു. വിയോജനത്തെ സൃഷ്ടിപരമായി ഏകീകരിക്കുമ്പോൾ പുതിയ അറിവ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പുതിയ അറിവ് പുതിയ പ്രവർത്തനരീതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ പ്രവർത്തനരീതികൾ പുതിയ സംഘടനാസംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ സംഘടന പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ മൂല്യം പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ വീണ്ടും സ്ഥാപനത്തെ മാറ്റുന്നു. അങ്ങനെ സംരംഭം സ്വയം നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പ്രതികരണചക്രമായി മാറുന്നു.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ചക്രം: ഏകീകരണം, വിയോജനം, വൈരുദ്ധ്യം, പരീക്ഷണം, അനുഭവം, പഠനം, പുതിയ അറിവ്, ഉദ്ഭവം, പുനഃസംഘടന, പുതിയ ഏകീകരണം, വീണ്ടും പുതിയ വിയോജനം. ഈ ചക്രത്തിന് അന്തിമമായ ഒരു അവസാനഘട്ടമില്ല. ഓരോ പുതിയ ഏകീകരണവും അടുത്ത പരിണാമത്തിനുള്ള സാധ്യതയെ അതിനകത്ത് തന്നെ വഹിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ വിജയം അതിന്റെ ഇന്നത്തെ വലിപ്പംകൊണ്ട് മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. അതിന്റെ ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളെ എത്രത്തോളം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്നു എന്നതാണ് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അളവുകോൽ. കൂടുതൽ ജീവനക്കാരുള്ളത് വളർച്ചയായിരിക്കാം; എന്നാൽ കൂടുതൽ കഴിവുള്ള മനുഷ്യരെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് അതിനേക്കാൾ ഉയർന്ന വളർച്ചയാണ്. കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നത് വളർച്ചയായിരിക്കാം; എന്നാൽ പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നത് ഗുണപരമായ വളർച്ചയാണ്. കൂടുതൽ വിപണി കൈവരിക്കുന്നത് വളർച്ചയായിരിക്കാം; എന്നാൽ പുതിയ വിപണികളും പുതിയ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നത് അതിനേക്കാൾ ഉയർന്ന പരിണാമമാണ്.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം “വിജയകരമായ ഒരു ബിസിനസ്” സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതല്ല. മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ലോകത്തിൽ നിരന്തരം പുതിയ മൂല്യവും പുതിയ അറിവും പുതിയ കഴിവുകളും പുതിയ സാമൂഹികസാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ജീവന്ത വ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് അതിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം. അത്തരം സംരംഭം സ്വന്തം ഭാവിയെ കാത്തിരിക്കുന്നില്ല; ഭാവിയുടെ സൂചനകളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയിൽ പരീക്ഷണം നടത്തുകയും അവയിൽ നിന്ന് പഠിക്കുകയും ഭാവിയെ സ്വാധീനിക്കുന്ന പുതിയ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വം വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയായി ഉയരുന്നു. സംരംഭം ഒരു വസ്തുവല്ല, ഒരു നിരന്തര പ്രക്രിയയാകുന്നു. മൂലധനം ഒരു നിശ്ചല സമ്പത്ത് മാത്രമല്ല, വിവിധ വിഭവങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിച്ച് പ്രവർത്തനശേഷിയാക്കുന്ന ശക്തിയാകുന്നു. തൊഴിൽ ഒരു ചെലവല്ല, അറിവും സൃഷ്ടിപരതയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന സജീവ മനുഷ്യശേഷിയാകുന്നു. അറിവ് സംഭരിച്ചിരിക്കുന്ന വസ്തുവല്ല, നിരന്തരം വികസിക്കുന്ന ഒരു പ്രവാഹമാകുന്നു. വിപണി അന്തിമലക്ഷ്യമല്ല, ആവശ്യങ്ങളും സാധ്യതകളും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ചലനമേഖലയാകുന്നു. പ്രതിസന്ധി അവസാനമല്ല, പുനഃസംഘടനയുടെ തുടക്കമാകുന്നു. പരാജയം അറിവിന്റെ അഭാവമല്ല, ശരിയായി വിശകലനം ചെയ്താൽ പുതിയ അറിവിന്റെ ഉറവിടമാകുന്നു. വിജയം അന്തിമാവസ്ഥയല്ല, അടുത്ത മാറ്റത്തിനുള്ള പുതിയ തുടക്കമാകുന്നു.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു വാചകത്തിൽ നിർവചിക്കുകയാണെങ്കിൽ അത് ഇങ്ങനെയായിരിക്കും: മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ സാഹചര്യങ്ങളിലെ ഏകീകരണ-വിയോജനശക്തികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അറിവും തൊഴിലും മൂലധനവും സാങ്കേതികവിദ്യയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും പുതിയ രീതിയിൽ ഏകീകരിച്ച്, സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും, സ്വയം നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനമാണ് സംരംഭകത്വം.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമം—വ്യക്തിയിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ്മയിലേക്ക്, കൂട്ടായ്മയിൽ നിന്ന് സംഘടനയിലേക്ക്, സംഘടനയിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയിലേക്ക്, അവിടെ നിന്ന് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന ഒരു ജീവന്ത സാമൂഹികശക്തിയിലേക്ക്. ഈ പരിണാമത്തിൽ സംരംഭകന്റെ ഏറ്റവും വലിയ കഴിവ് കൂടുതൽ സമ്പത്ത് ശേഖരിക്കുന്നതിലല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകളെ ഉദ്ഭവിപ്പിക്കാനും, മാറ്റത്തെ ഭീഷണിയായി കാണാതെ പരിണാമശക്തിയാക്കി മാറ്റാനും, സ്വന്തം വിജയത്തിന്റെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിനെ തന്നെ മറികടക്കാനും കഴിയുന്നതിലാണ്.
അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സംരംഭകത്വം നിലനിൽപ്പിൽ നിന്ന് പരിണാമത്തിലേക്കും, പരിണാമത്തിൽ നിന്ന് സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിലേക്കും, സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിൽ നിന്ന് നിരന്തരം പുതിയ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ജീവന്ത ശക്തിയിലേക്കുമുള്ള യാത്രയാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനം കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ അത് മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രവുമായി ഒരു ആഴത്തിലുള്ള സംവാദത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രം ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെയും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് മുന്നേറുന്നതെന്ന് മാർക്സിയൻ വിശകലനം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ദർശനത്തെ കൂടുതൽ ചലനാത്മകമാക്കിക്കൊണ്ട്, ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന രണ്ട് ഘടകങ്ങളല്ലെന്നും അവയ്ക്കിടയിലെ നിരന്തരമായ ഏകീകരണ-വിയോജനപ്രവാഹത്തിലാണ് സാമ്പത്തിക പരിണാമം സംഭവിക്കുന്നതെന്നും കാണിക്കുന്നു. ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ പ്രവർത്തനമെന്ന പരിധി കടന്ന് ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ ചലനത്തിന്റെയും പുനഃസംഘടനയുടെയും ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹികരൂപമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി വികസിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾക്കും മാറ്റം വരേണ്ടിവരും. കൈത്തൊഴിൽ കേന്ദ്രീകൃതമായ ഒരു സമൂഹത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട തൊഴിൽസംഘടന യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ മതിയാകില്ല. വ്യാവസായിക ഉൽപ്പാദനത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഘടന വിവരാധിഷ്ഠിതവും സ്വയംപ്രവർത്തനാധിഷ്ഠിതവുമായ ഉൽപ്പാദനത്തിന് അതേപടി അനുയോജ്യമാകണമെന്നില്ല. അതിനാൽ ഓരോ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തിയും നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള സാധ്യത അതിനകത്ത് വഹിക്കുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യം ശക്തമാകുമ്പോൾ പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങളും പുതിയ ഉടമസ്ഥതാരീതികളും പുതിയ തൊഴിൽബന്ധങ്ങളും പുതിയ വിപണിരീതികളും പുതിയ സംരംഭക മാതൃകകളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പങ്ക് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനരീതിയുടെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിയുകയും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ പ്രായോഗികമായി വിനിയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വ്യക്തികളും കൂട്ടായ്മകളും സാമ്പത്തികപരിണാമത്തിന്റെ സജീവ ഘടകങ്ങളായി മാറുന്നു. ഒരു പുതിയ യന്ത്രം കണ്ടുപിടിച്ചതുകൊണ്ട് മാത്രം ഉൽപ്പാദനവിപ്ലവം സംഭവിക്കുന്നില്ല. ആ സാങ്കേതികവിദ്യയെ ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ, തൊഴിലാളികളുടെ പുതിയ കഴിവുകൾ, നിക്ഷേപം, വിപണി, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, നിയമപരമായ ഘടന, സാമൂഹികസ്വീകാര്യത എന്നിവയും അതിനൊപ്പം വികസിക്കണം. അതിനാൽ ഓരോ സാങ്കേതിക വിപ്ലവവും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു സമ്പൂർണ്ണ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക പുനഃസംഘടനയാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ സംരംഭകൻ ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട നായകനല്ല. ചരിത്രപരമായ ഒരു പ്രക്രിയയിലെ ഒരു സജീവ നോഡാണ്. അവന്റെ വ്യക്തിപരമായ സൃഷ്ടിശേഷി സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട അറിവിനെയും സാങ്കേതികവിദ്യയെയും മനുഷ്യശേഷിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ സംഭാവനയെ നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല; അതേസമയം സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട എല്ലാ ഉൽപ്പാദനശേഷികളെയും ഒരു വ്യക്തിയുടെ വ്യക്തിപരമായ കഴിവായി ചുരുക്കിക്കാണിക്കാനും പാടില്ല. സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ഇടപെടലും സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലാണ്.
ഇതിൽ നിന്ന് ഉടമസ്ഥതയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രധാന ചോദ്യം ഉയരുന്നു. ഒരു സംരംഭം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ സ്ഥാപകന്റെ മൂലധനം നിർണായകമായിരിക്കാം. എന്നാൽ സ്ഥാപനം വളരുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രവർത്തനശേഷി കൂടുതൽ കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകുന്നു. നൂറുകണക്കിന് തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽ, ഗവേഷകരുടെ അറിവ്, പൊതുസമൂഹം നിർമ്മിച്ച റോഡുകളും വൈദ്യുതിയും ആശയവിനിമയ സംവിധാനങ്ങളും, സർക്കാർ വിദ്യാഭ്യാസസംവിധാനം സൃഷ്ടിച്ച മനുഷ്യവിഭവം, നിയമവ്യവസ്ഥയുടെ സംരക്ഷണം, ഉപഭോക്താക്കളുടെ വിശ്വാസം എന്നിവയെല്ലാം സ്ഥാപനത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ പങ്കാളികളാകുന്നു. അതിനാൽ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന മൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു.
ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ ലളിതമായി “സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത നല്ലതോ മോശമോ” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ ഒതുക്കുന്നത് മതിയാകില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഉടമസ്ഥതയുടെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങളുമായി എങ്ങനെ പരസ്പരപ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന് പരിശോധിക്കും. സ്വകാര്യ സംരംഭത്തിന് പുതുമയും വേഗവും നൽകുന്ന ശക്തികളുണ്ട്. സഹകരണസംരംഭത്തിന് പങ്കാളിത്തവും കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്വവും നൽകുന്ന ശക്തികളുണ്ട്. പൊതുമേഖലയ്ക്ക് ദീർഘകാല സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളെ മുൻനിർത്തി പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള കഴിവുണ്ട്. സാമൂഹികസംരംഭങ്ങൾക്ക് ലാഭവും സാമൂഹികമൂല്യവും തമ്മിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനാകും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ഒരേയൊരു ഉടമസ്ഥതാരൂപത്തിന്റെ പൂർണ്ണ ആധിപത്യത്തിലേക്ക് മാത്രം നീങ്ങണമെന്നില്ല; വ്യത്യസ്ത ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങൾ പരസ്പരം സഹവർത്തിക്കുകയും മത്സരിക്കുകയും സഹകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഘടനയായി വികസിക്കാം.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം എന്ന ആശയത്തിന് പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. സാമൂഹികവൽക്കരണം എന്നത് വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിശേഷി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നല്ല. മറിച്ച് വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിശേഷി സമൂഹത്തിന്റെ വിശാലമായ അറിവും വിഭവങ്ങളും മനുഷ്യശേഷിയും ഉപയോഗിച്ച് കൂടുതൽ വലിയ സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന രീതിയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ആശയം ഒരു കൂട്ടായ പരീക്ഷണമായി മാറുമ്പോൾ, ഒരു ചെറിയ സംരംഭം ഒരു ശൃംഖലയായി മാറുമ്പോൾ, തൊഴിലാളികൾ തീരുമാനപ്രക്രിയയിൽ പങ്കാളികളാകുമ്പോൾ, ഉപഭോക്താക്കൾ ഉൽപ്പന്നവികസനത്തിൽ പങ്കാളികളാകുമ്പോൾ, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങളും വ്യവസായവും തമ്മിൽ അറിവ് കൈമാറുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം കൂടുതൽ സാമൂഹികമായ സൃഷ്ടിശേഷിയായി മാറുന്നു.
ഇവിടെ വ്യക്തിഗത സംരംഭകത്വത്തിന്റെയും കൂട്ടായ സംരംഭകത്വത്തിന്റെയും ബന്ധം പ്രധാനമാണ്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഒരു പുതിയ ആശയം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കാം. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണമായ ലോകത്തിൽ ആ ആശയത്തെ പൂർണ്ണരൂപത്തിലാക്കാൻ പല മേഖലകളിലെ വിദഗ്ധരും തൊഴിലാളികളും നിക്ഷേപകരും ഉപഭോക്താക്കളും ഗവേഷകരും ആവശ്യമായി വരും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം കൂടുതൽ കൂടുതൽ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെ സംരംഭകത്വം ആയിത്തീരും. സംരംഭകന്റെ പ്രധാന കഴിവ് എല്ലാം സ്വയം അറിയുക എന്നതല്ല; വ്യത്യസ്ത അറിവുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ശരിയായ വ്യക്തികളെ ശരിയായ സമയത്ത് ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്.
ഇവിടെ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെയും ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെയും വളർച്ച പുതിയൊരു ഘട്ടം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയും വിശകലനം ചെയ്യുകയും മാതൃകകൾ കണ്ടെത്തുകയും പ്രവചനങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുന്ന യന്ത്രശേഷി വർധിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ചില തീരുമാനപ്രക്രിയകൾ കൂടുതൽ വേഗത്തിലാകും. എന്നാൽ വിവരത്തെ അറിവാക്കുന്നതും അറിവിനെ സാമൂഹികമായി അർത്ഥവത്തായ തീരുമാനമാക്കുന്നതും ഒരേ കാര്യമല്ല. കൃത്രിമബുദ്ധിക്ക് വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങളിൽ നിന്ന് മാതൃകകൾ കണ്ടെത്താൻ കഴിയാം; എന്നാൽ ഏത് ലക്ഷ്യമാണ് തിരഞ്ഞെടുക്കേണ്ടത്, ഏത് മൂല്യമാണ് മുൻഗണന നൽകേണ്ടത്, ഒരു തീരുമാനം മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ എന്ത് ഫലമുണ്ടാക്കും തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ സാമൂഹികവും നൈതികവുമായ ബോധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭകൻ കൃത്രിമബുദ്ധിയുമായി മത്സരിക്കേണ്ടതില്ല; അതുമായി പുതിയൊരു ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കണം. യന്ത്രത്തിന്റെ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും മനുഷ്യന്റെ സങ്കൽപ്പശേഷിയും സാമൂഹികബോധവും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ പുതിയ തരത്തിലുള്ള ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉദ്ഭവിക്കും. ഇവിടെ മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പകരംവയ്ക്കലിന്റെ ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് പൂരകതയുടെ ബന്ധത്തിലേക്ക് മാറാൻ കഴിയും. എന്നാൽ ഈ മാറ്റം സ്വാഭാവികമായി സംഭവിക്കില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥത, തൊഴിൽവിതരണം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, തീരുമാനാധികാരം എന്നിവയുടെ പുനഃസംഘടന അതിനൊപ്പം ആവശ്യമായി വരും.
ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു: സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലം മനുഷ്യരുടെ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുന്നതായിരിക്കുമോ, അതോ തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നതായിരിക്കുമോ? ഇത് സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വയം തീരുമാനിക്കുന്ന കാര്യമല്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ഉപയോഗരീതിയാണ് ഫലം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയിൽ നിന്നുള്ള നേട്ടം ഏതാനും ഉടമകളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ തൊഴിലാളികളുടെ അസുരക്ഷയും അസമത്വവും വർധിക്കാം. മറിച്ച് ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം കുറഞ്ഞ തൊഴിൽസമയം, മെച്ചപ്പെട്ട ജീവിതനിലവാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം എന്നിവയിലേക്ക് മാറ്റാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ശക്തിയായി മാറാം.
ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യം മുന്നോട്ടുവരുന്നു. മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ സമയം ജോലി ചെയ്യിക്കാൻ കഴിയുന്നതല്ല സാമ്പത്തിക പുരോഗതിയുടെ ഏക അളവുകോൽ. മനുഷ്യന്റെ അനിവാര്യമായ തൊഴിൽ കുറച്ച്, അവന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സമയം വർധിപ്പിക്കാനും, അറിവ് വികസിപ്പിക്കാനും, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്താനും, ജീവിതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്താനും കഴിയുന്ന ഉൽപ്പാദനസംവിധാനം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ഉയർന്ന പുരോഗതി. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം തൊഴിലിന്റെ അളവ് വർധിപ്പിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നതിലേക്ക് നീങ്ങേണ്ടതുണ്ട്.
ഈ മാറ്റം സംരംഭകത്വത്തെ മാർക്സിയൻ മനുഷ്യവിമോചന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെയും തന്റെ തൊഴിലും സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകളെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും കൂടുതൽ ബോധപൂർവം നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥയാണ് മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ അവന്റെ സ്വന്തം സൃഷ്ടിശേഷിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് വെറും ഉപജീവനപ്രവർത്തനമായി ചുരുങ്ങുമ്പോൾ സാമ്പത്തികവളർച്ച മനുഷ്യവികസനമായി മാറണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നതിലല്ല, മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയെ യന്ത്രങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിലൂടെയോ ഓരോ തൊഴിലാളിയും ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന വസ്തുക്കളുടെ അളവിലൂടെയോ മാത്രം അളക്കുന്നത് പര്യാപ്തമല്ല. തൊഴിലാളികളുടെ അറിവ് എത്രത്തോളം വർധിച്ചു, അവരുടെ തീരുമാനശേഷി എത്രത്തോളം വികസിച്ചു, അവർ എത്രത്തോളം പുതിയ ആശയങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, അവരുടെ ജോലി എത്രത്തോളം അർത്ഥവത്തായി മാറി, സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ പഠനശേഷി എത്രത്തോളം ഉയർന്നു എന്നതും ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഭാഗമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യശേഷിയുടെ ഗുണപരമായ വളർച്ചയാണ് ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം.
സംരംഭകത്വവും തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ഈ രീതിയിൽ കാണുമ്പോൾ തൊഴിലാളിയും സംരംഭകനും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത അതിർത്തികളും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. ഒരു തൊഴിലാളി പുതിയൊരു ഉൽപ്പന്ന ആശയം സൃഷ്ടിക്കാം. ഒരു സാങ്കേതികപ്രവർത്തകൻ ഒരു പുതിയ ബിസിനസ് മാതൃക വികസിപ്പിക്കാം. ഒരു ഉപഭോക്താവ് പുതിയ ഉപയോഗരീതി കണ്ടെത്താം. ഒരു ചെറിയ സംഘത്തിനകത്ത് ഒരു പുതിയ സംരംഭം ജനിക്കാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹികവർഗത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ സ്വഭാവമല്ല; ശരിയായ സാമൂഹികസാഹചര്യത്തിൽ പല മനുഷ്യരിലും വികസിപ്പിക്കാവുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയാണ്.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംരംഭകത്വ വിദ്യാഭ്യാസവും പുനർനിർവചിക്കണം. കുട്ടികളെ ഭാവിയിലെ ബിസിനസ് ഉടമകളാക്കുക എന്നതല്ല അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. പ്രശ്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും, ചോദ്യം ചെയ്യാനും, പരീക്ഷിക്കാനും, തെളിവുകൾ വിലയിരുത്താനും, കൂട്ടായി പ്രവർത്തിക്കാനും, പരാജയത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും, പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന മനുഷ്യരെ വളർത്തുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഇത്തരം വിദ്യാഭ്യാസം സംരംഭകരെ മാത്രമല്ല, ശാസ്ത്രജ്ഞരെയും കലാകാരന്മാരെയും സാമൂഹികപ്രവർത്തകരെയും ഗവേഷകരെയും സാങ്കേതികവിദഗ്ധരെയും സൃഷ്ടിക്കും. കാരണം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സ്വഭാവം ബിസിനസ് നടത്തൽ അല്ല; പുതിയ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള മനുഷ്യശേഷിയാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സംരംഭകശേഷി അതിന്റെ കോടീശ്വരന്മാരുടെ എണ്ണത്തിൽ അളക്കുന്നത് തെറ്റാണ്. എത്ര പേർക്ക് പുതിയ ആശയങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാൻ കഴിയും, എത്ര പേർക്ക് വിദ്യാഭ്യാസവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ലഭ്യമാണ്, എത്ര പേർക്ക് പരാജയപ്പെട്ടാൽ വീണ്ടും തുടങ്ങാനുള്ള അവസരമുണ്ട്, എത്ര പേർക്ക് സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ പിന്തുണ ലഭിക്കുന്നു, എത്ര സ്ഥാപനങ്ങൾ ഗവേഷണത്തിനും പരീക്ഷണത്തിനും തുറന്നിരിക്കുന്നു, എത്രത്തോളം സമൂഹം വിമർശനത്തെയും വ്യത്യസ്തചിന്തയെയും അംഗീകരിക്കുന്നു എന്നതിലാണ് യഥാർത്ഥ സംരംഭകശേഷി.
ഇവിടെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രാധാന്യവും വ്യക്തമാകുന്നു. രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം വോട്ടവകാശത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. സാമ്പത്തിക ജീവിതത്തിലും മനുഷ്യർക്ക് ശബ്ദവും പങ്കാളിത്തവും ലഭിക്കുമ്പോഴാണ് സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബുദ്ധി പൂർണ്ണമായി പ്രകടമാകുന്നത്. തൊഴിലാളികൾക്ക് അഭിപ്രായം പറയാനുള്ള അവകാശം, ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് സ്ഥാപനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ്, പ്രാദേശികസമൂഹത്തിന് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സാമൂഹികപ്രഭാവത്തെക്കുറിച്ച് പ്രതികരിക്കാനുള്ള അവസരം, ചെറുകിട സംരംഭകർക്ക് വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുമായി ന്യായമായ മത്സരത്തിനുള്ള സാഹചര്യം എന്നിവയെല്ലാം സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളാണ്.
സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം സ്വകാര്യ സംരംഭത്തിന്റെ എതിരാളിയല്ല. മറിച്ച് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിത്തറ വിശാലമാക്കാനുള്ള മാർഗമാണ്. തീരുമാനങ്ങളിൽ കൂടുതൽ മനുഷ്യർ പങ്കാളികളാകുമ്പോൾ കൂടുതൽ അറിവുകൾ സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. കൂടുതൽ അറിവുകൾ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ പുതിയ സാധ്യതകൾ കണ്ടെത്താനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു. അതിനാൽ പങ്കാളിത്തവും ജനാധിപത്യവും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ നവീകരണശേഷി തന്നെ ഉയർത്തുന്നു.
ഇതേ കാര്യം സഹകരണസംരംഭങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യത്തിലും കാണാം. സഹകരണം മത്സരം ഇല്ലാതാക്കണമെന്നില്ല. ഒരു സഹകരണസംരംഭം സ്വന്തം മേഖലയിൽ മത്സരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ ആഭ്യന്തര ഘടന പങ്കാളിത്തത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയിരിക്കും. ഉൽപ്പാദകരും തൊഴിലാളികളും ഉപഭോക്താക്കളും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഉടമസ്ഥതയിലും തീരുമാനങ്ങളിലും പങ്കാളികളാകാം. ഇത് മൂല്യസൃഷ്ടിയും മൂല്യവിതരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ ക്രമീകരിക്കാൻ കഴിയും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ സഹകരണസംരംഭം ഏകീകരണത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. എന്നാൽ അത് വിയോജനത്തെ ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതില്ല. വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ, വ്യത്യസ്ത ആവശ്യങ്ങൾ, വ്യത്യസ്ത കഴിവുകൾ എന്നിവ സഹകരണഘടനയ്ക്കകത്ത് തന്നെ നിലനിൽക്കും. പൊതുവായ ലക്ഷ്യം അവയെ ഏകീകരിക്കുമ്പോൾ വൈവിധ്യം സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയായി മാറുന്നു. അതിനാൽ സഹകരണം ഏകതാനതയല്ല; വൈവിധ്യത്തെ ഏകീകരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹികരൂപമാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഭാവി മേഖല സാമൂഹിക സംരംഭകത്വമാണ്. സമൂഹത്തിലെ പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത പ്രശ്നങ്ങളെ സാമ്പത്തികവും സാങ്കേതികവുമായ സൃഷ്ടിശേഷിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം. ദാരിദ്ര്യം, മാലിന്യസംസ്കരണം, ജലക്ഷാമം, ഊർജപ്രശ്നം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ അസമത്വം, ആരോഗ്യസേവനത്തിലെ പ്രവേശനക്കുറവ് തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങളെ വെറും ദാനധർമ്മത്തിലൂടെ മാത്രം പരിഹരിക്കാൻ കഴിയില്ല. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും സംഘടനാശേഷിയും സാമ്പത്തിക മാതൃകകളും ഉപയോഗിച്ച് അവയെ സ്ഥിരമായ പരിഹാരങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റേണ്ടതുണ്ട്.
ഇവിടെ സാമൂഹികപ്രശ്നം തന്നെ ഒരു വിയോജനശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമം ഒരു ആവശ്യം നിറവേറ്റുന്നതിൽ പരാജയപ്പെടുമ്പോൾ ആ പരാജയത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ സംരംഭകാവസരം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ അവസരം മനുഷ്യരുടെ ദൗർബല്യത്തെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നതല്ല, അവരുടെ ജീവിതത്തെ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതായിരിക്കണം. അങ്ങനെ സംരംഭകത്വം സാമൂഹികപ്രശ്നത്തിന്റെ വാണിജ്യവൽക്കരണം മാത്രമല്ല, സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യത്തെ സൃഷ്ടിപരമായ പരിഹാരത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു.
ഇവിടെ പരിസ്ഥിതിയും സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയും സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളെ അവഗണിക്കുന്ന സാമ്പത്തികവളർച്ച ഒടുവിൽ സ്വന്തം അടിസ്ഥാനത്തെ തന്നെ നശിപ്പിക്കും. അതിനാൽ സുസ്ഥിരത എന്നത് വളർച്ചയുടെ പുറംനിയന്ത്രണമല്ല; വളർച്ചയുടെ ആന്തരിക വ്യവസ്ഥയാണ്. ഒരു സംരംഭം പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളെ അമിതമായി ഉപയോഗിച്ചാൽ അതിന്റെ ചെലവ് ഭാവിയിൽ സമൂഹവും ഒടുവിൽ അതേ സ്ഥാപനവും വഹിക്കേണ്ടിവരും. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരതയെ സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ തന്നെ ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിജയമാപനവും മാറണം. വരുമാനം, ലാഭം, വിപണി വിഹിതം എന്നിവ ആവശ്യമായ അളവുകോലുകളാണ്. എന്നാൽ അവയ്ക്കൊപ്പം മനുഷ്യവിഭവവികസനം, അറിവുസൃഷ്ടി, സാമൂഹികപ്രഭാവം, പരിസ്ഥിതിപ്രഭാവം, ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം, സംഘടനയുടെ പഠനശേഷി, പ്രതിസന്ധിയെ നേരിടാനുള്ള ശേഷി, ഭാവിയിലേക്ക് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയും പരിഗണിക്കണം. അപ്പോഴാണ് ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ “മൂല്യം” കൂടുതൽ സമഗ്രമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു നിശ്ചിത സാമ്പത്തികരൂപമായി കാണുന്നില്ല. അത് നിരന്തരം രൂപാന്തരപ്പെടുന്ന ഒരു ചരിത്രപ്രക്രിയയായി കാണുന്നു. ഇന്നത്തെ സംരംഭക മാതൃക നാളത്തെ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾക്ക് അനുയോജ്യമാകണമെന്നില്ല. ഇന്നത്തെ വിജയകരമായ സംഘടനാരീതി നാളത്തെ സങ്കീർണ്ണതയിൽ പരാജയപ്പെടാം. ഇന്നത്തെ വിപണി നാളത്തെ ആവശ്യങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ ഏറ്റവും വലിയ കഴിവ് ഒരു മാതൃകയെ പൂർണ്ണമായി കൈവശപ്പെടുത്തുന്നതല്ല; മാതൃകകൾ മാറേണ്ട ഘട്ടം തിരിച്ചറിയുന്നതാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം. ഒരു സ്ഥാപനം സ്വന്തം വിജയത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ അത് ജഡതയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. സ്വന്തം വിജയത്തെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോഴാണ് അത് പുതിയ സാധ്യതകളിലേക്ക് തുറക്കുന്നത്. സ്വന്തം അറിവിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിധികൾ ശക്തമാകുന്നു. പുറത്തുനിന്നുള്ള അറിവുമായി സംവദിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിധികൾ വികസിക്കുന്നു. സ്വന്തം ഘടനയെ സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ സ്ഥിരത ലഭിക്കുന്നു. സ്വന്തം ഘടനയെ ആവശ്യമായപ്പോൾ മാറ്റുമ്പോൾ പരിണാമശേഷി ലഭിക്കുന്നു.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം “നിലനിർത്തുക–ചോദ്യം ചെയ്യുക–മാറ്റുക–പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുക–വീണ്ടും നിലനിർത്തുക” എന്നതാണ്. ഇത് ഒരു ആവർത്തനചക്രം പോലെ തോന്നിയാലും ഓരോ ചക്രവും മുമ്പത്തേതിന്റെ പകർപ്പല്ല. പുതിയ അനുഭവങ്ങളും പുതിയ അറിവുകളും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ഓരോ ചക്രത്തെയും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരിണാമം വൃത്താകൃതിയിലുള്ള ആവർത്തനം മാത്രമല്ല; ഉയർന്ന സങ്കീർണ്ണതയിലേക്കുള്ള സർപ്പിളപരിണാമമാണ്.
ഈ സർപ്പിളപരിണാമത്തിൽ ഓരോ പ്രതിസന്ധിയും ഒരു പുതിയ പഠനഘട്ടമാകാം. ഓരോ പരാജയവും പുതിയ അറിവിന്റെ ഉറവിടമാകാം. ഓരോ വിജയവും അടുത്ത പരിധിയെ വെളിപ്പെടുത്താം. ഓരോ സാങ്കേതികവിദ്യയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നതിനൊപ്പം പുതിയ അപകടങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാം. ഓരോ സംഘടനാപരമായ ഏകീകരണവും ഭാവിയിലെ വിയോജനത്തിന്റെ വിത്ത് ഉൾക്കൊള്ളാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനം വിരുദ്ധശക്തികളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ അല്ല; അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തെ ഉയർന്ന ഗുണത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിലാണ്.
ഇവിടെ നിന്നാണ് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംരംഭത്തിന്റെ ആശയം ഏറ്റവും വ്യക്തമായി രൂപപ്പെടുന്നത്. സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനം സ്വന്തം ഘടനയെ ശാശ്വതമായി സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. സ്വന്തം ലക്ഷ്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് സ്വന്തം മാർഗങ്ങളെ മാറ്റാൻ അത് തയ്യാറാകും. അതിന്റെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങൾ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് പ്രവർത്തനരീതികൾ മാറ്റും. ദീർഘകാല ദിശ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് തന്ത്രങ്ങൾ തിരുത്തും. മനുഷ്യകേന്ദ്രമായ ലക്ഷ്യം സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ സ്വീകരിക്കും. ഇങ്ങനെ മാറുന്ന രൂപത്തിനുള്ളിൽ തുടർച്ചയും തുടർച്ചയ്ക്കുള്ളിൽ മാറ്റവും നിലനിർത്തുന്ന സംഘടനയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ജീവന്തമായത്.
ഇതുതന്നെയാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവിദിശ. ഭാവിയിലെ വിജയകരമായ സംരംഭം ഏറ്റവും കൂടുതൽ മൂലധനം കൈവശമുള്ള സ്ഥാപനമാകണമെന്നില്ല. ഏറ്റവും വേഗത്തിൽ ഉൽപ്പന്നം മാറ്റുന്ന സ്ഥാപനവുമാകണമെന്നില്ല. മറിച്ച് പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളെ ഏറ്റവും വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിയുകയും, സ്വന്തം അറിവിനെ ഏറ്റവും വേഗത്തിൽ പുതുക്കുകയും, സ്വന്തം മനുഷ്യശേഷിയെ ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായി വികസിപ്പിക്കുകയും, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഏറ്റവും സൃഷ്ടിപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും, പുതിയ ഏകീകരണങ്ങൾ ഏറ്റവും വേഗത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സ്ഥാപനമായിരിക്കും കൂടുതൽ ശക്തമായത്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വം ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തെക്കാൾ വലിയ ഒന്നാണ്. അത് മനുഷ്യന്റെ പ്രകൃതിയുമായും സമൂഹവുമായും സാങ്കേതികവിദ്യയുമായും അറിവുമായും നടത്തുന്ന നിരന്തരമായ സൃഷ്ടിപരമായ ഇടപെടലാണ്. ആ ഇടപെടലിൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു; മാറ്റപ്പെട്ട പരിസ്ഥിതി മനുഷ്യനെയും മാറ്റുന്നു. സംരംഭം സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ സമൂഹം വീണ്ടും സംരംഭത്തെ മാറ്റുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനത്തെ മാറ്റുന്നു; പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതി പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. തൊഴിൽ ഉൽപ്പന്നത്തെ മാറ്റുന്നു; പുതിയ ഉൽപ്പന്നം തൊഴിലിന്റെ സ്വഭാവത്തെ മാറ്റുന്നു. ഇതാണ് എല്ലാത്തിന്റെയും അടിത്തറയായ പരസ്പരപരിണാമം.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്തിമചോദ്യം “ഒരു സംരംഭം എങ്ങനെ വിജയിക്കും?” എന്നതിൽ അവസാനിക്കരുത്. അതിനേക്കാൾ ആഴമുള്ള ചോദ്യം “ഒരു സംരംഭം എങ്ങനെ സ്വന്തം വിജയത്തെ മറികടന്ന് നിരന്തരം പുതിയ വിജയത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും?” എന്നതാണ്. ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം കണ്ടെത്തുന്നിടത്താണ് സംരംഭകത്വം ഒരു ബിസിനസ് രീതിയിൽ നിന്ന് ഒരു പരിണാമദർശനമായി ഉയരുന്നത്.
ഈ പരിണാമദർശനത്തിൽ സംരംഭകൻ ഒരു ലാഭസ്രഷ്ടാവ് മാത്രമല്ല; സാധ്യതകളുടെ സ്രഷ്ടാവാണ്. സ്ഥാപനം ഒരു ഉൽപ്പാദനകേന്ദ്രം മാത്രമല്ല; പഠിക്കുന്ന ഒരു ജീവന്ത വ്യവസ്ഥയാണ്. തൊഴിലാളി ഒരു ചെലവുഘടകം മാത്രമല്ല; ഉൽപ്പാദനശക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ കേന്ദ്രമാണ്. ഉപഭോക്താവ് വാങ്ങുന്ന വ്യക്തി മാത്രമല്ല; മൂല്യസൃഷ്ടിയിലെ പ്രതികരണഘടകമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു ഉപകരണം മാത്രമല്ല; പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശക്തിയാണ്. വിപണി വിൽപ്പനയുടെ സ്ഥലം മാത്രമല്ല; ആവശ്യവും വിതരണവും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ചലനമേഖലയാണ്. സമൂഹം സ്ഥാപനത്തിന്റെ പുറംപരിസ്ഥിതി മാത്രമല്ല; സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനെയും രൂപത്തെയും നിരന്തരം സ്വാധീനിക്കുന്ന സജീവ ഘടകമാണ്.
ഇതെല്ലാം ചേർന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഏകീകരണത്തിൽ നിന്ന് സ്ഥിരതയും, വിയോജനത്തിൽ നിന്ന് ചലനവും, വൈരുദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിയും, പരീക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് അറിവും, അറിവിൽ നിന്ന് പുതിയ സംഘടനയും, പുതിയ സംഘടനയിൽ നിന്ന് പുതിയ മൂല്യവും, പുതിയ മൂല്യത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ സാമൂഹികസാധ്യതകളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ആ സാമൂഹികസാധ്യതകൾ വീണ്ടും നിലവിലുള്ള ഏകീകരണങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ സംരംഭകത്വം സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന ഒരു പരിണാമചക്രമായി മാറുന്നു.
അവസാനം, മനുഷ്യന്റെ സംരംഭകശേഷിയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം മറ്റുള്ളവരെ മറികടക്കുന്നതിലല്ല; സ്വന്തം ഇന്നത്തെ പരിധികളെ തന്നെ മറികടക്കുന്നതിലാണ്. മറ്റുള്ളവരെ തോൽപ്പിക്കുന്ന സംരംഭം ഒരു വിജയകരമായ സ്ഥാപനമായിരിക്കാം. എന്നാൽ സ്വന്തം പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ മറികടന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഗുണത്തിലേക്ക് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനം മാത്രമാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ പരിണമിക്കുന്ന സ്ഥാപനം. അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ലക്ഷ്യം മത്സരത്തിൽ വിജയം നേടുക എന്നതിലുപരി, നിരന്തരമായ മാറ്റത്തിനകത്ത് സ്വയം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് കൂടുതൽ ഉയർന്ന രൂപങ്ങളിലേക്ക് സ്വയം പരിണമിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ജീവന്ത സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക ശക്തിയായി മാറുക എന്നതാണ്.
സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അത് വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ പരിണാമത്തിലേക്കുള്ള ഒരു പാലമായി മാറുന്നതായി കാണാം. ഒരു സംരംഭകൻ പുതിയൊരു ഉൽപ്പന്നം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു വിപണിവസ്തു മാത്രമല്ല സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; മനുഷ്യാവശ്യവും സാങ്കേതികവിദ്യയും തൊഴിലും അറിവും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള പുതിയൊരു ബന്ധമാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഓരോ വലിയ സംരംഭക നവീകരണവും നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളിൽ ചെറിയതോ വലിയതോ ആയ പുനഃസംഘടനയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പുതിയ തൊഴിൽരീതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ തൊഴിൽരീതികൾ പുതിയ കഴിവുകളുടെ ആവശ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ കഴിവുകൾ വിദ്യാഭ്യാസരീതികളെ മാറ്റുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ മാറ്റം വീണ്ടും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളെയും സംരംഭങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സംരംഭകത്വം ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനമല്ല, സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പരിണാമചക്രമാണ്.
ഈ പ്രക്രിയയിൽ മൂലധനത്തിനും ഒരു ചലനാത്മക സ്വഭാവമുണ്ട്. മൂലധനത്തെ പണം, യന്ത്രം, കെട്ടിടം തുടങ്ങിയ നിശ്ചല വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവത്തെ ചുരുക്കുന്നു. മൂലധനം ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അത് മനുഷ്യശ്രമത്തോടും സാങ്കേതികവിദ്യയോടും അറിവിനോടും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളോടും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളോടും ചേർന്ന് ഒരു പ്രവർത്തനശക്തിയായി മാറുന്നു. എന്നാൽ ഒരു നിശ്ചിത സാങ്കേതികഘട്ടത്തിൽ ഫലപ്രദമായിരുന്ന മൂലധനരൂപം അടുത്ത ഘട്ടത്തിൽ തന്നെ പര്യാപ്തമാകണമെന്നില്ല. പഴയ യന്ത്രങ്ങൾ പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതിയിൽ കാര്യക്ഷമമല്ലാതാകാം; പഴയ സ്ഥാപനഘടന പുതിയ അറിവിന്റെ പ്രവാഹത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്താം; പഴയ നിക്ഷേപരീതി പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വേഗതയോട് പൊരുത്തപ്പെടാതിരിക്കാം. അതിനാൽ മൂലധനത്തിനകത്തും ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ സംഘർഷം നിലനിൽക്കുന്നു.
മൂലധനത്തിന്റെ ഈ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കാതെ സംരംഭകത്വത്തെ മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ഒരു സംരംഭകൻ ലഭ്യമായ മൂലധനത്തെ വെറും സംരക്ഷിക്കുന്നവനല്ല; അതിനെ പുതിയ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നവനാണ്. പണം സാങ്കേതികവിദ്യയായി മാറുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനശേഷിയായി മാറുന്നു, ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉൽപ്പന്നമായി മാറുന്നു, ഉൽപ്പന്നം വിപണിമൂല്യമായി മാറുന്നു, ആ മൂല്യം വീണ്ടും പുതിയ നിക്ഷേപമായി മാറുന്നു. ഈ പരിവർത്തനചക്രം നിരന്തരം തുടരുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ മൂലധനത്തിന്റെ വളർച്ച ഒരു നേരേ ഉയരുന്ന രേഖയല്ല; നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനകളിലൂടെ മുന്നേറുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ചലനമാണ്.
ഇവിടെ മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും വികേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ശ്രദ്ധേയമാണ്. വൻതോതിലുള്ള നിക്ഷേപവും വലിയ സാങ്കേതികസംവിധാനങ്ങളും ചില മേഖലകളിൽ വൻകിട സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക ശക്തി നൽകുന്നു. അതേസമയം ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകളും ചെറുകിട ഉൽപ്പാദന ഉപകരണങ്ങളും പുതിയ ധനസഹായരീതികളും അറിവിന്റെ വ്യാപനവും ചെറിയ സംഘങ്ങൾക്കും വ്യക്തികൾക്കും മുമ്പില്ലാത്ത അവസരങ്ങൾ നൽകുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിൽ കേന്ദ്രീകരണവും വികേന്ദ്രീകരണവും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ചില മേഖലകളിൽ മൂലധനം കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ മറ്റു മേഖലകളിൽ ഉൽപ്പാദനശേഷി വ്യാപകമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഈ പരസ്പരവിരുദ്ധ പ്രവണതകളുടെ സംയോജനത്തിൽ നിന്നാണ് പുതിയ സാമ്പത്തികഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കുന്നു. ഒരു ചെറിയ സംഘം ആളുകൾക്ക് ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ഉപഭോക്താക്കളുമായി ബന്ധപ്പെടാൻ കഴിയുന്നു. മുമ്പ് വലിയ മൂലധനം ആവശ്യമായിരുന്ന ചില പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഇന്ന് കുറഞ്ഞ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യത്തിൽ നടത്താനാകുന്നു. അറിവും രൂപകൽപ്പനയും സോഫ്റ്റ്വെയറും ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങളും ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് അതിവേഗം കൈമാറാം. എന്നാൽ ഇതേ ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ വലിയ ശൃംഖലകളെ വളരെ കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽവൽക്കരണം സ്വതവേ വികേന്ദ്രീകരണശക്തിയല്ല; അത് ഒരേസമയം വികേന്ദ്രീകരണവും കേന്ദ്രീകരണവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ശക്തിയാണ്.
ഈ വൈരുദ്ധ്യം ഡാറ്റയുടെ കാര്യത്തിൽ ഏറ്റവും വ്യക്തമായി കാണാം. ആധുനിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ഡാറ്റ ഒരു പ്രധാന ഉൽപ്പാദനവിഭവമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഉപഭോക്താക്കളുടെ പെരുമാറ്റം, വിപണി പ്രവണതകൾ, ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയകൾ, ഗതാഗതരീതികൾ, ആരോഗ്യപരമായ വിവരങ്ങൾ, സാമൂഹിക ഇടപെടലുകൾ തുടങ്ങിയവയിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വൻതോതിലുള്ള വിവരങ്ങൾ പുതിയ തീരുമാനശേഷി നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഡാറ്റ കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൈകളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ അറിവിന്റെയും സാമ്പത്തികശക്തിയുടെയും കേന്ദ്രീകരണവും വർധിക്കാം. അതിനാൽ ഡാറ്റയുടെ ഉടമസ്ഥത, സ്വകാര്യത, ഉപയോഗാവകാശം, സാമൂഹികപ്രയോജനം എന്നിവ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ നിർണായക ചോദ്യങ്ങളായിരിക്കും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ ഡാറ്റയെ നിശ്ചലമായ വിവരശേഖരമായി കാണാനാവില്ല. ഡാറ്റയ്ക്ക് അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നത് അതിനെ വിശകലനം ചെയ്യുകയും ബന്ധിപ്പിക്കുകയും വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും തീരുമാനങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ്. അതിനാൽ ഡാറ്റ → വിവരം → അറിവ് → തീരുമാനശേഷി → പ്രവർത്തനം → പുതിയ ഡാറ്റ എന്ന ഒരു നിരന്തരചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. ഓരോ പുതിയ പ്രവർത്തനവും പുതിയ വിവരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ വിവരങ്ങൾ മുൻ അറിവിനെ തിരുത്തുന്നു. അതിനാൽ അറിവും ഡാറ്റയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്നതാണ്.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭത്തിന്റെ പ്രധാന സമ്പത്ത് ഭൗതിക വസ്തുക്കളേക്കാൾ കൂടുതലായി അറിവിന്റെ വേഗത ആയിരിക്കും. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് എത്ര അറിവുണ്ട് എന്നതിനെക്കാൾ പുതിയ അറിവ് എത്ര വേഗത്തിൽ സ്വീകരിക്കുന്നു, പഴയ അറിവിൽ ഏതാണ് ഇനി പ്രസക്തമല്ലെന്ന് എത്ര വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിയുന്നു, പുതിയ അറിവിനെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് എത്ര വേഗത്തിൽ മാറ്റുന്നു എന്നതാകും നിർണായകം. അറിവിന്റെ ശേഖരണം ഒരു ഘട്ടം മാത്രമാണ്; അറിവിന്റെ നിരന്തര പുനഃസംഘടനയാണ് യഥാർത്ഥ സംഘടനാശക്തി.
ഇവിടെയാണ് “പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനം” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ ഉയർന്ന രൂപം കൈവരിക്കുന്നത്. പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനം പുതിയ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്ന സ്ഥാപനം മാത്രമല്ല. സ്വന്തം ധാരണകളെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനമാണ്. അതിന്റെ തീരുമാനങ്ങൾ പരിശോധിക്കപ്പെടും. അതിന്റെ പരാജയങ്ങൾ മറച്ചുവയ്ക്കാതെ വിശകലനം ചെയ്യും. അതിന്റെ വിജയങ്ങൾ പോലും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കും. ജീവനക്കാർക്ക് പുതിയ ആശയങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കാൻ കഴിയും. നേതൃത്വം സ്വന്തം തെറ്റുകൾ അംഗീകരിക്കാൻ തയ്യാറാകും. പഴയ നടപടിക്രമങ്ങൾ ആവശ്യമായപ്പോൾ മാറ്റപ്പെടും. ഇത്തരമൊരു സ്ഥാപനം നിശ്ചലമായ അറിവിന്റെ സംഭരണകേന്ദ്രമല്ല; നിരന്തരം വികസിക്കുന്ന ഒരു ജീവന്ത അറിവുവ്യവസ്ഥയാണ്.
ഇത്തരം സ്ഥാപനത്തിൽ നേതൃത്വം എന്നതിന്റെ അർത്ഥവും മാറുന്നു. പരമ്പരാഗത നേതൃത്വത്തിൽ നേതാവ് ഉത്തരവുകൾ നൽകുകയും മറ്റുള്ളവർ അവ നടപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ എല്ലാം അറിയുന്ന ഒരു വ്യക്തിക്ക് നേതൃത്വം നൽകാനാവില്ല. അതിനാൽ പുതിയ നേതൃത്വത്തിന്റെ പ്രധാന കഴിവ് എല്ലാ ഉത്തരങ്ങളും കൈവശം വയ്ക്കുന്നതല്ല; ശരിയായ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുകയും വിവിധ അറിവുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ശരിയായ ആളുകളെ തീരുമാനപ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയും അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ ദിശാബോധം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. അങ്ങനെ നേതൃത്വം നിയന്ത്രണത്തിൽ നിന്ന് സമന്വയത്തിലേക്കും പഠനത്തിലേക്കും മാറുന്നു.
ഇതോടെ അധികാരത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറുന്നു. അറിവ് ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അധികാരം ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത് പ്രവർത്തനക്ഷമത കുറയ്ക്കാം. എന്നാൽ പൂർണ്ണ വികേന്ദ്രീകരണം സംഘടനയുടെ പൊതുദിശയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സ്ഥാപനത്തിന് ആവശ്യമായത് “വികേന്ദ്രീകൃത ഏകീകരണം” ആണ്. പൊതുവായ ലക്ഷ്യങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും നയദിശയും ഏകീകരിക്കപ്പെടണം; എന്നാൽ പ്രാദേശികമായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യവും പരീക്ഷണത്തിനുള്ള അവസരവും താഴത്തെ തലങ്ങളിൽ ഉണ്ടായിരിക്കണം.
ഈ ഘടനയിൽ ഒരു വിഭാഗത്തിന്റെ പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണം മുഴുവൻ സ്ഥാപനത്തിന്റെ പരാജയമായി കാണേണ്ടതില്ല. നിയന്ത്രിത പരീക്ഷണങ്ങൾ അനുവദിക്കുമ്പോൾ സ്ഥാപനത്തിന് ഒരേസമയം നിരവധി സാധ്യതകൾ പരിശോധിക്കാനാകും. ചിലത് പരാജയപ്പെടും, ചിലത് വിജയിക്കും, ചിലത് പ്രതീക്ഷിക്കാത്ത പുതിയ സാധ്യതകളിലേക്ക് നയിക്കും. ഇങ്ങനെ സ്ഥാപനത്തിനകത്ത് ഒരു “സാധ്യതകളുടെ മേഖല” രൂപപ്പെടുന്നു. ഏത് സാധ്യത യാഥാർഥ്യത്തിലെത്തുമെന്ന് പരീക്ഷണങ്ങളും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലുകളും നിർണ്ണയിക്കും.
ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഒരു പുതിയ സംഘടനാപരമായ ഗുണം പലപ്പോഴും ഒരു വ്യക്തിയുടെ നിർദ്ദേശത്തിൽ നിന്ന് മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. പല ചെറിയ മാറ്റങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അവയിൽ നിന്ന് മുമ്പില്ലാത്ത ഒരു പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കാം. ഒരു പുതിയ ആശയവിനിമയരീതി, ഒരു ചെറിയ സാങ്കേതികമാറ്റം, തൊഴിലാളികളുടെ ഒരു പുതിയ കൂട്ടായ്മ, ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണത്തിലെ ഒരു ചെറിയ വ്യതിയാനം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ ബിസിനസ് മാതൃക തന്നെ രൂപപ്പെടാം. അതിനാൽ സംഘടനയുടെ പരിണാമം എല്ലായ്പ്പോഴും മുൻകൂട്ടി പൂർണ്ണമായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്തതല്ല; ചിലപ്പോൾ അത് സ്വയം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഗുണപരമായ മാറ്റമാണ്.
ഈ ഉദ്ഭവം മനസ്സിലാക്കുന്നത് സംരംഭക നേതൃത്വത്തിന് വളരെ പ്രധാനമാണ്. എല്ലാ പുതിയ മാറ്റങ്ങളും മുകളിൽ നിന്ന് നിർദ്ദേശിക്കേണ്ടതില്ല. ചില മാറ്റങ്ങൾ താഴത്തെ തലങ്ങളിൽ സ്വാഭാവികമായി വളരാൻ അനുവദിക്കണം. എന്നാൽ സ്വയം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന എല്ലാ മാറ്റങ്ങളും ഗുണകരമല്ല. അതിനാൽ അവയെ തിരിച്ചറിയുകയും തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും വളർത്തുകയും ആവശ്യമില്ലാത്തവയെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടത് നേതൃത്വത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വമാണ്. ഇവിടെ വീണ്ടും സ്വാതന്ത്ര്യവും നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക തുലനം ആവശ്യമായി വരുന്നു.
ഇതോടൊപ്പം സംഘടനയുടെ സംസ്കാരവും നിർണായകമാകുന്നു. ഭയത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയ സംസ്കാരത്തിൽ ആളുകൾ നിർദ്ദേശങ്ങൾ അനുസരിക്കും; എന്നാൽ പുതിയ ആശയങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കാൻ മടിക്കും. വിശ്വാസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയ സംസ്കാരത്തിൽ ആളുകൾ ഉത്തരവാദിത്വം ഏറ്റെടുക്കുകയും പരീക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യും. എന്നാൽ വിശ്വാസം നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യമാകരുത്. വ്യക്തമായ ലക്ഷ്യങ്ങളും ഉത്തരവാദിത്വവും തെളിവിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയ വിലയിരുത്തലും അതിനൊപ്പം വേണം. അതിനാൽ സംഘടനാസംസ്കാരത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കണം.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മനുഷ്യശാസ്ത്രപരമായ അർത്ഥവും ഉയർന്നുവരുന്നു. മനുഷ്യൻ ഒരു നിർദ്ദേശം അനുസരിക്കുന്ന ജീവി മാത്രമല്ല. അർത്ഥം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതും പുതിയ സാധ്യതകൾ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നതുമായ ജീവിയാണ്. തന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന് അർത്ഥമുണ്ടെന്ന് അനുഭവിക്കുന്ന തൊഴിലാളി കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. തന്റെ അഭിപ്രായം വിലപ്പെട്ടതാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്ന ജീവനക്കാരൻ കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്വത്തോടെ ഇടപെടും. അതിനാൽ മനുഷ്യനെ സംഘടനയുടെ ചെലവുഘടകമായി കാണുന്ന സമീപനത്തെക്കാൾ മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ കേന്ദ്രമായി കാണുന്ന സമീപനമാണ് ദീർഘകാലത്തിൽ കൂടുതൽ ശക്തമായത്.
ഈ മനുഷ്യകേന്ദ്രത്വം ഉപഭോക്താവിനെയും ഉൾക്കൊള്ളണം. ഉപഭോക്താവ് വെറും വാങ്ങുന്ന വ്യക്തിയല്ല. അവന്റെ ആവശ്യങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും പ്രതികരണങ്ങളും പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തിൽ നിർണായകമായ അറിവാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭം ഉപഭോക്താവിനായി മാത്രം ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിക്കുകയല്ല; ഉപഭോക്താവിനൊപ്പം ഉൽപ്പന്നം വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണം ഒരു വിപണനവിവരമല്ല; അത് ഗവേഷണത്തിന്റെയും നവീകരണത്തിന്റെയും ഒരു ഘടകമാണ്.
ഇതോടെ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നം വിപണിയിലെത്തിയ നിമിഷം അതിന്റെ പരിണാമം അവസാനിക്കുന്നില്ല. ഉപഭോക്താക്കൾ അതിനെ വ്യത്യസ്തമായി ഉപയോഗിക്കും. പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ ഉയരും. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വരും. മത്സരം പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കും. അതിനാൽ ഉൽപ്പന്നം ഒരു അന്തിമവസ്തുവല്ല; ഉപഭോക്താവും സ്ഥാപനവും തമ്മിലുള്ള തുടർച്ചയായ പ്രതികരണത്തിൽ പരിണമിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ വിപണി തന്നെ ഒരു പഠനശാലയായി മാറുന്നു.
അതുകൊണ്ട് വിപണി ഗവേഷണം വെറും ഉപഭോക്താവിന്റെ അഭിപ്രായം ശേഖരിക്കുന്നതിൽ ഒതുങ്ങരുത്. വിപണിയിലെ ചലനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കണം. ഏത് ആവശ്യം വളരുന്നു, ഏത് ആവശ്യം കുറയുന്നു, ഏത് പുതിയ സാമൂഹികമാറ്റമാണ് ഉപഭോക്തൃപെരുമാറ്റത്തെ മാറ്റുന്നത്, ഏത് സാങ്കേതികവിദ്യയാണ് നിലവിലുള്ള മാതൃകകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നത്, ഏത് നിയമപരമായ മാറ്റമാണ് പുതിയ അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ നിരന്തരം പരിശോധിക്കണം. ഇതാണ് സംരംഭത്തെ പ്രതികരണാത്മകതയിൽ നിന്ന് മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നത്.
എന്നാൽ ഭാവിയെ പൂർണ്ണമായി പ്രവചിക്കാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം അനിശ്ചിതത്വത്തെ സാമ്പത്തികജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവമായി അംഗീകരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പദ്ധതികൾ കൃത്യമായ പ്രവചനങ്ങളിൽ മാത്രം അധിഷ്ഠിതമാകരുത്. പകരം പല സാധ്യതകളും പരിഗണിക്കുന്ന സാഹചര്യപഠനം, ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ, പകരംവഴികൾ, സാമ്പത്തിക കരുതൽ, വിതരണവൈവിധ്യം, കഴിവുകളുടെ വൈവിധ്യം എന്നിവ വികസിപ്പിക്കണം. ഭാവിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനേക്കാൾ വിവിധ ഭാവികളെ നേരിടാൻ തയ്യാറാകുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹമായ സംരംഭകത്വം.
ഇവിടെ പ്രതിരോധശേഷി എന്ന ആശയം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാം. പ്രതിസന്ധി വന്നാലും പഴയ രൂപം അതേപടി സംരക്ഷിക്കുന്ന ശേഷി മാത്രമല്ല പ്രതിരോധശേഷി. ചിലപ്പോൾ പഴയ രൂപം സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് തന്നെ തകർച്ചയ്ക്ക് കാരണമാകും. യഥാർത്ഥ പ്രതിരോധശേഷി ആവശ്യമായപ്പോൾ രൂപം മാറ്റാനുള്ള കഴിവിലാണ്. ഒരു വിതരണശൃംഖല തകരുമ്പോൾ പുതിയ ഉറവിടത്തിലേക്ക് മാറുക, ഒരു വിപണി ഇടിയുമ്പോൾ പുതിയ വിപണി കണ്ടെത്തുക, ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ പഴകുമ്പോൾ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കുക, ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ആവശ്യം കുറയുമ്പോൾ പുതിയ ഉൽപ്പന്നം വികസിപ്പിക്കുക എന്നിവയാണ് ജീവന്ത പ്രതിരോധശേഷിയുടെ ഉദാഹരണങ്ങൾ.
അതിനാൽ സ്ഥിരതയും പ്രതിരോധശേഷിയും ഒരുപോലെയല്ല. സ്ഥിരത പഴയ ഘടന നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവായിരിക്കാം; പ്രതിരോധശേഷി മാറ്റത്തിനിടയിലും സംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന പ്രവർത്തനം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് പുതിയ ഘടന സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രധാന വ്യത്യാസങ്ങളിൽ ഒന്ന്. നിലനിൽക്കുക എന്നത് അതേപടി തുടരുക എന്നല്ല; മാറിക്കൊണ്ടുതന്നെ നിലനിൽക്കുക എന്നതാണ്.
ഈ ആശയം സ്ഥാപനത്തിന്റെ ദീർഘകാല ദർശനത്തിലും ബാധകമാണ്. ഒരു സംരംഭത്തിന് വ്യക്തമായ ലക്ഷ്യം വേണം; എന്നാൽ ആ ലക്ഷ്യം കൈവരിക്കുന്ന വഴികൾ സ്ഥിരമായിരിക്കണമെന്നില്ല. ലക്ഷ്യം സ്ഥിരമായി നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് തന്ത്രങ്ങൾ മാറ്റാൻ കഴിയണം. അടിസ്ഥാനമൂല്യങ്ങൾ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പ്രവർത്തനരീതികൾ മാറ്റാൻ കഴിയണം. ഇതാണ് ദർശനത്തിലെ സ്ഥിരതയും തന്ത്രത്തിലെ വഴക്കവും തമ്മിലുള്ള ഏകീകരണം. ദിശ നഷ്ടപ്പെടാതെ വഴി മാറ്റാനുള്ള കഴിവാണ് ഭാവിയിലെ നേതൃത്വത്തിന്റെ പ്രധാന ഗുണം.
ഇതേ തത്വം സംരംഭകന്റെ വ്യക്തിപരമായ പരിണാമത്തിനും ബാധകമാണ്. ഒരു സംരംഭകൻ സ്ഥാപനം വളർത്തുന്നതോടൊപ്പം സ്വന്തം അറിവും കഴിവുകളും നിരന്തരം പുതുക്കണം. ഇന്നത്തെ വിജയത്തിന് കാരണമായ അറിവ് നാളത്തെ വിജയത്തിന് മതിയാകണമെന്നില്ല. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പഠിക്കണം. പുതിയ വിപണികളെ മനസ്സിലാക്കണം. പുതിയ തലമുറയുടെ ചിന്ത കേൾക്കണം. സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ മാറ്റങ്ങളെ പഠിക്കണം. സ്വന്തം തീരുമാനങ്ങളെ തന്നെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കണം. അതിനാൽ ഒരു സംരംഭകന്റെ ഏറ്റവും വലിയ വ്യക്തിഗത മൂലധനം പണം മാത്രമല്ല; പഠിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്.
പഠിക്കാനുള്ള ശേഷി ഒരു സ്ഥിരഗുണമല്ല. അതും ഒരു സാമൂഹികപരിസ്ഥിതിയിൽ വളരുന്നു. വായന, ഗവേഷണം, സംവാദം, വിമർശനം, പരീക്ഷണം, പരാജയം, അനുഭവപങ്കിടൽ എന്നിവയിലൂടെ അത് വികസിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ പഠനസംസ്കാരം വളർത്തുക എന്നത് പരിശീലനപരിപാടികൾ നടത്തുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ആളുകൾക്ക് ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാനും വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ പറയാനും തെറ്റുകൾ സമ്മതിക്കാനും പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്താനും സമയം നൽകുന്ന സംഘടനാപരമായ അന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിക്കണം.
ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി വ്യക്തിയിൽ നിന്ന് സംഘടനയിലേക്ക് കൈമാറുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ മികവിനെ ആശ്രയിക്കുന്ന സ്ഥാപനം ആ വ്യക്തി മാറിപ്പോയാൽ ദുർബലമാകാം. എന്നാൽ വ്യക്തികളുടെ അറിവിനെ സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ അറിവാക്കി മാറ്റുന്ന സ്ഥാപനം കൂടുതൽ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കും. അതിനാൽ സ്ഥാപകന്റെ വ്യക്തിപരമായ ബുദ്ധിയെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയാക്കി മാറ്റുക എന്നതാണ് ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ പക്വതയുടെ പ്രധാന ഘട്ടം.
ഇതിന്റെ പരമരൂപമാണ് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടന. അത്തരം സംഘടനയ്ക്ക് പുറത്തുനിന്നുള്ള പ്രതിസന്ധി വന്നാൽ മാത്രം മാറ്റം വരില്ല. സ്വന്തം ആഭ്യന്തരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് തന്നെ മാറ്റത്തിന്റെ ആവശ്യകത തിരിച്ചറിയും. ഉപഭോക്താവിന്റെ പരാതിയിൽ നിന്ന് പഠിക്കും. തൊഴിലാളിയുടെ നിർദ്ദേശത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കും. പരാജയപ്പെട്ട പദ്ധതിയിൽ നിന്ന് പഠിക്കും. വിജയകരമായ പദ്ധതിയുടെ പരിമിതികളിൽ നിന്ന് പഠിക്കും. സാങ്കേതികമാറ്റത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കും. സമൂഹത്തിലെ പുതിയ മൂല്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കും. അങ്ങനെ സംഘടനയുടെ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഓരോ ഇടപെടലും പഠനത്തിനുള്ള അവസരമായി മാറും.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ആശയം ഇതാണ്: ഒരു സ്ഥാപനം തന്റെ പരിസ്ഥിതിയെ മാത്രം മാറ്റുന്നില്ല; പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലിലൂടെ സ്വയം മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. സംരംഭവും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. സംരംഭം പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതരീതികളെ മാറ്റുന്നു. മാറിയ ജീവിതരീതികൾ പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ പുതിയ സംരംഭങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ സംരംഭങ്ങൾ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വീണ്ടും സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ പരസ്പരപരിണാമമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രചലനം.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തെ വ്യക്തിയുടെ വിജയകഥയായി മാത്രം എഴുതുന്നത് അതിന്റെ ഏറ്റവും ചെറിയ ഭാഗം മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. യഥാർത്ഥത്തിൽ അത് മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഇടപെടലിന്റെയും സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളുടെയും സാങ്കേതികപരിണാമത്തിന്റെയും ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെയും സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രശക്തിയാണ്. ഈ ശക്തിയെ മനുഷ്യകേന്ദ്രമായും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തോടെയും ശാസ്ത്രീയബോധത്തോടെയും ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം വെറും സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ശക്തിയായി ഉയരും.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി “കൂടുതൽ കമ്പനികൾ” എന്നതിലല്ല; കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ മനുഷ്യർ, കൂടുതൽ പഠിക്കുന്ന സംഘടനകൾ, കൂടുതൽ പങ്കാളിത്തമുള്ള ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, കൂടുതൽ സാമൂഹികമായി പ്രയോജനകരമായ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, കൂടുതൽ സുസ്ഥിരമായ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ, കൂടുതൽ മനുഷ്യകേന്ദ്രമായ വികസനം എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, സംരംഭകത്വം മനുഷ്യന്റെ ഏകീകരണശേഷിയും വിയോജനശേഷിയും ഒരേസമയം പ്രവർത്തനക്ഷമമാക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക സൃഷ്ടിപ്രക്രിയയാണ്. ഏകീകരണം വിഭവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു; വിയോജനം പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. വൈരുദ്ധ്യം നിലവിലുള്ള പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; പരീക്ഷണം അവയെ മറികടക്കാനുള്ള വഴികൾ അന്വേഷിക്കുന്നു. പഠനം വിജയകരമായ പരീക്ഷണങ്ങളെ അറിവാക്കി മാറ്റുന്നു; പുനഃസംഘടന ആ അറിവിനെ പുതിയ ഘടനയാക്കി മാറ്റുന്നു. പുതിയ ഘടന വീണ്ടും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം അവസാനിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയല്ല; നിരന്തരം സ്വയം പുനർസൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു പരിണാമചലനമാണ്. സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിജയം അത് എത്ര വലിയതായി മാറി എന്നതിലല്ല; മാറുന്ന ലോകത്തിൽ സ്വയം എത്ര ഉയർന്ന ഗുണത്തിലേക്ക് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു എന്നതിലാണ്.
അവസാനം, സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമത്തെ ഒരു നിരന്തരചലനമായി കാണാം: മനുഷ്യാവശ്യം പുതിയ ചോദ്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ചോദ്യം പുതിയ ആശയത്തെ ജനിപ്പിക്കുന്നു; ആശയം പരീക്ഷണത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു; പരീക്ഷണം അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അനുഭവം അറിവായി മാറുന്നു; അറിവ് സാങ്കേതികവിദ്യയെയും സംഘടനയെയും മാറ്റുന്നു; പുതിയ സംഘടന പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ മൂല്യം സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ സമൂഹം വീണ്ടും പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ ചക്രം വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഓരോ തവണയും മുമ്പത്തേതിനേക്കാൾ ഉയർന്ന സങ്കീർണ്ണതയിലും പുതിയ സാധ്യതകളിലും.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വം ഒരു ബിസിനസ് ആരംഭിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയല്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സ്വയംപുനർസൃഷ്ടിയിൽ സജീവമായി പങ്കാളിയാകുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ലാഭസൃഷ്ടിയല്ല; മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെയും സാമൂഹികമൂല്യത്തെയും ഉൽപ്പാദനശേഷിയെയും നിരന്തരം ഉയർന്ന തലങ്ങളിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്ന സ്വയംപുനർനവീകരണമാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനം കൂടുതൽ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയും സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതിക ആവശ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായി പരിശോധിക്കേണ്ടിവരുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനായി പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു; എന്നാൽ പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്ന ആ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ മനുഷ്യൻ തന്നെ മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു പുതിയ ഉപകരണം മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു; വർധിച്ച പ്രവർത്തനശേഷി പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ ഉപകരണങ്ങളുടെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതാണ് മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനചരിത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചലനം. ഈ ചലനത്തിൽ സംരംഭകത്വം ഒരു പ്രത്യേക ഇടപെടലായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. നിലവിലുള്ള ആവശ്യങ്ങളെയും വിഭവങ്ങളെയും സാങ്കേതികവിദ്യകളെയും പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ഏകീകരിച്ച് ഇതുവരെ പൂർണ്ണമായി പ്രകടമാകാത്ത സാധ്യതകളെ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുകയാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം.
എന്നാൽ എല്ലാ പുതിയ ഉൽപ്പന്നവും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും യഥാർത്ഥ പുരോഗതിയാകണമെന്നില്ല. ഒരു വസ്തു വിപണിയിൽ വിൽക്കപ്പെടുന്നു എന്നത് മാത്രം അത് മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതിന് തെളിവല്ല. മനുഷ്യന്റെ ദൗർബല്യങ്ങളെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്ന ഉൽപ്പന്നങ്ങളും പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യകളും സാമൂഹികവ്യത്യാസങ്ങളെ വർധിപ്പിക്കുന്ന സേവനങ്ങളും വിപണിയിൽ വിജയിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മൂല്യനിർണ്ണയത്തിൽ സാമ്പത്തികലാഭത്തോടൊപ്പം മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ മാനദണ്ഡവും ഉൾപ്പെടുത്തണം. ഒരു സംരംഭം മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യങ്ങളെ എത്രത്തോളം നിറവേറ്റുന്നു, മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളെ എത്രത്തോളം വികസിപ്പിക്കുന്നു, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ എത്രത്തോളം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു, പ്രകൃതിയുമായി എത്രത്തോളം സുസ്ഥിരമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നു എന്നതും അതിന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം.
ഇവിടെ “ആവശ്യം” എന്ന ആശയത്തെ തന്നെ ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ കാണേണ്ടിവരും. ചില ആവശ്യങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനജീവിതത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ചിലത് സാമൂഹികവികസനത്തോടൊപ്പം രൂപപ്പെടുന്നു; ചിലത് സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ചിലത് വിപണി തന്നെ നിർമ്മിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആവശ്യവും ഉൽപ്പന്നവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യം ഉൽപ്പന്നത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഉൽപ്പന്നം വീണ്ടും മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യത്തെ മാറ്റുന്നു. മൊബൈൽ ആശയവിനിമയ സാങ്കേതികവിദ്യ അതിന്റെ ഒരു ഉദാഹരണമാണ്. ഒരിക്കൽ അത്യാവശ്യമല്ലാതിരുന്ന ഒരു സൗകര്യം വ്യാപകമായപ്പോൾ മനുഷ്യരുടെ ആശയവിനിമയശീലം തന്നെ മാറി. പുതിയ ശീലങ്ങൾ പുതിയ സേവനങ്ങളുടെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിച്ചു. ആ സേവനങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ സാമൂഹിക പെരുമാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. അങ്ങനെ ആവശ്യവും ഉൽപ്പന്നവും പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു.
ഈ ചലനത്തിൽ സംരംഭകന്റെ പങ്ക് വിപണിയിൽ നിലവിലുള്ള ആവശ്യം കണ്ടെത്തുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ ഭാവിയിൽ രൂപപ്പെടാൻ പോകുന്ന ആവശ്യത്തിന്റെ ആദ്യസൂചന തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് കൂടുതൽ നിർണായകം. നിലവിൽ വളരെ ചെറിയതായി തോന്നുന്ന ഒരു സാമൂഹികമാറ്റം പിന്നീട് വലിയ വിപണി മാറ്റമായി മാറാം. ജനസംഖ്യയുടെ പ്രായഘടനയിലെ മാറ്റം, ജീവിതശൈലിയിലെ വ്യതിയാനം, നഗരവൽക്കരണം, പരിസ്ഥിതിബോധത്തിന്റെ വളർച്ച, പുതിയ തലമുറയുടെ മൂല്യപരിവർത്തനം, ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വ്യാപനം തുടങ്ങിയവ ഭാവിയിലെ ആവശ്യങ്ങളുടെ വിത്തുകളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകൻ ഈ വിത്തുകളെ തിരിച്ചറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അവൻ ഇന്നത്തെ വിപണിയെ മാത്രം കാണുന്നില്ല; ഇന്നത്തെ ചെറിയ വ്യതിയാനങ്ങളിൽ നിന്ന് നാളത്തെ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിന്റെ സാധ്യത അന്വേഷിക്കുന്നു.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിലെ “സമയബോധം” എന്ന കഴിവിന്റെ പ്രാധാന്യം. ഒരു ആശയം നല്ലതായിരിക്കാം, പക്ഷേ അതിന്റെ സമയമല്ലെങ്കിൽ അത് പരാജയപ്പെടാം. മറുവശത്ത്, ശരിയായ സമയത്ത് അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ചെറിയൊരു ആശയം പോലും വലിയ മാറ്റത്തിന് തുടക്കം കുറിക്കാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിൽ ആശയത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തോടൊപ്പം അതിന്റെ സാമൂഹിക-സാങ്കേതിക പക്വതയും നിർണായകമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ, വിപണി, ഉപഭോക്തൃബോധം, നിയമവ്യവസ്ഥ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവ ഒരേ സമയത്ത് ഒരു പ്രത്യേക പരിധിയിലെത്തുമ്പോഴാണ് ചില ആശയങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് വലിയ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങളിലേക്ക് ചാടുന്നത്. അളവിലുള്ള ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ഒരു പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ ഗുണപരമായ ഉദ്ഭവം സംഭവിക്കുന്നതിന്റെ സംരംഭക രൂപമാണിത്.
ഈ ഗുണപരമായ ചാട്ടം സംരംഭകത്വത്തിൽ പലപ്പോഴും “വിപണിവിപ്ലവം” എന്ന രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പഴയ ഉൽപ്പന്നത്തെ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നത് മാത്രമല്ല, ചിലപ്പോൾ പഴയ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ആവശ്യകത തന്നെ ഇല്ലാതാക്കുന്നു. പുതിയൊരു ബിസിനസ് മാതൃക പഴയ വിതരണശൃംഖലയെ മറികടക്കാം. പുതിയൊരു ആശയവിനിമയരീതി പഴയ മാധ്യമരീതികളെ മാറ്റാം. പുതിയൊരു ഊർജസാങ്കേതികവിദ്യ പഴയ ഊർജഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യാം. ഈ മാറ്റങ്ങൾ ക്രമാനുഗതമായ ചെറിയ പരിഷ്കാരങ്ങളായി ആരംഭിച്ചാലും ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അവയുടെ കൂട്ടിച്ചേരൽ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കും.
എന്നാൽ ഇത്തരം പരിവർത്തനങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും പഴയ ഘടനകളെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. പഴയതും പുതുതും ചില കാലയളവിൽ സഹവർത്തിത്വത്തിൽ നിലനിൽക്കാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പഴയ സാങ്കേതികവിദ്യയോടൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കാം. പുതിയ വിപണി പഴയ വിപണിയുടെ ഭാഗങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാം. പഴയ സ്ഥാപനങ്ങൾ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിച്ച് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ സാമ്പത്തികപരിണാമം “പഴയത് ഇല്ലാതായി പുതിയത് വന്നു” എന്ന ലളിതമായ രേഖീയപ്രക്രിയയല്ല. പല സാമ്പത്തികരൂപങ്ങളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുകയും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും പുതിയ സംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ പ്രക്രിയയാണ്.
ഇത് സംരംഭകത്വത്തിലെ “സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെ” പ്രാധാന്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഒരു പുതിയ സംരംഭം പഴയ സ്ഥാപനങ്ങളെ നിർബന്ധമായും നശിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല. ചിലപ്പോൾ പഴയ സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിഭവങ്ങളും പുതിയ സംരംഭത്തിന്റെ സാങ്കേതികവിദ്യയും ചേർന്ന് പുതിയൊരു രൂപം സൃഷ്ടിക്കാം. ചെറിയ സംരംഭങ്ങളും വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സഹകരണം, സർവകലാശാലകളും വ്യവസായവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യസംരംഭവും തമ്മിലുള്ള സംയുക്തപ്രവർത്തനം, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങളും സാമൂഹികസംഘടനകളും തമ്മിലുള്ള പങ്കാളിത്തം എന്നിവ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷികൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ മത്സരം മാത്രമല്ല സാമ്പത്തികപരിണാമത്തിന്റെ ശക്തി; സഹകരണവും അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്.
മത്സരവും സഹകരണവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വിരുദ്ധങ്ങളല്ല. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് വിപണിയിൽ മത്സരിക്കുമ്പോഴും സാങ്കേതിക മാനദണ്ഡങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിൽ മറ്റു സ്ഥാപനങ്ങളുമായി സഹകരിക്കാം. ഗവേഷണത്തിൽ അറിവ് പങ്കുവയ്ക്കുമ്പോഴും ഉൽപ്പന്നവിപണിയിൽ മത്സരം തുടരാം. ഇതാണ് സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളുടെ ബഹുതല സ്വഭാവം. ഒരേ രണ്ട് സ്ഥാപനങ്ങൾ ഒരു തലത്തിൽ മത്സരിക്കുകയും മറ്റൊരു തലത്തിൽ സഹകരിക്കുകയും ചെയ്യാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യപരമായ സഹവർത്തിത്വം ഒരു ദൗർബല്യമല്ല; സങ്കീർണ്ണ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ സ്വാഭാവിക സവിശേഷതയാണ്.
ഇവിടെ ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശത്തിന്റെ പ്രശ്നവും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. പുതിയ ആശയങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ ഗവേഷകരെയും സംരംഭകരെയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിന് അവരുടെ ബൗദ്ധികപ്രയത്നത്തിന് സംരക്ഷണം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ അറിവ് പൂർണ്ണമായി അടച്ചിടുകയാണെങ്കിൽ അതേ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയ മന്ദഗതിയിലാകാം. മനുഷ്യന്റെ അറിവ് പൂർണ്ണമായും ശൂന്യത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതല്ല; മുൻകാല അറിവിന്റെ മേൽ പുതിയ അറിവ് പണിയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം അറിവിനെ ശാശ്വതമായി തടഞ്ഞുവയ്ക്കുക എന്നതല്ല; പുതുമ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രേരണയും അറിവിന്റെ സാമൂഹികപ്രവാഹവും തമ്മിൽ യുക്തിസഹമായ തുലനാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്.
അറിവിന്റെ ഈ സാമൂഹികസ്വഭാവം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. അറിവ് വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ പ്രകടമാകുമ്പോഴും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ അടിത്തറ സാമൂഹികമാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ കണ്ടെത്തലിന് മുൻകാല ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ അറിവും വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളും ഗവേഷണസൗകര്യങ്ങളും സാമൂഹിക നിക്ഷേപങ്ങളും ഭാഷയും സാങ്കേതിക ഉപകരണങ്ങളും ആവശ്യമാണ്. ഒരു സംരംഭകന്റെ സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കും ഇതേ സാമൂഹിക അടിത്തറയുണ്ട്. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സംഭാവനയെ അംഗീകരിക്കുമ്പോഴും അറിവിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവം മറക്കരുത്.
ഇതിൽ നിന്ന് അറിവിനെ ഒരു “പൊതുസാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശക്തി”യായി കാണാനുള്ള സാധ്യത ഉയരുന്നു. അറിവ് ഒരാളിൽ നിന്ന് മറ്റൊരാളിലേക്ക് കൈമാറുമ്പോൾ അത് കുറയുന്നില്ല; പലപ്പോഴും കൂടുതൽ ആളുകൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു ആശയം പങ്കുവച്ചാൽ അത് ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. മറിച്ച് മറ്റൊരാളുടെ ചിന്തയുമായി ചേരുമ്പോൾ പുതിയ ആശയം ജനിക്കാം. ഭൗതിക വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി അറിവിന്റെ സാമൂഹികപ്രചരണം പലപ്പോഴും അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ അറിവുപങ്കിടൽ തന്നെ ഒരു പ്രധാന സാമ്പത്തികശക്തിയായി മാറും.
ഇതിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ രൂപം തുറന്ന അറിവ് ശൃംഖലകളിലും കൂട്ടായ ഗവേഷണത്തിലും സ്വതന്ത്ര സാങ്കേതികവിദ്യകളിലും സഹകരണാധിഷ്ഠിത നവീകരണങ്ങളിലും കാണാം. ഒരു പ്രശ്നത്തിന് പലരും ഒരേസമയം പരിഹാരം അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ ആശയങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം വർധിക്കുന്നു. വ്യത്യസ്ത മേഖലകളിലെ അറിവുകൾ തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ മുമ്പ് കാണാത്ത സാധ്യതകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; പലപ്പോഴും അതിനെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു.
ഇതോടൊപ്പം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സ്വയംപ്രവർത്തനം തൊഴിൽബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്ന മറ്റൊരു വലിയ വിയോജനശക്തിയായി ഉയരുന്നു. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ആവർത്തനപ്രവർത്തനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയരുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം ആരുടെ കൈകളിലേക്ക് പോകുന്നു എന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വയം തീരുമാനിക്കുന്നില്ല. അത് സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളും ഉടമസ്ഥതയും സാമൂഹികനയങ്ങളും നിർണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വയംപ്രവർത്തനത്തെ തൊഴിൽനഷ്ടത്തിന്റെ പ്രശ്നമായി മാത്രം കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. അതിനെ മനുഷ്യന്റെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽസമയം കുറച്ച് സൃഷ്ടിപരമായ ജീവിതത്തിനുള്ള സമയം വർധിപ്പിക്കാനുള്ള ചരിത്രപരമായ അവസരമായും കാണാം.
മനുഷ്യൻ കൂടുതൽ സമയം ജീവിക്കാൻ മാത്രമല്ല, കൂടുതൽ അർത്ഥവത്തായി ജീവിക്കാനും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ വർധന മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ ഒഴിവുസമയം വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ഗവേഷണത്തിനും കലക്കും സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾക്കും സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും ഉപയോഗിക്കാനാകും. എന്നാൽ ഇത് സ്വാഭാവികമായി സംഭവിക്കില്ല. ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം കുറച്ച് പേരിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ ചിലർക്ക് അമിതസമ്പത്തും മറ്റുള്ളവർക്ക് തൊഴിൽഅസുരക്ഷയും ലഭിക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയും സാമൂഹികനീതിയും തമ്മിലുള്ള ഏകീകരണം ഭാവിയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സാമ്പത്തികപ്രശ്നങ്ങളിലൊന്നായിരിക്കും.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന് വലിയ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംരംഭകർ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധിക്കാതെ ആ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികപ്രഭാവവും പരിഗണിക്കേണ്ടിവരും. തൊഴിലാളികളെ പെട്ടെന്ന് ഒഴിവാക്കുന്നതിനുപകരം പുനർപരിശീലനം നൽകുക, പുതിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റുക, മനുഷ്യനും യന്ത്രവും പരസ്പരം പൂരകങ്ങളാകുന്ന ജോലികൾ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നിവ ദീർഘകാല സാമൂഹികസ്ഥിരതയ്ക്ക് സഹായിക്കും. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നതിന്റെ അളവല്ല, മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളെ എത്രത്തോളം ഉയർത്തുന്നു എന്നതായിരിക്കണം അതിന്റെ പുരോഗതിയുടെ ഒരു പ്രധാന മാനദണ്ഡം.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മനുഷ്യകേന്ദ്രമായ അർത്ഥം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം യന്ത്രങ്ങൾ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുക എന്നതല്ല; മനുഷ്യർ കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരരാകുന്ന ഒരു ഉൽപ്പാദനസംവിധാനം സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തിന്റെ അനുബന്ധഘടകമായി ചുരുങ്ങുന്നിടത്ത് സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ സാമൂഹികവില കുറയുന്നു. മറിച്ച് യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ ശാരീരികവും മാനസികവുമായ പരിമിതികൾ കുറച്ച് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ചിന്തയിലേക്കും സൃഷ്ടിയിലേക്കും മനുഷ്യനെ ഉയർത്തുന്നിടത്ത് സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ശക്തിയായി മാറുന്നു.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സംരംഭകത്വവും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിർണായകമാണ്. സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യം വെറും പണം സമ്പാദിക്കാനുള്ള അവസരമല്ല. തന്റെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാനും ആശയങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാനും തൊഴിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കാനും സൃഷ്ടിപരമായി പ്രവർത്തിക്കാനും സാമൂഹികമായി സംഭാവന ചെയ്യാനും കഴിയുന്ന സാഹചര്യം കൂടിയാണ്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിൽ സജീവമായി പങ്കെടുക്കാനുള്ള അവസരം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അത് സാമൂഹിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഒരു ഘടകമായി മാറുന്നു.
എന്നാൽ സംരംഭകസ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനമില്ലാതെ യാഥാർഥ്യമാകില്ല. വിദ്യാഭ്യാസമില്ലെങ്കിൽ ആശയശേഷി വികസിക്കില്ല. ആരോഗ്യസംരക്ഷണമില്ലെങ്കിൽ പ്രവർത്തനശേഷി ദുർബലമാകും. അടിസ്ഥാനസൗകര്യമില്ലെങ്കിൽ ഉൽപ്പന്നം വിപണിയിലെത്തിക്കാനാവില്ല. ധനസഹായമില്ലെങ്കിൽ ആശയം പരീക്ഷിക്കാനാവില്ല. നിയമപരമായ സുരക്ഷയില്ലെങ്കിൽ സംരംഭകന്റെ അപകടം അമിതമാകും. അതിനാൽ സംരംഭകസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അടിത്തറ വ്യക്തിയുടെ ധൈര്യത്തോടൊപ്പം സമൂഹം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പൊതുവിഭവങ്ങളുമാണ്.
ഇതിലൂടെ പൊതുമേഖലയുടെയും സാമൂഹിക നിക്ഷേപത്തിന്റെയും പ്രാധാന്യം വ്യക്തമാകുന്നു. ശക്തമായ പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, ഗതാഗതം, ആശയവിനിമയം, വൈദ്യുതി, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം തുടങ്ങിയവ സ്വകാര്യസംരംഭത്തിനും അനിവാര്യമായ അടിസ്ഥാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ പൊതുമേഖലയും സംരംഭകത്വവും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായി മാത്രം കാണുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തെ ലളിതമാക്കുകയാണ്. പൊതുസമൂഹം സൃഷ്ടിക്കുന്ന അടിസ്ഥാനശക്തികളിൽ സ്വകാര്യവും സഹകരണപരവുമായും സാമൂഹികവുമായും സംരംഭങ്ങൾ വളരുന്നു.
ഇതേ ബന്ധം ഗവേഷണത്തിലും കാണാം. ദീർഘകാല അടിസ്ഥാനഗവേഷണത്തിന് ഉടൻ വിപണിമൂല്യം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ പിന്നീട് അനവധി വ്യവസായങ്ങളുടെ അടിത്തറയാകുന്ന അറിവ് അവിടെ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഗവേഷണത്തിലെ പൊതുനിക്ഷേപം ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിനുള്ള ദീർഘകാല വിത്തിടലാണ്. ഇന്നത്തെ ഒരു ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ നാളത്തെ നൂറുകണക്കിന് സംരംഭങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനസാങ്കേതികവിദ്യയായി മാറാം. അതിനാൽ ഗവേഷണവും സംരംഭകത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നേരിട്ടുള്ള വാണിജ്യബന്ധത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; അത് അറിവിന്റെ ദീർഘകാല പരിണാമബന്ധമാണ്.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സംരംഭകശേഷിയെ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ അതിന്റെ കമ്പനികളുടെ എണ്ണം മാത്രം നോക്കുന്നത് മതിയാകില്ല. അതിന്റെ ശാസ്ത്രശേഷി, വിദ്യാഭ്യാസഗുണനിലവാരം, ഗവേഷണനിക്ഷേപം, സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, നിയമപരമായ സുതാര്യത, ധനപ്രവേശനം, സാമൂഹികവിശ്വാസം, പരാജയത്തിനു ശേഷമുള്ള പുനരാരംഭാവസരം, വിപണി പ്രവേശനത്തിലെ സമത്വം എന്നിവയും പരിഗണിക്കണം. സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഗുണമല്ല; ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്രമായ സൃഷ്ടിപരമായ പരിസ്ഥിതിയുടെ ഫലമാണ്.
ഈ പരിസ്ഥിതിയിൽ സാമൂഹികവിശ്വാസത്തിന് പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. കരാറുകൾ പാലിക്കപ്പെടുമെന്ന് വിശ്വസിക്കാനാകാത്തിടത്ത് വ്യാപാരച്ചെലവ് ഉയരും. നിയമവ്യവസ്ഥ വിശ്വസനീയമല്ലെങ്കിൽ നിക്ഷേപം കുറയും. അഴിമതി വ്യാപകമായാൽ കഴിവിനേക്കാൾ ബന്ധങ്ങൾ പ്രധാനമാകും. വിവരങ്ങൾ വിശ്വസനീയമല്ലെങ്കിൽ തീരുമാനങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരം കുറയും. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന് സുതാര്യതയും നിയമാധിപത്യവും സാമൂഹികവിശ്വാസവും അനിവാര്യമായ ഏകീകരണശക്തികളാണ്. മറുവശത്ത് അഴിമതി, ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം, അന്യായ പ്രത്യേകാവകാശങ്ങൾ എന്നിവ വിപണിയുടെ ആരോഗ്യകരമായ വിയോജനശക്തിയെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്ന വികൃത ഏകീകരണങ്ങളാണ്.
ആരോഗ്യകരമായ സംരംഭക പരിസ്ഥിതിയിൽ മത്സരം കഴിവിനെ പരിശോധിക്കുകയും നവീകരണത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും വേണം. എന്നാൽ മത്സരം തന്നെ ഏക ലക്ഷ്യമാകുമ്പോൾ അത് നാശകരമായ രൂപം സ്വീകരിക്കാം. വിലയിടിവിലൂടെ എതിരാളികളെ ഇല്ലാതാക്കി പിന്നീട് വിപണി ഏകാധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുക, ചെറിയ സംരംഭങ്ങളെ അന്യായമായി പുറത്താക്കുക, വിവരാധിപത്യം ഉപയോഗിച്ച് ഉപഭോക്താക്കളെ നിയന്ത്രിക്കുക തുടങ്ങിയ പ്രവണതകൾ മത്സരത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വഭാവത്തെ തന്നെ ഇല്ലാതാക്കും. അതിനാൽ മത്സരം നിലനിർത്തുന്നതിനും വിപണി കേന്ദ്രീകരണം നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനും സാമൂഹികനിയന്ത്രണങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ പങ്ക് വീണ്ടും ഉയർന്നുവരുന്നു. സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയെ അടിച്ചമർത്തുന്ന അമിതനിയന്ത്രണം പ്രശ്നമാണ്. എന്നാൽ നിയമരഹിതമായ വിപണി ശക്തിയുള്ളവരുടെ ആധിപത്യത്തിലേക്ക് വഴിമാറാനും സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ സംസ്ഥാനം സംരംഭകത്വത്തിന് പകരം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹിക പരിസ്ഥിതി രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കണം. ന്യായമായ മത്സരം ഉറപ്പാക്കുക, പൊതുസൗകര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക, ഗവേഷണത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, തൊഴിലാളികളുടെ അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുക, പരിസ്ഥിതിയെ സംരക്ഷിക്കുക, സാമ്പത്തിക കുറ്റകൃത്യങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുക, അവസരങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വിപുലപ്പെടുത്തുക എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ പ്രധാന മേഖലകൾ.
ഇതിലൂടെ സംസ്ഥാനവും വിപണിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെയും ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ കാണാം. സംസ്ഥാനം മാത്രം എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്ന സംവിധാനം നവീകരണത്തെ മന്ദഗതിയിലാക്കാം. വിപണി മാത്രം എല്ലാം തീരുമാനിക്കുന്ന സംവിധാനം സാമൂഹിക അസമത്വവും വിഭവദുരുപയോഗവും വർധിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ സംസ്ഥാനവും വിപണിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരനിയന്ത്രണവും സഹകരണവും ആവശ്യമാണ്. പൊതുമേഖല, സ്വകാര്യസംരംഭം, സഹകരണസംരംഭം, സാമൂഹികസംഘടനകൾ, തൊഴിലാളി കൂട്ടായ്മകൾ എന്നിവ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി ഒഴിവാക്കേണ്ട ഘടകങ്ങളല്ല; വ്യത്യസ്ത മേഖലകളിൽ വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്ന സാമൂഹികശക്തികളാണ്.
ഇതാണ് ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപം. സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങൾ കുറച്ച് അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കാതെ കൂടുതൽ മനുഷ്യരുടെ അറിവും അനുഭവവും തീരുമാനപ്രക്രിയയിൽ പ്രവേശിക്കണം. ഒരു സ്ഥാപനം എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കണം എന്നതിൽ തൊഴിലാളികൾക്ക് ശബ്ദമുണ്ടാകണം. ഒരു ഉൽപ്പന്നം സമൂഹത്തെ എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നു എന്നതിൽ ഉപഭോക്താക്കൾക്കും പൊതുസമൂഹത്തിനും പ്രതികരിക്കാനുള്ള അവസരം ഉണ്ടായിരിക്കണം. പ്രകൃതിയെ ബാധിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളിൽ ഭാവിതലമുറകളുടെ താൽപര്യവും പരിഗണിക്കണം. ഇങ്ങനെ സാമ്പത്തിക തീരുമാനമെടുക്കൽ കൂടുതൽ സാമൂഹികവും പങ്കാളിത്തപരവുമായിത്തീരും.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വം നമ്മെ ഒരു വലിയ ചരിത്രസാധ്യതയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഇന്ന് മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത ഉയരത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുകയാണ്. അറിവ് അതിവേഗം സഞ്ചരിക്കുന്നു. യന്ത്രങ്ങൾ സങ്കീർണ്ണമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി വലിയ തോതിലുള്ള വിവരങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. ആഗോള ശൃംഖലകൾ മനുഷ്യരെ മുമ്പില്ലാത്ത രീതിയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനപ്രശ്നം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുമോ എന്നതിൽ നിന്ന് മാറി, ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഈ വൻസാധ്യതയെ ഏത് സാമൂഹികരൂപത്തിൽ ഉപയോഗിക്കണം എന്നതിലേക്കാണ് മാറുന്നത്.
ഇതാണ് നമ്മുടെ കാലഘട്ടത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ഒന്ന്. ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാനുള്ള ശേഷി വർധിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഫലങ്ങൾ തുല്യമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടണമെന്നില്ല. അറിവ് വ്യാപിക്കുന്നു; എന്നാൽ അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം കേന്ദ്രീകരിക്കാം. സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിൽഭാരം കുറയ്ക്കുന്നു; എന്നാൽ തൊഴിൽഅസുരക്ഷയും വർധിക്കാം. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ ലോകത്തെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; അതേ സമയം സാമ്പത്തികശക്തി ചില വലിയ ശൃംഖലകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികപുരോഗതി സ്വതവേ മനുഷ്യപുരോഗതിയാകില്ല. അതിനെ മനുഷ്യകേന്ദ്രമായ സാമൂഹികഘടനയുമായി ഏകീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി നിർണയിക്കപ്പെടുക. സംരംഭകത്വം ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാതെ വെറും ലാഭപരമാവധി ലക്ഷ്യമാക്കിയാൽ അത് നിലവിലുള്ള അസമത്വങ്ങളെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കാം. എന്നാൽ സംരംഭകത്വം സാങ്കേതികവിദ്യ, അറിവ്, തൊഴിൽ, സാമൂഹികാവശ്യം, പരിസ്ഥിതി, സാമ്പത്തികമൂല്യം എന്നിവയെ ഉയർന്ന ഏകീകരണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ ശ്രമിച്ചാൽ അത് മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ശക്തിയായി മാറും.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുകയും അതോടൊപ്പം സൃഷ്ടിശേഷി വ്യാപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. കൂടുതൽ സമ്പത്ത് ഏതാനും കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ മനുഷ്യരെ മൂല്യസൃഷ്ടിയുടെ സജീവ പങ്കാളികളാക്കുക എന്നതാണ് ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം മാത്രം അല്ല, കൂടുതൽ അറിവ്; കൂടുതൽ ലാഭം മാത്രം അല്ല, കൂടുതൽ സാമൂഹികമൂല്യം; കൂടുതൽ യന്ത്രങ്ങൾ മാത്രം അല്ല, കൂടുതൽ മനുഷ്യശേഷി; കൂടുതൽ മത്സരം മാത്രം അല്ല, കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ സഹകരണം; കൂടുതൽ വളർച്ച മാത്രം അല്ല, കൂടുതൽ സുസ്ഥിരമായ പരിണാമം—ഇവയാണ് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പുതിയ മാനദണ്ഡങ്ങൾ.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക സാഹസികതയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ആശയം ജനിക്കുന്നു; ആശയം പരീക്ഷണത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു; പരീക്ഷണം പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അറിവ് സാങ്കേതികവിദ്യയാകുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷിയാകുന്നു; ഉൽപ്പാദനശേഷി പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഒരു ചക്രം അവസാനിക്കുന്നിടത്ത് മറ്റൊരു ചക്രം ആരംഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ അത് അതേ ചക്രത്തിന്റെ ആവർത്തനം മാത്രമല്ല; ഓരോ ഘട്ടവും പുതിയ സങ്കീർണ്ണതയും പുതിയ സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സർപ്പിളപരിണാമമാണ്.
ഇതുതന്നെയാണ് സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന പ്രായോഗിക മേഖലയാക്കുന്നത്. കാരണം ഇവിടെ ഭൗതിക വിഭവങ്ങളും മനുഷ്യബോധവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യയും സാമ്പത്തികശക്തികളും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു സജീവ വ്യവസ്ഥയെ നമുക്ക് നേരിട്ട് കാണാം. സംരംഭം ആ വ്യവസ്ഥയിലെ ഒരു ഘടകം മാത്രമല്ല; അതേസമയം അതിന്റെ ഒരു സജീവ പരിവർത്തനകേന്ദ്രവുമാണ്. അത് പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു, അവയെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു, പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു, മാറിയ പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ വെല്ലുവിളികളും സാധ്യതകളും സ്വീകരിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം സ്വയംപര്യാപ്തമായ അടച്ച ഘടനയല്ല. പരിസ്ഥിതിയുമായി നിരന്തരം ഇടപെട്ടുകൊണ്ട് സ്വയം നിലനിർത്തുകയും സ്വയം മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന തുറന്ന ജീവന്ത വ്യവസ്ഥയാണ്. അതിന്റെ അതിരുകൾ തിരിച്ചറിയാവുന്നതായിരിക്കണം, പക്ഷേ പൂർണ്ണമായി അടഞ്ഞതാകരുത്. അതിന്റെ തിരിച്ചറിയൽ നിലനിൽക്കണം, പക്ഷേ അത് ജഡമായിരിക്കരുത്. അതിന്റെ മൂല്യങ്ങൾ സ്ഥിരത നൽകണം, പക്ഷേ അതിന്റെ പ്രവർത്തനരീതികൾ പരിണമിക്കണം. അതിന്റെ നേതൃത്വം ദിശ നൽകണം, പക്ഷേ അറിവിന്റെ പ്രവാഹത്തെ തടയരുത്. അതിന്റെ മൂലധനം വളർച്ചയ്ക്ക് ഉപയോഗിക്കണം, പക്ഷേ മനുഷ്യശേഷിയെ അതിന് കീഴ്പ്പെടുത്തരുത്.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന മാനദണ്ഡം ഒരു സംരംഭം എത്രത്തോളം സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതിൽ മാത്രം കണ്ടെത്താനാവില്ല. അത് എത്രത്തോളം മനുഷ്യസാധ്യതകളെ ഉണർത്തി, അറിവിനെ വികസിപ്പിച്ചു, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തികളാക്കി മാറ്റി, പുതിയ സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിച്ചു, പരിസ്ഥിതിയുമായി സുസ്ഥിരബന്ധം സ്ഥാപിച്ചു, സാങ്കേതികവിദ്യയെ മനുഷ്യവികസനത്തിനായി ഉപയോഗിച്ചു, സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയായി വളർന്നു എന്നതിലാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ മഹത്വം.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമം ഒടുവിൽ ഒരു പുതിയ സാമ്പത്തികമനുഷ്യനെ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ലാഭത്തെ നിരസിക്കാത്ത, പക്ഷേ ലാഭത്തെ ഏക ലക്ഷ്യമാക്കാത്ത മനുഷ്യൻ; അപകടത്തെ ഭയപ്പെടാത്ത, പക്ഷേ അന്ധമായി അപകടം ഏറ്റെടുക്കാത്ത മനുഷ്യൻ; സാങ്കേതികവിദ്യയെ ആരാധിക്കാത്ത, പക്ഷേ അതിന്റെ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിയുന്ന മനുഷ്യൻ; മത്സരത്തെ അംഗീകരിക്കുന്ന, പക്ഷേ സഹകരണത്തിന്റെ ശക്തിയും മനസ്സിലാക്കുന്ന മനുഷ്യൻ; സ്വന്തം വിജയത്തെ വിലമതിക്കുന്ന, പക്ഷേ സ്വന്തം വിജയത്തിന്റെ പരിധികളെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തയ്യാറുള്ള മനുഷ്യൻ; ഏറ്റവും പ്രധാനമായി, ഇന്നത്തെ യാഥാർഥ്യത്തിൽ ജീവിച്ചുകൊണ്ട് നാളത്തെ സാധ്യതകളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിവുള്ള മനുഷ്യൻ.
അത്തരമൊരു സംരംഭകനും അത്തരമൊരു സംഘടനയും അത്തരമൊരു സാമ്പത്തികസംവിധാനവും രൂപപ്പെടുന്നിടത്താണ് സംരംഭകത്വം ഒരു സ്വകാര്യ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംപുനർസൃഷ്ടിയുടെ ശക്തിയായി ഉയരുന്നത്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും വിശാലമായ അർത്ഥം: മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷി, സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, തൊഴിൽ, മൂലധനം, പ്രകൃതി, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഏകീകരണ-വിയോജനപ്രവാഹത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിപ്പിച്ച്, ആ പുതിയ ഗുണങ്ങളെ വീണ്ടും സമൂഹത്തിന്റെ വികസനശക്തികളാക്കി മാറ്റുന്ന സ്വയംപുനർനവീകരണ പ്രക്രിയ. സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി ഈ നിരന്തരപരിണാമത്തെ എത്ര ബോധപൂർവം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതിലാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം ഇവിടെ ഒരു നിർണായകമായ ചോദ്യത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നു: മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഉണർത്തുന്ന സംരംഭകത്വം എപ്പോൾ സാമൂഹിക പുരോഗതിയുടെ ശക്തിയായി മാറുന്നു, എപ്പോൾ അത് സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച ശക്തികളുടെ തടസ്സമായി മാറുന്നു? ഒരു സംരംഭം ആരംഭിക്കുന്ന ഘട്ടത്തിൽ അതിന്റെ പ്രധാന ശക്തി വിയോജനത്തിലായിരിക്കും. നിലവിലുള്ള രീതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും പുതിയ മാർഗം അന്വേഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അത് വിജയിക്കുകയും വലുതാകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്വന്തം ഘടനകൾ തന്നെ ഏകീകരണശക്തികളായി മാറുന്നു. ഒരിക്കൽ പുതുമയുടെ പ്രതീകമായിരുന്ന സ്ഥാപനം പിന്നീട് സ്വന്തം പഴയ വിജയരീതികളെ സംരക്ഷിക്കാൻ തുടങ്ങാം. അപ്പോൾ ഇന്നലെ പുരോഗതിയുടെ ശക്തിയായിരുന്ന ഘടകം ഇന്ന് മാറ്റത്തെ തടയുന്ന ശക്തിയായി മാറുന്നു. ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിലെ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപം.
ഒരു ചെറിയ സംരംഭത്തിന് വഴക്കവും വേഗവും കൂടുതലായിരിക്കും. തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാൻ കുറച്ച് ആളുകൾ മതിയാകും. പുതിയ ആശയങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാൻ എളുപ്പമായിരിക്കും. എന്നാൽ സ്ഥാപനം വളരുമ്പോൾ കൂടുതൽ നിയമങ്ങളും നടപടിക്രമങ്ങളും നിയന്ത്രണങ്ങളും ആവശ്യമായി വരും. ഇവ സംഘടനയെ ക്രമീകരിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അതേ നടപടിക്രമങ്ങൾ അമിതമായി കട്ടിയുറച്ചാൽ അവ നവീകരണത്തിന് തടസ്സമാകും. അതിനാൽ സംഘടനയുടെ വളർച്ചയോടൊപ്പം അതിന്റെ ഏകീകരണശക്തികളും വിയോജനശക്തികളും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ചെറുകിട സംരംഭത്തിന് ആവശ്യമായ സംഘടനാരൂപം വലിയ സ്ഥാപനത്തിന് മതിയാകില്ല; വലിയ സ്ഥാപനത്തിന്റെ സംഘടനാരൂപം അതിവേഗം മാറുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ വീണ്ടും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരും.
ഇതാണ് “സംഘടനാപരമായ ജഡത”യുടെ ജനനം. ഒരു സ്ഥാപനം വിജയിച്ച രീതിയെ ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പഴയ അനുഭവം തന്നെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള തെറ്റായ ഉറപ്പായി മാറാം. “ഇതുവരെ ഇങ്ങനെയാണ് ചെയ്തിരുന്നത്” എന്ന വാചകം ക്രമേണ സംഘടനയുടെ അദൃശ്യനിയമമായി മാറുന്നു. പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളെ പഴയ മാതൃകയിലൂടെ മാത്രം കാണാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ യാഥാർഥ്യവും സംഘടനയുടെ ധാരണയും തമ്മിൽ വിടവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ വിടവ് വർധിക്കുമ്പോൾ പുറംലോകത്തിലെ വിയോജനശക്തികൾ സ്ഥാപനത്തിനകത്തെ ഏകീകരണത്തെ തകർക്കാൻ തുടങ്ങും.
അതുകൊണ്ട് ഒരു ജീവന്ത സംഘടനയ്ക്ക് ഏറ്റവും അപകടകരമായ അവസ്ഥ പ്രതിസന്ധി തന്നെയല്ല; പ്രതിസന്ധി വരുന്നതിന് മുമ്പ് സ്വന്തം പരിധികളെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥയാണ്. പ്രതിസന്ധി വന്നാൽ മാറ്റം നിർബന്ധമാകും. എന്നാൽ അതിന് മുമ്പ് മാറ്റത്തിന്റെ സൂചനകൾ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനം നിയന്ത്രിതമായി സ്വയംപരിണമിക്കാം. വിപണിയിലെ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ, ഉപഭോക്താക്കളുടെ പരാതികൾ, തൊഴിലാളികളുടെ അസംതൃപ്തി, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, മത്സരികളുടെ പുതിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ, നിയമപരമായ മാറ്റങ്ങൾ, സാമൂഹിക മൂല്യങ്ങളിലെ വ്യതിയാനങ്ങൾ എന്നിവ ഭാവിയിലെ വലിയ മാറ്റങ്ങളുടെ പ്രാരംഭചിഹ്നങ്ങളാണ്.
ഇത്തരം ചെറിയ ചലനങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവാണ് സംഘടനയുടെ “പരിസ്ഥിതി ബോധം”. മനുഷ്യശരീരം പുറംപരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നതുപോലെ ഒരു ജീവന്ത സ്ഥാപനം വിപണിയിലെയും സമൂഹത്തിലെയും സാങ്കേതികലോകത്തിലെയും മാറ്റങ്ങളെ തിരിച്ചറിയണം. മാറ്റം സംഭവിച്ചതിനുശേഷം പ്രതികരിക്കുന്ന സ്ഥാപനം പ്രതികരണാത്മകമാണ്. മാറ്റം രൂപപ്പെടുന്നതിന്റെ സൂചനകൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് മുൻകൂട്ടി തയ്യാറെടുക്കുന്ന സ്ഥാപനം അനുകൂലനശേഷിയുള്ളതാണ്. എന്നാൽ സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയും പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെയും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനം അതിനേക്കാൾ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനം ആണ്.
ഈ മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങൾ—പ്രതികരണം, അനുകൂലനം, സ്വയംപുനർനവീകരണം—സംരംഭക സംഘടനയുടെ പരിണാമത്തിലെ പ്രധാന പടികളായി കാണാം. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ സ്ഥാപനം പരിസ്ഥിതിയുടെ സമ്മർദ്ദത്തിന് പ്രതികരിക്കുന്നു. രണ്ടാംഘട്ടത്തിൽ പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സ്വയം മാറ്റുന്നു. മൂന്നാംഘട്ടത്തിൽ പരിസ്ഥിതിയെ തന്നെ ഭാഗികമായി രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള ശേഷി കൈവരിക്കുന്നു. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്ഥാപനം വിപണിയെ പിന്തുടരുന്നില്ല; അത് വിപണിയുടെ ഭാവിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. എന്നാൽ പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്ന സ്ഥാപനം തന്നെ ആ മാറ്റത്തിന്റെ ഫലമായി വീണ്ടും മാറേണ്ടിവരും. അതിനാൽ സ്വയംപുനർനവീകരണം ഒരിക്കലും അവസാനിക്കുന്ന അവസ്ഥയല്ല; നിരന്തരമായ പ്രക്രിയയാണ്.
ഇതിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “തുറന്ന വ്യവസ്ഥ” എന്ന ആശയം സംരംഭകത്വവുമായി ചേർന്നുവരുന്നത്. ഒരു സ്ഥാപനം പൂർണ്ണമായി അടഞ്ഞ സംവിധാനമല്ല. അത് മൂലധനം, മനുഷ്യശേഷി, അറിവ്, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, വിവരങ്ങൾ, സാമൂഹികവിശ്വാസം എന്നിവ പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് സ്വീകരിക്കുന്നു. അവയെ സ്വന്തം ആഭ്യന്തരസംഘടനയിലൂടെ പുനഃസംയോജിപ്പിച്ച് ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സേവനങ്ങളും അറിവുകളും സാമൂഹികപ്രഭാവങ്ങളും ആയി പുറത്തുവിടുന്നു. അതിനാൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ അതിരുകൾ അതിന്റെ കെട്ടിടത്തിന്റെ മതിലുകളല്ല. വിതരണക്കാർ, ഉപഭോക്താക്കൾ, തൊഴിലാളികൾ, ഗവേഷകർ, സർക്കാർ, സമൂഹം, സാങ്കേതിക ശൃംഖലകൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന മുഴുവൻ മേഖലയും അതിന്റെ പ്രവർത്തനവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്.
ഈ തുറന്ന സ്വഭാവം സംരംഭകത്വത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിജയം അതിന്റെ ആഭ്യന്തരകാര്യക്ഷമതയിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല. പുറംപരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരവും നിർണായകമാണ്. മികച്ച ഉൽപ്പന്നം ഉണ്ടാക്കിയാലും വിതരണശൃംഖല തകരുകയാണെങ്കിൽ സ്ഥാപനം പരാജയപ്പെടാം. മികച്ച സാങ്കേതികവിദ്യ ഉണ്ടെങ്കിലും ഉപഭോക്താവിന് അത് സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാമ്പത്തിക സാഹചര്യമില്ലെങ്കിൽ അത് വിജയിക്കില്ല. മികച്ച ഗവേഷണം ഉണ്ടായാലും നിയമപരമായ തടസ്സങ്ങൾ അതിന്റെ പ്രയോഗം തടയാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം എല്ലായ്പ്പോഴും ബഹുതല ഏകീകരണത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു സംരംഭകന്റെ കഴിവിനെ “ബിസിനസ് ബുദ്ധി” എന്ന ഒറ്റ പദത്തിൽ ഒതുക്കാനാവില്ല. ശാസ്ത്രീയബോധം, സാമൂഹികബോധം, മനുഷ്യ മനശ്ശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ്, സാമ്പത്തികവിശകലനം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ധാരണ, നിയമപരമായ അറിവ്, പരിസ്ഥിതിബോധം, സംഘടനാശേഷി, ആശയവിനിമയശേഷി, ദീർഘകാലചിന്ത, അനിശ്ചിതത്വം കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയുടെ സംയോജനമാണ് ആധുനിക സംരംഭകശേഷി.
ഇവിടെ “ബഹുമാനദണ്ഡ ചിന്ത” എന്നത് പ്രധാനമാകുന്നു. ഒരു തീരുമാനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഫലം മാത്രം നോക്കിയാൽ അതിന്റെ സാമൂഹികഫലം കാണാതെ പോകാം. സാമൂഹികഫലം മാത്രം നോക്കിയാൽ സാമ്പത്തികമായി നിലനിൽക്കാത്ത ഒരു മാതൃക സൃഷ്ടിക്കാം. സാങ്കേതികമായി മികച്ച പരിഹാരം മനുഷ്യർക്ക് ഉപയോഗിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടായിരിക്കാം. പരിസ്ഥിതിപരമായി സുരക്ഷിതമായ ഉൽപ്പന്നം വിലകൂടിയതായിരിക്കാം. അതിനാൽ സംരംഭക തീരുമാനങ്ങൾ പലതലങ്ങളിലുള്ള ശക്തികളുടെ ഏകീകരണം ആവശ്യപ്പെടുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഓരോ തീരുമാനവും ഒരു “സിസ്റ്റം ഇടപെടൽ” ആണ്. ഒരു ചെറിയ തീരുമാനം സ്ഥാപനത്തിലെ പല മേഖലകളിലും പ്രത്യാഘാതം സൃഷ്ടിക്കും. ഒരു വിലമാറ്റം ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണത്തെ മാറ്റും; അത് ഉൽപ്പാദനത്തെ ബാധിക്കും; ഉൽപ്പാദനം വിതരണത്തെ ബാധിക്കും; വിതരണത്തിലെ മാറ്റം ധനപ്രവാഹത്തെ ബാധിക്കും; ധനപ്രവാഹം നിക്ഷേപത്തെ ബാധിക്കും; നിക്ഷേപത്തിലെ മാറ്റം ഗവേഷണത്തെ ബാധിക്കും. അതിനാൽ കാരണവും ഫലവും എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരു നേരേ രേഖയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല. ഒരു തീരുമാനം പിന്നീട് തിരിച്ചെത്തി അതേ തീരുമാനമേഖലയെ തന്നെ സ്വാധീനിക്കുന്ന പ്രതികരണചക്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു.
ഇത്തരം പ്രതികരണചക്രങ്ങൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷതയാണ്. നല്ല പ്രതികരണചക്രം വളർച്ചയെ ത്വരിതപ്പെടുത്താം. മികച്ച ഉൽപ്പന്നം → കൂടുതൽ ഉപഭോക്താക്കൾ → കൂടുതൽ വരുമാനം → കൂടുതൽ ഗവേഷണം → കൂടുതൽ മികച്ച ഉൽപ്പന്നം എന്ന അനുകൂലചക്രം രൂപപ്പെടാം. എന്നാൽ പ്രതികൂലചക്രവും ഉണ്ടാകാം. ഗുണനിലവാരം കുറയുന്നു → ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം കുറയുന്നു → വിൽപ്പന കുറയുന്നു → ചെലവുകുറയ്ക്കൽ → ഗുണനിലവാരം വീണ്ടും കുറയുന്നു എന്നിങ്ങനെ ഒരു സ്ഥാപനം തകർച്ചയിലേക്കും നീങ്ങാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിൽ പ്രതികരണചക്രങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും ശരിയായ ചക്രങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും തെറ്റായ ചക്രങ്ങളെ വിച്ഛേദിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടത് പ്രധാനമാണ്.
ഇവിടെ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലെ “വളർച്ച” എന്ന ആശയത്തെയും പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. വരുമാനം വർഷംതോറും വർധിക്കുന്നത് മാത്രം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തിന്റെ തെളിവല്ല. ചിലപ്പോൾ വരുമാനം വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും കടബാധ്യത, ജീവനക്കാരുടെ അസംതൃപ്തി, പരിസ്ഥിതിനാശം, ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസത്തിലെ ഇടിവ് തുടങ്ങിയ ആന്തരിക വിയോജനശക്തികൾ വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കാം. അപ്പോൾ പുറംവളർച്ചയും ആന്തരികദുർബലതയും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കും. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യം പൊട്ടിത്തെറിക്കുമ്പോൾ സ്ഥാപനം പെട്ടെന്ന് പ്രതിസന്ധിയിലാകും.
അതുകൊണ്ട് ആരോഗ്യകരമായ വളർച്ചയെ അളക്കാൻ അളവിനൊപ്പം ഗുണവും പരിഗണിക്കണം. സ്ഥാപനത്തിന്റെ വരുമാനം വർധിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ അറിവും വർധിക്കുന്നുണ്ടോ? ജീവനക്കാരുടെ കഴിവുകൾ വികസിക്കുന്നുണ്ടോ? സംഘടനയുടെ തീരുമാനശേഷി മെച്ചപ്പെടുന്നുണ്ടോ? ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം ശക്തമാകുന്നുണ്ടോ? വിതരണശൃംഖല കൂടുതൽ സ്ഥിരതയുള്ളതാകുന്നുണ്ടോ? സാങ്കേതികമായി സ്ഥാപനം കൂടുതൽ മുന്നേറുന്നുണ്ടോ? പരിസ്ഥിതിചെലവ് കുറയുന്നുണ്ടോ? ഇവയെല്ലാം വളർച്ചയുടെ ഗുണപരമായ മാനദണ്ഡങ്ങളാണ്.
ഇതോടെ “വളർച്ച”യിൽ നിന്ന് “വികസനം” എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് നീങ്ങാം. വളർച്ച കൂടുതലായി അളവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വികസനം ഗുണപരമായ പരിവർത്തനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൂടുതൽ ജീവനക്കാർ മാത്രം ഉള്ള സ്ഥാപനം വലിയതായിരിക്കാം; എന്നാൽ കൂടുതൽ പഠിക്കുന്ന, കൂടുതൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന, കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായി തീരുമാനിക്കുന്ന, കൂടുതൽ സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്ഥാപനം വികസിച്ച സ്ഥാപനമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ യഥാർത്ഥ വികസനം ഒരു സിസ്റ്റത്തിന്റെ അളവിലും അതിന്റെ ഗുണത്തിലും ഒരേസമയം സംഭവിക്കുന്ന പരിവർത്തനമാണ്.
ഈ ആശയം മനുഷ്യവിഭവത്തിലും ബാധകമാണ്. കൂടുതൽ ജീവനക്കാരെ നിയമിക്കുന്നത് മാത്രം മനുഷ്യവിഭവവികസനമല്ല. അവരുടെ അറിവും കഴിവും തീരുമാനശേഷിയും സൃഷ്ടിശേഷിയും ഉയർത്തണം. ഒരേ ജോലി കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ ചെയ്യാൻ പരിശീലിപ്പിക്കുന്നതിനെക്കാൾ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും പരിഹരിക്കാനും കഴിയുന്ന മനുഷ്യരെ വളർത്തുക എന്നതാണ് ദീർഘകാല സംഘടനാശേഷിയുടെ അടിത്തറ. അതിനാൽ പരിശീലനം ഒരു ചെലവല്ല; സംഘടനയുടെ ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപമാണ്.
ഇവിടെ തൊഴിലാളിയും സംരംഭകനും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത വേർതിരിവ് കൂടുതൽ ദുർബലമാകുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ പുതിയ ആശയം അവതരിപ്പിക്കുന്ന തൊഴിലാളി ഒരു അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം തന്നെയാണ് നിർവഹിക്കുന്നത്. ഒരു പുതിയ പ്രക്രിയ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന സാങ്കേതികപ്രവർത്തകൻ സംഘടനയുടെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ മാറ്റുന്നു. ഒരു ഉപഭോക്താവിന്റെ പ്രശ്നം കണ്ടെത്തി പുതിയ പരിഹാരം നിർദ്ദേശിക്കുന്ന ജീവനക്കാരൻ പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിത്തുകൾ സ്ഥാപനത്തിലെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും നിലനിൽക്കുന്നു.
ഇതിൽ നിന്ന് “ആന്തരിക സംരംഭകത്വം” എന്ന ആശയം ഉയരുന്നു. ഒരു വലിയ സ്ഥാപനത്തിനകത്ത് ചെറിയ സ്വതന്ത്ര സംഘങ്ങൾക്ക് പുതിയ ആശയങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാനും പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാനും പുതിയ വിപണികൾ പരിശോധിക്കാനും അവസരം നൽകാം. ഇതിലൂടെ വലിയ സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിഭവശേഷിയും ചെറിയ സംഘത്തിന്റെ വഴക്കവും ഒരുമിച്ച് ഉപയോഗിക്കാം. വലിയ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തിയും ചെറിയ സംഘത്തിന്റെ വിയോജനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ബന്ധം ഇതിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്നു.
എന്നാൽ ആന്തരിക സംരംഭകത്വത്തിനും അതിരുകളുണ്ട്. എല്ലാ പരീക്ഷണങ്ങൾക്കും ഒരേ അളവിലുള്ള വിഭവങ്ങൾ നൽകാനാവില്ല. എല്ലാ ആശയങ്ങളും വിപണിയിലെത്തിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ പരീക്ഷണങ്ങളുടെ ഒരു സ്വാഭാവിക തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ആവശ്യമാണ്. ചെറിയ തോതിലുള്ള പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്തുക, ഫലങ്ങൾ അളക്കുക, തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കൂടുതൽ വിഭവങ്ങൾ നൽകുക, പരാജയപ്പെട്ടവയിൽ നിന്ന് അറിവ് നേടുക, വിജയിച്ചവ വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ രീതി. ഇതിലൂടെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിഭവങ്ങൾ അന്ധമായി വിനിയോഗിക്കാതെ സാധ്യതകളുടെ മേഖലയിൽ നിയന്ത്രിതമായി നിക്ഷേപിക്കാം.
ഇവിടെ “പരാജയം” എന്ന ആശയത്തെയും പുനർനിർവചിക്കണം. എല്ലാ പരാജയവും നഷ്ടമല്ല. ഒരു പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെട്ടാൽ അതിന്റെ കാരണം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ അത് അറിവായി മാറുന്നു. എന്നാൽ അതേ തെറ്റ് ആവർത്തിച്ചാൽ അത് പഠനപരാജയമാണ്. അതിനാൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ പഠനശേഷി അളക്കേണ്ടത് എത്ര തവണ അത് പരാജയപ്പെട്ടു എന്നതിൽ അല്ല; ഓരോ പരാജയത്തിൽ നിന്നും എത്ര പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതിലാണ്.
അതുപോലെ എല്ലാ വിജയവും നല്ലതല്ല. ഒരു തെറ്റായ ബിസിനസ് മാതൃക താൽക്കാലികമായി വിപണിയിൽ വിജയിച്ചേക്കാം. അതിന്റെ വിജയം പിന്നീട് വലിയ സാമൂഹികമോ സാമ്പത്തികമോ പ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ വിജയത്തിന്റെ സ്വഭാവവും പരിശോധിക്കണം. “എങ്ങനെ വിജയിച്ചു?” എന്ന ചോദ്യം “എത്ര വിജയിച്ചു?” എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ ചിലപ്പോൾ പ്രധാനമാണ്. മനുഷ്യരുടെ വിശ്വാസം തകർത്തുകൊണ്ടുള്ള വിജയം, പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടുള്ള വിജയം, തൊഴിലാളികളെ അമിതമായി ചൂഷണം ചെയ്തുകൊണ്ടുള്ള വിജയം എന്നിവ ദീർഘകാലത്തിൽ സ്വയംവിരുദ്ധമായ വിജയങ്ങളായി മാറാം.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ നൈതികത സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പുറംനിയന്ത്രണമല്ല; അതിന്റെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പിന്റെ ആന്തരിക ഘടകമാണ്. ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം, തൊഴിലാളികളുടെ വിശ്വാസം, നിക്ഷേപകരുടെ വിശ്വാസം, സാമൂഹികസ്വീകാര്യത, നിയമപരമായ വിശ്വാസ്യത എന്നിവയെല്ലാം നൈതികപ്രവർത്തനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ചുരുങ്ങിയ കാലത്തെ ലാഭത്തിനായി വിശ്വാസം നശിപ്പിച്ചാൽ പിന്നീട് അതിന്റെ സാമ്പത്തികചെലവ് വളരെ വലുതാകാം.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ “വിശ്വാസം” ഒരു അദൃശ്യ മൂലധനമായി കാണാം. സാമ്പത്തിക അക്കൗണ്ടുകളിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും പൂർണ്ണമായി രേഖപ്പെടുത്താനാവാത്തതായിരുന്നാലും ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യത്തിൽ അത് നിർണായകമാണ്. ഉപഭോക്താക്കൾ സ്ഥാപനത്തെ വിശ്വസിക്കുമ്പോൾ ഇടപാടിന്റെ ചെലവ് കുറയുന്നു. ജീവനക്കാർ സ്ഥാപനത്തെ വിശ്വസിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ അറിവ് പങ്കുവയ്ക്കുന്നു. വിതരണക്കാർ വിശ്വസിക്കുമ്പോൾ ദീർഘകാലബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. നിക്ഷേപകർ വിശ്വസിക്കുമ്പോൾ അനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെ വില കുറയുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികവിശ്വാസം ഒരു സാമ്പത്തിക വിഭവം കൂടിയാണ്.
എന്നാൽ വിശ്വാസം അന്ധമായ വിശ്വാസമല്ല. സുതാര്യത, ഉത്തരവാദിത്വം, തെളിവ്, സ്ഥിരതയുള്ള പെരുമാറ്റം എന്നിവയിലൂടെ അത് നിർമ്മിക്കപ്പെടണം. ഒരു സ്ഥാപനം തെറ്റുകൾ സമ്മതിക്കുകയും അവ തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ പോലും വിശ്വാസം നിലനിർത്താം. തെറ്റ് മറച്ചുവയ്ക്കുകയും ഉത്തരവാദിത്വം ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സ്ഥാപനം ക്രമേണ വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുത്തും. അതിനാൽ സംഘടനയുടെ വിശ്വാസ്യത അതിന്റെ തെറ്റില്ലായ്മയിൽ മാത്രം അല്ല; തെറ്റുകൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന രീതിയിലും അധിഷ്ഠിതമാണ്.
ഇതിലൂടെ വീണ്ടും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാനതത്വത്തിലേക്ക് എത്താം: ഒരു സിസ്റ്റത്തിന്റെ സ്ഥിരത അതിലെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും മാറ്റമില്ലാതെ തുടരുന്നതിൽ നിന്നല്ല ഉണ്ടാകുന്നത്. മറിച്ച് ഘടകങ്ങൾ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ ആവശ്യമായ ഏകീകരണം നിലനിർത്തുന്നതിലാണ് സ്ഥിരത ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ശരീരത്തിൽ കോശങ്ങൾ മാറുന്നു; എങ്കിലും ജീവിയുടെ തുടർച്ച നിലനിൽക്കുന്നു. നദിയിൽ ജലകണങ്ങൾ മാറുന്നു; എങ്കിലും നദിയുടെ പ്രവാഹപരമായ തിരിച്ചറിയൽ തുടരുന്നു. അതുപോലെ ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ ആളുകളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും ഉൽപ്പന്നങ്ങളും വിപണികളും മാറിയാലും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനലക്ഷ്യവും സംഘടനാപരമായ തിരിച്ചറിയലും പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ തുടർന്നേക്കാം.
അതിനാൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ “തിരിച്ചറിയൽ” അതിന്റെ പഴയ ഉൽപ്പന്നമോ പഴയ കെട്ടിടമോ പഴയ ജീവനക്കാരോ മാത്രം അല്ല. അതിന്റെ ആന്തരിക ലക്ഷ്യം, മൂല്യങ്ങൾ, അറിവ്, ബന്ധങ്ങളുടെ മാതൃക, തീരുമാനമെടുക്കുന്ന രീതി, സമൂഹത്തോടുള്ള ബന്ധം എന്നിവയുടെ ചലനാത്മക ഏകീകരണമാണ്. ഇതാണ് ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് രൂപം മാറിയാലും അതിന്റെ തുടർച്ച നിലനിർത്താൻ കഴിയുന്ന കാരണം.
ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രധാന തത്വം രൂപപ്പെടുത്താം: “രൂപം മാറാം; എന്നാൽ പ്രവർത്തനപരമായ തുടർച്ച നിലനിൽക്കണം.” ഒരു സ്ഥാപനം പഴയ ഉൽപ്പന്നം ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയ ഉൽപ്പന്നത്തിലേക്ക് മാറാം. പഴയ വിപണി ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയ വിപണിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം. പഴയ സാങ്കേതികവിദ്യ മാറ്റാം. സംഘടനാഘടന പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ അടിസ്ഥാന സാമൂഹികലക്ഷ്യം നഷ്ടപ്പെടാതെ തുടരുകയാണെങ്കിൽ അത് സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിലൂടെ സ്വന്തം തിരിച്ചറിയൽ സംരക്ഷിക്കുന്നു.
ഈ ആശയം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ തലമുറാന്തര കൈമാറ്റത്തിലും നിർണായകമാണ്. ഒരു സ്ഥാപകന്റെ വ്യക്തിപരമായ ദർശനത്തിൽ മാത്രം സ്ഥാപനം നിലനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ സ്ഥാപകൻ മാറുമ്പോൾ സംഘടന ദുർബലമാകും. എന്നാൽ സ്ഥാപകന്റെ അനുഭവം സംഘടനയുടെ സ്ഥാപനപരമായ അറിവായി മാറുകയാണെങ്കിൽ അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് അതിനെ വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ അവകാശപാരമ്പര്യം സ്വത്ത് കൈമാറ്റത്തിൽ മാത്രം അല്ല; അറിവിന്റെയും മൂല്യങ്ങളുടെയും സംഘടനാപരമായ പഠനശേഷിയുടെയും കൈമാറ്റത്തിലാണ്.
ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ഒരു “സ്ഥാപകൻ” സൃഷ്ടിക്കുന്നതല്ല; തുടർച്ചയായി പുതിയ സ്ഥാപകരെയും പുതിയ നേതാക്കളെയും പുതിയ ആശയങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന സംഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം ഒരാളെ ആശ്രയിച്ചാണെങ്കിൽ അതിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് പരിധിയുണ്ട്. എന്നാൽ നിരവധി ആളുകളിൽ സംരംഭകശേഷി വളർത്താൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനം സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന തലത്തിലെത്തുന്നു.
അവസാനം, ഈ മുഴുവൻ ചർച്ചയും ഒരു വലിയ സാമൂഹികനിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭാവി കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; കൂടുതൽ ബോധപൂർവം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. എന്ത് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം, ആര്ക്കുവേണ്ടി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം, എങ്ങനെ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം, ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഫലം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യണം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടം എങ്ങനെ സാമൂഹികമാക്കണം, പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളെ എങ്ങനെ മാനിക്കണം എന്ന ചോദ്യങ്ങൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം.
അപ്പോൾ സംരംഭകത്വം ഒരു സ്വകാര്യ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വമായി മാറുന്നു. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഉണർത്തുകയും സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും വിഭവങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ ഏകീകരിക്കുകയും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കുകയും അതിന്റെ ഫലങ്ങളെ കൂടുതൽ വിശാലമായ മനുഷ്യവികസനത്തിലേക്ക് മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയായി അത് പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇതിനെ ഒരു അടിസ്ഥാന ചലനമായി ചുരുക്കാം: ആവശ്യം വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വൈരുദ്ധ്യം ചോദ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ചോദ്യം ആശയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആശയം പരീക്ഷണത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പരീക്ഷണം പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അറിവ് പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തി പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പുതിയ ആവശ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അങ്ങനെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമചക്രം വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു—എന്നാൽ മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന അതേ നിലയിൽ നിന്ന് അല്ല, പുതിയൊരു ഗുണനിലവാരത്തിൽ നിന്ന്.
ഈ സർപ്പിളചലനത്തിൽ സംരംഭകൻ ഒരു ചരിത്രപരമായ ഇടനിലക്കാരനാണ്. അവൻ നിലവിലെ യാഥാർഥ്യവും ഭാവിയിലെ സാധ്യതയും തമ്മിലുള്ള പാലം നിർമ്മിക്കുന്നു. ഇന്നത്തെ വിഭവങ്ങളെ നാളത്തെ സാധ്യതകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള അറിവിനെ പുതിയ അറിവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള ആവശ്യത്തെ ഭാവിയിലെ ആവശ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപ്രാധാന്യം അവൻ സൃഷ്ടിച്ച സ്ഥാപനത്തിന്റെ വലുപ്പത്തിൽ മാത്രം അല്ല; അവൻ തുറന്നുകൊടുത്ത പുതിയ സാധ്യതകളിലാണ്.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം “കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം” എന്നതിൽ നിന്ന് “കൂടുതൽ സാധ്യത” എന്നതിലേക്കാണ് മാറേണ്ടത്. മനുഷ്യർക്ക് പുതിയ കാര്യങ്ങൾ പഠിക്കാനുള്ള സാധ്യത, പുതിയ ആശയങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സാധ്യത, സ്വന്തം തൊഴിൽ കൂടുതൽ അർത്ഥവത്താക്കാനുള്ള സാധ്യത, സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് ജീവിതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്താനുള്ള സാധ്യത, സാമൂഹികമായി കൂടുതൽ സമത്വമുള്ള ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സാധ്യത, പ്രകൃതിയുമായി കൂടുതൽ സുസ്ഥിരമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാനുള്ള സാധ്യത—ഇവയാണ് യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക സമ്പത്ത്.
ഇത്തരം ഒരു സംരംഭകത്വത്തിൽ ലാഭം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; ലാഭത്തിന്റെ അർത്ഥം തന്നെ കൂടുതൽ വിശാലമാകുന്നു. സാമ്പത്തിക മിച്ചം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനും വികസനത്തിനും ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ആ മിച്ചം വീണ്ടും അറിവിലേക്കും മനുഷ്യവിഭവവികസനത്തിലേക്കും സാങ്കേതിക നവീകരണത്തിലേക്കും സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളിലേക്കും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിലേക്കും തിരിച്ചുനിക്ഷേപിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് കൂടുതൽ വിപുലമായ സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ലാഭം അവസാനലക്ഷ്യമല്ല; സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിനുള്ള ഒരു ഉപാധിയായി മാറുന്നു.
ഇവിടെ നിന്നാണ് “സാമൂഹിക മിച്ചത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പുനർനിക്ഷേപം” എന്ന ആശയം ഉയരുന്നത്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ അധികസമ്പത്ത് വെറും വ്യക്തിഗത ഉപഭോഗത്തിലേക്ക് ഒഴുകിപ്പോകാതെ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അത് സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയിലെ സമ്പത്ത് വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഗവേഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാങ്കേതികവിദ്യ, മനുഷ്യശേഷി, പരിസ്ഥിതി പുനഃസ്ഥാപനം, പൊതുസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപം ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ അടിത്തറ ശക്തമാക്കുന്നു.
അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മഹത്തായ സാധ്യത ഇതിലാണ്: മനുഷ്യൻ നിലവിലുള്ള ലോകത്തിന്റെ ഉപഭോക്താവ് മാത്രമല്ല; ഭാവിയിലെ ലോകത്തിന്റെ സഹസ്രഷ്ടാവാണ്. സംരംഭകത്വം ആ സഹസൃഷ്ടിയുടെ സാമ്പത്തികരൂപമാണ്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ വ്യക്തിഗത സമ്പത്ത് സമാഹരണത്തിന്റെ പരിധിയിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ ഒരു ചരിത്രരൂപമായി കാണേണ്ടതുണ്ട്.
സംരംഭകൻ ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുന്നവൻ മാത്രമല്ല; ഭാവിയുടെ ചില സാധ്യതകൾക്ക് യാഥാർഥ്യരൂപം നൽകുന്നവനാണ്. എന്നാൽ ആ ഭാവി ആരുടേതായിരിക്കും എന്നത് നിർണയിക്കുന്നത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹികദിശയാണ്. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ കുറച്ച് പേരുടെ സമ്പത്ത് വർധിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധിയാക്കുമോ, അതോ വിശാലമായ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാധ്യതകൾ വികസിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാക്കുമോ എന്ന വൈരുദ്ധ്യമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യം.
ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ദിശയിൽ പരിഹരിക്കുമ്പോഴാണ് സംരംഭകത്വം അതിന്റെ ഉയർന്ന ചരിത്രപരമായ രൂപത്തിലെത്തുന്നത്. അപ്പോൾ സംരംഭം വിപണിയിൽ ഒരു സ്ഥാനം നേടുന്ന സ്ഥാപനം മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷികളെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്ന ഒരു ജീവന്ത കേന്ദ്രമാകും. അതിന്റെ വിജയത്തിന്റെ അളവുകോൽ വിപണിവിഹിതത്തോടൊപ്പം മനുഷ്യസാധ്യതകളുടെ വികസനവും ആയിരിക്കും. അതിന്റെ സമ്പത്ത് പണത്തിൽ മാത്രം അല്ല, അറിവിലും വിശ്വാസത്തിലും കഴിവിലും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും സാങ്കേതികശേഷിയിലും ഉണ്ടായിരിക്കും. അതിന്റെ ഭാവി പഴയ വിജയത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ അല്ല, പുതിയ സാധ്യതകളെ നിരന്തരം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലായിരിക്കും.
അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വം ഒടുവിൽ ഒരു സാമ്പത്തിക സാങ്കേതികതയല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംപുനർസൃഷ്ടിയുടെ ഒരു സജീവ രൂപമാണ്. അതിന്റെ ചലനശക്തി ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര സംഘർഷത്തിലാണ്; അതിന്റെ സൃഷ്ടിശക്തി വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പുതിയ ഉദ്ഭവത്തിലാണ്; അതിന്റെ സ്ഥിരത മാറ്റത്തിനകത്തുള്ള തുടർച്ചയിലാണ്; അതിന്റെ പരിണാമം സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിലാണ്; അതിന്റെ അന്തിമ സാമൂഹിക അർത്ഥം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ വിമോചനത്തിലാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം ഒടുവിൽ നമ്മെ മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്ക് കൊണ്ടെത്തിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനായി ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ വികസിച്ച ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ അവയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പഴയ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുമായി വൈരുദ്ധ്യത്തിലാകാം. ഈ വൈരുദ്ധ്യം തന്നെയാണ് സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ചാലകശക്തികളിലൊന്ന്. സംരംഭകത്വം ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഒരേസമയം പഴയ ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുകയും അതിനെ മാറ്റാനുള്ള ശക്തികളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വം നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ ഉപകരണം മാത്രമല്ല; അതിന്റെ ഉള്ളിൽ ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികരൂപങ്ങളുടെ വിത്തുകൾ വഹിക്കുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിപ്രക്രിയ കൂടിയാണ്.
ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പഴയ ഉൽപ്പാദനരീതിയുടെ കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നിടത്ത് അത് നിലവിലുള്ള ഘടനയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറ്റുന്ന ഘട്ടത്തിലെത്തുമ്പോൾ അത് പഴയ ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ ഡയലക്ടിക്സ്. യന്ത്രവൽക്കരണം കൈത്തൊഴിലിന്റെ പരിധികളെ ചോദ്യം ചെയ്തു. വൈദ്യുതീകരണം വ്യാവസായിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ രൂപം മാറ്റി. കമ്പ്യൂട്ടറീകരണം വിവരസംസ്കരണത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറ്റി. ഇന്റർനെറ്റ് ആശയവിനിമയത്തിന്റെയും വിപണിയുടെയും അതിരുകൾ മാറ്റി. കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ചില മേഖലകളെ തന്നെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വളർച്ച പുതിയ സാമൂഹികസംഘടനയുടെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമാണ്. ഒരു സംരംഭകൻ പലപ്പോഴും ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു ചെറിയ മാതൃക സ്വന്തം സ്ഥാപനത്തിനകത്ത് പരീക്ഷിക്കുന്നു. പുതിയ തൊഴിൽരീതി, പുതിയ ഉടമസ്ഥതാരീതി, പുതിയ സഹകരണരീതി, പുതിയ അറിവുപങ്കിടൽ രീതി, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ, പുതിയ വിപണിരീതി എന്നിവ പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അവയിൽ ചിലത് പരാജയപ്പെടും. ചിലത് പരിമിതമായ വിജയമേ നേടൂ. ചിലത് വ്യാപകമായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുകയും പിന്നീട് മുഴുവൻ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയെയും സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ സംരംഭം ഒരു ചെറിയ സാമ്പത്തിക പരീക്ഷണശാലയായി പ്രവർത്തിക്കാം.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ഓരോ സംരംഭവും ഒരു “സാധ്യതാ പ്രദേശം” ആണ്. അതിൽ നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യവും ഭാവിയിലെ പല സാധ്യതകളും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നു. ഏത് സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകുമെന്ന് വിപണി മാത്രം തീരുമാനിക്കുന്നില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹികാവശ്യം, നിയമം, സംസ്കാരം, ധനസഹായം, മനുഷ്യശേഷി, രാഷ്ട്രീയസാഹചര്യം, പ്രകൃതിപരിസ്ഥിതി എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് അത് നിർണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ഭാവി ഒരൊറ്റ രേഖയിൽ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതല്ല. പല സാധ്യതകളുടെ ഇടയിൽ നിരന്തരം തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ് അത്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ സംരംഭകത്വത്തിൽ “തീരുമാനം” എന്നത് വെറും മാനേജ്മെന്റ് പ്രവർത്തനമല്ല. അത് സാധ്യതകളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ നിക്ഷേപിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് ലഭിക്കേണ്ട വിഭവം കുറയുന്നു. ഒരു വിപണിയെ തിരഞ്ഞെടുക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു വിപണിയിലേക്കുള്ള ശ്രദ്ധ കുറയാം. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിൽ കൂടുതൽ വിഭവം നിക്ഷേപിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ വികസനം പിന്നിലാകാം. അതിനാൽ ഓരോ തീരുമാനവും ഒരു സാധ്യതയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും മറ്റൊരു സാധ്യതയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭക നേതൃത്വം ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളുടെ സജീവ വിന്യാസമാണ്.
ഇവിടെ തെറ്റായ തീരുമാനവും പരാജയവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. അനിശ്ചിത സാഹചര്യത്തിൽ എടുത്ത ഒരു തീരുമാനം ഫലപ്രദമാകാതെ പോകാം. അത് നിർബന്ധമായും തെറ്റായ തീരുമാനമായിരിക്കണമെന്നില്ല. ലഭ്യമായ വിവരങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ യുക്തിസഹമായിരുന്ന ഒരു തീരുമാനം പുതിയ വിവരങ്ങൾ ലഭിച്ചപ്പോൾ പരാജയപ്പെട്ടതായി തെളിയാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിൽ തീരുമാനങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരം ഫലത്തിൽ മാത്രം അളക്കരുത്. തീരുമാനം എടുക്കുമ്പോൾ ലഭ്യമായ അറിവ് എത്രത്തോളം ശരിയായി ഉപയോഗിച്ചു, അപകടസാധ്യത എത്രത്തോളം വിലയിരുത്തി, പകരംവഴികൾ പരിഗണിച്ചോ, പരാജയത്തിനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പ് ഉണ്ടായിരുന്നോ എന്നിവയും വിലയിരുത്തണം.
ഇതിലൂടെ “കണക്കാക്കിയ അപകടസാധ്യത” എന്ന ആശയത്തിന് കൂടുതൽ ആഴമുള്ള അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. അപകടം ഒഴിവാക്കുക എന്നത് സംരംഭകത്വമല്ല. എന്നാൽ അപകടത്തെ മഹത്വവൽക്കരിക്കുന്നതും സംരംഭകത്വമല്ല. അപകടത്തിന്റെ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയുകയും അതിന്റെ സാധ്യതകളും പ്രത്യാഘാതങ്ങളും വിലയിരുത്തുകയും കൈകാര്യം ചെയ്യാവുന്ന പരിധിയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയും വേണം. ചില അപകടങ്ങൾ സ്വീകരിക്കേണ്ടിവരും; ചിലത് ഒഴിവാക്കണം; ചിലത് മറ്റുള്ളവരുമായി പങ്കിടാം; ചിലത് ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ പരിശോധിക്കാം. അതിനാൽ അപകടനിർവഹണം യഥാർത്ഥത്തിൽ അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഘടനാപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന ഒരു അറിവുപ്രക്രിയയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിൽ അനിശ്ചിതത്വം ഒരു ദൗർബല്യമല്ല. സങ്കീർണ്ണമായ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക സവിശേഷതയാണ്. എല്ലാം മുൻകൂട്ടി പ്രവചിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ പലപ്പോഴും തെറ്റായ ഉറപ്പിന്റെ ഇരയാകാം. അതേസമയം ഒന്നും പ്രവചിക്കാനാവില്ലെന്ന് കരുതി തന്ത്രമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സ്ഥാപനവും അപകടത്തിലാകും. അതിനാൽ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് കൃത്യമായ പ്രവചനത്തിന് പകരം വിവിധ സാധ്യതകൾക്കായി തയ്യാറെടുക്കുന്ന തന്ത്രമാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം. ഇതാണ് സാഹചര്യാധിഷ്ഠിത സംരംഭകത്വം.
ഒരു സ്ഥാപനം ഒരേയൊരു ഭാവിയെ മാത്രം മുൻനിർത്തി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ വഴക്കം കുറയുന്നു. പല സാധ്യതകളെയും പരിഗണിക്കുമ്പോൾ അതിന് പുതിയ വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നതിനനുസരിച്ച് ദിശ മാറ്റാൻ കഴിയും. അതിനാൽ തന്ത്രപരമായ വഴക്കം ഒരു ദൗർബല്യമല്ല; അനിശ്ചിത സാഹചര്യത്തിൽ അത് ഒരു ശക്തിയാണ്. എന്നാൽ അതിരില്ലാത്ത വഴക്കം സ്ഥാപനത്തിന്റെ തിരിച്ചറിയലിനെ തന്നെ ഇല്ലാതാക്കാം. അതിനാൽ ദിശയിൽ സ്ഥിരതയും മാർഗത്തിൽ വഴക്കവും ഒരുമിച്ച് വേണം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭത്തിന്റെ തന്ത്രപരമായ തുലനം.
ഇതേ തത്വം സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ വിന്യാസത്തിലും ബാധകമാണ്. മുഴുവൻ മൂലധനവും നിലവിൽ ഏറ്റവും ലാഭകരമായ മേഖലയിലേക്ക് നിക്ഷേപിക്കുന്നത് ചുരുങ്ങിയകാല ലാഭം വർധിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ ഭാവിയിലെ സാധ്യതകൾക്കായി ഗവേഷണത്തിലും പരീക്ഷണങ്ങളിലും നിക്ഷേപമില്ലെങ്കിൽ സ്ഥാപനം പിന്നീട് പിന്നിലാകാം. മറുവശത്ത്, ഭാവിയിലെ എല്ലാ സാധ്യതകളിലും ഒരുപോലെ നിക്ഷേപിച്ചാൽ നിലവിലെ പ്രവർത്തനം ദുർബലമാകാം. അതിനാൽ നിലവിലെ സ്ഥിരതയും ഭാവിയിലെ സാധ്യതയും തമ്മിൽ വിഭവങ്ങളുടെ ചലനാത്മക വിതരണം ആവശ്യമാണ്.
ഇതിനെ ഒരു സംഘടനയുടെ “ഇരട്ടകാലബോധം” എന്ന് വിളിക്കാം. സ്ഥാപനം ഒരേസമയം ഇന്നത്തെ പ്രവർത്തനത്തെ കാര്യക്ഷമമായി നടത്തുകയും നാളത്തെ സാധ്യതകൾക്കായി പരീക്ഷണം നടത്തുകയും വേണം. ഇന്നത്തെ വരുമാനം നിലനിർത്തുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളും നാളത്തെ വളർച്ച സൃഷ്ടിക്കുന്ന പരീക്ഷണങ്ങളും ഒരുമിച്ച് നടക്കണം. നിലവിലെ ഉൽപ്പന്നത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും പുതിയ ഉൽപ്പന്നത്തെ അന്വേഷിക്കുകയും വേണം. നിലവിലെ വിപണിയെ സേവിക്കുകയും പുതിയ വിപണിയെ കണ്ടെത്തുകയും വേണം. നിലവിലെ കഴിവുകൾ ഉപയോഗിക്കുകയും പുതിയ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുകയും വേണം.
ഇതാണ് വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഒരു പ്രധാന വെല്ലുവിളി. നിലവിലെ ബിസിനസ് വിജയകരമായിരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ വിഭവങ്ങളും നേതൃത്വശ്രദ്ധയും അതിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടും. പുതിയ സാധ്യതകൾ ചെറിയതും അനിശ്ചിതവുമായതിനാൽ അവ അവഗണിക്കപ്പെടാം. എന്നാൽ ഭാവിയിലെ വിയോജനശക്തി ശക്തമാകുമ്പോൾ പഴയ ബിസിനസ് മാതൃക പെട്ടെന്ന് ദുർബലമാകാം. അതിനാൽ ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് നിലവിലെ ബിസിനസിൽ നിന്ന് ഒരു പരിധിവരെ സ്വതന്ത്രമായ ഇടം നൽകേണ്ടതുണ്ട്.
ഇവിടെ “സംഘടനയ്ക്കുള്ളിലെ വൈവിധ്യം” പ്രധാനമാകുന്നു. എല്ലാ ജീവനക്കാരും ഒരേ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കുന്ന സ്ഥാപനം ഏകോപിതമായി തോന്നാം; എന്നാൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ കണ്ടെത്താനുള്ള കഴിവ് കുറയാം. വ്യത്യസ്ത പ്രായം, വ്യത്യസ്ത വിദ്യാഭ്യാസം, വ്യത്യസ്ത തൊഴിൽപരിചയം, വ്യത്യസ്ത മേഖലകളിലെ അറിവ്, വ്യത്യസ്ത പ്രശ്നപരിഹാരശൈലികൾ എന്നിവ സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. വൈവിധ്യം ഒരു സാമൂഹിക അലങ്കാരം മാത്രമല്ല; അത് അറിവിന്റെ വൈവിധ്യവും സാധ്യതകളുടെ വൈവിധ്യവും വർധിപ്പിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്.
എന്നാൽ വൈവിധ്യം മാത്രം മതിയല്ല. വ്യത്യസ്ത അറിവുകൾ തമ്മിൽ ആശയവിനിമയം നടക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ അവ വേർതിരിഞ്ഞ ദ്വീപുകളായി മാറും. അതിനാൽ സംഘടനയിൽ “ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഘടനകൾ” ആവശ്യമാണ്. വിവിധ വിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംയുക്തപദ്ധതികൾ, അറിവുപങ്കിടൽ, തുറന്ന ചർച്ചകൾ, കൂട്ടായ പ്രശ്നപരിഹാരം, അന്തർവിഭാഗീയ ഗവേഷണം എന്നിവ വ്യത്യസ്ത അറിവുകളെ ഏകീകരിക്കുന്ന പാലങ്ങളാണ്. ഇങ്ങനെ വിയോജനത്തിൽ നിന്നുള്ള വൈവിധ്യം സൃഷ്ടിപരമായ ഏകീകരണത്തിലേക്ക് മാറുന്നു.
ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രധാന സംഘടനാതത്വം രൂപപ്പെടുന്നു: ഏകത എന്നത് ഏകതാനതയല്ല. എല്ലാവരും ഒരേ അഭിപ്രായം പറയുന്നതല്ല സംഘടനയുടെ ശക്തി. വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ പൊതുവായ ലക്ഷ്യത്തിനകത്ത് സൃഷ്ടിപരമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ഏകത. അഭിപ്രായവ്യത്യാസം അടിച്ചമർത്തുന്ന സംഘടന പുറമേ ഏകീകൃതമായി തോന്നിയാലും അകത്ത് അറിവിന്റെ വിയോജനശക്തി അടിഞ്ഞുകൂടും. തുറന്ന സംവാദത്തിലൂടെ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളെ അറിവാക്കി മാറ്റുന്ന സംഘടന കൂടുതൽ ശക്തമായിരിക്കും.
ഇത് രാഷ്ട്രീയസംഘടനകൾക്കും സാമൂഹികസംഘടനകൾക്കും സാമ്പത്തികസ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമായ പൊതുതത്വമാണ്. സംഘടനയുടെ ജീവന്തത അതിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ അല്ല; അവയെ സൃഷ്ടിപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിലാണ്. അഭിപ്രായവ്യത്യാസം എല്ലായ്പ്പോഴും വിഭജനത്തിന്റെ സൂചനയല്ല. ചിലപ്പോൾ അത് സംഘടനയുടെ പഠനശേഷിയുടെ അടയാളമാണ്. എന്നാൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം പൊതുലക്ഷ്യത്തോടുള്ള ബന്ധം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ അത് വിഘടനശക്തിയായി മാറാം. അതിനാൽ സ്വതന്ത്രചിന്തയും പൊതുവായ ദിശയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സൂക്ഷിക്കണം.
ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ “ഡൈനാമിക് ഇക്വിലിബ്രിയം” എന്ന ആശയത്തിന്റെ സംഘടനാപരമായ രൂപം. സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിൽ ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായ ഒരു അന്തിമതുലനം ഉണ്ടാകില്ല. പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾ നിരന്തരം തുലനത്തെ മാറ്റും. അതിനാൽ സ്ഥാപനത്തിന് ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പുതിയ തുലനാവസ്ഥ കണ്ടെത്തേണ്ടിവരും. ഇന്നത്തെ ശരിയായ ഘടന നാളത്തെ സാഹചര്യത്തിൽ തെറ്റായിരിക്കാം. അതിനാൽ തുലനം ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; നിരന്തരം പുനഃസ്ഥാപിക്കേണ്ട ചലനാവസ്ഥയാണ്.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു “ജീവന്ത വ്യവസ്ഥയുടെ ശാസ്ത്രം” എന്ന നിലയിലും കാണാം. ജീവശരീരം പോലെ ഒരു സ്ഥാപനം ഊർജവും വിവരവും വിഭവങ്ങളും സ്വീകരിക്കുകയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും പുറത്തുവിടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരു ഭാഗത്തെ മാറ്റം മറ്റുഭാഗങ്ങളെ ബാധിക്കുന്നു. ചില പ്രതികരണങ്ങൾ വളർച്ചയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; ചിലത് അസന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജീവശരീരത്തിന് സമസ്ഥിതിയും അനുകൂലനശേഷിയും ഒരുമിച്ച് ആവശ്യമുള്ളതുപോലെ ഒരു സ്ഥാപനത്തിനും സ്ഥിരതയും പരിണാമശേഷിയും ഒരുമിച്ച് ആവശ്യമാണ്.
എന്നാൽ ജീവശരീരവും സ്ഥാപനവും തമ്മിൽ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസമുണ്ട്. മനുഷ്യർ ബോധപൂർവം സ്ഥാപനത്തെ പുനർനിർമ്മിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ സ്ഥാപനത്തിന് സ്വന്തം പരിണാമത്തെ ഭാഗികമായി ബോധപൂർവം സ്വാധീനിക്കാനുള്ള പ്രത്യേക കഴിവുണ്ട്. ഒരു സ്ഥാപനം സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെ നിരീക്ഷിക്കുകയും അതിന്റെ ഫലങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യുകയും പുതിയ നിയമങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുകയും പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അത് സ്വന്തം പരിണാമത്തിൽ സജീവമായി ഇടപെടുന്നു. ഈ സ്വയംപരിശോധനാശേഷിയാണ് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനഗുണം.
സ്വയംപരിശോധനയില്ലാത്ത സംഘടനയ്ക്ക് പുറംലോകം മാത്രമാണ് മാറ്റത്തിന്റെ അധ്യാപകൻ. സ്വയംപരിശോധനയുള്ള സംഘടനയ്ക്ക് സ്വന്തം അനുഭവവും അധ്യാപകനാകുന്നു. കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവവും ചരിത്രവും ശാസ്ത്രവും സമൂഹത്തിലെ മാറ്റങ്ങളും സംഘടനയുടെ പഠനവിഭവങ്ങളായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ സംഘടനയുടെ പഠനപരിധി സ്വന്തം അനുഭവത്തെ മറികടക്കുന്നു.
ഇതിലൂടെ “കൂട്ടായ ബുദ്ധി” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിലെ അറിവ് അതിന്റെ തലവന്റെ അറിവിന്റെ തുകയല്ല. ജീവനക്കാരുടെ അനുഭവം, ഉപഭോക്താക്കളുടെ പ്രതികരണം, വിതരണക്കാരുടെ അറിവ്, ഗവേഷകരുടെ കണ്ടെത്തലുകൾ, വിപണിവിവരങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാധ്യതകൾ, ചരിത്രാനുഭവങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് സംഘടനയുടെ യഥാർത്ഥ കൂട്ടായ ബുദ്ധി രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ മികച്ച നേതൃത്വം അറിവ് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതല്ല; അറിവിന്റെ പ്രവാഹം വർധിപ്പിക്കുന്നതാണ്.
ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കൃത്രിമബുദ്ധി പുതിയൊരു സംഘടനാപരമായ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങൾ അതിവേഗം പരിശോധിക്കാനും മാതൃകകൾ കണ്ടെത്താനും പ്രവചനസഹായം നൽകാനും കഴിയുന്ന കൃത്രിമബുദ്ധി സ്ഥാപനത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയെ ശക്തിപ്പെടുത്താം. എന്നാൽ അതിനെ അന്തിമതീരുമാനത്തിന്റെ പകരക്കാരനായി കാണുന്നത് അപകടകരമാണ്. കാരണം കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും സാമൂഹികവിവേകവും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു തീരുമാനം കണക്കിൽ ഏറ്റവും അനുകൂലമായിരിക്കാം; എന്നാൽ മനുഷ്യപരമായും സാമൂഹികമായും അത് ദോഷകരമായിരിക്കാം.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ മനുഷ്യബുദ്ധിയും യന്ത്രബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം “ആരാണ് മികച്ചത്?” എന്ന മത്സരചോദ്യത്തിലല്ല, “ഇരുവരുടെയും വ്യത്യസ്ത ശേഷികളെ എങ്ങനെ ഏകീകരിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യത്തിലാണ്. യന്ത്രം വേഗത്തിൽ കണക്കാക്കട്ടെ; മനുഷ്യൻ ലക്ഷ്യം നിർണ്ണയിക്കട്ടെ. യന്ത്രം മാതൃകകൾ കണ്ടെത്തട്ടെ; മനുഷ്യൻ അവയുടെ സാമൂഹിക അർത്ഥം പരിശോധിക്കട്ടെ. യന്ത്രം സാധ്യതകൾ നിർദ്ദേശിക്കട്ടെ; മനുഷ്യൻ നൈതികവും സാമൂഹികവുമായ പരിധികൾ വിലയിരുത്തട്ടെ. അങ്ങനെ മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിൽ പൂരകബന്ധം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തി ഉദ്ഭവിക്കും.
ഇവിടെ വീണ്ടും ഉടമസ്ഥതയുടെ ചോദ്യം ഉയരുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി, റോബോട്ടിക്സ്, ഡാറ്റ, സ്വയംപ്രവർത്തന സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പ്രധാന ഉപകരണങ്ങളാകുമ്പോൾ അവയുടെ ഉടമസ്ഥത കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും സാമ്പത്തികശക്തിയുടെ കേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ശക്തമാകും. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികപ്രയോജനം ഉറപ്പാക്കാൻ പുതിയ ഉടമസ്ഥതാരീതികളും പൊതുപ്രവേശനരീതികളും സഹകരണരൂപങ്ങളും ആവശ്യമായി വരാം.
ഇത് സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയെ ഉടൻ ഇല്ലാതാക്കണമെന്ന ലളിതമായ നിർദ്ദേശമല്ല. മറിച്ച് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സ്വഭാവം മാറുമ്പോൾ ഉടമസ്ഥതയുടെ സാമൂഹികരൂപങ്ങളും പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവരും എന്ന ചരിത്രപരമായ നിരീക്ഷണമാണ്. ചില സാങ്കേതികവിദ്യകൾ സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായി വികസിപ്പിക്കാനാകും. ചില അടിസ്ഥാന സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്ക് പൊതുനിക്ഷേപം കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായേക്കാം. ചില മേഖലകളിൽ സഹകരണ ഉടമസ്ഥത കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായേക്കാം. അതിനാൽ ഉടമസ്ഥതാരൂപം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും സാമൂഹികാവശ്യത്തിന്റെയും സ്വഭാവവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന രീതിയിൽ പരിണമിക്കേണ്ടതാണ്.
ഇതോടെ ഭാവിയിലെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ബഹുരൂപ ഉടമസ്ഥതയുടെ സാധ്യത ഉയരുന്നു. സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങൾ, തൊഴിലാളി സഹകരണസംരംഭങ്ങൾ, ഉപഭോക്തൃ സഹകരണസംരംഭങ്ങൾ, പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ, സമൂഹാധിഷ്ഠിത സ്ഥാപനങ്ങൾ, സംയുക്ത ഉടമസ്ഥതാ മാതൃകകൾ എന്നിവ പരസ്പരം സഹവർത്തിക്കാം. ഒരു ഏകീകൃത ഉടമസ്ഥതാരൂപം എല്ലാ മേഖലകൾക്കും ഒരുപോലെ അനുയോജ്യമാകണമെന്നില്ല. സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് അനുസരിച്ച് ഉടമസ്ഥതയുടെ വൈവിധ്യവും വികസിക്കാം.
ഇത്തരം ബഹുരൂപ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സ്ഥാനം ഇല്ലാതാകുകയില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ വിശാലമാകും. സംരംഭകൻ സ്വകാര്യ ഉടമ മാത്രമല്ല. സഹകരണസംരംഭത്തിന്റെ അംഗം, സാമൂഹികസംരംഭത്തിന്റെ സ്ഥാപകൻ, പൊതുമേഖലാ നവീകരണത്തിന്റെ നേതാവ്, ഗവേഷണാധിഷ്ഠിത കൂട്ടായ്മയുടെ സംഘാടകൻ, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികപ്രയോഗം വികസിപ്പിക്കുന്ന വ്യക്തി—ഇവയെല്ലാം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്.
അപ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന നിർവചനം തന്നെ മാറ്റേണ്ടിവരും. മൂലധനം സ്വന്തമാക്കി ലാഭം നേടുന്ന പ്രവർത്തനം എന്ന പരിമിത നിർവചനത്തിൽ നിന്ന് വിഭവങ്ങൾ, അറിവ്, മനുഷ്യശേഷി, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയെ പുതിയ ബന്ധത്തിൽ ഏകീകരിച്ച് പുതിയ സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം എന്ന വിശാല നിർവചനത്തിലേക്ക് നീങ്ങണം. ലാഭം അതിന്റെ ഒരു ഫലമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ ഏക നിർവചനമാകരുത്.
ഈ വിശാല നിർവചനത്തിൽ ഒരു അധ്യാപകനും ഒരു ഗവേഷകനും ഒരു കർഷകനും ഒരു സാങ്കേതികവിദഗ്ധനും ഒരു തൊഴിലാളിയും ഒരു കലാകാരനും ഒരു സാമൂഹികപ്രവർത്തകനും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം നിർവഹിക്കാം. കാരണം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശക്തി വിപണി ഉടമസ്ഥതയല്ല; പുതിയ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്ന മനുഷ്യശേഷിയാണ്.
ഇതോടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും കൂടുതൽ വിശാലമാകുന്നു. വിദ്യാർത്ഥികളെ തൊഴിൽ തേടുന്നവരായി മാത്രം പരിശീലിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം ഭാവിയിലെ സങ്കീർണ്ണ ലോകത്തിന് പര്യാപ്തമല്ല. അവർ പ്രശ്നങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും, ചോദ്യം ചെയ്യാനും, തെളിവുകൾ പരിശോധിക്കാനും, കൂട്ടായി പ്രവർത്തിക്കാനും, സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കാനും, പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും, പരാജയത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും, നൈതിക തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാനും കഴിയുന്നവരാകണം. അപ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിത്തിടൽ കേന്ദ്രമായി മാറും.
ഇത്തരം വിദ്യാഭ്യാസം “എല്ലാവരും സംരംഭകരാകണം” എന്ന മുദ്രാവാക്യമല്ല. എല്ലാവരും ഒരു കമ്പനിയുടെ ഉടമകളാകേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ എല്ലാവരിലും പ്രശ്നപരിഹാരശേഷിയും സൃഷ്ടിശേഷിയും സ്വയംപഠനശേഷിയും വളർത്തണം. കാരണം ഭാവിയിലെ തൊഴിൽരംഗത്ത് ഒരാൾ ഒരേ തൊഴിൽ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ചെയ്യണമെന്നില്ല. പലതവണ തൊഴിൽ മാറാം. പുതിയ കഴിവുകൾ പഠിക്കേണ്ടിവരും. സാങ്കേതികവിദ്യയോടൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കേണ്ടിവരും. അതിനാൽ തൊഴിൽസ്ഥിരതയെക്കാൾ പഠനശേഷിയുടെയും അനുകൂലനശേഷിയുടെയും സ്ഥിരത പ്രധാനമാകും.
ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ മൂലധനം വീണ്ടും അറിവിലേക്കും സൃഷ്ടിശേഷിയിലേക്കും മാറുന്നു. യന്ത്രങ്ങൾ ആവർത്തനപ്രവർത്തനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നത്രയും മനുഷ്യന്റെ ഉയർന്ന മൂല്യം സങ്കൽപ്പശേഷിയിലും ബന്ധനിർമ്മാണത്തിലും നൈതികബോധത്തിലും പ്രശ്നപരിഹാരത്തിലും പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലും ആയിരിക്കും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം മനുഷ്യനെ യന്ത്രത്തോട് മത്സരിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം മനുഷ്യന്റെ പ്രത്യേക കഴിവുകളെ യന്ത്രത്തിന്റെ ശക്തിയുമായി ഏകീകരിക്കണം.
ഇതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സാമൂഹികഫലം തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയായിരിക്കാം. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ നേട്ടം മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടേണ്ടത് കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ മാത്രം അല്ല; കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രസമയത്തിലും ആയിരിക്കണം. കുറഞ്ഞ നിർബന്ധിത തൊഴിൽസമയം മനുഷ്യന് കൂടുതൽ പഠിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും കുടുംബത്തോടും സമൂഹത്തോടും ബന്ധപ്പെടാനും പ്രകൃതിയുമായി ഇടപഴകാനും കഴിയുന്ന സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കും. അപ്പോൾ സാമ്പത്തികവികസനം മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസമയത്തെ മുഴുവൻ വിപണിയിലേക്ക് മാറ്റുന്നതിനു പകരം വിപണിക്ക് പുറത്തുള്ള മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ മൂല്യവും അംഗീകരിക്കും.
ഇതൊരു അടിസ്ഥാനപരമായ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ സാധ്യതയാണ്. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷി തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ പരിധികളിൽ നിന്ന് ക്രമേണ മോചിതമാകുമ്പോൾ സംരംഭകത്വവും കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമാകും. പുതിയ ആശയങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാൻ സമയം ലഭിക്കും. സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കാൻ സമയം ലഭിക്കും. ഗവേഷണവും കലയും സംസ്കാരവും വളരും. മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകൾ വിപണിയിലെ ഉടൻ ലഭിക്കുന്ന പ്രതിഫലത്തിന്റെ പരിധി കടന്ന് വികസിക്കും.
ഇവിടെ മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന രൂപം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യൻ ജീവിക്കാൻ മാത്രം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നതിൽ നിന്ന്, സൃഷ്ടിക്കാനും പഠിക്കാനും സാമൂഹികമായി സംഭാവന ചെയ്യാനും ജീവിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. ഈ മാറ്റം സാമ്പത്തികപരമായും സാംസ്കാരികമായും വലിയ പരിണാമമായിരിക്കും. സംരംഭകത്വം അപ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന വേദിയായി മാറും.
എന്നാൽ ഈ ഭാവി സ്വയം സംഭവിക്കില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വികസനം മാത്രം മനുഷ്യവിമോചനത്തിന് മതിയാകില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ഉടമസ്ഥതാരീതികളും തൊഴിൽബന്ധങ്ങളും വിദ്യാഭ്യാസവും പൊതുനയങ്ങളും അതിന്റെ ഫലം നിർണയിക്കും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചോദ്യം സാങ്കേതികവിദ്യ എത്ര മുന്നേറും എന്നതിലുപരി, ആ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികഫലം എങ്ങനെ ക്രമീകരിക്കും എന്നതായിരിക്കും.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഡയലക്ടിക്കൽ ഉത്തരവാദിത്വം. പുതിയ ശക്തികളെ സൃഷ്ടിക്കുക മാത്രമല്ല; അവയുടെ സാമൂഹികപ്രഭാവത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും മനുഷ്യവികസനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുകയും ചെയ്യുക. സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിക്ക് സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം ചേർന്നില്ലെങ്കിൽ നവീകരണം പുതിയ അസമത്വങ്ങളും പുതിയ ആശ്രിതത്വങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും ഏകീകരിക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ പുരോഗമനശക്തിയായി ഉയരും.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി ഒരു വാചകത്തിൽ ചുരുക്കാം: നിലവിലുള്ള ലോകത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലല്ല, അതിന്റെ അന്തർവിരുദ്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ലോകത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ കണ്ടെത്തി അവയ്ക്ക് യാഥാർഥ്യരൂപം നൽകുന്നതിലാണ് യഥാർത്ഥ സംരംഭകത്വം.
ഒരു സംരംഭം അതിന്റെ കെട്ടിടങ്ങളും യന്ത്രങ്ങളും മൂലധനവും ഉൽപ്പന്നങ്ങളും കടന്നുപോകുന്ന ഒരു സാമൂഹികശക്തിയാണ്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ജീവൻ മനുഷ്യരുടെ അറിവിലും ബന്ധങ്ങളിലും സൃഷ്ടിശേഷിയിലും വിശ്വാസത്തിലും പരീക്ഷണങ്ങളിലും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള സങ്കൽപ്പങ്ങളിലും ആണ്. ഈ ജീവൻ നിരന്തരം മാറുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭം ജീവന്തമായി തുടരണമെങ്കിൽ അതും മാറണം.
ഇതുതന്നെയാണ് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംരംഭത്തിന്റെ അന്തിമ നിർവചനം: സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിനായി മാത്രം സ്വയം സംരക്ഷിക്കാത്ത, സ്വന്തം പരിധികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ മറികടക്കാൻ നിരന്തരം ശ്രമിക്കുന്ന, പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്നു പഠിക്കുന്ന, അറിവ് പങ്കുവയ്ക്കുന്ന, പുതിയ സാധ്യതകൾ പരീക്ഷിക്കുന്ന, ആവശ്യമായപ്പോൾ സ്വന്തം ഘടന തന്നെ മാറ്റുന്ന, എന്നാൽ മനുഷ്യകേന്ദ്രമായ അടിസ്ഥാനലക്ഷ്യം നിലനിർത്തുന്ന ജീവന്ത സംഘടന.
അത്തരമൊരു സംഘടനയിൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും പരസ്പരം ശത്രുക്കളല്ല. സ്ഥിരത മാറ്റത്തിന് അടിത്തറ നൽകുന്നു; മാറ്റം സ്ഥിരതയെ പുതുക്കുന്നു. ഏകീകരണം വിയോജനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; വിയോജനം ഏകീകരണത്തെ പുതുക്കുന്നു. മൂലധനം വിഭവങ്ങൾ നൽകുന്നു; അറിവ് അവയുടെ പുതിയ ഉപയോഗങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു; മനുഷ്യബോധം അതിന്റെ ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. വിപണി ആവശ്യത്തെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു; സമൂഹം ആ ആവശ്യത്തിന്റെ അർത്ഥം നിർണ്ണയിക്കുന്നു. സംരംഭം മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സമൂഹം ആ മൂല്യത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം നിർണ്ണയിക്കുന്നു.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വം ഒടുവിൽ ഒരു നിരന്തരമായ സാമൂഹിക സ്വയംപുനർസൃഷ്ടിയായി മാറുന്നു. അതിന്റെ തുടക്കം ഒരു ആശയത്തിൽ ആയിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ പരിണാമം ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അത് തൊഴിലാളികളെ മാറ്റുന്നു, ഉപഭോക്താക്കളെ മാറ്റുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യയെ മാറ്റുന്നു, വിപണിയെ മാറ്റുന്നു, സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു. മാറിയ സമൂഹം വീണ്ടും സംരംഭത്തെ മാറ്റുന്നു. ഈ പരസ്പരമാറ്റമാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ജീവശക്തി.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ആശയം—ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—സംരംഭകത്വത്തിൽ അത്യന്തം വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നു. വിഭവങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന ഏകീകരണമാണ് സംരംഭത്തിന്റെ തുടക്കം. നിലവിലുള്ള പരിഹാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിയോജനമാണ് നവീകരണത്തിന്റെ തുടക്കം. ഇവയുടെ സംഘർഷത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ഉൽപ്പന്നം ജനിക്കുന്നു. പുതിയ ഉൽപ്പന്നം പുതിയ വിപണി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ വിപണി പുതിയ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരചലനത്തിലാണ് സാമ്പത്തികപരിണാമം.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അന്ത്യം ഇല്ല. ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടത്തിലെ വിജയം അടുത്ത ഘട്ടത്തിലെ പുതിയ ചോദ്യത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്. ഒരു പരിഹാരം പുതിയ പ്രശ്നത്തെ സൃഷ്ടിക്കും. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ പരിമിതികളെ വെളിപ്പെടുത്തും. ഒരു വിപണി പുതിയ ആവശ്യങ്ങളെ ജനിപ്പിക്കും. ഒരു സംഘടന പുതിയ വിയോജനങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കും. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഓരോ പരിഹാരവും അടുത്ത വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ വിത്ത് വഹിക്കുന്നു; ഓരോ വൈരുദ്ധ്യവും അടുത്ത സൃഷ്ടിയുടെ സാധ്യത വഹിക്കുന്നു.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു ജീവന്ത ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാക്കുന്നത്. അതിന്റെ മഹത്വം ഒരു അന്തിമ “വിജയസ്ഥാനം” കൈവരിക്കുന്നതിൽ അല്ല; നിരന്തരം ഉയർന്ന ഗുണങ്ങളിലേക്ക് സ്വയം പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവിലാണ്. ഏറ്റവും വിജയകരമായ സംരംഭം അതിനാൽ ഏറ്റവും വലിയതായിരിക്കണമെന്നില്ല. അത് ഏറ്റവും കൂടുതൽ പഠിക്കുന്നതും, ഏറ്റവും വേഗത്തിൽ പഠിച്ചതിനെ പ്രവർത്തനമാക്കുന്നതും, ഏറ്റവും സൃഷ്ടിപരമായി വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതും, ഏറ്റവും ബോധപൂർവം സ്വന്തം ഭാവിയെ പുനർനിർമ്മിക്കുന്നതുമായ സ്ഥാപനമായിരിക്കും.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യം “വിജയകരമായ ഒരു സ്ഥാപനം” സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതിൽ നിന്ന് “സ്വയം നിരന്തരം പുനഃസൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സാമൂഹിക സൃഷ്ടിശക്തി” സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതിലേക്കാണ് ഉയരുന്നത്. അത്തരമൊരു സംരംഭം വിപണിയിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുകയല്ല; അത് പുതിയ വിപണികളും പുതിയ അറിവുകളും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ തൊഴിൽരീതികളും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും പുതിയ മനുഷ്യസാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കും.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വം മനുഷ്യന്റെ ഭാവിയെ മുൻകൂട്ടി കാത്തിരിക്കുന്ന ഒന്നല്ല; ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെ ഇന്നത്തെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ യാഥാർഥ്യമാക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി മൂലധനത്തിന്റെ അളവിൽ അല്ല, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയിലാണ്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് പണത്തിൽ മാത്രം അല്ല, മനുഷ്യരുടെ അറിവിലും കഴിവിലും വിശ്വാസത്തിലും സഹകരണത്തിലും സങ്കൽപ്പശേഷിയിലും ആണ്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രതിരോധശേഷി പഴയ രൂപത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ അല്ല, ആവശ്യമായപ്പോൾ പുതിയ രൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭാവി വിപണിയുടെ പരിധിയിൽ അല്ല, മനുഷ്യസാധ്യതകളുടെ വിപുലീകരണത്തിലാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭകത്വം ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല—മനുഷ്യൻ തന്റെ തന്നെ ഭാവിയെ നിരന്തരം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ ഒരു സജീവ രൂപമാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരിണാമത്തെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിനകത്തെ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുക്കിയാൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിധി മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. എല്ലാ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിന്റെയും അന്തിമ അടിത്തറ പ്രകൃതിയാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വസ്തുക്കളും ഊർജവും സ്വീകരിക്കുകയും അവയെ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിലൂടെ രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഏതൊരു സംരംഭവും പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു അടഞ്ഞ സംവിധാനമല്ല. പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും അവയെ സാമ്പത്തികമൂല്യമായി മാറ്റുകയും വീണ്ടും മാലിന്യങ്ങളും ചൂടും മറ്റ് ഉപോൽപ്പന്നങ്ങളും പരിസ്ഥിതിയിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു തുറന്ന വ്യവസ്ഥയാണ് അത്. ഈ പ്രവാഹത്തെ അവഗണിക്കുന്ന സംരംഭകത്വം സ്വന്തം ഭൗതിക അടിത്തറയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനം പ്രകൃതിയുമായുള്ള ഒരു നിരന്തര ഏകീകരണ-വിയോജന പ്രക്രിയയാണ്. പ്രകൃതി മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഏകീകരണശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതിക ഇടപെടലുകൾ പ്രകൃതിയുടെ നിലവിലുള്ള അവസ്ഥയെ മാറ്റുന്ന വിയോജനശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. കൃഷി പ്രകൃതിദത്തമായ പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു; വ്യവസായം വസ്തുക്കളുടെ ഘടന മാറ്റുന്നു; നഗരവൽക്കരണം ഭൂമിയുടെ ഉപയോഗം മാറ്റുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ ഊർജപ്രവാഹങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. ഈ മാറ്റങ്ങൾ മനുഷ്യജീവിതത്തിന് പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയ്ക്ക് പരിധിയുണ്ട്. പ്രകൃതിയുടെ പുനഃസൃഷ്ടിശേഷിയെക്കാൾ വേഗത്തിൽ വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശക്തി തന്നെ പ്രകൃതിയുടെ പ്രതിരോധശക്തികളുമായി വൈരുദ്ധ്യത്തിലാകും.
ഇതാണ് സുസ്ഥിരതയുടെ അടിസ്ഥാനപ്രശ്നം. സുസ്ഥിരത എന്നത് പ്രകൃതിയെ മാറ്റാതിരിക്കുക എന്നല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റാതിരുന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതം തന്നെ അസാധ്യമായേനേ. കൃഷിയും വീടുകളും വസ്ത്രവും ചികിത്സയും ഗതാഗതവും എല്ലാം പ്രകൃതിയുടെ രൂപാന്തരത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ചോദ്യം “പ്രകൃതിയെ മാറ്റണോ?” എന്നതല്ല; “പ്രകൃതിയുടെ പുനഃസംഘടനയും പുനഃസൃഷ്ടിശേഷിയും നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് എങ്ങനെ മാറ്റണം?” എന്നതാണ്.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന് ഒരു പുതിയ ഉത്തരവാദിത്വം ലഭിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയെ വെറും അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ സംഭരണശാലയായി കാണുന്ന സംരംഭകത്വത്തിൽ നിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ ചലനാത്മക പരിധികളെ മനസ്സിലാക്കുന്ന സംരംഭകത്വത്തിലേക്ക് മാറണം. ഒരു വനത്തെ മരം ലഭിക്കുന്ന സ്ഥലമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം ചുരുക്കുന്നു. മണ്ണിനെ വിളവിന്റെ മാധ്യമമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിലെ സൂക്ഷ്മജീവവ്യവസ്ഥയെ അവഗണിക്കുന്നു. ജലത്തെ വ്യവസായത്തിനുള്ള ഇൻപുട്ടായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിപരമായ പങ്കിനെ മറക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ ഓരോ ഘടകവും അനവധി പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെ ഭാഗമാണ്.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭകൻ ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ജീവിതചക്രം മുഴുവൻ കാണേണ്ടിവരും. അസംസ്കൃത വസ്തു എവിടെ നിന്നാണ് വരുന്നത്? അത് എങ്ങനെ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു? അതിന് എത്ര ഊർജം ആവശ്യമാണ്? ഉൽപ്പാദനത്തിൽ എത്ര മാലിന്യം ഉണ്ടാകുന്നു? ഉൽപ്പന്നം ഉപഭോക്താവിലെത്തിക്കാൻ എത്ര വിഭവം ഉപയോഗിക്കുന്നു? ഉപയോഗം കഴിഞ്ഞാൽ അത് എങ്ങനെ പുനരുപയോഗിക്കാം? പുനഃസംസ്കരിക്കാനാകുമോ? പ്രകൃതിയിലേക്ക് തിരിച്ചുപോകുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രത്യാഘാതം എന്താണ്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ സാമ്പത്തികമൂല്യത്തോടൊപ്പം പരിഗണിക്കണം.
ഇതോടെ “രേഖീയ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ”യും “ചാക്രിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ”യും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വ്യക്തമാകുന്നു. രേഖീയ മാതൃകയിൽ വിഭവം എടുത്ത് → ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിച്ച് → ഉപയോഗിച്ച് → ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയുമായി ഈ മാതൃകയുടെ ബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതാണ്. എന്നാൽ ചാക്രിക മാതൃകയിൽ മാലിന്യം മറ്റൊരു ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുടെ വിഭവമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുടെ ഉപോൽപ്പന്നം മറ്റൊരു ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുടെ അസംസ്കൃത വസ്തുവാകുന്നു. ഇതിലൂടെ വിഭവപ്രവാഹം കൂടുതൽ അടച്ച ചക്രങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇത് ഒരു പ്രധാന പരിവർത്തനമാണ്. “മാലിന്യം” എന്നത് ഒരു വസ്തുവിന്റെ സ്വഭാവഗുണമല്ല; ഒരു പ്രത്യേക ഉൽപ്പാദനക്രമത്തിലെ അതിന്റെ സ്ഥാനമാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയിൽ ഉപയോഗശൂന്യമെന്ന് തോന്നുന്ന വസ്തു മറ്റൊരു വ്യവസ്ഥയിൽ വിഭവമാകാം. അതിനാൽ സംരംഭക നവീകരണത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന മേഖല പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ മാത്രമല്ല; നിലവിലെ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയകളിലെ “മാലിന്യങ്ങളെ” പുതിയ വിഭവങ്ങളായി പുനർനിർവചിക്കുന്നതിലും ആയിരിക്കും.
ഇവിടെ വീണ്ടും വിയോജനത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ഏകീകരണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഒരു വ്യവസായത്തിന്റെ മാലിന്യം മറ്റൊരു വ്യവസായത്തിന്റെ അസംസ്കൃത വസ്തുവാകുമ്പോൾ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥകൾ തമ്മിൽ പുതിയൊരു ബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ ബന്ധം വിഭവോപയോഗം കുറയ്ക്കുകയും ചെലവ് കുറയ്ക്കുകയും പരിസ്ഥിതിഭാരം കുറയ്ക്കുകയും പുതിയ സാമ്പത്തിക അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ നിയന്ത്രണമാത്രമല്ല; പുതിയ സംരംഭക സാധ്യതകളുടെ ഉറവിടവുമാണ്.
ഇതിൽ നിന്ന് “പരിസ്ഥിതി നവീകരണം” എന്ന ആശയം ഉയരുന്നു. പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണത്തെ ഉൽപ്പാദനത്തിന് പുറത്തെ ഒരു ബാധ്യതയായി കാണുന്നതിനുപകരം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ തന്നെ ഘടകമാക്കുകയാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. കുറഞ്ഞ ഊർജം ഉപയോഗിക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങൾ, പുനരുപയോഗിക്കാവുന്ന വസ്തുക്കൾ, കുറഞ്ഞ മാലിന്യമുള്ള ഉൽപ്പാദനരീതികൾ, ജലസംരക്ഷണ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, പുനരുപയോഗ ഊർജം, മാലിന്യ പുനഃസംസ്കരണം, ദീർഘായുസുള്ള ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ എന്നിവ ഇതിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.
എന്നാൽ പരിസ്ഥിതിസൗഹൃദമെന്ന പേരിൽ വിപണനം ചെയ്യുന്ന എല്ലാ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും യഥാർത്ഥത്തിൽ സുസ്ഥിരമാകണമെന്നില്ല. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ പുറംരൂപം മാത്രം മാറ്റി അതിനെ “പച്ച” എന്ന് വിളിക്കുന്നത് യഥാർത്ഥ പരിസ്ഥിതി നവീകരണമല്ല. അതിന്റെ മുഴുവൻ ജീവിതചക്രവും പരിശോധിക്കണം. അസംസ്കൃത വസ്തുവിൽ നിന്ന് ഉപഭോഗാനന്തര മാലിന്യത്തിലേക്കുള്ള മുഴുവൻ പ്രവാഹം വിലയിരുത്തുമ്പോഴാണ് യഥാർത്ഥ പരിസ്ഥിതി ചെലവ് മനസ്സിലാകുന്നത്. അതിനാൽ സുസ്ഥിര സംരംഭകത്വം പരസ്യവാചകമല്ല; തെളിവിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയ സമഗ്രമായ ഉൽപ്പാദനരീതി ആയിരിക്കണം.
ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയബോധത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വീണ്ടും ഉയരുന്നു. പരിസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ വികാരാധിഷ്ഠിതമായ ഭയത്തിലും അന്ധമായ സാങ്കേതികവിശ്വാസത്തിലും അധിഷ്ഠിതമാകരുത്. തെളിവ്, അളവെടുപ്പ്, ദീർഘകാല പ്രത്യാഘാതം, അപകടസാധ്യത, പകരംവഴികൾ എന്നിവ വിലയിരുത്തണം. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് ഒരു മേഖലയിൽ പരിസ്ഥിതിഗുണം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ മറ്റൊരു മേഖലയിൽ പുതിയ പരിസ്ഥിതിഭാരം സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ ഒറ്റ ഘടകത്തെ മാത്രം നോക്കുന്ന വിലയിരുത്തലിന് പകരം സമഗ്രമായ വ്യവസ്ഥാപരമായ വിലയിരുത്തൽ ആവശ്യമാണ്.
ഇതുപോലെ തന്നെ സംരംഭകത്വവും സാമൂഹിക അസമത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ പരിശോധിക്കണം. പുതിയ സംരംഭങ്ങൾ പുതിയ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ സമ്പത്തിന്റെ വിതരണം അസമമായാൽ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയോടൊപ്പം സാമൂഹിക അസമത്വവും വർധിക്കാം. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തം സമ്പത്ത് വർധിപ്പിച്ചാലും അതിന്റെ ഉടമസ്ഥത വളരെ കുറച്ച് ആളുകളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ ഫലം എല്ലാവരിലേക്കും തുല്യമായി എത്തണമെന്നില്ല.
ഇവിടെ വീണ്ടും ഉൽപ്പാദനശക്തിയും ഉൽപ്പാദനബന്ധവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ വലിയ തോതിലുള്ള സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിവുള്ളതായിരിക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും പഴയ രീതിയിൽ തന്നെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തിയിൽ നിന്ന് പുതിയ അസമത്വം ഉദ്ഭവിക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പുരോഗതിയോടൊപ്പം അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രയോജനം ഉറപ്പാക്കുന്ന സ്ഥാപനരൂപങ്ങളും പരിണമിക്കണം.
ഇവിടെയാണ് ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം പോലുള്ള വികൃതികൾ ശ്രദ്ധേയമാകുന്നത്. സ്വതന്ത്രമായ മത്സരം, നവീകരണം, കഴിവ് എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിജയിക്കുന്ന സംരംഭകത്വവും രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രത്യേകാവകാശങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിഭവങ്ങൾ കൈവശപ്പെടുത്തുന്ന സംരംഭകത്വവും ഒരുപോലെയല്ല. ആദ്യത്തേത് പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് നിലവിലുള്ള അധികാരബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് അധിക മൂല്യം പിടിച്ചെടുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇവ രണ്ടിനെയും ഒരേ അർത്ഥത്തിൽ “സംരംഭകത്വം” എന്ന് വിളിക്കുന്നത് ആശയപരമായ ആശയക്കുഴപ്പം സൃഷ്ടിക്കും.
ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തത്തിൽ ഏകീകരണശക്തി സൃഷ്ടിപരമായ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നതല്ല; അധികാരവും സമ്പത്തും തമ്മിലുള്ള പരസ്പര സംരക്ഷണബന്ധമാണ്. വിപണി മത്സരം ദുർബലപ്പെടുന്നു. പുതുതായി പ്രവേശിക്കുന്ന സംരംഭകർക്ക് അവസരങ്ങൾ കുറയുന്നു. കഴിവിനേക്കാൾ ബന്ധങ്ങൾ പ്രധാനമാകുന്നു. ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ വിയോജനശക്തി—അതായത് പുതിയ ആശയങ്ങൾക്കും പുതിയ സംരംഭങ്ങൾക്കും പഴയ ശക്തികളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള അവസരം—തടയപ്പെടുന്നു.
അതിനാൽ ആരോഗ്യകരമായ സംരംഭക പരിസ്ഥിതിക്ക് രാഷ്ട്രീയാധികാരവും സാമ്പത്തികാധികാരവും തമ്മിൽ ആവശ്യമായ അകലം വേണം. സംസ്ഥാനം സംരംഭകത്വത്തിന് അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും നിയമപരമായ സംരക്ഷണവും നൽകണം; എന്നാൽ പ്രത്യേക സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അന്യായമായ സ്ഥിരാവകാശങ്ങൾ നൽകുന്ന രീതിയിൽ വിപണിയെ വളച്ചൊടിക്കരുത്. അതുപോലെ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ച് പുതിയ മത്സരത്തെ തടയുന്ന സാഹചര്യം ജനാധിപത്യ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ദോഷകരമാണ്.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന മാനദണ്ഡം “പ്രവേശനസമത്വം” ആയി മാറുന്നു. പുതിയ ആശയവുമായി വരുന്ന ഒരാൾക്ക് വിപണിയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയുമോ? ആവശ്യമായ ധനം ലഭ്യമാണോ? നിയമപരമായ നടപടികൾ കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുമോ? സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യം ലഭ്യമാണോ? വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ അന്യായമായ വിപണിശക്തിയെ നേരിടാൻ കഴിയുമോ? ഈ ചോദ്യങ്ങളുടെ ഉത്തരങ്ങൾ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സംരംഭകശേഷി നിർണയിക്കുന്നു.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്ന നയങ്ങൾ ചില വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് മാത്രം നികുതി ഇളവുകൾ നൽകുന്നതിൽ ഒതുങ്ങരുത്. വിദ്യാഭ്യാസം, ഗവേഷണം, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾക്ക് ധനപ്രവേശനം, സാങ്കേതിക പരിശീലനം, വിപണി പ്രവേശനം, പൊതുവായ ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, ലളിതമായ നിയമനടപടികൾ, പരാജയപ്പെട്ട സംരംഭകർക്ക് പുനരാരംഭിക്കാനുള്ള അവസരം എന്നിവ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമാണ്. സംരംഭകത്വം കുറച്ച് വിജയികളുള്ള ഒരു മത്സരമല്ല; കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് പരീക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാമൂഹിക പരിസ്ഥിതിയാണ്.
ഇവിടെ പരാജയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സാമൂഹിക സമീപനം നിർണായകമാണ്. ഒരിക്കൽ പരാജയപ്പെട്ട ഒരു സംരംഭകനെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പരാജിതനായി കാണുന്ന സമൂഹത്തിൽ അപകടം ഏറ്റെടുക്കാനുള്ള ധൈര്യം കുറയും. എന്നാൽ പരാജയത്തെ അനുഭവമായി കാണുകയും സത്യസന്ധമായ പരാജയത്തിന് ശേഷം വീണ്ടും ശ്രമിക്കാനുള്ള അവസരം നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന സമൂഹത്തിൽ കൂടുതൽ പരീക്ഷണങ്ങൾ നടക്കും. കൂടുതൽ പരീക്ഷണങ്ങൾ നടക്കുമ്പോൾ പുതിയ വിജയങ്ങളുടെ സാധ്യതയും വർധിക്കും.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹികസംസ്കാരം സാമ്പത്തികനയത്തേക്കാൾ കുറവല്ല. പരാജയത്തെ അപമാനിക്കുകയും വിജയത്തെ മാത്രം മഹത്വവൽക്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംസ്കാരം അപകടകരമാണ്. കാരണം വിജയിച്ച സംരംഭകരുടെ കഥകൾ മാത്രം കേൾക്കുമ്പോൾ വിജയത്തിന്റെ പിന്നിലെ അനവധി പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണങ്ങൾ മറഞ്ഞുപോകുന്നു. യഥാർത്ഥ സംരംഭക സംസ്കാരം വിജയത്തിൽ നിന്ന് മാത്രമല്ല, പരാജയത്തിൽ നിന്നുമുള്ള പഠനത്തെ ബഹുമാനിക്കണം.
ഇതേ സമീപനം ഗവേഷണത്തിനും ബാധകമാണ്. ഒരു ഗവേഷണപരീക്ഷണം പരാജയപ്പെട്ടാലും അതിന്റെ ഫലം പ്രസക്തമായ അറിവ് നൽകാം. ഒരു വിപണി പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെട്ടാലും ഉപഭോക്താവിന്റെ പെരുമാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് നൽകാം. ഒരു ഉൽപ്പന്നം വിജയിക്കാതിരുന്നാലും അതിന്റെ പരാജയകാരണം ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പന്നത്തെ മെച്ചപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ അറിവിന്റെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ പരാജയവും ഒരു വിഭവമാണ്.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വം ഗവേഷണവുമായി കൂടുതൽ അടുത്ത് ചേരുന്നു. ഗവേഷണം “അറിയാത്തതിനെ അറിയാനുള്ള” ശ്രമമാണെങ്കിൽ സംരംഭകത്വം “അറിയാവുന്ന സാധ്യതയെ യാഥാർഥ്യമാക്കാനുള്ള” ശ്രമമാണ്. എന്നാൽ പലപ്പോഴും സംരംഭകത്വം പുതിയ ചോദ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വിപണിയിൽ ഒരു ഉൽപ്പന്നം പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ പുതിയ സാങ്കേതിക പ്രശ്നങ്ങൾ കണ്ടെത്താം. ഉപഭോക്താക്കളുടെ ഉപയോഗരീതിയിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗവേഷണചോദ്യങ്ങൾ ഉയരാം. അങ്ങനെ ഗവേഷണവും സംരംഭകത്വവും പരസ്പരം പോഷിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു.
ഈ ചക്രം സർവകലാശാലകളും ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങളും വ്യവസായവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ ഗവേഷണത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. എല്ലാ ഗവേഷണവും ഉടൻ വിപണിമൂല്യം നൽകണമെന്ന സമ്മർദ്ദം അടിസ്ഥാനശാസ്ത്രത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്താം. അതേസമയം ഗവേഷണഫലങ്ങൾ സമൂഹത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടാതെ പൂർണ്ണമായി അടഞ്ഞുകിടക്കുന്നതും മനുഷ്യസാധ്യതകളെ പരിമിതപ്പെടുത്തും. അതിനാൽ അടിസ്ഥാനഗവേഷണം, പ്രയോഗഗവേഷണം, സംരംഭകത്വം എന്നിവ തമ്മിൽ സൃഷ്ടിപരമായ ഒരു തുടർച്ച ആവശ്യമാണ്.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വം പ്രാദേശികതയുമായും ആഗോളതയുമായും ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഇന്നത്തെ ഒരു ചെറിയ പ്രാദേശിക സംരംഭത്തിനും ലോകവിപണിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ സഹായിക്കാം. എന്നാൽ ആഗോളവിപണിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത് പ്രാദേശിക സാമൂഹിക-പരിസ്ഥിതി ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുന്നില്ല. ഒരു സംരംഭം ആഗോള ഉപഭോക്താവിനെ ലക്ഷ്യമിട്ടാലും അതിന്റെ തൊഴിലാളികളും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും സമൂഹവും പ്രാദേശികമായിരിക്കും.
അതുകൊണ്ട് “ആഗോളമായി ചിന്തിക്കുക, പ്രാദേശികമായി പ്രവർത്തിക്കുക” എന്ന സമീപനത്തിനും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ആഗോള ശൃംഖലകൾ പുതിയ അറിവും വിപണിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും നൽകുന്നു. പ്രാദേശിക സമൂഹം വിഭവങ്ങളും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളും സാംസ്കാരിക അറിവും നൽകുന്നു. ഈ രണ്ട് തലങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ പുതിയ സാമ്പത്തിക സാധ്യതകൾ രൂപപ്പെടുന്നു.
പ്രാദേശിക അറിവിന്റെ പ്രാധാന്യം പ്രത്യേകമായി ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ കാലാവസ്ഥ, മണ്ണ്, ജൈവവൈവിധ്യം, ഭക്ഷണരീതി, തൊഴിൽശേഷി, സാംസ്കാരികപരമ്പര, ഉപഭോക്തൃപെരുമാറ്റം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് പലപ്പോഴും പുറത്തുനിന്നുള്ള പൊതുവായ മാതൃകകളിൽ ലഭ്യമാകില്ല. പ്രാദേശിക അറിവും ആധുനിക ശാസ്ത്രവും സംയോജിപ്പിക്കുമ്പോൾ പുതിയ സംരംഭക സാധ്യതകൾ രൂപപ്പെടാം.
ഇതിലൂടെ ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾക്കും സഹകരണസംരംഭങ്ങൾക്കും പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കുള്ള സാമ്പത്തികശേഷി ചെറുകിട സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ഇല്ലെങ്കിലും അവയ്ക്ക് പ്രാദേശിക സാഹചര്യങ്ങളോട് കൂടുതൽ അടുപ്പവും വഴക്കവും ഉണ്ടായിരിക്കാം. പ്രാദേശിക കർഷകർ, കരകൗശലപ്രവർത്തകർ, മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾ, ചെറുകിട ഉൽപ്പാദകർ, സേവനദാതാക്കൾ എന്നിവരെ സാങ്കേതികവിദ്യയും വിപണിയും അറിവും വഴി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കു പകരം ഒരു ജീവന്ത പ്രാദേശിക സാമ്പത്തികശൃംഖല രൂപപ്പെടാം.
സഹകരണസംരംഭത്തിന്റെ ശക്തി ഇതിലാണ്. വ്യക്തിഗത ഉടമസ്ഥതയിൽ ഒരാളുടെ മൂലധനമാണ് പ്രധാന ഏകീകരണശക്തി. സഹകരണസംരംഭത്തിൽ അംഗങ്ങളുടെ കൂട്ടായ ആവശ്യം, അറിവ്, തൊഴിൽ, മൂലധനം എന്നിവ ഏകീകരണശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഓരോ അംഗവും ഒരേസമയം ഉൽപ്പാദകനും തീരുമാനപ്രക്രിയയിലെ പങ്കാളിയും ആയിരിക്കാം. ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനവും ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തവും തമ്മിൽ പുതിയ ബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു.
സഹകരണസംരംഭം മത്സരത്തെ ഇല്ലാതാക്കണമെന്നില്ല. വിവിധ സഹകരണസംരംഭങ്ങൾ പരസ്പരം മത്സരിക്കാം. എന്നാൽ സ്ഥാപനത്തിനകത്തെ ഉടമസ്ഥതയും തീരുമാനമെടുക്കലും കൂടുതൽ പങ്കാളിത്തപരമാകാം. ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയും സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യവും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ ഏകീകരണം സാധ്യമാകും.
ഇതേ ആശയം തൊഴിലാളി ഉടമസ്ഥതയിലും ബാധകമാണ്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള അറിവ് പലപ്പോഴും അതിൽ നേരിട്ട് ജോലി ചെയ്യുന്നവർക്കാണ്. അവർ തീരുമാനപ്രക്രിയയിൽ പങ്കാളികളാകുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിലെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന പ്രശ്നങ്ങളും സാധ്യതകളും കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിയാം. ഉടമസ്ഥതയും തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള അകലം കുറയുമ്പോൾ സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്വവും ശക്തിപ്പെടാം.
എന്നാൽ കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥത സ്വതവേ വിജയകരമാകില്ല. വ്യക്തമായ ഉത്തരവാദിത്വം, കാര്യക്ഷമമായ ഭരണരീതി, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ്, വിപണിബോധം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗം, തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള വ്യക്തത എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. ജനാധിപത്യം കാര്യക്ഷമതയുടെ വിരുദ്ധമല്ല; ശരിയായ സ്ഥാപനരൂപം ഉണ്ടെങ്കിൽ അത് അറിവിന്റെ വ്യാപനത്തിലൂടെയും ഉത്തരവാദിത്വത്തിലൂടെയും കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കാം.
ഇവിടെ വീണ്ടും ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കാണാം. കൂട്ടായ തീരുമാനപ്രക്രിയയിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം ഉണ്ടാകും. എന്നാൽ ആ വിയോജനം പൊതുലക്ഷ്യത്തിനകത്ത് പ്രവർത്തിച്ചാൽ അത് മികച്ച തീരുമാനത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. എല്ലാവരും ഒരേ അഭിപ്രായം പറയുന്ന സഹകരണസംഘടന ആരോഗ്യകരമല്ല. തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം അനുവദിക്കുകയും അവസാനം തീരുമാനമെടുത്താൽ അത് കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്വത്തോടെ നടപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംസ്കാരമാണ് കൂടുതൽ ശക്തമായത്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ “ജനാധിപത്യപരമായ സംരംഭകത്വം” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നേടാം. സംരംഭം തുടങ്ങാനുള്ള അവകാശം മാത്രമല്ല, സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളിയാകാനുള്ള ശേഷിയും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. സാമ്പത്തിക ജീവിതവും രാഷ്ട്രീയ ജീവിതവും പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച മേഖലകളല്ല. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം തൊഴിലും ഉൽപ്പാദനവും ഉപഭോഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളിത്തവും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ വ്യക്തിഗത വിജയത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക ശേഷിവികസനത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ എത്ര പേർക്ക് സ്വയം ഒരു പ്രശ്നം തിരിച്ചറിയാനും അതിന് പരിഹാരം കണ്ടെത്താനും വിഭവങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കാനും പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്നു എന്നതാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സംരംഭകശേഷി. അതിനാൽ കുറച്ച് “വലിയ സംരംഭകർ” ഉള്ള സമൂഹത്തേക്കാൾ ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളിൽ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി വികസിച്ച സമൂഹമാണ് ദീർഘകാലത്തിൽ കൂടുതൽ ശക്തമായത്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭകത്വം ഒരു ജനാധിപത്യ വിഭവമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിവരപ്രവേശനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ധനസഹായം, നിയമസംരക്ഷണം എന്നിവ എല്ലാവർക്കും ലഭ്യമാകുമ്പോൾ കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് സാമ്പത്തിക സൃഷ്ടിയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ കഴിയും. അവസരങ്ങളുടെ കേന്ദ്രീകരണം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ ചുരുക്കുന്നു. അവസരങ്ങളുടെ വ്യാപനം സമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ വിപുലപ്പെടുത്തുന്നു.
ഇവിടെ വീണ്ടും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന ആശയം പ്രയോഗിക്കാം: സിസ്റ്റത്തിന്റെ ആകെ സൃഷ്ടിശേഷി അതിലെ ഘടകങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിൽ മാത്രം അല്ല, അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരത്തിലും ആശ്രയിക്കുന്നു. ആയിരം കഴിവുള്ള ആളുകൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടാതെ വേർതിരിഞ്ഞുനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ അവരുടെ കൂട്ടായ സാധ്യത പരിമിതമായിരിക്കും. അതേ ആയിരം ആളുകൾ അറിവും വിഭവങ്ങളും ആശയങ്ങളും പങ്കുവയ്ക്കുന്ന ശൃംഖലയായി മാറുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ കൂട്ടായ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കും.
ഇതാണ് സമൂഹത്തിന്റെ “കൂട്ടായ സംരംഭകശേഷി”. അത് വ്യക്തികളുടെ കഴിവുകളുടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ മാത്രമല്ല; അവരുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സാമൂഹികഗുണമാണ്. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ ഈ കൂട്ടായ സംരംഭകശേഷിയെ അതിവേഗം വർധിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ ശൃംഖലയുടെ നിയന്ത്രണം കുറച്ച് കേന്ദ്രങ്ങളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ അതേ ശൃംഖല വീണ്ടും കേന്ദ്രീകരണശക്തിയായി മാറാം.
അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം ശൃംഖലയും കേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലാണ്. കൂടുതൽ ആളുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ശൃംഖലകൾ അറിവിന്റെയും അവസരങ്ങളുടെയും വ്യാപനം സാധ്യമാക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ ശൃംഖലയുടെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചാൽ വിവരത്തിന്റെയും വിപണിയുടെയും അധികാരം കേന്ദ്രീകരിക്കാം. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യത്തിന്റെ തുറന്നതും മത്സരാധിഷ്ഠിതവുമായ സ്വഭാവം ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന് നിർണായകമാണ്.
ഇവിടെ വിവരത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും സാമ്പത്തികശക്തിയുടെ പുതിയ രൂപമായി മാറുന്നു. വ്യവസായയുഗത്തിൽ യന്ത്രങ്ങളും ഫാക്ടറികളും ഭൂമിയും പ്രധാന ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളായിരുന്നെങ്കിൽ അറിവുസമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ഡാറ്റ, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, സോഫ്റ്റ്വെയർ, ശൃംഖലകൾ, ബൗദ്ധിക സ്വത്ത് എന്നിവയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വർഗബന്ധങ്ങളിലും സാമ്പത്തിക സംഘർഷങ്ങളിലും വിവരത്തിന്റെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും നിയന്ത്രണം നിർണായക ഘടകമാകാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.
ഇത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെയും മാറ്റും. ഒരു പുതിയ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ആസ്തി കെട്ടിടമോ യന്ത്രമോ ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. അതിന്റെ സോഫ്റ്റ്വെയർ, ഡാറ്റ, ഗവേഷണശേഷി, ഉപയോക്തൃശൃംഖല, ബ്രാൻഡ്, മനുഷ്യവിഭവം, അറിവ് എന്നിവയായിരിക്കാം. അതിനാൽ മൂല്യനിർണ്ണയത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത രീതികളും മാറുന്നു. ദൃശ്യമായ ഭൗതിക ആസ്തികളേക്കാൾ അദൃശ്യമായ അറിവുസമ്പത്ത് പലപ്പോഴും നിർണായകമാകുന്നു.
ഇതോടെ സാമ്പത്തിക മൂല്യത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറുന്നു. ഒരു വസ്തുവിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ ഭൗതിക വസ്തുമാത്രയിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല. അതിന്റെ രൂപകൽപ്പന, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിവരസംവിധാനം, ഉപയോക്തൃാനുഭവം, സാമൂഹികവിശ്വാസം, ബ്രാൻഡ്, സേവനശൃംഖല എന്നിവയും മൂല്യത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം വസ്തുക്കൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ “മൂല്യവ്യവസ്ഥകൾ” സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു.
ഒരു ഉൽപ്പന്നം ഒറ്റയ്ക്ക് നിലനിൽക്കുന്നില്ല; അതിന് ചുറ്റും സേവനങ്ങളും അറിവും പരിപാലനവും വിതരണവും ഉപയോക്തൃബന്ധങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പന്നം ചിലപ്പോൾ ഒരു വസ്തുവല്ല, ഒരു സമ്പൂർണ്ണ അനുഭവവ്യവസ്ഥ ആയിരിക്കും. ഈ വ്യവസ്ഥയിലെ ഓരോ ഘടകവും മറ്റൊന്നിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയോ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിൽ സമഗ്രവ്യവസ്ഥാ ചിന്ത കൂടുതൽ നിർണായകമാകും.
ഇതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ഒരു “ജീവന്ത സാമ്പത്തിക പരിസ്ഥിതി” സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. അതിൽ ഉപഭോക്താക്കൾ വെറും വാങ്ങുന്നവർ അല്ല; അറിവിന്റെ ഉറവിടങ്ങളാണ്. തൊഴിലാളികൾ വെറും തൊഴിൽശക്തിയല്ല; നവീകരണത്തിന്റെ പങ്കാളികളാണ്. വിതരണക്കാർ വെറും വസ്തു നൽകുന്നവർ അല്ല; സഹവികസനത്തിന്റെ പങ്കാളികളാണ്. ഗവേഷകർ വെറും പുറംസ്ഥാപനങ്ങളിലെ വിദഗ്ധരല്ല; പുതിയ സാധ്യതകളുടെ സഹസ്രഷ്ടാക്കളാണ്. സമൂഹം വെറും വിപണി അല്ല; സംരംഭത്തിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം നിർണ്ണയിക്കുന്ന പരിസ്ഥിതിയാണ്.
അങ്ങനെ സംരംഭം ഒരു അടഞ്ഞ “കമ്പനി”യിൽ നിന്ന് തുറന്ന “സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക ശൃംഖല”യായി മാറുന്നു. അതിന്റെ അതിരുകൾ കൂടുതൽ ദ്രവ്യമാകുന്നു. അതിന്റെ അറിവ് കൂടുതൽ പങ്കുവയ്ക്കപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ നവീകരണം കൂടുതൽ കൂട്ടായമാകുന്നു. അതിന്റെ മൂല്യം കൂടുതൽ ബഹുതലമാകുന്നു. അതിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വവും അതേ അനുപാതത്തിൽ വർധിക്കുന്നു.
ഈ മുഴുവൻ പരിണാമത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ നോക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം ഒരു നിരന്തര ഏകീകരണ-വിയോജന-ഉദ്ഭവ-പുനഃസംഘടന ചക്രം ആണെന്ന് പറയാം. നിലവിലുള്ള വിഭവങ്ങളും അറിവുകളും ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നു. പുതിയ ആവശ്യങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും ആ ഏകീകരണത്തെ വിയോജിപ്പിക്കുന്നു. വൈരുദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ആശയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ആശയം പുതിയ ഉൽപ്പാദനബന്ധമായി രൂപപ്പെടുന്നു. പുതിയ ബന്ധം പുതിയ സാമൂഹികപ്രഭാവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ പ്രഭാവം വീണ്ടും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവയിൽ നിന്ന് അടുത്ത ഗുണപരമായ പരിവർത്തനം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വം ഒരു നേരേ സഞ്ചരിക്കുന്ന വളർച്ചാരേഖയല്ല. അത് ഉയർച്ചകളും ഇടിവുകളും പരാജയങ്ങളും പുനർനിർമാണങ്ങളും ചാട്ടങ്ങളും സഹവർത്തിത്വങ്ങളും സംഘർഷങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു സർപ്പിളചലനമാണ്. ചില സംരംഭങ്ങൾ ഇല്ലാതാകും. ചിലത് രൂപംമാറ്റും. ചിലത് പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ജനിപ്പിക്കും. ചിലത് മുഴുവൻ വ്യവസായങ്ങളെയും മാറ്റും. എന്നാൽ ഓരോ ഘട്ടവും അടുത്ത ഘട്ടത്തിനുള്ള ഭൗതികവും അറിവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും.
ഇതുകൊണ്ടാണ് സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പഠിക്കുന്നത് വെറും ബിസിനസ് മാനേജ്മെന്റിന്റെ ഒരു പുതിയ രീതിയല്ലാത്തത്. അത് മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി എങ്ങനെ വികസിക്കുന്നു, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എങ്ങനെ മാറുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യ എങ്ങനെ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, പ്രകൃതിയുമായുള്ള മനുഷ്യബന്ധം എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, സാമ്പത്തികശക്തി എങ്ങനെ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയോ വികേന്ദ്രീകരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു, ഒടുവിൽ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷി ഏത് സാമൂഹികരൂപത്തിൽ വിമോചിതമാകുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വിശാലമായ ശാസ്ത്രീയ-ദാർശനിക അന്വേഷണമാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി അതിനാൽ കൂടുതൽ വലിയ കമ്പനികളിൽ മാത്രം അല്ല; കൂടുതൽ ജീവന്തമായ സാമ്പത്തിക പരിസ്ഥിതികളിലാണ്. കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകൃത സമ്പത്തിൽ മാത്രം അല്ല; കൂടുതൽ വ്യാപകമായ സൃഷ്ടിശേഷിയിലാണ്. കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിൽ മാത്രം അല്ല; കൂടുതൽ സാമൂഹികമൂല്യത്തിലാണ്. കൂടുതൽ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ മാത്രം അല്ല; സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ മനുഷ്യകേന്ദ്രമായ ഉപയോഗത്തിലാണ്. കൂടുതൽ വിപണിയിൽ മാത്രം അല്ല; വിപണിയും സമൂഹവും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള പുതിയ തുലനത്തിലാണ്.
സംരംഭകത്വം മനുഷ്യൻ ഭാവിയെ സ്വന്തമാക്കാനുള്ള ശ്രമമല്ല; മനുഷ്യൻ, സമൂഹം, പ്രകൃതി, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള പുതിയ ബന്ധങ്ങളിലൂടെ ഭാവിയെ കൂട്ടായി സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ശക്തി ഈ നിരന്തരമായ പുനഃസംയോജനത്തിലാണ്. ഓരോ പുതിയ സംരംഭവും ഒരു സാധ്യതയാണ്; ഓരോ വിജയവും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്; ഓരോ പ്രതിസന്ധിയും പുതിയ ഗുണത്തിന്റെ സാധ്യതയാണ്; ഓരോ നവീകരണവും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധത്തിന്റെ വിത്താണ്.
അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ മാനദണ്ഡം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പല്ല. അത് സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിനപ്പുറം പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം ഇല്ലാതായാലും അതിന്റെ സാങ്കേതികവിദ്യ മറ്റൊരു സ്ഥാപനത്തെ ജനിപ്പിച്ചാൽ, അതിന്റെ അറിവ് പുതിയ തലമുറയെ സ്വാധീനിച്ചാൽ, അതിന്റെ പരീക്ഷണം പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതിക്ക് വഴിയൊരുക്കിയാൽ, അതിന്റെ പരാജയം മറ്റുള്ളവരെ അതേ തെറ്റ് ഒഴിവാക്കാൻ സഹായിച്ചാൽ, അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവന തുടരുന്നു.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയാണ്. സ്ഥാപനം സ്വയം മാറുന്നു; അതിലൂടെ വ്യവസായം മാറുന്നു; വ്യവസായത്തിലൂടെ വിപണി മാറുന്നു; വിപണിയിലൂടെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ മാറുന്നു; സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലൂടെ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസാധ്യതകൾ മാറുന്നു. ഈ സർപ്പിളപരിണാമമാണ് സംരംഭകത്വത്തെ മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു സജീവ ശക്തിയാക്കുന്നത്.
അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഒരു യഥാർത്ഥ സംരംഭകൻ ഒരു ബിസിനസ് ഉടമ മാത്രമല്ല. നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന പുതിയ സാധ്യതകളെ കണ്ടെത്തുകയും, ആ സാധ്യതകളെ പരീക്ഷണത്തിലൂടെ യാഥാർഥ്യമാക്കുകയും, അതിൽ നിന്ന് പുതിയ സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും, ആ മൂല്യത്തെ വീണ്ടും പുതിയ സാധ്യതകളുടെ വിത്താക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ചരിത്രപരമായ സൃഷ്ടിപ്രവർത്തകനാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ഉറവിടം മൂലധനമല്ല; മനുഷ്യബോധമാണ്. മൂലധനം ഒരു സംരംഭത്തിന് വിഭവങ്ങൾ നൽകാം, സാങ്കേതികവിദ്യ അതിന്റെ പ്രവർത്തനശേഷി വർധിപ്പിക്കാം, വിപണി അതിന് അവസരം നൽകാം, എന്നാൽ ഇതെല്ലാം പുതിയൊരു സാധ്യതയായി തിരിച്ചറിയുകയും അതിനെ യാഥാർഥ്യമാക്കാനുള്ള പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറുകയും ചെയ്യുന്നത് മനുഷ്യബോധത്തിലൂടെയാണ്. നിലവിലുള്ള ലോകത്തെ വെറും സ്വീകരിക്കാതെ അതിൽ ഇനിയും യാഥാർഥ്യമാകാത്ത സാധ്യതകളെ കാണാനുള്ള കഴിവാണ് സംരംഭകബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭകത്വം ആദ്യം സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനമല്ല; അത് ഒരു ബോധപ്രവർത്തനമാണ്.
മനുഷ്യൻ നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തെ കാണുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിധികളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും അപൂർണ്ണതകളും തിരിച്ചറിയുന്നു. “ഇത് ഇങ്ങനെയായിരിക്കേണ്ടതുണ്ടോ?” എന്ന ചോദ്യം അവിടെ ജനിക്കുന്നു. ഈ ചോദ്യം തന്നെയാണ് വിയോജനത്തിന്റെ ആദ്യരൂപം. നിലവിലുള്ള അവസ്ഥയോട് ബോധം പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ഈ വിയോജനം ഒരു പുതിയ സാധ്യതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. “ഇത് മറ്റൊരു രീതിയിൽ ചെയ്യാനാകുമോ?” എന്ന ചോദ്യം അതിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടമാണ്. അങ്ങനെ വിമർശനത്തിൽ നിന്ന് സങ്കൽപ്പത്തിലേക്കും സങ്കൽപ്പത്തിൽ നിന്ന് പരീക്ഷണത്തിലേക്കും പരീക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്ന ഒരു ബോധപരിണാമം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിത്തറയാകുന്നു.
ഇവിടെ സൃഷ്ടിപരതയെ വെറും കലാപരമായ കഴിവായി കാണുന്നത് പരിമിതമായിരിക്കും. ഒരു പ്രശ്നത്തെ മറ്റുള്ളവർ കാണാത്ത രീതിയിൽ കാണുക, തമ്മിൽ ബന്ധമില്ലെന്ന് തോന്നുന്ന അറിവുകളെ പുതിയ ബന്ധത്തിൽ കൊണ്ടുവരിക, നിലവിലുള്ള വിഭവങ്ങൾക്ക് പുതിയ ഉപയോഗം കണ്ടെത്തുക, പഴയ പരിഹാരത്തെ പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുക എന്നിവയെല്ലാം സൃഷ്ടിപരതയുടെ രൂപങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ പുതിയ സിദ്ധാന്തവും, ഒരു കർഷകന്റെ പുതിയ കൃഷിരീതിയും, ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്ന പുതിയ രീതിയും, ഒരു സംരംഭകന്റെ പുതിയ ബിസിനസ് മാതൃകയും ഒരേ അടിസ്ഥാന സൃഷ്ടിപരമായ ബോധപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി കാണാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ബോധം ഒരു നിശ്ചലമായ സംഭരണശാലയല്ല; പരിസ്ഥിതിയുമായി നിരന്തരം ഇടപെടുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. മനുഷ്യൻ പുറംലോകത്തിൽ നിന്ന് അനുഭവങ്ങളും വിവരങ്ങളും സ്വീകരിക്കുന്നു. അവയെ മുൻകാല അറിവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നു. സാധ്യതകൾ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അവയെ പരീക്ഷിക്കുന്നു. ആ പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ അനുഭവം ലഭിക്കുന്നു. ഈ പുതിയ അനുഭവം പഴയ ധാരണകളെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ബോധവും പ്രവർത്തനവും തമ്മിൽ ഒരു നിരന്തര പ്രതികരണചക്രം നിലനിൽക്കുന്നു.
സംരംഭകബോധത്തിന്റെ പ്രത്യേകത ഈ പ്രതികരണചക്രത്തെ സൃഷ്ടിപരമായി വേഗത്തിലാക്കുന്നതിലാണ്. ഒരു പ്രശ്നം തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഉടൻ അന്തിമപരിഹാരം കണ്ടെത്തണമെന്നില്ല. ചെറിയൊരു ആശയം രൂപപ്പെടാം. അത് പരീക്ഷിക്കാം. പരീക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഫലം ആശയത്തെ തിരുത്താം. വീണ്ടും പരീക്ഷിക്കാം. ഇങ്ങനെ ആശയം → പരീക്ഷണം → അനുഭവം → തിരുത്തൽ → പുതിയ ആശയം എന്ന ചക്രം തുടരും. ഈ ആവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് പല വലിയ സംരംഭങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നത്.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിൽ ആദ്യ ആശയം തന്നെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതല്ല. ആശയത്തെ നിരന്തരം മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള കഴിവാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്. ഒരു ആശയത്തെ സ്വന്തം അഹങ്കാരത്തിന്റെ ഭാഗമായി സംരക്ഷിക്കുന്ന സംരംഭകൻ അതിന്റെ പരിമിതികളെ കാണാതെ പോകാം. എന്നാൽ ആശയത്തെ ഒരു പരീക്ഷിക്കാവുന്ന സങ്കൽപ്പമായി കാണുന്ന സംരംഭകൻ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അത് മാറ്റാൻ തയ്യാറാകും. അതിനാൽ ബൗദ്ധിക വിനയം സൃഷ്ടിപരമായ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ നിർണായക ഗുണമാണ്.
ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയരീതിയും സംരംഭകത്വവും തമ്മിൽ ആഴത്തിലുള്ള സാമ്യം കാണാം. ശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു സിദ്ധാന്തം പരീക്ഷണത്തിന് വിധേയമാക്കുന്നു. ഫലം സിദ്ധാന്തത്തെ പിന്തുണച്ചാൽ അത് ശക്തമാകും; വിരുദ്ധമായാൽ സിദ്ധാന്തം തിരുത്തപ്പെടും. സംരംഭകത്വത്തിലും ഒരു ബിസിനസ് സങ്കൽപ്പം വിപണിയിൽ പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഉപഭോക്താക്കളുടെ പ്രതികരണം അതിനെ പിന്തുണയ്ക്കാം, തിരുത്താം, അല്ലെങ്കിൽ നിരസിക്കാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ രൂപം “വിശ്വാസത്തെ”ക്കാൾ “പരീക്ഷണത്തെ” മുൻനിർത്തുന്നു.
ഇതിൽ നിന്ന് “തെളിവാധിഷ്ഠിത സംരംഭകത്വം” എന്ന ആശയം ഉയരുന്നു. വിപണി അനുഭവം, ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണം, സാമ്പത്തിക കണക്കുകൾ, ഉൽപ്പാദനവിവരങ്ങൾ, സാങ്കേതിക പരിശോധനകൾ, പരിസ്ഥിതിപ്രഭാവം, സാമൂഹികപ്രതികരണം എന്നിവയെല്ലാം തീരുമാനങ്ങൾക്ക് തെളിവുകളായി ഉപയോഗിക്കണം. എന്നാൽ തെളിവ് ശേഖരിക്കുന്നതും അതിനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നതും വേറിട്ട കാര്യങ്ങളാണ്. ഡാറ്റ സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ല. അതിന് അർത്ഥം നൽകുന്നത് മനുഷ്യബോധമാണ്.
ഇവിടെ കൃത്രിമബുദ്ധി പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങൾ മനുഷ്യന് നേരിട്ട് വിശകലനം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്ത വേഗത്തിൽ പരിശോധിക്കാൻ യന്ത്രങ്ങൾക്ക് കഴിയും. വിപണി പ്രവണതകൾ, ഉപഭോക്തൃപെരുമാറ്റം, വിതരണശൃംഖലകൾ, ഉൽപ്പാദനത്തിലെ അപാകതകൾ തുടങ്ങിയവയെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ മാതൃകകൾ കണ്ടെത്താം. എന്നാൽ യന്ത്രം കണ്ടെത്തിയ മാതൃകയെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണസത്യമെന്ന് കരുതുന്നത് അപകടകരമാണ്. കാരണം ഡാറ്റയിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന പഴയ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകൾ തന്നെ ഭാവിയിലെ തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാം.
അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംരംഭകന്റെ പ്രധാന കഴിവ് യന്ത്രത്തിന്റെ ഉത്തരങ്ങൾ അന്ധമായി സ്വീകരിക്കുന്നതല്ല; യന്ത്രം നൽകിയ ഫലങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവാണ്. ഏത് ഡാറ്റയാണ് ഉപയോഗിച്ചത്? ഏത് വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമല്ല? ഏത് മുൻവിധികൾ ഡാറ്റയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കാം? ഈ പ്രവചനം ഏത് സാഹചര്യത്തിലാണ് ശരിയാകുക? സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ ഫലം എങ്ങനെ മാറും? ഇത്തരത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങളാണ് മനുഷ്യവിവേകത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം നിലനിർത്തുന്നത്.
ഇതിലൂടെ മനുഷ്യനും കൃത്രിമബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു പുതിയ ഏകീകരണ-വിയോജന ബന്ധമായി മാറുന്നു. മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ പരിമിതികളെ യന്ത്രം മറികടക്കുന്നു; യന്ത്രത്തിന്റെ പരിധികളെ മനുഷ്യവിവേകം തിരിച്ചറിയുന്നു. യന്ത്രം വേഗത നൽകുന്നു; മനുഷ്യൻ ദിശ നൽകുന്നു. യന്ത്രം മാതൃക കണ്ടെത്തുന്നു; മനുഷ്യൻ അതിന്റെ അർത്ഥം പരിശോധിക്കുന്നു. യന്ത്രം സാധ്യതകൾ കണക്കാക്കുന്നു; മനുഷ്യൻ മൂല്യപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നടത്തുന്നു. ഈ പരസ്പരപൂരകതയിൽ നിന്ന് പുതിയൊരു സംരംഭകബോധം ഉദ്ഭവിക്കാം.
സംരംഭക പ്രേരണയുടെ ഉറവിടവും ഇതേ രീതിയിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. ഒരാൾ എന്തുകൊണ്ടാണ് സംരംഭം ആരംഭിക്കുന്നത്? സാമ്പത്തികലാഭം ഒരു പ്രധാന പ്രേരണയായിരിക്കാം. എന്നാൽ അതു മാത്രമല്ല. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം, ഒരു പ്രശ്നം പരിഹരിക്കാനുള്ള താൽപര്യം, സാമൂഹിക അംഗീകാരം, സൃഷ്ടിപരമായ സ്വയംപ്രകടനം, കുടുംബപരമ്പര, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം, ഒരു പുതിയ ആശയം യാഥാർഥ്യമാക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം തുടങ്ങിയ നിരവധി ഘടകങ്ങൾ ഒരാളെ സംരംഭകത്വത്തിലേക്ക് നയിക്കാം.
ഈ പ്രേരണകൾ തമ്മിൽ പലപ്പോഴും വൈരുദ്ധ്യത്തിലായിരിക്കും. കൂടുതൽ ലാഭം നേടാനുള്ള ആഗ്രഹം സാമൂഹികപ്രയോജനവുമായി സംഘർഷിക്കാം. വേഗത്തിലുള്ള വളർച്ചയുടെ ആഗ്രഹം ദീർഘകാല സുസ്ഥിരതയെ ബാധിക്കാം. വ്യക്തിപരമായ നിയന്ത്രണത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം കൂട്ടായ തീരുമാനപ്രക്രിയയുമായി സംഘർഷിക്കാം. അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ ഉള്ളിലും ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള ചലനം നിലനിൽക്കുന്നു.
പക്വമായ സംരംഭകത്വം ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. അവയെ ബോധപൂർവം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. ലാഭം വേണം, പക്ഷേ ലാഭം മാത്രം വേണ്ട. വളർച്ച വേണം, പക്ഷേ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വളർച്ച വേണ്ട. സ്വാതന്ത്ര്യം വേണം, പക്ഷേ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വമില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യം വേണ്ട. വ്യക്തിഗത നേട്ടം വേണം, പക്ഷേ സമൂഹത്തിന്റെ നഷ്ടത്തിൽ അത് നേടേണ്ടതില്ല. ഈ ഉയർന്ന ഏകീകരണമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ നൈതിക പക്വത.
ഇവിടെ “ലാഭം” എന്ന ആശയത്തെയും പുനഃപരിശോധിക്കാം. സാമ്പത്തിക ലാഭം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമാണ്. ലാഭമില്ലാതെ ദീർഘകാലം ഗവേഷണം നടത്താനും ജീവനക്കാരെ നിലനിർത്താനും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ നിക്ഷേപിക്കാനും സാധിക്കില്ല. അതിനാൽ ലാഭത്തെ നിരസിക്കുന്നത് യാഥാർഥ്യബോധമല്ല. എന്നാൽ ലാഭത്തെ എല്ലാ മൂല്യങ്ങളുടെയും ഏക അളവുകോലാക്കുന്നതും അപകടകരമാണ്. സാമ്പത്തിക ലാഭം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തിന്റെ ഒരു സൂചികയാണ്; സ്ഥാപനത്തിന്റെ മുഴുവൻ സാമൂഹികമൂല്യം അതല്ല.
ഒരു സംരംഭം സാമ്പത്തികമായി ലാഭകരമായിരിക്കാം, എന്നാൽ സാമൂഹികമായി ദോഷകരമായിരിക്കാം. മറുവശത്ത് ചില സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾക്ക് നേരിട്ടുള്ള സാമ്പത്തിക ലാഭം കുറവായിരിക്കാം, എന്നാൽ അവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ആരോഗ്യ, വിദ്യാഭ്യാസ, പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹികമൂല്യം വളരെ വലുതായിരിക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ മൂല്യത്തിന്റെ ബഹുമാനദണ്ഡ അളവുകൾ ആവശ്യമായി വരും.
ഇതിലൂടെ “മൂല്യസൃഷ്ടി”യും “മൂല്യപിടിച്ചെടുക്കൽ”വും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പ്രധാനമാകുന്നു. ഒരു സംരംഭം പുതിയ ഉൽപ്പന്നമോ സേവനമോ അറിവോ സാങ്കേതികവിദ്യയോ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അത് പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ നിലവിലുള്ള ഒരു മൂല്യം സ്വന്തം നിയന്ത്രണത്തിലാക്കി അതിൽ നിന്ന് അധിക വരുമാനം നേടുന്നത് എല്ലായ്പ്പോഴും പുതിയ മൂല്യസൃഷ്ടിയല്ല. ഈ രണ്ടിനെയും വേർതിരിച്ചറിയുന്നത് സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ ആരോഗ്യത്തിനാവശ്യമാണ്.
മൂല്യപിടിച്ചെടുക്കൽ അതിരുകടക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വഭാവം ദുർബലമാകാം. വിപണി ഏകാധിപത്യം, അന്യായ വിലനിർണ്ണയം, വിവരാധിപത്യം, രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങൾ, പ്രത്യേകാവകാശങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാതെ തന്നെ അധിക സാമ്പത്തികമിച്ചം കൈവശപ്പെടുത്താം. ഇതാണ് സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിൽ ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം പോലുള്ള വികൃതികൾ വളരുന്ന സാഹചര്യം.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക മൂല്യം അതിന്റെ മൂല്യസൃഷ്ടിശേഷിയിലാണ്. ഒരു സംരംഭം സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉയർത്തുന്നുണ്ടോ? പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നുണ്ടോ? തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവ് വർധിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ? ഉപഭോക്താവിന്റെ ജീവിതഗുണനിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നുണ്ടോ? പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ കാര്യക്ഷമമായ ഉപയോഗം സാധ്യമാക്കുന്നുണ്ടോ? പുതിയ സാമ്പത്തിക അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നുണ്ടോ? ഈ ചോദ്യങ്ങളാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സംഭാവന വിലയിരുത്താൻ സഹായിക്കുന്നത്.
ഇതോടെ തൊഴിലും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലേക്കും എത്താം. പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തികഘടനയിൽ മൂലധനവും തൊഴിലും വ്യത്യസ്ത താൽപര്യങ്ങളുള്ള ശക്തികളായി കാണപ്പെടുന്നു. മൂലധനത്തിന് കൂടുതൽ മിച്ചം വേണം; തൊഴിലാളിക്ക് കൂടുതൽ വേതനവും സുരക്ഷയും വേണം. ഈ വൈരുദ്ധ്യം യാഥാർഥ്യമാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ വെറും ശൂന്യ-തുക മത്സരമായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്ന അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും തൊഴിലും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള സഹകരണത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാം.
പ്രശ്നം പുതിയ മൂല്യം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ്. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയർന്നപ്പോൾ അതിന്റെ മുഴുവൻ നേട്ടവും ഒരു വിഭാഗത്തിന് മാത്രം ലഭിച്ചാൽ സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യം വർധിക്കും. തൊഴിലാളികൾക്ക് ഉയർന്ന കഴിവും കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്വവും ആവശ്യപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രതിഫലവും സാമൂഹികസുരക്ഷയും ഉയരേണ്ടതുണ്ട്. സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിലാളിയുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലത്തിൽ തൊഴിലാളിക്കും പങ്കുണ്ടാകണം. ഇതാണ് ഉൽപ്പാദനവും വിതരണവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം.
ഇവിടെ തൊഴിലാളിയെ ചെലവായി കാണുന്ന സമീപനം പരിമിതമാണ്. ശമ്പളം മാത്രം തൊഴിലാളിയുടെ സാമ്പത്തിക ചെലവല്ല; തൊഴിലാളിയുടെ അറിവും അനുഭവവും സൃഷ്ടിശേഷിയും സംഘടനയുടെ ഉൽപ്പാദനശക്തിയുടെ ഭാഗമാണ്. ജീവനക്കാരുടെ പരിശീലനം, ആരോഗ്യം, സുരക്ഷ, മാനസികക്ഷേമം, തൊഴിൽസന്തൃപ്തി എന്നിവയിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നത് ചെലവ് മാത്രമല്ല; സംഘടനയുടെ ദീർഘകാല ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപമാണ്.
അതുപോലെ തൊഴിലാളിയും തന്റെ തൊഴിൽ വെറും വേതനത്തിനായി ചെയ്യുന്ന യാന്ത്രിക പ്രവർത്തനമായി കാണേണ്ടതില്ല. തന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം മനസ്സിലാക്കുകയും അതിൽ സൃഷ്ടിപരമായ പങ്കാളിത്തം നേടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ തൊഴിൽ തന്നെ പഠനത്തിന്റെയും സ്വയംവികസനത്തിന്റെയും മേഖലയാകാം. അതിനാൽ തൊഴിൽമാനവീകരണം ഒരു നൈതിക ആവശ്യം മാത്രമല്ല; സൃഷ്ടിപരമായ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ അടിസ്ഥാനവുമാണ്.
ഇവിടെ സംഘടനയുടെ നേതൃത്വത്തിന്റെ പ്രധാന ചുമതല തൊഴിലാളികളിൽ നിന്ന് പരമാവധി ജോലി “പിഴിഞ്ഞെടുക്കുക” എന്നതല്ല; അവരുടെ സൃഷ്ടിശേഷി പരമാവധി വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. ഭയത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയ നിയന്ത്രണം അനുസരണം സൃഷ്ടിക്കും; വിശ്വാസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയ നേതൃത്വം സൃഷ്ടിപരത സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ ഉയർന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയുള്ള ഭാവിയിലെ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് പഴയ കമാൻഡ്-നിയന്ത്രണ രീതികളേക്കാൾ കൂടുതൽ പങ്കാളിത്തപരമായ നേതൃത്വരീതികൾ ആവശ്യമായി വരും.
ഈ മാറ്റം തൊഴിൽസ്ഥലത്തെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിലേക്കും നയിക്കാം. സ്ഥാപനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ, പ്രവർത്തനരീതികൾ, സാങ്കേതികമാറ്റങ്ങൾ, പരിശീലനം, ഉൽപ്പാദനപരിഷ്കാരം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ തൊഴിലാളികളുടെ അറിവ് തീരുമാനപ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുമ്പോൾ സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ ബുദ്ധി വർധിക്കും. ഇതിന് ഉടമസ്ഥത പൂർണ്ണമായി മാറണമെന്നില്ല; എന്നാൽ തീരുമാനമെടുക്കലിൽ അറിവിന്റെ കൂടുതൽ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം സാധ്യമാണ്.
ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ മറ്റൊരു തല തുറക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യത്തിൽ ഓരോ വ്യക്തിക്കും വോട്ട് ചെയ്യാനുള്ള അവകാശം പ്രധാനമാണെങ്കിൽ സാമ്പത്തിക ജീവിതത്തിൽ സ്വന്തം തൊഴിലും വിഭവങ്ങളും ബാധിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളിൽ ശബ്ദമുണ്ടാകുന്നതും പ്രധാനമാണ്. ജോലി ചെയ്യുന്ന സ്ഥാപനത്തിൽ മനുഷ്യന് പൂർണ്ണമായും ശബ്ദമില്ലാത്ത അവസ്ഥയും പൊതുസമൂഹത്തിൽ രാഷ്ട്രീയാവകാശമുള്ള അവസ്ഥയും തമ്മിൽ ഒരു വൈരുദ്ധ്യം നിലനിൽക്കാം. ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം ഈ വിടവ് കുറയ്ക്കാൻ ശ്രമിക്കേണ്ടിവരും.
ഇവിടെ സഹകരണസംരംഭങ്ങൾ, തൊഴിലാളി ഉടമസ്ഥത, പങ്കാളിത്ത മാനേജ്മെന്റ്, ലാഭപങ്കിടൽ, ജീവനക്കാരുടെ ഓഹരി ഉടമസ്ഥത, സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ തുടങ്ങിയ വിവിധ രൂപങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാവുന്നതാണ്. ഇവയിൽ ഒന്നും എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങൾക്കും ഒരേയൊരു പരിഹാരമല്ല. എന്നാൽ വ്യത്യസ്ത ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാനുള്ള സാധ്യത തന്നെ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ വിയോജനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വം “സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത”യുമായി പൂർണ്ണമായി സമാനമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരു ആശയം യാഥാർഥ്യമാക്കാനുള്ള മനുഷ്യശേഷിയാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിത്തറ. ആ ശേഷി വ്യക്തിയിലും കൂട്ടായ്മയിലും സ്ഥാപനത്തിലും സമൂഹത്തിലും പ്രകടമാകാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി കൂടുതൽ വൈവിധ്യമാർന്ന ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളോടൊപ്പം വളരാൻ കഴിയും.
പുതിയ തലമുറയുടെ സംരംഭകത്വത്തിലും ഈ മാറ്റം കാണാം. പുതിയ തലമുറയിലെ പല സംരംഭകരും സ്ഥാപനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക മൂല്യത്തോടൊപ്പം സാമൂഹികപ്രഭാവത്തെയും പരിഗണിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. പരിസ്ഥിതി, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാങ്കേതികപ്രവേശനം, സാമൂഹിക ഉൾപ്പെടുത്തൽ, പ്രാദേശികവികസനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ പുതിയ സംരംഭക മാതൃകകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഇത് വിപണിയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതല്ല; വിപണിയെ സാമൂഹികാവശ്യവുമായി കൂടുതൽ അടുത്ത് ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്.
ഇത്തരം സംരംഭങ്ങളെ വെറും “സാമൂഹിക സേവനം” എന്ന് കാണുന്നതും ശരിയല്ല. ഒരു സാമൂഹിക പ്രശ്നത്തിന് സാമ്പത്തികമായി നിലനിൽക്കുന്ന പരിഹാരം സൃഷ്ടിക്കാനാകുമ്പോൾ അത് സാമൂഹികമൂല്യവും സാമ്പത്തികമൂല്യവും ഒരുമിച്ച് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഉയർന്ന ഏകീകരണം. ലാഭവും സാമൂഹികപ്രയോജനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തെ പരമാവധി കുറച്ച് രണ്ടിനും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടാൻ കഴിയുന്ന ഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം.
എന്നാൽ സാമൂഹിക സംരംഭകത്വത്തിനും വിപണിയുടെ പരിധികളുണ്ട്. ദാരിദ്ര്യം, പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ അസമത്വം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യക്കുറവ്, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളും വിപണിയിലൂടെ മാത്രം പരിഹരിക്കാനാവില്ല. ചില പ്രശ്നങ്ങളിൽ സാമൂഹിക അവകാശവും പൊതുനിക്ഷേപവും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ സാമൂഹിക സംരംഭകത്വം സംസ്ഥാനത്തിന്റെയും പൊതുസമൂഹത്തിന്റെയും ഉത്തരവാദിത്വത്തിന് പകരമല്ല; അവയുമായി സഹകരിക്കുന്ന ഒരു അധിക സാമൂഹികശക്തിയാണ്.
ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരിധിയും വ്യക്തമാകുന്നു. സംരംഭകൻ എല്ലാം പരിഹരിക്കാനാവില്ല. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പ്രശ്നങ്ങൾ മുഴുവൻ വിപണിയുടെ പ്രശ്നങ്ങളല്ല. ചിലത് രാഷ്ട്രീയപ്രശ്നങ്ങളാണ്; ചിലത് സാമൂഹികനീതിയുടെ പ്രശ്നങ്ങളാണ്; ചിലത് സാംസ്കാരിക പ്രശ്നങ്ങളാണ്; ചിലത് പൊതുആരോഗ്യത്തിന്റെ പ്രശ്നങ്ങളാണ്. സംരംഭകത്വത്തെ എല്ലാത്തിനും ഒരേയൊരു പരിഹാരമായി കാണുന്നത് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തിയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തും.
അതേസമയം സംരംഭകത്വത്തെ സാമ്പത്തികലാഭത്തിന്റെ ഇടുങ്ങിയ പരിധിയിൽ അടച്ചിടുന്നതും തെറ്റാണ്. സംരംഭകത്വം സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഉപാധിയാണ്. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, പുതിയ സേവനങ്ങൾ, പുതിയ തൊഴിൽരീതികൾ, പുതിയ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, പുതിയ അറിവ് ശൃംഖലകൾ എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലൂടെ അത് സമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം പ്രയോഗിക്കാം: ഒരു ഘടകത്തിന്റെ ഗുണം അതിന്റെ ഒറ്റപ്പെട്ട സ്വഭാവത്തിൽ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അത് ഏത് ബന്ധവ്യവസ്ഥയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്നതും അതിന്റെ ഗുണത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയിൽ വിമോചനശക്തിയായിരിക്കാം; മറ്റൊരു വ്യവസ്ഥയിൽ നിയന്ത്രണശക്തിയായിരിക്കാം. ഒരു വിപണി മത്സരം ഒരു സാഹചര്യത്തിൽ നവീകരണത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാം; മറ്റൊരിടത്ത് ഏകാധിപത്യത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. ഒരു സംരംഭം ഒരു സമൂഹത്തിൽ തൊഴിലവസരം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരിടത്ത് തൊഴിലാളികളെ അനിശ്ചിതത്വത്തിലേക്ക് തള്ളാം.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രവർത്തനപരിസ്ഥിതിയും പരിഗണിക്കണം. ഒരേ സംരംഭക മാതൃക എല്ലാ സമൂഹങ്ങൾക്കും ഒരുപോലെ അനുയോജ്യമാകണമെന്നില്ല. പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങൾ, സംസ്കാരം, നിയമം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി എന്നിവയുടെ സ്വഭാവമനുസരിച്ച് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ രൂപവും മാറും. ഇതാണ് സാമ്പത്തിക പരിണാമത്തിന്റെ ബഹുതല സ്വഭാവം.
ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വം ഒരു സാർവത്രിക മാതൃകയല്ലെന്നും വ്യക്തമാണ്. ആഗോള സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പൊതുവായിരിക്കാം; എന്നാൽ അവയുടെ സാമൂഹികപ്രയോഗം പ്രാദേശികമായിരിക്കും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം ആഗോള അറിവിനെയും പ്രാദേശിക അനുഭവത്തെയും ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. ഇതിലൂടെ ആഗോളവും പ്രാദേശികവുമായ ഏകീകരണത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ സാമ്പത്തികരൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കും.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കേരളം പോലുള്ള ഉയർന്ന മനുഷ്യവികസന സൂചികകളുള്ള സമൂഹങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക സാധ്യതയുണ്ട്. ഉയർന്ന സാക്ഷരത, ആരോഗ്യപരിചയം, പ്രവാസബന്ധങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽപ്രവേശനം, സേവനമേഖലയുടെ വ്യാപനം, സാമൂഹികസംഘടനകളുടെ സാന്നിധ്യം എന്നിവയെ അറിവാധിഷ്ഠിത സംരംഭകത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കാം. എന്നാൽ ഇത് സാങ്കേതികവിദ്യ ഇറക്കുമതി ചെയ്യുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. പ്രാദേശിക പ്രശ്നങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പ്രാദേശിക പരിഹാരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും അവയെ ആഗോള വിപണിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും വേണം.
പ്രത്യേകിച്ച് വയോജനപരിചരണം, ആരോഗ്യസേവനം, ജൈവകൃഷി, ഭക്ഷ്യസംസ്കരണം, പരിസ്ഥിതി പുനഃസ്ഥാപനം, വിനോദസഞ്ചാരം, വിദ്യാഭ്യാസ സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രാദേശിക ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ മൂല്യവർധന, സമുദ്രവിഭവങ്ങളുടെ സുസ്ഥിര ഉപയോഗം, മാലിന്യസംസ്കരണം, പുനരുപയോഗ ഊർജം, ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സാമൂഹികാവശ്യവും സംരംഭകസാധ്യതയും തമ്മിൽ ശക്തമായ ബന്ധം സൃഷ്ടിക്കാനാകും. ഇത്തരം മേഖലകളിൽ സംരംഭകത്വം സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനത്തോടൊപ്പം സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിനും സംഭാവന ചെയ്യാം.
എന്നാൽ പ്രാദേശിക സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിജയത്തിന് പ്രാദേശിക ശൃംഖലകൾ ശക്തമാകണം. ഒരു സംരംഭകൻ ഒറ്റയ്ക്ക് വിജയിക്കണമെന്നില്ല. ഗവേഷണസ്ഥാപനം, ബാങ്ക്, തദ്ദേശസ്വയംഭരണസ്ഥാപനം, പരിശീലനകേന്ദ്രം, വിതരണശൃംഖല, വിപണി, ഉപഭോക്തൃസംഘം, സഹകരണസ്ഥാപനം, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ് സംരംഭക പരിസ്ഥിതിയെ ശക്തമാക്കുന്നത്.
ഇങ്ങനെ ഒരു പ്രദേശം തന്നെ ഒരു “സംരംഭക പരിസ്ഥിതി”യായി മാറാം. ഓരോ സ്ഥാപനവും ഒറ്റപ്പെട്ട ദ്വീപല്ല; മറ്റുള്ളവരുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു ജീവന്ത ഘടകമാണ്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ മാലിന്യം മറ്റൊന്നിന്റെ വിഭവമാകാം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ അറിവ് മറ്റൊന്നിന്റെ സാങ്കേതികവിദ്യയാകാം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ പരിശീലനസൗകര്യം മറ്റൊന്നിന്റെ മനുഷ്യവിഭവത്തെ വികസിപ്പിക്കാം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉപഭോക്തൃശൃംഖല മറ്റൊന്നിന്റെ വിപണിയാകാം. ഈ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യക്തിഗത സ്ഥാപനങ്ങളെക്കാൾ വലിയ ഒരു കൂട്ടായ സാമ്പത്തികഗുണം ഉദ്ഭവിക്കും.
ഇതുതന്നെയാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ “ശൃംഖലാ ഡയലക്ടിക്സ്”. ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ സ്വന്തം വിഭവങ്ങളിൽ മാത്രം അല്ല; അത് എത്ര ഗുണമേന്മയുള്ള ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതിലും ആണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകർ ബന്ധനിർമ്മാതാക്കളായും പ്രവർത്തിക്കേണ്ടിവരും. അറിവിനെ ബന്ധിപ്പിക്കുക, മനുഷ്യരെ ബന്ധിപ്പിക്കുക, സാങ്കേതികവിദ്യകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുക, വിപണികളെ ബന്ധിപ്പിക്കുക, സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുക—ഇവയാണ് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സംരംഭക പ്രവർത്തനങ്ങൾ.
ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ രൂപം വീണ്ടും “സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന ശൃംഖല”യായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനം ഒറ്റയ്ക്ക് പഠിക്കുന്നില്ല; അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മുഴുവൻ ശൃംഖലയും പഠിക്കുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനം നവീകരിക്കുമ്പോൾ വിതരണക്കാരും ഉപഭോക്താക്കളും ഗവേഷകരും പുതിയ സാധ്യതകൾ കണ്ടെത്തുന്നു. ഈ കൂട്ടായ പഠനത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തിഗത സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സാധിക്കാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി “വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ” എന്നതിലേക്കാൾ “ബുദ്ധിമാനായ ശൃംഖലകൾ” എന്നതിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്. കേന്ദ്രീകൃത സംഘടനകൾക്ക് പകരം പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച, അറിവ് പങ്കിടുന്ന, ആവശ്യാനുസരണം രൂപംമാറ്റുന്ന, വിവിധ തലങ്ങളിൽ തീരുമാനമെടുക്കുന്ന ജീവന്ത ശൃംഖലകൾ കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളവയായേക്കാം.
ഇവിടെ വീണ്ടും സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു ശൃംഖലയുടെ ഓരോ ഘടകവും സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയണം; എന്നാൽ പൊതുവായ വിവരവും മാനദണ്ഡങ്ങളും വിശ്വാസവും പങ്കിടണം. അതിരുകടന്ന കേന്ദ്രീകരണം ശൃംഖലയുടെ വഴക്കം കുറയ്ക്കും. പൂർണ്ണമായ വിഘടനം അതിന്റെ ഏകീകരണം തകർക്കും. അതിനാൽ “വികേന്ദ്രീകൃത ഏകീകരണം” വീണ്ടും ഭാവിയിലെ സംരംഭക സംഘടനയുടെ പ്രധാന തത്വമായി മാറുന്നു.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനം ഒരു സമഗ്ര രൂപം കൈവരിക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്ന വിയോജനം ആശയമായി മാറുന്നു. ആശയം പരീക്ഷണമായി മാറുന്നു. പരീക്ഷണം ഉൽപ്പന്നമാകുന്നു. ഉൽപ്പന്നം വിപണിയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. വിപണി സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു. സമൂഹത്തിലെ മാറ്റം പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ ആശയങ്ങളെ ജനിപ്പിക്കുന്നു. അതിനിടയിൽ പ്രകൃതി അതിന്റെ പരിധികളെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു; തൊഴിൽ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; മൂലധനം വിഭവങ്ങൾ സമാഹരിക്കുന്നു; സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ആ ഫലങ്ങളുടെ വിതരണം നിർണ്ണയിക്കുന്നു.
ഈ മുഴുവൻ ചലനത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കും. സംരംഭകത്വം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അത് പുരോഗതിയുടെ ശക്തിയാകും. അത് സൃഷ്ടിശേഷിയെ കുറച്ച് പേരുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ അടച്ചിടുകയാണെങ്കിൽ അത് അസമത്വത്തിന്റെ ശക്തിയാകും. അത് പ്രകൃതിയുമായി സുസ്ഥിരബന്ധം സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ദീർഘകാല വികസനത്തിന് അടിത്തറയാകും. പ്രകൃതിയെ വെറും വിഭവശേഖരമായി കാണുകയാണെങ്കിൽ സ്വന്തം ഭൗതിക അടിത്തറയെ തന്നെ തകർക്കും. അത് തൊഴിലാളിയുടെ അറിവിനെ വികസിപ്പിച്ചാൽ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉയരും. തൊഴിലാളിയെ വെറും ചെലവായി കണ്ടാൽ സംഘടനയുടെ ഭാവി ദുർബലമാകും.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഭാവിയുമായി മാത്രം ബന്ധിപ്പിക്കാനാവില്ല. അത് മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ ഭാവിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, തൊഴിലാളിയും സ്ഥാപനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, സംരംഭവും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, വിപണിയും സംസ്ഥാനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം—ഈ എല്ലാ ബന്ധങ്ങളുടെയും പുനഃസംഘടനയാണ് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപ്രശ്നം.
സംരംഭകത്വം എന്നത് നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മനുഷ്യബോധം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അവയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന സാധ്യതകളെ സങ്കൽപ്പിക്കുകയും, അറിവും മനുഷ്യശേഷിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും മൂലധനവും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും പുതിയ ബന്ധത്തിൽ ഏകീകരിച്ച് പുതിയ സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും, ആ പുതിയ ഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ഉയർന്ന സാധ്യതകളെ ജനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നിരന്തര സ്വയംപുനർനവീകരണ പ്രക്രിയയാണ്.
ഈ നിർവചനത്തിൽ സംരംഭകൻ വെറും മൂലധനത്തിന്റെ ഉടമയല്ല. അവൻ ഒരു സാധ്യതാസൃഷ്ടാവാണ്. സ്ഥാപനം വെറും ലാഭയന്ത്രമല്ല. അത് അറിവിന്റെയും മനുഷ്യശേഷിയുടെയും സാമൂഹികമൂല്യത്തിന്റെയും പുനഃസംഘടനാകേന്ദ്രമാണ്. വിപണി വെറും വിൽപ്പനസ്ഥലം അല്ല. അത് സമൂഹത്തിലെ ആവശ്യങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും പ്രകടമാകുന്ന ഒരു സജീവ പ്രതികരണവ്യവസ്ഥയാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ വെറും ഉപകരണമല്ല. അത് ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ രൂപാന്തരശക്തിയാണ്. തൊഴിൽ വെറും ചെലവല്ല. അത് സൃഷ്ടിപരമായ മനുഷ്യശേഷിയാണ്. മൂലധനം വെറും സമ്പത്ത് അല്ല. അത് പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാവുന്ന സാമൂഹിക വിഭവമാണ്. ലാഭം വെറും വ്യക്തിഗത സമ്പാദ്യം അല്ല. ശരിയായ സാമൂഹികരൂപത്തിൽ അത് ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലേക്കുള്ള പുനർനിക്ഷേപമായി മാറാം.
ഇതിലാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിപുലീകരണം: മനുഷ്യബോധത്തിൽ ജനിക്കുന്ന ഒരു ചെറിയ വിയോജനം, സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ഒരു പുതിയ ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ പുതിയ ഏകീകരണം വീണ്ടും പുതിയ വിയോജനങ്ങളെ ജനിപ്പിക്കുന്നു; അവയിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ആ ഗുണങ്ങൾ വീണ്ടും മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വം അവസാനമായി സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശാസ്ത്രമല്ല; സാധ്യതകളെ യാഥാർഥ്യമാക്കുന്ന മനുഷ്യശാസ്ത്രമാണ്. അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം വിപണിയിൽ വിജയിക്കുക മാത്രമല്ല; മനുഷ്യനും സമൂഹവും പ്രകൃതിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഗുണനിലവാരത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുക എന്നതാണ്.
മനുഷ്യൻ ഇന്നത്തെ ലോകത്തെ പുനരാവിഷ്കരിക്കുന്ന ഓരോ നിമിഷത്തിലും ഒരു ചെറിയ സംരംഭകനാണ്; എന്നാൽ ആ സൃഷ്ടിശേഷിയെ സാമൂഹികമായി ഏകീകരിച്ച് പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറ്റുന്നിടത്താണ് സംരംഭകത്വം ചരിത്രശക്തിയായി മാറുന്നത്.
അവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ അർത്ഥം വീണ്ടും വ്യക്തമായി തെളിയുന്നു: നിലവിലുള്ളതിനെ ആവർത്തിക്കുകയല്ല — അതിന്റെ പരിധി തിരിച്ചറിയുക.
പരിധി തിരിച്ചറിയുകയല്ല — അതിനപ്പുറം സാധ്യത സങ്കൽപ്പിക്കുക.
സാധ്യത സങ്കൽപ്പിക്കുകയല്ല — അത് പരീക്ഷിക്കുക.
പരീക്ഷിക്കുക മാത്രമല്ല — അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കുക.
പഠിക്കുക മാത്രമല്ല — സ്വയം മാറ്റുക.
സ്വയം മാറുക മാത്രമല്ല — പുതിയ സാമൂഹികസാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുക.
പുതിയ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുക മാത്രമല്ല — അതിനെ വീണ്ടും മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുക. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പൂർണ്ണമായ പരിണാമചക്രം.
സംരംഭകത്വത്തെ വ്യക്തിയുടെ കഴിവും ധൈര്യവും മാത്രം അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഒരു പ്രവർത്തനമായി കാണുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറ മറഞ്ഞുപോകുന്നു. ഒരു സംരംഭകൻ ഒരിക്കലും ശൂന്യമായ സ്ഥലത്ത് നിന്ന് സംരംഭം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. ഭൂമി, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം നേടിയ മനുഷ്യശേഷി, നിയമവ്യവസ്ഥ, ധനകാര്യസ്ഥാപനങ്ങൾ, വിപണി, ഗതാഗതം, ആശയവിനിമയം, പൊതുനിക്ഷേപം എന്നിവയുടെ ദീർഘകാല സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ മുകളിലാണ് ഓരോ സംരംഭവും ഉയരുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ വിജയം വ്യക്തിഗത പ്രതിഭയുടെ ഫലമായിരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ ഭൗതികസാധ്യതകൾ സമൂഹം ചരിത്രപരമായി നിർമ്മിച്ച ഒരു പൊതുപാരമ്പര്യത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഇവിടെ വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. സമൂഹമില്ലാതെ വ്യക്തിയുടെ സംരംഭകശേഷി പൂർണ്ണമായി പ്രകടമാകില്ല; എന്നാൽ സൃഷ്ടിപരമായ വ്യക്തികളുടെ ഇടപെടലില്ലാതെ സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തികഘടനയും സ്വയം മാറുകയില്ല. വ്യക്തി സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നമാണ്; അതേസമയം വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം സമൂഹത്തെ വീണ്ടും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം വ്യക്തിപരവും സാമൂഹികവുമായ ശക്തികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ “വിജയിച്ച സംരംഭകൻ എല്ലാം സ്വന്തം കഴിവുകൊണ്ട് നേടിയതാണ്” എന്ന ധാരണയും “സംരംഭകൻ സമൂഹത്തിന് യാതൊരു സംഭാവനയും ചെയ്യുന്നില്ല” എന്ന മറുധാരണയും ഒരുപോലെ ഏകപക്ഷീയമാണ്. യഥാർത്ഥ്യം ഇവയുടെ ഇടയിലാണ്. സംരംഭകന്റെ സങ്കൽപ്പശേഷി, അപകടം ഏറ്റെടുക്കാനുള്ള ധൈര്യം, തീരുമാനശേഷി, നേതൃത്വം, നവീകരണശേഷി എന്നിവ നിർണായകമാണ്. എന്നാൽ ആ കഴിവുകൾ പ്രവർത്തിക്കാൻ ആവശ്യമായ സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമായ സാഹചര്യങ്ങളും അത്രതന്നെ നിർണായകമാണ്.
ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നം വിപണിയിൽ വിജയിക്കുമ്പോൾ അതിൽ സംരംഭകന്റെ സംഭാവനയോടൊപ്പം തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽ, ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ ഗവേഷണം, എഞ്ചിനീയർമാരുടെ രൂപകൽപ്പന, വിതരണക്കാരുടെ പ്രവർത്തനം, ഗതാഗതശൃംഖല, ഉപഭോക്താക്കളുടെ വാങ്ങൽശേഷി, പൊതുസമൂഹം നിർമ്മിച്ച അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന മൂല്യം പലതരം സാമൂഹികശക്തികളുടെ സംയുക്തഫലമാണ്.
ഇവിടെ തൊഴിലും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. മൂലധനം ഉൽപ്പാദനത്തിനാവശ്യമായ ഉപകരണങ്ങളും വിഭവങ്ങളും നൽകുന്നു. തൊഴിൽ ആ വിഭവങ്ങളെ പ്രവർത്തനക്ഷമമായ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. അറിവ് ഈ രണ്ടിനെയും കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമമായ ബന്ധത്തിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ഈ ബന്ധത്തിന്റെ രൂപം മാറ്റുന്നു. മാനേജ്മെന്റ് അവയെ ഏകീകരിക്കുന്നു. വിപണി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കേണ്ട വസ്തുക്കളുടെയും സേവനങ്ങളുടെയും സാമൂഹിക ആവശ്യം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ആധുനിക സംരംഭം ഒരൊറ്റ ഘടകത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയല്ല. അത് ഒരു സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥയാണ്. അതിന്റെ വിജയവും പരാജയവും ഈ വ്യവസ്ഥയിലെ വിവിധ ഘടകങ്ങളുടെ ബന്ധത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു.
എന്നാൽ ഈ പരസ്പരാശ്രിതത്വം സാമ്പത്തിക അധികാരത്തിലെ സമത്വമായി സ്വയം മാറുന്നില്ല. ഒരു സ്ഥാപനം കൂട്ടായ പരിശ്രമത്തിലൂടെ മൂല്യം സൃഷ്ടിച്ചാലും ഉടമസ്ഥത കുറച്ച് ആളുകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. അപ്പോൾ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവവും ഉടമസ്ഥതയുടെ സ്വകാര്യസ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ശക്തമാകാം. ഇതാണ് ആധുനിക മുതലാളിത്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ഒന്നായി കാണാവുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യം നിശ്ചലമല്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനം കൂടുതൽ കൂട്ടായതാകുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ നിർമ്മാണത്തിൽ ലോകത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലുള്ള ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകളും സ്ഥാപനങ്ങളും പങ്കാളികളാകാം. എന്നാൽ ഉടമസ്ഥത ചില കമ്പനികളിലോ നിക്ഷേപകരിലോ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കാം. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം വർധിക്കുമ്പോഴും ഫലങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത കേന്ദ്രീകൃതമായി തുടരുന്നത് ഒരു വികസിച്ചുവരുന്ന വൈരുദ്ധ്യമാണ്.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പങ്ക് ഇരട്ടമുഖമുള്ളതാണ്. ഒരു വശത്ത് അത് പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും പഴയ സാമ്പത്തികരീതികളെ തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മറുവശത്ത് വിജയിച്ച സംരംഭം വലുതാകുമ്പോൾ അതുതന്നെ പുതിയ കേന്ദ്രീകരണശക്തിയായി മാറാം. ആരംഭത്തിൽ നിലവിലുള്ള വിപണിയെ ചോദ്യം ചെയ്ത ചെറിയ സംരംഭം പിന്നീട് സ്വന്തം വിപണി സംരക്ഷിക്കാൻ പുതിയ മത്സരത്തെ തടയാൻ ശ്രമിക്കാം.
ഇതാണ് വിജയത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ്. ഇന്നത്തെ വിയോജനശക്തി നാളത്തെ ഏകീകരണശക്തിയായി മാറാം. ഒരു പുതിയ സ്ഥാപനം പഴയ ഏകാധിപത്യത്തെ തകർക്കാം; എന്നാൽ പിന്നീട് അത് തന്നെ പുതിയ ഏകാധിപത്യമായി മാറാം. അതിനാൽ നവീകരണത്തിന്റെ ചരിത്രം നിരന്തരമായ തലമാറ്റങ്ങളുടെയും ശക്തിപുനർവിന്യാസങ്ങളുടെയും ചരിത്രമാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വിപണി മത്സരം സ്ഥിരമായി നിലനിർത്താനുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. മത്സരം ഇല്ലാതായാൽ നവീകരണത്തിന്റെ വിയോജനശക്തി ക്ഷയിക്കും. എന്നാൽ അതിരുകടന്ന മത്സരം സഹകരണത്തിനും ദീർഘകാല നിക്ഷേപത്തിനും തടസ്സമാകാം. അതിനാൽ ആരോഗ്യകരമായ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ മത്സരം, സഹകരണം, നിയന്ത്രണം എന്നീ മൂന്ന് ശക്തികൾ തമ്മിൽ ഒരു ചലനാത്മക തുലനം ആവശ്യമാണ്.
മത്സരം പുതിയ ആശയങ്ങളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. സഹകരണം അറിവും വിഭവങ്ങളും പങ്കിടാൻ സഹായിക്കുന്നു. പൊതുനിയന്ത്രണം അന്യായമായ അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം പരമപ്രധാനമാക്കിയാൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ സമതുലനം തകരാം.
ഇവിടെ സംസ്ഥാനം ഒരു പുറംശക്തിയല്ല. ആധുനിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ തന്നെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമാണ്. റോഡുകൾ, തുറമുഖങ്ങൾ, വൈദ്യുതി, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, നിയമസംവിധാനം, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയിൽ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ പങ്ക് പല സംരംഭങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനമാണ്. അതിനാൽ “വിപണി”യും “സംസ്ഥാനം”യും പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച രണ്ടു ലോകങ്ങളായി കാണുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തെ ലളിതമാക്കുന്നു.
പൊതുമേഖലയുടെ ഒരു പ്രധാന സംഭാവന സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വത്തിന് സാധ്യമാകാത്ത ദീർഘകാല നിക്ഷേപങ്ങൾ നടത്തുന്നതിലാണ്. അടിസ്ഥാനശാസ്ത്ര ഗവേഷണം, വൻ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ഉടൻ ലാഭം പ്രതീക്ഷിക്കാനാകാത്തതിനാൽ സ്വകാര്യ മൂലധനം പലപ്പോഴും പരിമിതമായി ഇടപെടാം. എന്നാൽ ഈ മേഖലകളിൽ സമൂഹം നിക്ഷേപിച്ചാൽ പിന്നീട് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയ സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങളും രൂപപ്പെടാം.
ഇതിലൂടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം തെളിയുന്നു: പൊതുനിക്ഷേപം സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ശത്രുവായിരിക്കണമെന്നില്ല; പലപ്പോഴും അത് സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയായിരിക്കും. അതുപോലെ സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വം പൊതുമേഖലയുടെ പകരക്കാരനാകണമെന്നില്ല; പൊതുസമ്പത്തിന്റെ പുതിയ ഉപയോഗങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്ന ഒരു കൂട്ടാളിയായും പ്രവർത്തിക്കാം.
ഇവിടെ “പൊതുവും സ്വകാര്യവും” എന്ന ലളിതമായ ദ്വന്ദ്വത്തിന് പകരം “പൊതുവും സ്വകാര്യവും സഹകരണവും സാമൂഹികവും” എന്ന ബഹുതല ഘടന പരിഗണിക്കേണ്ടിവരും. വിവിധ മേഖലകളിൽ വ്യത്യസ്ത ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങൾ കൂടുതൽ ഫലപ്രദമാകാം. അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളിൽ പൊതുമേഖല ശക്തമായിരിക്കാം. ഉപഭോക്തൃസേവനങ്ങളിൽ സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങൾ കൂടുതൽ വഴക്കമുള്ളവയായിരിക്കാം. കൃഷിയിലും വിതരണത്തിലും സഹകരണരീതികൾ ഫലപ്രദമായേക്കാം. ആരോഗ്യ-വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലകളിൽ പൊതുവും സ്വകാര്യവുമായ സ്ഥാപനങ്ങൾ വിവിധ തലങ്ങളിൽ സഹകരിക്കാം.
ഇത്തരം ബഹുരൂപ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “സൂപ്പർപോസിഷൻ” ആശയവുമായി ഒരു സാദൃശ്യം കാണിക്കുന്നു. വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തികരൂപങ്ങൾ ഒരേ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയിൽ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. ഒരു മേഖലയിൽ പൊതുമേഖല ശക്തമായിരിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു മേഖലയിൽ സ്വകാര്യസംരംഭം മുൻതൂക്കം നേടാം; മറ്റൊരിടത്ത് സഹകരണസംരംഭം കൂടുതൽ അനുയോജ്യമാകാം. സാമൂഹികപരിണാമം ഒരൊറ്റ മാതൃകയുടെ യാന്ത്രിക വ്യാപനം മാത്രമല്ല.
ഇത് സാമ്പത്തികനയത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു തിരിച്ചറിവാണ്. “എല്ലാം സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കുക” എന്ന ഏകപക്ഷീയ സമീപനവും “എല്ലാം പൊതുമേഖലയാക്കുക” എന്ന ഏകപക്ഷീയ സമീപനവും സങ്കീർണ്ണമായ യാഥാർഥ്യത്തിന് യോജിച്ചിരിക്കണമെന്നില്ല. ഏത് മേഖലയിൽ ഏത് ഉടമസ്ഥതാരൂപം സാമൂഹികമൂല്യം ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായി സൃഷ്ടിക്കും എന്നതാണ് ഓരോ സാഹചര്യത്തിലും പരിശോധിക്കേണ്ടത്.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് സാധ്യതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം ഉയരുന്നു. സംരംഭകത്വം സ്വകാര്യ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പ്രത്യേകാവകാശമാണോ? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ അതിന് നിർബന്ധമായും അങ്ങനെ ആയിരിക്കേണ്ടതില്ല. സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശക്തിയായ സൃഷ്ടിപരത, അപകടം ഏറ്റെടുക്കൽ, നവീകരണം, വിഭവങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടന, പ്രശ്നപരിഹാരം എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ ഏതൊരു ഉടമസ്ഥതാരൂപത്തിലും നിലനിൽക്കാം.
ഒരു തൊഴിലാളി സഹകരണസംഘം പുതിയ ഉൽപ്പന്നം വികസിപ്പിക്കാം. ഒരു പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കാം. ഒരു ഗ്രാമീണ സമൂഹം കൂട്ടായി പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതി വികസിപ്പിക്കാം. ഒരു ഗവേഷണസ്ഥാപനം സാമൂഹികപ്രശ്നത്തിന് പുതിയ സാങ്കേതിക പരിഹാരം കണ്ടെത്താം. ഇവയെല്ലാം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്.
അതുകൊണ്ട് “സംരംഭകൻ” എന്ന പദത്തെ “സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ ഉടമ” എന്ന അർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സംരംഭകത്വം യഥാർത്ഥത്തിൽ പുതിയ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനമാണ്. ഉടമസ്ഥതാരൂപം അതിന്റെ ഒരു ഘടകം മാത്രമാണ്.
ഇത് സോഷ്യലിസ്റ്റ് സാമ്പത്തികചിന്തയ്ക്കും പുതിയ സാധ്യത തുറക്കുന്നു. പരമ്പരാഗതമായി ചിലപ്പോൾ സമൂഹവൽക്കരണത്തെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിരുദ്ധമായി കണ്ടിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണം സംരംഭകത്വത്തെ ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനത്തെ വിപുലീകരിക്കാം. വ്യക്തിഗത ലാഭത്തിനായി മാത്രം പ്രവർത്തിക്കേണ്ട സമ്മർദ്ദം കുറയുമ്പോൾ ദീർഘകാല സാമൂഹികപ്രയോജനമുള്ള പരീക്ഷണങ്ങൾക്കും കൂടുതൽ ഇടം ലഭിക്കാം.
എന്നാൽ അതിനായി ഒരു പ്രധാന നിബന്ധനയുണ്ട്: സാമൂഹികവൽക്കരണം കേന്ദ്രീകൃത ഭരണകൂട നിയന്ത്രണമായി മാത്രം മാറരുത്. എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ വിയോജനശേഷി കുറയും. പ്രാദേശിക അറിവിനും പരീക്ഷണത്തിനും സ്വയംഭരണത്തിനും ഇടം വേണം. അതിനാൽ സോഷ്യലിസ്റ്റ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി കേന്ദ്രീകൃത ലക്ഷ്യവും വികേന്ദ്രീകൃത പരീക്ഷണവും തമ്മിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ഏകീകരണത്തിലായിരിക്കും.
കേന്ദ്രതലത്തിൽ പൊതുലക്ഷ്യങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കാം. പ്രാദേശികതലത്തിൽ വിവിധ മാർഗങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാം. വിജയകരമായ മാതൃകകൾ മറ്റിടങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിക്കാം. പരാജയപ്പെട്ട മാതൃകകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കാം. ഇതിലൂടെ ഒരു സാമൂഹികവ്യവസ്ഥ തന്നെ ഒരു വലിയ പരീക്ഷണശാലയായി മാറാം.
ഇത്തരം സംവിധാനം ഒരു “പഠിക്കുന്ന സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ” ആയിരിക്കും. നയം ഒരിക്കൽ രൂപപ്പെടുത്തി എന്നെന്നേക്കുമായി നടപ്പാക്കുകയല്ല; നയത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ അളക്കുകയും തിരുത്തുകയും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പുനർരൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യും. ഇതാണ് സാമ്പത്തിക ഭരണത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രൂപം.
ഇവിടെ വിവരത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രപ്രവാഹം നിർണായകമാണ്. ഒരു സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ പഠിക്കണമെങ്കിൽ അതിന്റെ പരാജയങ്ങളും വിജയങ്ങളും അറിയണം. വിവരങ്ങൾ മറച്ചുവച്ചാൽ ഭരണസംവിധാനം തെറ്റായ വിജയബോധത്തിൽ കുടുങ്ങാം. വിമർശനത്തെ ശത്രുതയായി കാണുന്ന സംഘടനകൾക്ക് സ്വയം തിരുത്താനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടും. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന് തുറന്ന വിവരവ്യവസ്ഥയും സ്വതന്ത്ര വിമർശനവും അനിവാര്യമാണ്.
ഇത് സംരംഭക സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ബാധകമാണ്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി പ്രശ്നങ്ങളില്ലാത്തതിൽ അല്ല; പ്രശ്നങ്ങളെ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിയുന്നതിലാണ്. ജീവനക്കാർക്ക് മേലധികാരികളോട് പ്രശ്നങ്ങൾ തുറന്ന് പറയാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ പ്രശ്നങ്ങൾ അടിഞ്ഞുകൂടും. ഉപഭോക്താവിന്റെ പരാതികളെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ശത്രുതയായി കാണുകയാണെങ്കിൽ വിപണിയുടെ യഥാർത്ഥ പ്രതികരണം നഷ്ടപ്പെടും. അതിനാൽ വിമർശനം ഒരു വിയോജനശക്തിയാണെങ്കിലും അത് സ്ഥാപനത്തിന്റെ പഠനശേഷിയുടെ പ്രധാന ഉറവിടമാണ്.
ഇവിടെ “വിയോജനത്തിന്റെ സ്ഥാപനവൽക്കരണം” എന്ന ആശയം പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. സ്ഥാപനത്തിൽ സ്ഥിരമായി തീരുമാനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കണം. സ്വതന്ത്ര പരിശോധന, ആഭ്യന്തര വിലയിരുത്തൽ, ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണം, ജീവനക്കാരുടെ നിർദ്ദേശങ്ങൾ, അപകടസാധ്യതാ പരിശോധന, സാങ്കേതിക ഓഡിറ്റ് തുടങ്ങിയവ വിയോജനശക്തിയെ സൃഷ്ടിപരമായ സംഘടനാശക്തിയാക്കി മാറ്റുന്നു.
ഇത്തരം സംവിധാനങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത സ്ഥാപനത്തിൽ വിജയം തന്നെ അപകടകരമാകും. തുടർച്ചയായ വിജയങ്ങൾ നേതാക്കളിൽ അമിത ആത്മവിശ്വാസം സൃഷ്ടിക്കാം. പഴയ രീതികൾ എല്ലായ്പ്പോഴും ശരിയാണെന്ന ധാരണ വളരും. പുതിയ വിവരങ്ങൾ അവഗണിക്കപ്പെടും. ഒടുവിൽ പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റം വലിയ ആഘാതമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടും. അതിനാൽ വിജയിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിന് പരാജയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനവും വിജയിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിന് അതിലും ആവശ്യമാണ്.
ഇതാണ് “സ്വയംവിയോജിക്കുന്ന സ്ഥാപനം” എന്ന ആശയം. സ്ഥാപനം സ്വന്തം തീരുമാനങ്ങളെ തന്നെ പരിശോധിക്കണം. “നമ്മുടെ നിലവിലെ ബിസിനസ് മാതൃക എന്തുകൊണ്ട് പരാജയപ്പെടാം?” എന്ന ചോദ്യം ഇടയ്ക്കിടെ ചോദിക്കണം. “നമ്മുടെ മത്സരക്കാർ നമ്മെ മറികടക്കാൻ എന്ത് ചെയ്യാം?” “നമ്മുടെ ഉപഭോക്താക്കളുടെ ആവശ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ മാറാം?” “നമ്മുടെ സാങ്കേതികവിദ്യയെ ഏത് പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാം?” എന്നിങ്ങനെ ചോദ്യങ്ങൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഭാവിയെ സംരക്ഷിക്കുന്ന വിയോജനചിന്തയാണ്.
ഇത് സംരംഭക നേതൃത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയും മാറ്റുന്നു. പരമ്പരാഗത നേതാവ് എല്ലാ ഉത്തരങ്ങളും അറിയുന്നവനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിക്കാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നേതാവ് എല്ലാ ഉത്തരങ്ങളും തനിക്കറിയില്ലെന്ന് അംഗീകരിക്കുകയും ശരിയായ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സംഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യും. അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം കുറയ്ക്കുകയും അറിവിന്റെ പ്രവാഹം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് അത്തരമൊരു നേതൃത്വത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രവർത്തനം.
അതുകൊണ്ട് മികച്ച നേതാവ് “ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധിക്കുകയില്ല; “സംഘടനയ്ക്ക് ശരിയായ തീരുമാനം കണ്ടെത്താൻ കഴിയുന്ന രീതിയെ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കും. ഇത് വ്യക്തിനിർഭരമായ നേതൃത്വത്തിൽ നിന്ന് സംവിധാനനിർഭരമായ നേതൃത്വത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ്.
ഇത്തരം നേതൃത്വം സ്ഥാപനത്തെ നേതാവിന്റെ മരണത്തിനും വിരമിക്കലിനും ശേഷവും നിലനിൽക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഒരൊറ്റ വ്യക്തിയുടെ കഴിവിനെ ആശ്രയിക്കുന്ന സ്ഥാപനം ആ വ്യക്തിയുടെ പരിധികളെയും വഹിക്കും. അറിവും തീരുമാനശേഷിയും പല തലങ്ങളിലായി വിതരണം ചെയ്ത സ്ഥാപനം കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതായിരിക്കും.
ഇവിടെ സംഘടനയുടെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് വീണ്ടും മനുഷ്യവിഭവത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരുന്നു. യന്ത്രങ്ങൾ വാങ്ങാം. കെട്ടിടങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാം. മൂലധനം സമാഹരിക്കാം. എന്നാൽ വിശ്വാസം, കൂട്ടായ അറിവ്, സ്ഥാപനസംസ്കാരം, സൃഷ്ടിപരമായ ശീലം, പ്രശ്നപരിഹാരശേഷി എന്നിവ വാങ്ങാൻ കഴിയില്ല. അവ ദീർഘകാല സാമൂഹിക ഇടപെടലിലൂടെ നിർമ്മിക്കേണ്ടതാണ്.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവിയിൽ “മനുഷ്യ മൂലധനം” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കണം. മനുഷ്യനെ സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഉപകരണമെന്നതിലുപരി സ്വയം വികസിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ സത്തയായി കാണണം. പരിശീലനം നൽകുന്നത് മാത്രം പോരാ; പഠിക്കാനുള്ള ശേഷി വളർത്തണം. ഒരു കഴിവ് പഠിപ്പിക്കുന്നത് മാത്രം പോരാ; പുതിയ കഴിവുകൾ സ്വയം പഠിക്കാൻ കഴിയുന്ന സംസ്കാരം സൃഷ്ടിക്കണം.
ഇതോടെ തൊഴിൽ എന്ന ആശയവും മാറുന്നു. ഭാവിയിൽ ഒരാൾക്ക് ഒരൊറ്റ തൊഴിൽപരിചയം മതിയാകണമെന്നില്ല. ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പലതവണ പഠിക്കേണ്ടിവരും. ചില ജോലികൾ യന്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കും. പുതിയ ജോലികൾ രൂപപ്പെടും. ചില തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ ഇല്ലാതാകും. അതിനാൽ തൊഴിലാളിയുടെ സുരക്ഷ ഒരു പ്രത്യേക ജോലി സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ആയിരിക്കരുത്; പുതിയ ജോലി കണ്ടെത്താനും പുതിയ കഴിവുകൾ പഠിക്കാനും കഴിയുന്ന സാമൂഹികശേഷി ഉറപ്പാക്കുന്നതിലായിരിക്കണം.
ഇത് “തൊഴിൽസുരക്ഷ”യിൽ നിന്ന് “ജീവിതകാല കഴിവുസുരക്ഷ”യിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ്. ഒരാൾക്ക് ഒരു ജോലി നഷ്ടപ്പെട്ടാലും പുതിയ മേഖലയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ വിദ്യാഭ്യാസവും പരിശീലനവും സാമൂഹികസുരക്ഷയും ലഭ്യമാകണം. സാങ്കേതികപരിവർത്തനത്തിന്റെ ചെലവ് മുഴുവൻ തൊഴിലാളിയുടെ മേൽ ചുമത്തുന്നത് സാമൂഹികമായി അന്യായമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ നിന്ന് സമൂഹം മുഴുവൻ നേട്ടം നേടുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ പരിവർത്തനച്ചെലവും സമൂഹം പങ്കിടണം.
ഇവിടെ വീണ്ടും സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവും സാമൂഹിക സുരക്ഷയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം തെളിയുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടം ചിലർക്കും അതിന്റെ ആഘാതം മറ്റുള്ളവർക്കും മാത്രമായി വിതരണം ചെയ്താൽ വൈരുദ്ധ്യം ശക്തമാകും. എന്നാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയിൽ നിന്നുള്ള നേട്ടത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം പുനർവിദ്യാഭ്യാസത്തിനും സാമൂഹികസുരക്ഷയ്ക്കും പൊതുസേവനങ്ങൾക്കും നിക്ഷേപിക്കുമ്പോൾ മാറ്റത്തിന്റെ സാമൂഹിക പ്രതിരോധം കുറയാം.
ഇത് സംരംഭകത്വത്തിനും ഗുണകരമാണ്. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ തൊഴിലാളികൾക്ക് മാറ്റത്തെക്കുറിച്ച് ഭയം കുറയുന്നുവെങ്കിൽ സ്ഥാപനത്തിന് നവീകരണം നടപ്പാക്കാൻ എളുപ്പമാകും. ജീവനക്കാരെ മാറ്റത്തിന്റെ ശത്രുക്കളായി കാണാതെ മാറ്റത്തിന്റെ പങ്കാളികളാക്കുമ്പോൾ സംഘടനയുടെ വിയോജനശക്തി സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയായി മാറുന്നു.
ഇതോടെ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികസ്വീകാര്യതയും ഒരു സംരംഭക ഘടകമാകുന്നു. സാങ്കേതികമായി മികച്ച ഉൽപ്പന്നം മാത്രം വിജയിക്കണമെന്നില്ല. ഉപഭോക്താക്കൾക്കും തൊഴിലാളികൾക്കും സമൂഹത്തിനും അത് സ്വീകരിക്കാവുന്നതായിരിക്കണം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകർ സാങ്കേതികസാധ്യതയോടൊപ്പം സാമൂഹികസ്വീകാര്യതയും പരിഗണിക്കണം.
കൃത്രിമബുദ്ധി, ജനിതകസാങ്കേതികവിദ്യ, സ്വയംപ്രവർത്തനം, റോബോട്ടിക്സ്, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ഈ ചോദ്യം കൂടുതൽ പ്രധാനമാകും. സാങ്കേതികമായി സാധ്യമായതെല്ലാം സാമൂഹികമായി ചെയ്യേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ അന്ധമായി നിരസിക്കുന്നതും ശരിയല്ല. ശാസ്ത്രീയ തെളിവ്, സാമൂഹികപ്രയോജനം, അപകടസാധ്യത, നൈതികത, മനുഷ്യാവകാശം, പരിസ്ഥിതിപ്രഭാവം എന്നിവ തമ്മിൽ സമഗ്രമായ വിലയിരുത്തൽ വേണം.
ഇതിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നൈതികതയുടെ ആവശ്യം. നൈതികതയെ സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു വിലക്കായി കാണാതെ സാങ്കേതികവികസനത്തിന്റെ തന്നെ ഘടകമാക്കണം. “ഇത് ചെയ്യാൻ കഴിയുമോ?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് പിന്നാലെ “ഇത് ചെയ്യേണ്ടതുണ്ടോ?”, “എങ്ങനെ ചെയ്യണം?”, “ആർക്കാണ് പ്രയോജനം?”, “ആർക്കാണ് അപകടം?”, “ദീർഘകാല ഫലം എന്താണ്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും വരണം.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വം ഒരു പുതിയ ചരിത്രപരമായ ഉത്തരവാദിത്വത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. പുതിയ ശക്തികളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ അവയുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കേണ്ടവനും ആണ്. നവീകരണത്തിന്റെ അവകാശത്തോടൊപ്പം അതിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വവും വരുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും അതിന്റെ സാമൂഹികഫലത്തെക്കുറിച്ച് ഉത്തരവാദിയാണ്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം “വേഗത്തിൽ വളരുക” എന്ന ലക്ഷ്യത്തിൽ നിന്ന് “ശരിയായ ദിശയിൽ വളരുക” എന്ന ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് മാറണം. വളർച്ചയുടെ വേഗം പ്രധാനമാണ്; എന്നാൽ വളർച്ചയുടെ ഗുണനിലവാരം അതിലും പ്രധാനമാണ്. എത്ര മൂല്യം സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതോടൊപ്പം എങ്ങനെയുള്ള മൂല്യം സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതും ചോദിക്കണം.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ മാനദണ്ഡം രൂപപ്പെടുന്നു: സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമത + സാമൂഹിക പ്രയോജനം + പരിസ്ഥിതി സുസ്ഥിരത + മനുഷ്യസൃഷ്ടിശേഷി + ദീർഘകാല പ്രതിരോധശേഷി. ഈ അഞ്ചും തമ്മിൽ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുന്ന ഘടനയാണ് ഭാവിയിലെ ഉയർന്ന ഗുണനിലവാരമുള്ള സംരംഭം.
ഈ അഞ്ചിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ പൂർണ്ണമായി അവഗണിച്ചാൽ വൈരുദ്ധ്യം പിന്നീട് പ്രത്യക്ഷപ്പെടും. സാമ്പത്തികലാഭം മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കിയാൽ സാമൂഹികപ്രതിരോധം ഉണ്ടാകാം. സാമൂഹികപ്രയോജനം മാത്രം നോക്കി സാമ്പത്തികസ്ഥിരത അവഗണിച്ചാൽ സ്ഥാപനം നിലനിൽക്കാതിരിക്കാം. പരിസ്ഥിതി മാത്രം പരിഗണിച്ച് സാങ്കേതികകാര്യക്ഷമത അവഗണിച്ചാൽ ചെലവ് ഉയരാം. സാങ്കേതികവിദ്യ മാത്രം മുൻനിർത്തി മനുഷ്യബന്ധങ്ങളെ അവഗണിച്ചാൽ സംഘടന തകരാം. അതിനാൽ ഉയർന്ന സംരംഭകത്വം ഇവയെ ഒരു ചലനാത്മക തുലനത്തിൽ കൊണ്ടുവരണം.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പക്വത. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുക അല്ല; അവയെ ഉയർന്ന ഏകീകരണത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുക. ലാഭവും സാമൂഹികമൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തെ സാമൂഹികമായി പ്രയോജനകരമായ ലാഭമാതൃകയിലേക്ക് ഉയർത്തുക. സാങ്കേതികവിദ്യയും തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തെ മനുഷ്യ-യന്ത്ര സഹകരണത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുക. മത്സരം-സഹകരണം വൈരുദ്ധ്യത്തെ ആരോഗ്യകരമായ സഹമത്സരത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുക. സ്വകാര്യ-പൊതു വൈരുദ്ധ്യത്തെ ബഹുരൂപ ഉടമസ്ഥതയിലേക്കും പങ്കാളിത്തത്തിലേക്കും ഉയർത്തുക. സ്ഥിരത-മാറ്റം വൈരുദ്ധ്യത്തെ ചലനാത്മക തുലനത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുക.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ രൂപം ഒരു “വിജയകരമായ കമ്പനി”യല്ല; സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സ്വയംപഠിക്കുന്ന സാമൂഹികസംവിധാനമാണ്.
അത്തരമൊരു സ്ഥാപനം വിപണിയിൽ മാത്രം മത്സരിക്കില്ല. അത് സ്വന്തം പരിധികളോടും മത്സരിക്കും. സ്വന്തം പഴയ ആശയങ്ങളോടും മത്സരിക്കും. സ്വന്തം വിജയത്തിന്റെ മന്ദതയോടും മത്സരിക്കും. സ്വന്തം സാങ്കേതികപരിമിതികളോടും മത്സരിക്കും. സ്വന്തം അറിവില്ലായ്മയോടും മത്സരിക്കും. ഈ “സ്വയംവിയോജനം” തന്നെയാണ് അതിന്റെ നിരന്തര പുനർനവീകരണത്തിന്റെ ഉറവിടം.
അവസാനം, സംരംഭകത്വം മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു വലിയ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുമായി ഇടപെട്ട് ഉൽപ്പാദനശക്തി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തി പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ വികസനത്തിന് പ്രേരകമാകുന്നു. ഈ ചലനത്തിൽ സംരംഭകത്വം ഒരു പ്രധാന ഇടനിലശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തെ വെറും വ്യക്തിഗത സമ്പാദ്യത്തിന്റെ കഥയായി കാണുന്നത് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ആഴം ചുരുക്കുകയാണ്. സംരംഭകത്വം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയും സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ സജീവ രൂപമാണ്. അതിന്റെ പുരോഗമനശേഷി, അത് എത്ര സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; എത്ര പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതിലാണ്.
ഒരു യഥാർത്ഥ സംരംഭകൻ ഒരു വിപണി മാത്രം അന്വേഷിക്കുന്നില്ല; ഒരു സാധ്യത അന്വേഷിക്കുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നം മാത്രം നിർമ്മിക്കുന്നില്ല; ഒരു പുതിയ ബന്ധം നിർമ്മിക്കുന്നു. ഒരു ലാഭം മാത്രം ലക്ഷ്യമിടുന്നില്ല; ഒരു പുതിയ മൂല്യവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തെ മാത്രം വളർത്തുന്നില്ല; അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മനുഷ്യരുടെയും അറിവിന്റെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും വളർച്ചയ്ക്ക് ഇടയാക്കുന്നു.
ഇതിലാണ് സംരംഭകത്വം മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ വിശാലമായ സാധ്യതയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നത്. മനുഷ്യൻ തന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ സാമ്പത്തിക നിർബന്ധിതതയുടെ പരിധിയിൽ നിന്ന് ക്രമേണ മോചിപ്പിക്കുകയും അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, സഹകരണം, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവയുടെ സഹായത്തോടെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായ സൃഷ്ടിപരമായ ജീവിതത്തിലേക്ക് നീങ്ങുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ സംരംഭകത്വവും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപം മാറ്റും.
അപ്പോൾ സംരംഭകൻ എന്നത് മറ്റുള്ളവരുടെ തൊഴിൽ നിയന്ത്രിക്കുന്ന വ്യക്തിയെന്നതിലുപരി, മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിശേഷിയെ പുതിയ ദിശകളിലേക്ക് ഏകീകരിക്കുന്ന വ്യക്തിയായി മാറും. സംരംഭം ലാഭം സമാഹരിക്കുന്ന യന്ത്രമെന്നതിലുപരി മനുഷ്യസാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക പരീക്ഷണശാലയായി മാറും. സാമ്പത്തികവളർച്ച സമ്പത്തിന്റെ വർധനവിൽ മാത്രം അളക്കപ്പെടാതെ മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം, അറിവ്, സൃഷ്ടിശേഷി, ആരോഗ്യം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, പ്രകൃതിയുമായുള്ള തുലനം എന്നിവയിലും അളക്കപ്പെടും.
അവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സംരംഭകത്വദർശനം ഒരു പുതിയ ചരിത്രസൂചന നൽകുന്നു: ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ യഥാർത്ഥ വിമോചനം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ വിമോചനത്തിലൂടെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷി വികസിക്കുന്നിടത്ത് സംരംഭകത്വം വികസിക്കുന്നു; സംരംഭകത്വം സാമൂഹികമൂല്യവുമായി ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നിടത്ത് സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉയരുന്നു; ആ ഉൽപ്പാദനശേഷി മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്തുന്നിടത്ത് സാമ്പത്തികവികസനം മനുഷ്യവികസനമായി മാറുന്നു.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അവസാന ചോദ്യം “എത്ര ലാഭം?” എന്നതല്ല. അത് കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ചോദ്യമാണ്: “മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ എത്രത്തോളം ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ ഈ സംരംഭത്തിന് കഴിയുന്നു?” ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികമൂല്യം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ അർത്ഥം: മൂലധനത്തെ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ ഉപകരണമാക്കുക;
സാങ്കേതികവിദ്യയെ മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ഉപകരണമാക്കുക;
തൊഴിലിനെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനമാക്കുക;
വിപണിയെ സാമൂഹികാവശ്യങ്ങളുടെ പ്രതികരണവ്യവസ്ഥയാക്കുക;
ലാഭത്തെ പുനർനിക്ഷേപത്തിന്റെയും വികസനത്തിന്റെയും ശക്തിയാക്കുക; സംരംഭത്തെ സ്വയംപഠിക്കുന്ന സാമൂഹികസംവിധാനമാക്കുക; അവസാനം സാമ്പത്തിക വളർച്ചയെ മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുക. അപ്പോഴാണ് സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ വിജയകഥയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമകഥയിലേക്ക് ഉയരുന്നത്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിണാമം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനമൂലധനത്തിൽ നിന്ന് ധനമൂലധനത്തിലേക്കും അവിടെ നിന്ന് ഡിജിറ്റൽ മൂലധനത്തിലേക്കുമുള്ള മാറ്റം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. വ്യവസായയുഗത്തിൽ ഫാക്ടറികളും യന്ത്രങ്ങളും ഭൂമിയും അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളും പ്രധാന ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളായിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്നത്തെ അറിവാധിഷ്ഠിത സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ഡാറ്റ, സോഫ്റ്റ്വെയർ, കൃത്രിമബുദ്ധി, ശൃംഖലകൾ, ബൗദ്ധിക സ്വത്ത്, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, മനുഷ്യവിദഗ്ധത എന്നിവയ്ക്ക് അതിവേഗം ഉയർന്ന പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ തന്നെ മാറുകയാണ്.
എന്നാൽ ഉപകരണങ്ങൾ മാറിയാലും അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ ചോദ്യം മാറുന്നില്ല: ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ ആരുടെ കൈകളിലാണ് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്, അവയുടെ ഫലങ്ങൾ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, അവയുടെ നിയന്ത്രണം ആരാണ് നിർവഹിക്കുന്നത് എന്ന ചോദ്യം. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ അറിവിന്റെ വ്യാപനം അസാധാരണമായി എളുപ്പമാക്കുമ്പോഴും അതേ സമയം ഡാറ്റയുടെയും ശൃംഖലകളുടെയും നിയന്ത്രണം വളരെ കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിലെ പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം അറിവിന്റെ വ്യാപനശേഷിയും അതിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലാണ്.
ഒരു ചെറിയ സംരംഭകനും ഇന്ന് ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലുള്ള ഉപഭോക്താക്കളിലേക്ക് എത്താൻ കഴിയും. കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ ഡിജിറ്റൽ സേവനം നൽകാം. ഓൺലൈൻ വിപണികളിലൂടെ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വിൽക്കാം. കൃത്രിമബുദ്ധി ഉപയോഗിച്ച് വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് മാത്രം ലഭിച്ചിരുന്ന ചില വിശകലനശേഷികൾ സ്വന്തമാക്കാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രവേശനതടസ്സങ്ങൾ കുറയ്ക്കുന്ന വിയോജനശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ വലിയ ഡിജിറ്റൽ വേദികൾക്ക് ഉപയോക്താക്കളുടെയും വിവരങ്ങളുടെയും വിപണിയുടെയും അസാധാരണമായ കേന്ദ്രീകരണം നൽകുന്നു. കൂടുതൽ ആളുകൾ ഒരു ശൃംഖലയിൽ ചേരുമ്പോൾ ആ ശൃംഖല കൂടുതൽ മൂല്യമുള്ളതാകുന്നു. കൂടുതൽ മൂല്യമുള്ള ശൃംഖല കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കളെ ആകർഷിക്കുന്നു. കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കൾ വീണ്ടും അതിന്റെ മൂല്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്വയം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലെ ശൃംഖലാപ്രഭാവത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷത.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാഷയിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഇവിടെ ഒരു സ്വയംവർധക ഏകീകരണശക്തി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഉപയോക്താക്കൾ → ഡാറ്റ → കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായ സേവനം → കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കൾ → കൂടുതൽ ഡാറ്റ എന്ന ചക്രം സ്ഥാപനത്തിന്റെ ശക്തിയെ അതിവേഗം വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതിന്റെ മറുവശത്ത് പുതിയ സംരംഭകർക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയാത്തവിധം വിപണി അടഞ്ഞുപോകാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. അപ്പോൾ തുടക്കത്തിൽ നവീകരണത്തിന്റെ വിയോജനശക്തിയായിരുന്ന ഡിജിറ്റൽ വേദി പിന്നീട് കേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തിയായി മാറാം.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിലെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനം: വിയോജനശക്തി തന്നെ കാലക്രമത്തിൽ ഏകീകരണശക്തിയായി മാറുന്നു. പുതിയ സ്ഥാപനം പഴയ വിപണിയെ തകർക്കുന്നു. പിന്നീട് അത് വിജയിച്ച് വിപണിയിൽ ആധിപത്യം നേടുന്നു. അതിന്റെ ആധിപത്യം പുതിയ മത്സരത്തെ തടയുന്നു. അപ്പോൾ അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന അടുത്ത തലമുറയുടെ നവീകരണം വീണ്ടും ഒരു വിയോജനശക്തിയായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തിക ചരിത്രം ഒരേ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ അനന്തമായ വളർച്ചയുടെ ചരിത്രമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. മറിച്ച് പഴയ ശക്തികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന പുതിയ ശക്തികളുടെ നിരന്തര ഉദ്ഭവമാണ് അത്. ഒരു സ്ഥാപനം സ്വന്തം വിജയത്തെ സംരക്ഷിക്കാൻ മാത്രം ശ്രമിച്ചാൽ അതിന്റെ ഭാവി തന്നെ ദുർബലമാകാം. സ്വന്തം ഉൽപ്പന്നത്തെ തന്നെ പഴയതാക്കാൻ തയ്യാറാകുന്ന സ്ഥാപനമാണ് കൂടുതൽ കാലം നിലനിൽക്കാൻ സാധ്യതയുള്ളത്.
ഇതിനെ “സ്വയംവിയോജനത്തിന്റെ തന്ത്രം” എന്നു വിളിക്കാം. ഒരു കമ്പനി സ്വന്തം നിലവിലെ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ മികച്ച പകരക്കാരനെ തന്നെ വികസിപ്പിക്കണം. സ്വന്തം വിപണിയെ മാറ്റിമറിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ തന്നെ നിക്ഷേപിക്കണം. സ്വന്തം വരുമാനരീതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യണം. സ്വന്തം ഉപഭോക്തൃബന്ധത്തെ പുനർനിർവചിക്കണം. അങ്ങനെ സ്ഥാപനം പുറത്തുനിന്നുള്ള വിയോജനശക്തിയെ കാത്തിരിക്കാതെ സ്വന്തം ഉള്ളിൽ തന്നെ വിയോജനശക്തി സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇത് അപകടകരമായി തോന്നാമെങ്കിലും ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പിന് അത്യാവശ്യമാണ്. കാരണം പരിസ്ഥിതി മാറുമ്പോൾ മാറാൻ നിർബന്ധിതനാകുന്ന സ്ഥാപനത്തെക്കാൾ, മാറ്റം സ്വയം ആരംഭിക്കുന്ന സ്ഥാപനം കൂടുതൽ നിയന്ത്രിതമായ സാഹചര്യത്തിൽ പരിണമിക്കാൻ കഴിയും. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം “മാറ്റത്തോട് പ്രതികരിക്കുക” എന്നതിൽ നിന്ന് “മാറ്റത്തെ മുൻകൂട്ടി സൃഷ്ടിക്കുക” എന്നതിലേക്കാണ് ഉയരുന്നത്.
ധനമൂലധനം സംരംഭകത്വത്തിന് ഒരു പ്രധാന ഏകീകരണശക്തിയാണ്. ഒരു നല്ല ആശയം യാഥാർഥ്യമാക്കാൻ ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങൾ പലപ്പോഴും സംരംഭകന്റെ കൈവശമുണ്ടാകില്ല. നിക്ഷേപകരും ബാങ്കുകളും സഹകരണ ധനസ്ഥാപനങ്ങളും പൊതുനിക്ഷേപ സംവിധാനങ്ങളും സംരംഭകന്റെ ആശയത്തെ സാമ്പത്തികശേഷിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ആശയവും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള ഈ ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
എന്നാൽ ധനമൂലധനത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറുമ്പോൾ വൈരുദ്ധ്യവും രൂപംമാറുന്നു. ഒരു നിക്ഷേപകൻ ദീർഘകാല സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ നിക്ഷേപിക്കേണ്ടിടത്ത് വളരെ വേഗത്തിലുള്ള ലാഭം മാത്രം ആവശ്യപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ ഗവേഷണവും നവീകരണവും ദുർബലമാകാം. സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെക്കാൾ അതിന്റെ വിപണിവില ഉയർത്തുന്നതിലാണ് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതെങ്കിൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിൽ ഒരു കൃത്രിമ വളർച്ച സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാം.
അതിനാൽ ധനമൂലധനം സംരംഭകത്വത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഇരട്ടശക്തിയാണ്. മതിയായ ധനം ഇല്ലെങ്കിൽ നല്ല ആശയം യാഥാർഥ്യമാകില്ല. എന്നാൽ ധനത്തിന്റെ അമിത സമ്മർദ്ദം സംരംഭകന്റെ തീരുമാനസ്വാതന്ത്ര്യം കുറയ്ക്കാം. ഇതാണ് മൂലധനവും സംരംഭകത്വവും തമ്മിലുള്ള അന്തർവൈരുദ്ധ്യം.
ദീർഘകാല സംരംഭകത്വത്തിന് ആവശ്യമായ ധനവ്യവസ്ഥ അതിനാൽ വെറും പണം നൽകുന്ന സംവിധാനം മാത്രമാകരുത്. വ്യത്യസ്ത കാലപരിധികളുള്ള നിക്ഷേപങ്ങൾക്ക് വ്യത്യസ്ത ധനസ്രോതസ്സുകൾ വേണം. വേഗത്തിൽ വരുമാനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംരംഭങ്ങൾക്ക് ഒരു തരത്തിലുള്ള ധനം മതിയാകാം. ദീർഘകാല ഗവേഷണത്തിനും അടിസ്ഥാനസാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കും മറ്റൊരു തരത്തിലുള്ള ക്ഷമയുള്ള മൂലധനം ആവശ്യമാണ്. സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾക്ക് സാമൂഹികപ്രഭാവം കണക്കിലെടുക്കുന്ന ധനസഹായരീതികൾ ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെ “ക്ഷമയുള്ള മൂലധനം” എന്ന ആശയം പ്രധാനമാണ്. എല്ലാ നിക്ഷേപവും ഉടൻ ലാഭം നൽകണമെന്നില്ല. ചില സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വികസിക്കാൻ വർഷങ്ങൾ വേണ്ടിവരും. ചില സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ ആദ്യം ചെറിയ തോതിൽ പ്രവർത്തിച്ചശേഷം വലിയ സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ദീർഘകാല കാഴ്ചപ്പാടുള്ള ധനവ്യവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്.
ഇതോടൊപ്പം പൊതുനിക്ഷേപത്തിന്റെയും പ്രാധാന്യം വർധിക്കുന്നു. അടിസ്ഥാനശാസ്ത്രം, ആരോഗ്യഗവേഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുസാങ്കേതികവിദ്യ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയിൽ പൊതുനിക്ഷേപം നടത്തിയാൽ പിന്നീട് സ്വകാര്യസംരംഭങ്ങൾക്ക് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സേവനങ്ങളും വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ സമൂഹത്തിന്റെ നിക്ഷേപവും സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ശത്രുതയല്ല; ശരിയായ സ്ഥാപനരൂപത്തിൽ അത് പരസ്പരപൂരകമായിരിക്കും.
അറിവ് ആധുനിക സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രധാന ഉൽപ്പാദനശക്തിയായപ്പോൾ അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത ഒരു പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ-സാമ്പത്തിക പ്രശ്നമായി മാറുന്നു. ഒരു പുതിയ മരുന്ന്, സാങ്കേതികവിദ്യ, സോഫ്റ്റ്വെയർ, രൂപകൽപ്പന, ജനിതക സാങ്കേതികവിദ്യ, കൃത്രിമബുദ്ധി മാതൃക എന്നിവ വികസിപ്പിക്കാൻ വലിയ നിക്ഷേപം ആവശ്യമായേക്കാം. അതിനാൽ സൃഷ്ടാവിന് നിശ്ചിത കാലത്തേക്ക് ബൗദ്ധികസ്വത്ത് സംരക്ഷണം നൽകുന്നത് ഗവേഷണത്തിന് പ്രോത്സാഹനമാകാം.
എന്നാൽ അറിവിന്റെ സ്വഭാവം ഭൗതിക വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. ഒരു വസ്തു ഒരാൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരാൾക്ക് അതേ വസ്തു അതേ സമയത്ത് ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ഒരു ആശയം ഒരാൾ ഉപയോഗിച്ചതുകൊണ്ട് മറ്റൊരാൾക്ക് അത് ഉപയോഗിക്കാനാകാതെ പോകുന്നില്ല. അറിവ് പങ്കുവച്ചാൽ അതിന്റെ ഭൗതിക അളവ് കുറയുന്നില്ല. മറിച്ച് ചിലപ്പോൾ കൂടുതൽ ആളുകൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം വർധിക്കുന്നു.
അതിനാൽ അറിവിന്റെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും അറിവിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവവും തമ്മിൽ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു. ഗവേഷണത്തിന് പ്രോത്സാഹനം നൽകാൻ സംരക്ഷണം ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ അതിരുകടന്ന സംരക്ഷണം അറിവിന്റെ വ്യാപനത്തെ തടയാം. അതിനാൽ ബൗദ്ധികസ്വത്ത് സംവിധാനവും ഒരു ചലനാത്മക തുലനം ആവശ്യപ്പെടുന്നു.
ഈ തുലനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം സൃഷ്ടാവിന് പ്രതിഫലം നൽകുകയും സമൂഹത്തിന് അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുക എന്ന ഇരട്ട ലക്ഷ്യമായിരിക്കണം. അറിവ് പൂർണ്ണമായി സ്വകാര്യവൽക്കരിച്ചാൽ പുതിയ ഗവേഷകർക്ക് മുൻകാല അറിവിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി മുന്നോട്ട് പോകുന്നത് ബുദ്ധിമുട്ടാകും. പൂർണ്ണമായി സംരക്ഷണമില്ലാത്ത സാഹചര്യം സൃഷ്ടാവിന്റെ നിക്ഷേപത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ കാലപരിധിയുള്ള സംരക്ഷണം, തുറന്ന ഗവേഷണം, പൊതുവായി ധനസഹായം ലഭിച്ച അറിവിന്റെ തുറന്നപ്രവേശനം, നിർണായക സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെ സാമൂഹികപ്രവേശനം തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത സംവിധാനങ്ങൾ ആവശ്യമായി വരാം.
ഇവിടെ വീണ്ടും ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കാണാം. അറിവിന്റെ സംരക്ഷണം സൃഷ്ടാവിന്റെ അവകാശത്തെ ഏകീകരിക്കുന്നു; അറിവിന്റെ തുറന്നപ്രവാഹം പുതിയ ഗവേഷകരുടെ വിയോജനശേഷിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. രണ്ടും ഇല്ലാതെ അറിവിന്റെ പരിണാമം പൂർണ്ണമാകില്ല.
ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ തൊഴിലെ സ്വഭാവത്തെയും മാറ്റുന്നു. ഒരാൾ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്ഥിരം ജീവനക്കാരനല്ലാതെ വിവിധ വേദികളിലൂടെ ചെറിയ ജോലികൾ സ്വീകരിക്കുന്ന സ്ഥിതിയിലേക്ക് മാറാം. വീട്ടിൽ നിന്ന് ജോലി ചെയ്യാം. ലോകത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഭാഗത്തുള്ള സ്ഥാപനത്തിന് സേവനം നൽകാം. ഒരേ സമയം പല പദ്ധതികളിൽ പ്രവർത്തിക്കാം. ഈ വഴക്കം തൊഴിൽസ്വാതന്ത്ര്യം വർധിപ്പിക്കാം.
എന്നാൽ അതേ വഴക്കം തൊഴിൽഅസ്ഥിരതയിലേക്കും നയിക്കാം. സ്ഥിരവേതനം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിരമിക്കൽസുരക്ഷ തുടങ്ങിയ പരമ്പരാഗത സംരക്ഷണങ്ങൾ ഇല്ലാതാകാം. തൊഴിലാളി സ്വതന്ത്രനാണെന്ന് തോന്നിച്ചാലും വിപണി അനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെ മുഴുവൻ അപകടവും അവന്റെ മേൽ മാറ്റിവയ്ക്കപ്പെടാം.
ഇതാണ് ഡിജിറ്റൽ തൊഴിലെ പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം: വഴക്കം സ്വാതന്ത്ര്യവും അസ്ഥിരതയും ഒരേസമയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ തൊഴിൽ ഭാവിയിൽ വിജയിക്കണമെങ്കിൽ വഴക്കത്തോടൊപ്പം സാമൂഹികസുരക്ഷയും വേണം.
തൊഴിൽബന്ധം ഒരു കമ്പനിയും സ്ഥിരം ജീവനക്കാരനും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത കരാറിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ പലതലത്തിലുള്ള സാമൂഹികകരാറായി മാറാം. തൊഴിലാളിക്ക് തൊഴിൽവഴക്കം നൽകുമ്പോൾ അടിസ്ഥാന വരുമാനസുരക്ഷ, ആരോഗ്യപരിരക്ഷ, പുനർപരിശീലനം, വിരമിക്കൽസുരക്ഷ, അപകടപരിരക്ഷ തുടങ്ങിയ സംവിധാനങ്ങളും ഉറപ്പാക്കേണ്ടിവരും.
ഇതോടെ “തൊഴിലിന്റെ ഭാവി” എന്ന ചോദ്യം “ജോലികൾ എത്ര ഉണ്ടാകും?” എന്നതിൽ നിന്ന് “മനുഷ്യർക്ക് അർത്ഥപൂർണ്ണമായ ജീവിതം നയിക്കാൻ ആവശ്യമായ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ സുരക്ഷ എങ്ങനെ ഉറപ്പാക്കാം?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് മാറുന്നു.
കൃത്രിമബുദ്ധി ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ആവർത്തനപ്രവർത്തനങ്ങൾ മാത്രമല്ല, ഭാഷ, ചിത്രവിശകലനം, കോഡ് രചന, വിവരസംശ്ലേഷണം, തീരുമാനസഹായം, ഗവേഷണസഹായം തുടങ്ങിയ ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ചില ഭാഗങ്ങളും യന്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇതോടെ യന്ത്രവൽക്കരണം ശാരീരികതൊഴിലിൽ നിന്ന് ബൗദ്ധികതൊഴിലിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു.
ഇത് ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഒരു ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമായി കാണാം. എന്നാൽ അതിന്റെ സാമൂഹികഫലം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സ്വഭാവത്തിൽ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടില്ല. ആരാണ് കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഉപകരണങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, ആരാണ് അവയിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന അധികമൂല്യം കൈവശപ്പെടുത്തുന്നത്, തൊഴിലാളികളുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിച്ചതിന്റെ നേട്ടം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യുന്നു, പുതിയ കഴിവുകൾ നേടാനുള്ള അവസരം ആര്ക്കാണ് ലഭിക്കുന്നത് എന്നിവയാണ് നിർണായക ചോദ്യങ്ങൾ.
കൃത്രിമബുദ്ധി കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ കേന്ദ്രീകരണം അതിവേഗം വർധിക്കാം. എന്നാൽ തുറന്ന ഉപകരണങ്ങൾ, പൊതുവായ കണക്കുകൂട്ടൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, വിദ്യാഭ്യാസപ്രവേശനം, ചെറുകിട സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സാങ്കേതികപ്രവേശനം എന്നിവ വികസിപ്പിച്ചാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണശക്തിയായി മാറാം.
ഇവിടെ വീണ്ടും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഇരട്ടമുഖം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അതേ കൃത്രിമബുദ്ധി ഒരു വശത്ത് തൊഴിലാളിയുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുകയും അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വ്യാപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാം. മറുവശത്ത് തൊഴിലാളിയുടെ മേൽനോട്ടത്തിനും ജോലി ഇല്ലാതാക്കുന്നതിനും സാമ്പത്തികാധിപത്യം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ സ്വതവേ വിമോചനശക്തിയോ അടിച്ചമർത്തൽശക്തിയോ എന്ന് നിർവചിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ “സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത” എന്ന ആശയത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത എന്നത് എല്ലാ സ്ഥാപനങ്ങളും ഒരേ രീതിയിൽ സർക്കാർ നിയന്ത്രിക്കണമെന്നല്ല. പ്രധാന ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ സമൂഹത്തിന്റെ വിശാലമായ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് വിധേയമായി പ്രവർത്തിക്കണം എന്നതാണ് അടിസ്ഥാനതത്വം.
ചില മേഖലകളിൽ പൊതുമേഖല, ചിലതിൽ സഹകരണസംരംഭം, ചിലതിൽ തൊഴിലാളി ഉടമസ്ഥത, ചിലതിൽ സ്വകാര്യസംരംഭം, ചിലതിൽ സംയുക്ത ഉടമസ്ഥത എന്നിവ ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം. പ്രധാന ചോദ്യം ഉടമസ്ഥതയുടെ പേരല്ല; ഉൽപ്പാദനശക്തി ആരുടെ താൽപര്യത്തിന് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുന്നു, തീരുമാനമെടുക്കുന്നതിൽ ആരുടെ ശബ്ദമാണ് നിർണായകം, സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന മിച്ചം എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കുന്നു എന്നതാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ സംരംഭകത്വവും സോഷ്യലിസവും പരസ്പരവിരുദ്ധ ആശയങ്ങളായി കാണേണ്ടതില്ല. വിപണി, സ്വകാര്യസംരംഭം, സഹകരണം, പൊതുമേഖല എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ കാണാം. ഒരു സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയുടെ ലക്ഷ്യം സംരംഭകശേഷിയെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല; അതിനെ സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല വികസനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്.
സോഷ്യലിസ്റ്റ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന സവിശേഷത അതിന്റെ വിജയമാനദണ്ഡങ്ങളിൽ ആയിരിക്കും. സ്വകാര്യസംരംഭത്തിന് സാമ്പത്തിക ലാഭം പ്രധാന സൂചികയായിരിക്കാം. എന്നാൽ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള സംരംഭത്തിന് സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമതയ്ക്കൊപ്പം തൊഴിൽസൃഷ്ടി, അറിവുവികസനം, പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരത, സാമൂഹികപ്രയോജനം, പ്രാദേശികവികസനം, സാങ്കേതികസ്വയംപര്യാപ്തത തുടങ്ങിയവയും പ്രധാനമാകും.
ഇത് ലാഭത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് ലാഭത്തെ ഒരു ഉപാധിയായി പുനർനിർവചിക്കുന്നു. ലാഭം വീണ്ടും ഗവേഷണത്തിലേക്കും തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവുവികസനത്തിലേക്കും പുതിയ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളിലേക്കും സാമൂഹികസേവനങ്ങളിലേക്കും നിക്ഷേപിക്കപ്പെടാം. അങ്ങനെ മിച്ചം വ്യക്തിഗത സമ്പാദ്യത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമാകാതെ സാമൂഹിക പുനർനിക്ഷേപത്തിന്റെ തുടക്കമാകുന്നു.
ഇതിൽ നിന്ന് “സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം” എന്ന പുതിയ ആശയം രൂപപ്പെടുന്നു. സമൂഹത്തിൽ കുറച്ച് ആളുകൾക്ക് മാത്രം സംരംഭക അവസരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്ന ഘടനയിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് സൃഷ്ടിപരമായ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ കഴിയുന്ന ഘടനയിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ് ഇത്.
അതിന് വിദ്യാഭ്യാസം പൊതുസമ്പത്താകണം. സാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വ്യാപകമാകണം. ധനസഹായം ചില പ്രത്യേക ബന്ധങ്ങളുള്ളവരുടെ അവകാശമായി മാറരുത്. പരാജയപ്പെട്ടാൽ വീണ്ടും തുടങ്ങാനുള്ള അവസരം വേണം. ഗവേഷണഫലങ്ങൾ സാമൂഹികമായി പ്രചരിക്കണം. ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ വിശാലമായി ലഭ്യമാകണം. വിപണിയിലെ പ്രവേശനതടസ്സങ്ങൾ കുറയണം.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വം സമ്പന്ന കുടുംബങ്ങളുടെ പ്രത്യേകാവകാശത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുസൃഷ്ടിശേഷിയായി മാറും. ഇത് വ്യക്തിഗത സംരംഭകരെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല; കൂടുതൽ ആളുകളെ സംരംഭകരാകാനുള്ള സാധ്യതയിലേക്ക് ഉയർത്തുകയാണ്.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമാകുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിലെ മനുഷ്യർ വെറും ഉപഭോക്താക്കളോ തൊഴിലാളികളോ മാത്രമല്ല; അവർ സൃഷ്ടാക്കളുമാകണം. ഒരു ഉൽപ്പന്നം വാങ്ങാനുള്ള അവകാശത്തോടൊപ്പം പുതിയ ഉൽപ്പന്നം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള അവസരവും മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ ഒരു സമൂഹത്തെ തന്നെ ഒരു മഹത്തായ പരീക്ഷണശാലയായി കാണാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, പുതിയ ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങൾ, പുതിയ തൊഴിൽരീതികൾ, പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസമാതൃകകൾ, പുതിയ സാമൂഹികസേവനങ്ങൾ, പുതിയ ഊർജരീതികൾ എന്നിവ വിവിധ തലങ്ങളിൽ പരീക്ഷിക്കാം.
എല്ലാ പരീക്ഷണങ്ങളും വിജയിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് ഇടമില്ലാത്ത സമൂഹം പുതിയ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനങ്ങൾക്ക് അവസരം നഷ്ടപ്പെടുത്തും. അതിനാൽ സാമൂഹികപരിണാമത്തിന് “നിയന്ത്രിത പരീക്ഷണാത്മകത” ആവശ്യമാണ്. നിയമപരമായ സുരക്ഷ, നൈതികപരിധി, ശാസ്ത്രീയ പരിശോധന, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം എന്നിവയുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ പരമാവധി പുതിയ പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് ഇടം നൽകണം.
ഇവിടെ പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണം പോലും സാമൂഹിക അറിവായി മാറണം. ഒരു പ്രദേശത്ത് ഒരു നയം പരാജയപ്പെട്ടാൽ മറ്റൊരു പ്രദേശം അതിൽ നിന്ന് പഠിക്കണം. ഒരു സഹകരണസംരംഭം പരാജയപ്പെട്ടാൽ അതിന്റെ കാരണം രേഖപ്പെടുത്തണം. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ അപകടം സൃഷ്ടിച്ചാൽ അതിന്റെ അനുഭവം ഭാവിയിലെ നയത്തിന് ഉപയോഗിക്കണം. അങ്ങനെ സമൂഹത്തിന്റെ ഓർമ്മശക്തി വികസിക്കണം.
ഇത് ഒരു സാമൂഹിക പഠനവ്യവസ്ഥയുടെ രൂപീകരണമാണ്. വ്യക്തികൾ മാത്രം പഠിക്കുന്നില്ല; സ്ഥാപനങ്ങളും സമൂഹങ്ങളും പഠിക്കുന്നു. പഠിക്കുന്ന സമൂഹം തന്റെ തെറ്റുകൾ ആവർത്തിക്കാനുള്ള സാധ്യത കുറയ്ക്കുന്നു. പഠിക്കാത്ത സമൂഹം ഓരോ തലമുറയിലും പഴയ തെറ്റുകൾ പുതുതായി ആവർത്തിക്കുന്നു.
ഇതോടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയങ്ങളിലൊന്നായ സ്വയംപുനർനവീകരണം സാമ്പത്തികതലത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. ഒരു സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്നതാകണമെങ്കിൽ അതിന് പുതിയ സംരംഭങ്ങൾ ജനിക്കണം, പഴയ സ്ഥാപനങ്ങൾ മാറണം, പരാജയപ്പെട്ട സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് പകരം പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഉയരണം, അറിവ് നിരന്തരം പുതുക്കണം, തൊഴിൽശേഷി നിരന്തരം വികസിക്കണം, സാങ്കേതികവിദ്യ പുതുക്കണം.
എന്നാൽ ഇതിന് സ്ഥാപനപരമായ “വിയോജനാവകാശം” ആവശ്യമാണ്. പുതിയ സംരംഭങ്ങൾക്ക് പഴയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയണം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്ക് നിലവിലുള്ള വിപണിയിൽ പ്രവേശിക്കാനാകണം. തൊഴിലാളികൾക്ക് പുതിയ രീതികൾ നിർദ്ദേശിക്കാനാകണം. ഗവേഷകർക്ക് നിലവിലുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനാകണം. ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് സ്ഥാപനങ്ങളെ വിമർശിക്കാനാകണം.
അതിനാൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ ആരോഗ്യത്തിന് മത്സരം മാത്രം പോരാ; വിയോജനത്തിനുള്ള സ്ഥാപനപരമായ ഇടം ആവശ്യമാണ്. ഇത് രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യത്തിലെ അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യവുമായി ഒരു ആഴത്തിലുള്ള സാദൃശ്യം പുലർത്തുന്നു.
രാഷ്ട്രീയവ്യവസ്ഥയിൽ പ്രതിപക്ഷം അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതുപോലെ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിൽ പുതിയ സംരംഭങ്ങളും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ ബിസിനസ് മാതൃകകളും നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തിക ശക്തികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. പ്രതിപക്ഷമില്ലാത്ത രാഷ്ട്രീയവ്യവസ്ഥയിൽ അധികാരം ജഡമാകാനുള്ള സാധ്യതയുള്ളതുപോലെ പുതിയ സംരംഭക വിയോജനം ഇല്ലാത്ത സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയും ജഡമാകാം.
എന്നാൽ സാമ്പത്തിക വിയോജനം സമൂഹത്തെ തകർക്കാതിരിക്കാനും നിയമപരമായ ചട്ടക്കൂട് വേണം. മത്സരം അന്യായമായ ചൂഷണത്തിലേക്ക് മാറരുത്. നവീകരണം മനുഷ്യാവകാശം ലംഘിക്കരുത്. ലാഭത്തിനായി പ്രകൃതി നശിപ്പിക്കരുത്. അതിനാൽ വിയോജനത്തിന് സ്വാതന്ത്ര്യവും അതിന്റെ സാമൂഹികപരിധികൾക്ക് ഉത്തരവാദിത്വവും ഒരുമിച്ച് വേണം.
ഇതിന്റെ പരമമായ തത്ത്വചിന്താപരമായ ഫലം മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ചോദ്യത്തിലാണ്. മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രം ഒരു അർത്ഥത്തിൽ പ്രകൃതിയുടെ അന്ധശക്തികളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ നിയന്ത്രിത സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയാണ്. തീയുടെ ഉപയോഗം, കൃഷി, യന്ത്രം, വൈദ്യുതി, കമ്പ്യൂട്ടർ, കൃത്രിമബുദ്ധി—ഓരോ ഘട്ടവും മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനശേഷിയുടെ പരിധി വികസിപ്പിച്ചു.
എന്നാൽ ഓരോ പുതിയ ശക്തിയും പുതിയ ആശ്രിതത്വങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചു. യന്ത്രം മനുഷ്യനെ കഠിനാധ്വാനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ചപ്പോൾ അതേ യന്ത്രം മനുഷ്യനെ ഫാക്ടറി സമയക്രമത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാക്കുകയും ചെയ്തു. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ വിവരസ്വാതന്ത്ര്യം വർധിപ്പിച്ചപ്പോൾ അതേ സമയം ഡാറ്റാനിരീക്ഷണത്തിനുള്ള സാധ്യതയും സൃഷ്ടിച്ചു. കൃത്രിമബുദ്ധി അറിവിന്റെ ചില തടസ്സങ്ങൾ നീക്കുമ്പോൾ പുതിയ സാമ്പത്തിക കേന്ദ്രീകരണത്തിനുള്ള സാധ്യതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇതാണ് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ്. ഓരോ പുതിയ സ്വാതന്ത്ര്യവും പുതിയ ആശ്രിതത്വത്തിന്റെ സാധ്യതയും വഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിമോചനം ഒരു ഉപകരണം സ്വന്തമാക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; ആ ഉപകരണത്തിന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മനുഷ്യകേന്ദ്രമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിനും ഇതേ തത്വം ബാധകമാണ്. സംരംഭം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ വിമോചിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ അത് മനുഷ്യനെ അനിശ്ചിത തൊഴിൽ, കടം, അമിതപ്രവർത്തനം, നിരന്തര മത്സരസമ്മർദ്ദം എന്നിവയിൽ കുടുക്കുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ശക്തിയാകണമെങ്കിൽ സാമ്പത്തിക അപകടത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭാരവും വ്യക്തിയുടെ മേൽ മാത്രം ചുമത്തുന്ന ഘടന മാറണം.
ഒരു സമൂഹം സംരംഭകത്വത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ സംരംഭകന്റെ പരാജയവും സമൂഹം ഭാഗികമായി പങ്കിടണം. വിദ്യാഭ്യാസവും പരിശീലനവും പൊതുനിക്ഷേപമാകണം. ഗവേഷണസൗകര്യങ്ങൾ പൊതുവായി ലഭ്യമാകണം. അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ സമൂഹം നിർമ്മിക്കണം. സാമൂഹികസുരക്ഷ ഉണ്ടായിരിക്കണം. അപ്പോൾ വ്യക്തിക്ക് പരീക്ഷിക്കാൻ ധൈര്യം ലഭിക്കും.
ഇതാണ് യഥാർത്ഥ സംരംഭക സ്വാതന്ത്ര്യം. “നിനക്ക് സംരംഭം തുടങ്ങാം” എന്ന നിയമപരമായ അനുമതി മാത്രം സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല. “നിനക്ക് സംരംഭം തുടങ്ങാനും, പരാജയപ്പെട്ടാൽ വീണ്ടും എഴുന്നേൽക്കാനും, പുതിയ കഴിവുകൾ പഠിക്കാനും, കടുത്ത സാമ്പത്തിക ദുരന്തമില്ലാതെ പരീക്ഷിക്കാനും കഴിയുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യം” ആണ് യഥാർത്ഥ സംരംഭക സ്വാതന്ത്ര്യം.
ഇങ്ങനെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം പല തലങ്ങളിലൂടെ വികസിക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിൽ ഒരു വൈരുദ്ധ്യം ജനിക്കുന്നു. അത് സങ്കൽപ്പമായി മാറുന്നു. സങ്കൽപ്പം പരീക്ഷണമായി മാറുന്നു. പരീക്ഷണം പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതിയായി മാറുന്നു. ഉൽപ്പാദനരീതി വിപണിയെ മാറ്റുന്നു. വിപണി സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പുതിയ സാമ്പത്തികശക്തികളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ ശക്തികൾ പഴയ ഘടനകളുമായി വൈരുദ്ധ്യത്തിലാകുന്നു. ആ വൈരുദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ സംരംഭക സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഈ പ്രക്രിയയിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന ശക്തികൾ സ്ഥിരതയും തുടർച്ചയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വേർതിരിക്കുന്ന ശക്തികൾ മാറ്റവും വൈവിധ്യവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. രണ്ടിന്റെയും നിരന്തര ഇടപെടലിൽ നിന്നാണ് പുതിയ സാമ്പത്തിക ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. സ്ഥിരത മാത്രം ഉണ്ടായാൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ജഡമാകും. മാറ്റം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ ഘടന തകരാം. സ്ഥിരത മാറ്റത്തെ ഉൾക്കൊള്ളണം; മാറ്റം സ്ഥിരതയെ പുതുക്കണം.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നിയമം: സംരംഭം നിലനിൽക്കുന്നത് സ്ഥിരതയിലൂടെ; വളരുന്നത് മാറ്റത്തിലൂടെ; മാറുന്നത് വിയോജനത്തിലൂടെ; ഏകീകരിക്കുന്നത് സംഘടനയിലൂടെ; പഠിക്കുന്നത് അനുഭവത്തിലൂടെ; പുനർജനിക്കുന്നത് നവീകരണത്തിലൂടെ.
എന്നാൽ ഇതിന്റെ സാമൂഹികരൂപം നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ഉടമസ്ഥതയും അധികാരബന്ധങ്ങളും ആണ്. സംരംഭകത്വം കുറച്ച് ആളുകളുടെ സമ്പത്ത് വർധിപ്പിക്കുന്ന യന്ത്രമായി മാത്രം പ്രവർത്തിച്ചാൽ അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തി സാമൂഹികമായി പരിമിതപ്പെടും. അതേ സംരംഭകശേഷി വ്യാപകമായ സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തത്തോടും സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തോടും സാമൂഹികസുരക്ഷയോടും പരിസ്ഥിതി ഉത്തരവാദിത്വത്തോടും ബന്ധിപ്പിച്ചാൽ അത് സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തം ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ ഉയർത്തും.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചോദ്യം “മുതലാളിത്തമോ സോഷ്യലിസമോ?” എന്ന ലളിതമായ ദ്വന്ദ്വത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങേണ്ടതില്ല. കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ചോദ്യം ഇതാണ്: മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷി ഏത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലാണ് ഏറ്റവും ഉയർന്ന തലത്തിൽ വിമോചിതമാകുന്നത്?
ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരമാകുന്ന സാമ്പത്തികസംവിധാനം നിർബന്ധമായും പഠിക്കുന്നതും മാറുന്നതും സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്നതുമായിരിക്കണം. അത് ഒരു നിശ്ചിത അന്തിമരൂപത്തിൽ എത്തി നിശ്ചലമാകരുത്. കാരണം മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യയും അറിവും പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളും നിരന്തരം മാറുന്നു.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ഒരു പുരോഗമന സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി അതിന്റെ വലുപ്പമല്ല; സ്വയം തിരുത്താനുള്ള കഴിവാണ്. അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പത്ത് സ്വർണ്ണമോ പണമോ അല്ല; മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ അറിവും സൃഷ്ടിശേഷിയുമാണ്. അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സുരക്ഷ പഴയ ഘടനകളുടെ സംരക്ഷണമല്ല; പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്.
ഈ നിലയിൽ സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ സാഹസികതയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിപ്രവർത്തനമായി ഉയരുന്നു. ഒരു സംരംഭകൻ ഒരു സാധ്യത കാണുന്നു. ഒരു കൂട്ടം ആളുകൾ അതിനെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനം അതിനെ പ്രയോഗിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹം അതിനെ സ്വീകരിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ അതിനെ വിപുലപ്പെടുത്തുന്നു. പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ അതിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പിന്നീട് ആ ബന്ധങ്ങൾ തന്നെ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ചരിത്രം വീണ്ടും മുന്നോട്ട് നീങ്ങുന്നു.
മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു; മാറ്റിയ പ്രകൃതി മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ വീണ്ടും മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യൻ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ തൊഴിലും ചിന്തയും വീണ്ടും മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യൻ സ്ഥാപനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സ്ഥാപനങ്ങൾ മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റത്തെ മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യൻ വിപണി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിപണി മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളെ തന്നെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ യാഥാർഥ്യം.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തെ ഒരൊറ്റ സാമ്പത്തിക വിഭാഗത്തിൽ അടച്ചിടാൻ കഴിയില്ല. അത് മനുഷ്യബോധം → സങ്കൽപ്പം → പ്രവർത്തനം → ഉൽപ്പാദനം → വിപണി → സാമൂഹികബന്ധം → പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം → പുതിയ സങ്കൽപ്പം എന്ന നിരന്തരചക്രത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമാണ്.
ഈ ചക്രം നിശ്ചലമാകുന്നിടത്ത് സാമ്പത്തിക ജഡത ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ ചക്രം ഏകപക്ഷീയമായി മാറുന്നിടത്ത് അസന്തുലിതാവസ്ഥ ഉണ്ടാകുന്നു. എന്നാൽ ഈ ചക്രത്തിലെ ഏകീകരണവും വിയോജനവും പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത് സുസ്ഥിരമായ പരിണാമം സാധ്യമാകുന്നു.
അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യം:
സ്ഥിരതയെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് മാറ്റത്തെ സ്വീകരിക്കുക;
മാറ്റത്തെ സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ ഗുണം സൃഷ്ടിക്കുക;
പുതിയ ഗുണത്തെ സാമൂഹികമൂല്യമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുക;
സാമൂഹികമൂല്യത്തെ മനുഷ്യവികസനമായി ഉയർത്തുക;
മനുഷ്യവികസനത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ സൃഷ്ടിശേഷി ജനിപ്പിക്കുക.
അവസാനം, യഥാർത്ഥ സംരംഭകത്വം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അത് ഒരു പുതിയ സാധ്യതയുടെ ജനനത്തിൽ മാത്രമാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ആ സാധ്യത സമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയുമായി ചേരുമ്പോൾ അത് സാമ്പത്തികശക്തിയാകുന്നു. സാമ്പത്തികശക്തി സാമൂഹികമൂല്യവുമായി ചേരുമ്പോൾ അത് ചരിത്രശക്തിയാകുന്നു. ചരിത്രശക്തി മനുഷ്യവിമോചനവുമായി ചേരുമ്പോഴാണ് അത് യഥാർത്ഥ പുരോഗതിയായി മാറുന്നത്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സംരംഭകത്വം എന്നത് “ലാഭത്തിനായി ഒരു ബിസിനസ് സ്ഥാപിക്കൽ” എന്നതിനെക്കാൾ അനന്തമായി വിശാലമായ ആശയമാണ്. അത് യാഥാർഥ്യത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകളെ കണ്ടെത്തുകയും, ആ സാധ്യതകളെ മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിശേഷിയിലൂടെ യാഥാർഥ്യമാക്കുകയും, സൃഷ്ടിച്ച യാഥാർഥ്യത്തെ വീണ്ടും ചോദ്യം ചെയ്ത് അതിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഗുണങ്ങളെ ജനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നിരന്തര ചരിത്രപ്രക്രിയയാണ്.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനം: വ്യക്തിഗത സംരംഭത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക സൃഷ്ടിശക്തിയിലേക്ക്; സാമ്പത്തിക വളർച്ചയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യവികസനത്തിലേക്ക്; നിലവിലെ യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലെ സാധ്യതയിലേക്ക്.
സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു വ്യക്തി പുതിയൊരു വ്യാപാരം ആരംഭിക്കുന്ന പ്രവർത്തനമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികവും ചരിത്രപരവുമായ അർത്ഥത്തെ വളരെ ചുരുക്കിക്കാണിക്കുന്നതാണ്. ഒരു പുതിയ ആശയം കണ്ടെത്തുക, അതിനെ പ്രായോഗിക രൂപത്തിലേക്ക് മാറ്റുക, ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങൾ സമാഹരിക്കുക, അപകടസാധ്യതകൾ ഏറ്റെടുക്കുക, മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങളുമായി അതിനെ ബന്ധിപ്പിക്കുക, അതിലൂടെ പുതിയ ഉൽപ്പന്നമോ സേവനമോ ഉൽപ്പാദനരീതിയോ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നിങ്ങനെ നിരവധി പരസ്പരബന്ധിത പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സമഗ്രമായ പ്രക്രിയയാണ് സംരംഭകത്വം. എന്നാൽ ഈ പ്രക്രിയ ഒരു നേർരേഖയിൽ മുന്നേറുന്നില്ല. സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, ഏകീകരണവും വിഘടനവും, അപകടസാധ്യതയും സാധ്യതയും, മത്സരവും സഹകരണവും, വ്യക്തിപരമായ സൃഷ്ടിശേഷിയും സാമൂഹിക വിഭവങ്ങളും, മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളും പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഇടപെടലിലൂടെയാണ് ഒരു സംരംഭം രൂപപ്പെടുകയും വളരുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അത് ഒരു ബിസിനസ് പ്രവർത്തനം എന്ന പരിധി വിട്ട്, പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ ഒരു ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ സംഘടിത വ്യവസ്ഥകളിലും ഏകീകരിക്കുന്നതും വിഘടിപ്പിക്കുന്നതുമായ ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിനെ അടിസ്ഥാനപരമായ ചലനശക്തിയായി കാണുന്നു. ഏകീകരണശക്തികൾ ഘടന, സ്ഥിരത, തുടർച്ച, തിരിച്ചറിയൽ, ക്രമം എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വിഘടനശക്തികൾ വ്യതിയാനം, മാറ്റം, വൈവിധ്യം, അസന്തുലിതാവസ്ഥ, പുതിയ സാധ്യതകൾ എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ നിലനിൽപ്പിനും പരിണാമത്തിനും ഇവ രണ്ടും അനിവാര്യമാണ്. സംരംഭകത്വത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. വ്യക്തമായ പ്രവർത്തനരീതി, ഉറച്ച സാമ്പത്തിക അടിത്തറ, കഴിവുള്ള നേതൃത്വം, വിശ്വസനീയമായ തൊഴിലാളിശക്തി, ഉപഭോക്തൃബന്ധം, ബ്രാൻഡിന്റെ വിശ്വാസ്യത, നിയമപരമായ സംരക്ഷണം എന്നിവ ഒരു സ്ഥാപനത്തെ ഏകീകരിക്കുന്ന ശക്തികളാണ്. അതേസമയം വിപണിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ, ഉപഭോക്താക്കളുടെ മാറുന്ന ആവശ്യങ്ങൾ, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, മത്സര സമ്മർദ്ദം, സാമ്പത്തികമാറ്റങ്ങൾ, സാമൂഹികപരിവർത്തനങ്ങൾ, പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ അനിശ്ചിതത്വങ്ങൾ എന്നിവ അതിന്റെ നിലവിലുള്ള ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിഘടനശക്തികളാണ്. സംരംഭത്തിന്റെ ഭാവി നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ഈ രണ്ടിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല, അവ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക തുലനം എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതിലാണ്.
ഒരു പുതിയ സംരംഭത്തിന് ആദ്യം ആവശ്യമായത് ഒരു ആശയമാണ്. എന്നാൽ ആശയം മാത്രം സംരംഭമാകുന്നില്ല. ആശയത്തിന് ഭൗതിക വിഭവങ്ങളും അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യശേഷിയും ധനവും വിപണിയും സംഘടനാശേഷിയും ആവശ്യമാണ്. അതുകൊണ്ട് സംരംഭകന്റെ സങ്കൽപ്പശേഷി സമൂഹത്തിന്റെ വിപുലമായ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ അടിസ്ഥാനങ്ങളുമായി ചേരുമ്പോഴാണ് അത് യാഥാർഥ്യമായി മാറുന്നത്. ഒരു സംരംഭകൻ ശൂന്യത്തിൽ നിന്ന് സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. സമൂഹം നൂറ്റാണ്ടുകളിലൂടെ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ശാസ്ത്രം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഗതാഗതം, ആശയവിനിമയം, നിയമസംവിധാനം, ധനകാര്യസംവിധാനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പൊതുമുതൽ, മനുഷ്യവിഭവം എന്നിവയുടെ മുകളിലാണ് ഓരോ സംരംഭവും ഉയരുന്നത്. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ സംരംഭകശേഷി യഥാർത്ഥമാണെങ്കിലും അതിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറയും അത്രതന്നെ യാഥാർഥ്യമാണ്.
ഇവിടെ വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. വ്യക്തി സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നമാണ്; എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം സമൂഹത്തെ വീണ്ടും മാറ്റുന്നു. ഒരു സംരംഭകൻ സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് അറിവും വിഭവങ്ങളും അവസരങ്ങളും സ്വീകരിക്കുന്നു; അവയെ പുതിയ രീതിയിൽ ഏകീകരിച്ച് പുതിയ ഉൽപ്പന്നമോ സേവനമോ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ ഉൽപ്പന്നം വീണ്ടും സമൂഹത്തിന്റെ ജീവിതരീതിയെയും ഉപഭോഗരീതിയെയും തൊഴിൽബന്ധങ്ങളെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകൻ സമൂഹത്തിന്റെ പുറത്തുള്ള ഒരാൾ അല്ല. സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ ഒരു പ്രത്യേക കേന്ദ്രീകൃത പ്രകടനമാണ് സംരംഭകൻ.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ സംരംഭക വിജയത്തെ പൂർണ്ണമായും വ്യക്തിപരമായ കഴിവിന്റെ ഫലമായി കാണുന്നതും, സംരംഭകന്റെ സംഭാവനയെ പൂർണ്ണമായും നിഷേധിക്കുന്നതും ഒരുപോലെ ഏകപക്ഷീയമാണ്. ഒരു സംരംഭകന്റെ സങ്കൽപ്പശേഷി, അപകടം ഏറ്റെടുക്കാനുള്ള ധൈര്യം, തീരുമാനശേഷി, നേതൃത്വം, നവീകരണശേഷി എന്നിവ നിർണായകമാണ്. എന്നാൽ അവ പ്രവർത്തനക്ഷമമാകാൻ തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവും ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ അറിവും എഞ്ചിനീയർമാരുടെ രൂപകൽപ്പനയും വിതരണക്കാരുടെ പ്രവർത്തനവും ഗതാഗതശൃംഖലയും ധനകാര്യസ്ഥാപനങ്ങളും ഉപഭോക്താക്കളുടെ ആവശ്യവും പൊതുസമൂഹം നിർമ്മിച്ച അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ആധുനിക സംരംഭം അടിസ്ഥാനപരമായി ഒരു സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥയാണ്.
ഈ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥയിൽ തൊഴിലും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രധാനപ്പെട്ട വൈരുദ്ധ്യമായി തുടരുന്നു. മൂലധനം ഉൽപ്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ യന്ത്രങ്ങൾ, കെട്ടിടങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ധനം തുടങ്ങിയ വിഭവങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നു. തൊഴിൽ ആ വിഭവങ്ങളെ സജീവമായ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഈ ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമമാക്കുന്നു. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനം കൂട്ടായതാകുമ്പോഴും അതിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന മിച്ചത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത ചില വ്യക്തികളിലോ സ്ഥാപനങ്ങളിലോ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവും സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ശക്തമാകുന്നു. ആധുനിക മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ഒന്നായി ഇതിനെ കാണാം.
സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ചയോടെ ഈ വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിക്കാൻ ഇന്ന് ലോകത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലുള്ള തൊഴിലാളികളും ഗവേഷകരും സാങ്കേതികവിദഗ്ധരും വിതരണക്കാരും ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കേണ്ടിവരാം. ഉൽപ്പാദനം കൂടുതൽ സാമൂഹികവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണവും ഉടമസ്ഥതയും ചില വൻസ്ഥാപനങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടാം. അതായത് ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണം വർധിക്കുമ്പോഴും ഉടമസ്ഥതയുടെ കേന്ദ്രീകരണം തുടരുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യം ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികപരിവർത്തനങ്ങളുടെ പ്രധാന ഉറവിടങ്ങളിലൊന്നായിരിക്കും.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രവും ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു പുതിയ സംരംഭം പലപ്പോഴും നിലവിലുള്ള വിപണി ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിഘടനശക്തിയായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അത് പഴയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നു, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു, ഉപഭോക്താക്കളുടെ ശീലങ്ങൾ മാറ്റുന്നു, പുതിയ തൊഴിൽരീതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിജയിച്ച അതേ സംരംഭം പിന്നീട് വിപണിയിൽ ശക്തമായ ഏകീകരണശക്തിയായി മാറാം. തുടക്കത്തിൽ പഴയ ഏകാധിപത്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്ത സ്ഥാപനം പിന്നീട് സ്വന്തം വിപണി സംരക്ഷിക്കാനും പുതിയ മത്സരത്തെ തടയാനും ശ്രമിച്ചേക്കാം. അങ്ങനെ ഇന്നത്തെ വിഘടനശക്തി നാളത്തെ ഏകീകരണശക്തിയായി മാറുന്നു. വീണ്ടും പുതിയൊരു സംരംഭം പഴയ വിജയിയായ സ്ഥാപനത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. സാമ്പത്തിക പരിണാമത്തിന്റെ ഈ നിരന്തര ചലനമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ മത്സരം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രധാന വിഘടനശക്തിയാണ്. മത്സരം സ്ഥാപനങ്ങളെ സ്വന്തം ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സേവനങ്ങളും പ്രവർത്തനരീതികളും നിരന്തരം മെച്ചപ്പെടുത്താൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു. എന്നാൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത മത്സരം ചിലപ്പോൾ ശക്തമായ സ്ഥാപനങ്ങളെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കി ചെറുകിട സ്ഥാപനങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ മത്സരത്തിന് ഒപ്പം സഹകരണവും പൊതുനിയന്ത്രണവും ആവശ്യമാണ്. മത്സരം നവീകരണത്തെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു; സഹകരണം അറിവിന്റെയും വിഭവങ്ങളുടെയും പങ്കിടൽ സാധ്യമാക്കുന്നു; പൊതുനിയന്ത്രണം അന്യായമായ ഏകാധിപത്യത്തെയും ചൂഷണത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഇവ തമ്മിലുള്ള ശരിയായ തുലനമാണ് ആരോഗ്യകരമായ സാമ്പത്തിക പരിസ്ഥിതി സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
ധനമൂലധനവും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ നിർണായക ഏകീകരണശക്തിയാണ്. നല്ലൊരു ആശയത്തിന് അത് യാഥാർഥ്യമാക്കാൻ ധനം ആവശ്യമാണ്. ബാങ്കുകൾ, നിക്ഷേപകർ, സഹകരണ ധനസ്ഥാപനങ്ങൾ, സർക്കാർ സഹായങ്ങൾ, ജനപങ്കാളിത്ത നിക്ഷേപങ്ങൾ എന്നിവ ആശയത്തെയും വിഭവങ്ങളെയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ധനമൂലധനം സംരംഭത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയായും മാറാം. നിക്ഷേപകർ അതിവേഗ ലാഭം മാത്രം ആവശ്യപ്പെടുമ്പോൾ ദീർഘകാല ഗവേഷണവും പരീക്ഷണവും സാമൂഹികപ്രയോജനമുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളും ദുർബലപ്പെടാം. അതിനാൽ മൂലധനം സംരംഭകത്വത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഏകീകരണശക്തിയായിരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ അമിത സമ്മർദ്ദം സംരംഭകന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ദീർഘകാല ദർശനത്തെയും വിഘടിപ്പിക്കാം.
അതുകൊണ്ട് ദീർഘകാല സംരംഭകത്വത്തിന് ക്ഷമയുള്ള മൂലധനം ആവശ്യമാണ്. ചില ആശയങ്ങൾക്ക് വിപണിയിലെത്താൻ വർഷങ്ങൾ വേണ്ടിവരും. അടിസ്ഥാന ഗവേഷണത്തിൽ നിന്ന് പ്രായോഗിക സാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കുള്ള യാത്ര ദീർഘമായിരിക്കാം. സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക ലാഭം വൈകിയെത്താം. അതിനാൽ എല്ലാ നിക്ഷേപങ്ങളെയും ഉടൻ ലാഭം നൽകേണ്ടവയായി കാണുന്നത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകളെ ചുരുക്കും. ദീർഘകാല നിക്ഷേപവും പൊതുഗവേഷണവും സാമൂഹിക ധനസഹായവും സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ബഹുതല ധനവ്യവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്.
അറിവ് ആധുനിക സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഉൽപ്പാദനശക്തികളിലൊന്നായി മാറിയതോടെ ബൗദ്ധികസ്വത്തിന്റെ പ്രശ്നവും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. ഒരു പുതിയ മരുന്ന്, സാങ്കേതികവിദ്യ, സോഫ്റ്റ്വെയർ, രൂപകൽപ്പന, കൃത്രിമബുദ്ധി മാതൃക എന്നിവ വികസിപ്പിക്കാൻ വലിയ ഗവേഷണച്ചെലവ് ആവശ്യമായേക്കാം. അതിനാൽ സൃഷ്ടാവിന് ഒരു പരിധിവരെ സംരക്ഷണം നൽകുന്നത് നവീകരണത്തിന് പ്രോത്സാഹനമാകും. എന്നാൽ അറിവിന്റെ സ്വഭാവം ഭൗതിക വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. ഒരാൾ ഒരു ആശയം ഉപയോഗിച്ചതുകൊണ്ട് മറ്റൊരാൾക്ക് അതേ ആശയം ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയാതാകുന്നില്ല. അറിവ് പങ്കുവയ്ക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ അളവ് കുറയുന്നില്ല; പലപ്പോഴും അതിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം വർധിക്കുന്നു. അതിനാൽ സൃഷ്ടാവിന്റെ അവകാശവും അറിവിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവവും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ തുലനം ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെ അറിവിന്റെ സംരക്ഷണവും അറിവിന്റെ തുറന്നപ്രവാഹവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിപരമായി പരിഹരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഗവേഷകനും സംരംഭകനും ന്യായമായ പ്രതിഫലം ലഭിക്കണം; അതേ സമയം സമൂഹത്തിനും അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം ഉറപ്പാക്കണം. പൊതുധനസഹായത്തോടെ വികസിപ്പിച്ച അറിവിന് കൂടുതൽ തുറന്നപ്രവേശനം നൽകുന്നതും, സ്വകാര്യ നിക്ഷേപത്തിന് നിശ്ചിതകാല സംരക്ഷണം നൽകുന്നതും, പിന്നീട് അറിവിനെ വിശാലമായ സാമൂഹികപ്രയോഗത്തിലേക്ക് തുറക്കുന്നതും പോലുള്ള ബഹുതല സംവിധാനങ്ങൾ ഭാവിയിൽ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിക്കും.
ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ മാറ്റം സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരു ചെറിയ സംരംഭകനും ഇന്ന് ലോകവിപണിയിൽ എത്താൻ കഴിയും. കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങൾ നൽകാം. കൃത്രിമബുദ്ധി, മേഘകമ്പ്യൂട്ടിങ്, ഡിജിറ്റൽ പണമിടപാട്, ഇ-വാണിജ്യം, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ഉപകരണങ്ങൾ മുമ്പ് വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കു മാത്രമുണ്ടായിരുന്ന ചില കഴിവുകൾ ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾക്കും ലഭ്യമാക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണശക്തിയാണ്.
എന്നാൽ അതേ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ വിവരങ്ങളുടെയും ഉപഭോക്താക്കളുടെയും വിപണികളുടെയും കേന്ദ്രീകരണം കുറച്ച് വൻ വേദികളിൽ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയും. കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കൾ ഒരു ഡിജിറ്റൽ വേദിയിൽ ചേരുമ്പോൾ അതിന്റെ മൂല്യം വർധിക്കുന്നു; കൂടുതൽ മൂല്യമുള്ള വേദി കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കളെ ആകർഷിക്കുന്നു; കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കൾ കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ സേവനത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്വയം ശക്തിപ്പെടുന്ന ഒരു ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. തുടക്കത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തെ തുറന്നുകൊടുത്ത വേദി പിന്നീട് പുതിയ സംരംഭകർക്ക് പ്രവേശനം ദുഷ്കരമാക്കുന്ന കേന്ദ്രീകൃത ശക്തിയായി മാറാം. ഇതും വിഘടനശക്തി ഏകീകരണശക്തിയായി മാറുന്നതിന്റെ മറ്റൊരു ഉദാഹരണമാണ്.
അതിനാൽ ആധുനിക സംരംഭത്തിന് സ്വന്തം വിജയത്തെയും ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് ആവശ്യമാണ്. സ്വന്തം ഉൽപ്പന്നത്തെ തന്നെ പഴയതാക്കാൻ തയ്യാറാകുക, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വന്തം ബിസിനസ് മാതൃകയെ മാറ്റിമറിക്കാൻ അനുവദിക്കുക, ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണത്തെ ഗൗരവമായി സ്വീകരിക്കുക, സ്വന്തം പ്രവർത്തനരീതികളെ നിരന്തരം പരിശോധിക്കുക എന്നിവ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമാണ്. പുറത്തുനിന്നുള്ള മാറ്റം വരുന്നതുവരെ കാത്തിരിക്കുന്ന സ്ഥാപനം മാറ്റത്തിന്റെ ഇരയാകാം; സ്വന്തം ഉള്ളിൽ തന്നെ മാറ്റത്തിന്റെ ശക്തി സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്ഥാപനം മാറ്റത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവാകാം.
ഇതോടൊപ്പം തൊഴിലെ സ്വഭാവവും അതിവേഗം മാറുകയാണ്. ഡിജിറ്റൽ തൊഴിൽ, വീട്ടിൽ നിന്നുള്ള ജോലി, സ്വതന്ത്ര തൊഴിൽ, പദ്ധതിയാധിഷ്ഠിത തൊഴിൽ, വേദിയാധിഷ്ഠിത തൊഴിൽ എന്നിവ തൊഴിലാളിക്ക് കൂടുതൽ വഴക്കം നൽകുന്നു. എന്നാൽ അതേ വഴക്കം സ്ഥിരതയില്ലായ്മയും സൃഷ്ടിക്കാം. സ്ഥിരവേതനം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, ആരോഗ്യപരിരക്ഷ, വിരമിക്കൽസുരക്ഷ തുടങ്ങിയ പരമ്പരാഗത സംരക്ഷണങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ വിപണിയുടെ അപകടസാധ്യത മുഴുവൻ തൊഴിലാളിയുടെ മേൽ ചുമത്തപ്പെടാം. അതിനാൽ തൊഴിലെ ഭാവി കൂടുതൽ വഴക്കമുള്ളതാകുമ്പോൾ സാമൂഹികസുരക്ഷയും കൂടുതൽ ശക്തമാകേണ്ടതുണ്ട്.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വ്യാപനം ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ആവർത്തനപ്രവർത്തനങ്ങൾ മാത്രമല്ല, ഭാഷാപ്രവർത്തനം, വിവരവിശകലനം, ചിത്രവിശകലനം, കണക്കുകൂട്ടൽ, പ്രോഗ്രാം നിർമ്മാണം, ഗവേഷണസഹായം തുടങ്ങിയ ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ചില ഭാഗങ്ങളും യന്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നു. ഇത് ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ ചാട്ടമാണ്. എന്നാൽ അതിന്റെ സാമൂഹികഫലം സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല. കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഉടമസ്ഥത ആരുടേതാണ്, അതിൽ നിന്നുള്ള അധികമൂല്യം ആരാണ് കൈവശപ്പെടുത്തുന്നത്, തൊഴിലാളിയുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിച്ചതിന്റെ നേട്ടം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നവർക്ക് പുതിയ കഴിവുകൾ നേടാൻ എങ്ങനെ അവസരം ലഭിക്കും എന്നതിലാണ് അതിന്റെ സാമൂഹികഫലം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നത്.
അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരുവശത്ത് മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ ലഘൂകരിക്കുകയും അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാം; മറുവശത്ത് തൊഴിൽ നിരീക്ഷണം ശക്തിപ്പെടുത്താനും സാമ്പത്തിക കേന്ദ്രീകരണം വർധിപ്പിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ സ്വതവേ വിമോചനശക്തിയെന്നും അടിച്ചമർത്തൽശക്തിയെന്നും വിളിക്കാൻ കഴിയില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ ഏത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലാണ് പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നതാണ് അതിന്റെ ഫലത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.
ഇതിൽ നിന്ന് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണത്തിന്റെ ആവശ്യകത ഉയരുന്നു. സംരംഭകത്വം ചില സമ്പന്ന കുടുംബങ്ങളുടെയും ധനശേഷിയുള്ള വ്യക്തികളുടെയും പ്രത്യേകാവകാശമായി തുടരുകയാണെങ്കിൽ സമൂഹത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗത്തിന്റെ സൃഷ്ടിശേഷി ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതെ പോകും. വിദ്യാഭ്യാസം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ധനസഹായം, ഗവേഷണസൗകര്യം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, വിപണി പ്രവേശനം എന്നിവ കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരമായി ലഭ്യമാകുമ്പോൾ കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് സംരംഭക പ്രവർത്തനത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ കഴിയും. പരാജയപ്പെട്ടാൽ ജീവിതം തകരുന്ന സാഹചര്യം ഇല്ലാതാക്കുകയും വീണ്ടും ശ്രമിക്കാൻ അവസരം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നത് സംരംഭക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകമാണ്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭക സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് നിയമപരമായി ഒരു കമ്പനി രജിസ്റ്റർ ചെയ്യാനുള്ള അവകാശം മാത്രമല്ല. പുതിയ ആശയം പരീക്ഷിക്കാനുള്ള അവസരം, ആവശ്യമായ അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ലഭിക്കാനുള്ള അവകാശം, ന്യായമായ ധനസഹായത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം, പരാജയപ്പെട്ടാൽ വീണ്ടും തുടങ്ങാനുള്ള സാമൂഹികസുരക്ഷ, വിപണിയിൽ പ്രവേശിക്കാനുള്ള അവസരം, സ്വന്തം സൃഷ്ടിയുടെ ഫലം അനുഭവിക്കാനുള്ള അവകാശം എന്നിവയുടെ സമഗ്രതയാണ് യഥാർത്ഥ സംരംഭക സ്വാതന്ത്ര്യം.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഈ സാമൂഹികവൽക്കരണം സോഷ്യലിസവുമായി നിർബന്ധമായും വൈരുദ്ധ്യത്തിലാകണമെന്നില്ല. സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശക്തികളായ സൃഷ്ടിപരത, നവീകരണം, അപകടം ഏറ്റെടുക്കൽ, പ്രശ്നപരിഹാരം, വിഭവങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടന എന്നിവ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിൽ മാത്രം സാധ്യമാകുന്നവയല്ല. തൊഴിലാളി സഹകരണസംഘങ്ങൾക്കും പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും സാമൂഹികസംരംഭങ്ങൾക്കും പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾക്കും പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സേവനങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും വികസിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ മറ്റൊരു പേരായി കാണുന്നത് അതിന്റെ ആശയപരമായ പരിധി അനാവശ്യമായി ചുരുക്കുകയാണ്.
ഇതോടെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാധ്യത ഉയരുന്നു. ഉൽപ്പാദനശേഷി സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുവായ ആവശ്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോഴും സൃഷ്ടിപരമായ പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് വിശാലമായ ഇടം നൽകാം. പൊതുതലത്തിൽ സാമൂഹികലക്ഷ്യങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കാം; പ്രാദേശികതലത്തിൽ വിവിധ മാതൃകകൾ പരീക്ഷിക്കാം; വിജയകരമായ മാതൃകകൾ വ്യാപിപ്പിക്കാം; പരാജയങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കാം. അങ്ങനെ കേന്ദ്രീകൃത ലക്ഷ്യവും വികേന്ദ്രീകൃത പരീക്ഷണവും തമ്മിൽ സൃഷ്ടിപരമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാം.
ഇത്തരം ഒരു സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ഒരു പഠിക്കുന്ന സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയായിരിക്കും. ഒരു നയം ഒരിക്കൽ രൂപപ്പെടുത്തി എന്നെന്നേക്കുമായി നടപ്പാക്കുന്നതിനുപകരം അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ നിരീക്ഷിക്കുകയും തിരുത്തുകയും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. ഒരു പ്രദേശത്തെ വിജയകരമായ പരീക്ഷണം മറ്റൊരു പ്രദേശത്ത് വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടുത്തി പ്രയോഗിക്കാം. പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച അറിവ് മറ്റിടങ്ങളിൽ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്ന പിഴവുകൾ തടയാം. ഇങ്ങനെ ഒരു സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് കൂട്ടായ ഓർമ്മയും കൂട്ടായ പഠനശേഷിയും വികസിക്കും.
സംരംഭക സംഘടനയ്ക്കുള്ളിലും ഇതേ തത്വം ബാധകമാണ്. പ്രശ്നങ്ങളെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തേക്കാൾ പ്രശ്നങ്ങളെ തുറന്നുപറയാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനമാണ് ദീർഘകാലത്തിൽ ശക്തമായത്. ജീവനക്കാർക്ക് മേലധികാരികളെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയണം. ഉപഭോക്താക്കളുടെ വിമർശനം സ്വീകരിക്കണം. പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യണം. പുതിയ ആശയങ്ങൾ താഴെത്തട്ടിൽ നിന്ന് മുകളിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കണം. ഇതെല്ലാം സ്ഥാപനത്തിലെ വിഘടനശക്തിയെ നാശശക്തിയാക്കാതെ പഠനശക്തിയാക്കുന്നു.
ഇവിടെ ഒരു പുതിയ നേതൃത്വരൂപം ആവശ്യമാണ്. എല്ലാം അറിയുന്ന ഏകാധിപത്യനേതാവിനേക്കാൾ, ശരിയായ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ കഴിയുന്ന പഠനപരമായ നേതാവാണ് സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനയിൽ കൂടുതൽ ഫലപ്രദം. നേതാവിന്റെ ജോലി എല്ലാ ഉത്തരങ്ങളും സ്വന്തമായി നൽകുന്നതിൽ നിന്ന് മാറി സംഘടനയ്ക്ക് ശരിയായ ഉത്തരങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ കഴിയുന്ന അന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലേക്കാണ് മാറുന്നത്. അറിവ് ഒരൊറ്റ കേന്ദ്രത്തിൽ അടിഞ്ഞുകൂടാതെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടണം. അങ്ങനെ സംഘടന വ്യക്തിനിർഭരമായതിൽ നിന്ന് സംവിധാനനിർഭരമായതിലേക്ക് ഉയരുന്നു.
ഒരു സംഘടനയുടെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ കെട്ടിടങ്ങളിലോ യന്ത്രങ്ങളിലോ ബാങ്ക് നിക്ഷേപത്തിലോ മാത്രം ഇല്ല. കൂട്ടായ അറിവ്, പരസ്പരവിശ്വാസം, സൃഷ്ടിപരമായ സംസ്കാരം, പ്രശ്നപരിഹാരശേഷി, തുടർച്ചയായ പഠനം, പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയാണ് അതിന്റെ അദൃശ്യ സമ്പത്ത്. ഇവ പെട്ടെന്ന് വാങ്ങാൻ കഴിയില്ല. ദീർഘകാല സാമൂഹിക ഇടപെടലിലൂടെ മാത്രമേ അവ നിർമ്മിക്കാനാകൂ.
ഇതോടൊപ്പം മനുഷ്യവിഭവത്തിന്റെ അർത്ഥവും മാറുന്നു. ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് ഒരു പ്രത്യേക കഴിവ് പഠിപ്പിക്കുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല. പുതിയ കഴിവുകൾ സ്വയം പഠിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശേഷി വളർത്തണം. സാങ്കേതികവിദ്യ മാറുമ്പോൾ തൊഴിലാളിയും മാറാൻ കഴിയണം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ തൊഴിൽസുരക്ഷ ഒരു പ്രത്യേക ജോലി ജീവിതകാലം മുഴുവൻ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പഠിക്കാനും പുതിയ തൊഴിൽമേഖലകളിലേക്ക് മാറാനും കഴിയുന്ന സാമൂഹികശേഷി ഉറപ്പാക്കുന്നതിലാണ്.
ഇത് സാങ്കേതികപരിവർത്തനത്തിന്റെ ചെലവ് ആരാണ് വഹിക്കേണ്ടത് എന്ന ചോദ്യവും ഉയർത്തുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ നേട്ടം സമൂഹത്തിന്റെ വിശാലമായ വിഭാഗങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കണം. തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നവർക്ക് പുനർപരിശീലനം നൽകണം. പുതിയ കഴിവുകൾ നേടാനുള്ള അവസരം നൽകണം. സാമൂഹികസുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടം കുറച്ച് ഉടമകൾക്ക് മാത്രം ലഭിക്കുകയും അതിന്റെ സാമൂഹിക ചെലവ് തൊഴിലാളികൾക്ക് മാത്രം ചുമത്തുകയും ചെയ്താൽ വൈരുദ്ധ്യം രൂക്ഷമാകും.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനപരമായ പരിധി പ്രകൃതിയാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചാണ് ഉൽപ്പാദനം നടത്തുന്നത്. ഭൂമി, ജലം, ധാതുക്കൾ, ജൈവവിഭവങ്ങൾ, ഊർജം, അന്തരീക്ഷം എന്നിവയെല്ലാം സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയെ അനന്തമായ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ സംഭരണശാലയായി കാണുന്ന സംരംഭകത്വം ദീർഘകാലത്തിൽ സ്വന്തം അടിത്തറയെ തന്നെ നശിപ്പിക്കും. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു; എന്നാൽ പ്രകൃതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ തിരിച്ചും മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു. ഇതാണ് മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം.
ഒരു സംരംഭം എത്ര ഉൽപ്പാദനം നടത്തി എന്നതോടൊപ്പം അതിന് എത്ര പ്രകൃതിവിഭവം ആവശ്യമായി വന്നു, എത്ര മാലിന്യം സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര ഊർജം ഉപയോഗിച്ചു, എത്ര വിഭവം പുനരുപയോഗിച്ചു, പ്രകൃതിയുടെ പുനർജനനശേഷിയെ എത്രത്തോളം മാനിച്ചു എന്നതും വിലയിരുത്തണം. പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരത ഒരു നൈതിക അലങ്കാരം മാത്രമല്ല; സാമ്പത്തിക നിലനിൽപ്പിന്റെ ഭൗതിക നിബന്ധനയാണ്.
ഇതിൽ നിന്ന് ചാക്രിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രാധാന്യം ഉയരുന്നു. പ്രകൃതിയിൽ ഒരു ജീവിയുടെ മാലിന്യം മറ്റൊരു ജീവിയുടെ വിഭവമാകുന്നതുപോലെ വ്യവസായത്തിലും ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉപോൽപ്പന്നം മറ്റൊരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ അസംസ്കൃത വസ്തുവാക്കാൻ കഴിയണം. പുനരുപയോഗം, പുനർസംസ്കരണം, അറ്റകുറ്റപ്പണി, ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ദീർഘായുസ്സ്, മാലിന്യത്തിൽ നിന്ന് മൂല്യമുള്ള വസ്തുക്കളുടെ വീണ്ടെടുപ്പ് എന്നിവ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളാകണം. “ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുക–ഉപയോഗിക്കുക–ഉപേക്ഷിക്കുക” എന്ന നേരിയ മാതൃകയിൽ നിന്ന് “ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുക–ഉപയോഗിക്കുക–വീണ്ടെടുക്കുക–പുനരുപയോഗിക്കുക” എന്ന ചാക്രിക മാതൃകയിലേക്കുള്ള മാറ്റം പ്രകൃതിയുമായുള്ള സാമ്പത്തികബന്ധത്തെ കൂടുതൽ സുസ്ഥിരമാക്കും.
ഊർജവ്യവസ്ഥയും ഇതിന്റെ ഭാഗമാണ്. സൗരോർജം, കാറ്റാടി ഊർജം, ജലവൈദ്യുതി, ജൈവഊർജം, ഊർജസംഭരണ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ തുടങ്ങിയവ ഊർജത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകൃത ഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ചെറിയ തോതിൽ ഊർജം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാനും പ്രാദേശികമായി ഉപയോഗിക്കാനും കഴിയുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ വികസിക്കുമ്പോൾ ഊർജവ്യവസ്ഥ കൂടുതൽ വികേന്ദ്രീകൃതവും പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതുമാകാം. എന്നാൽ കേന്ദ്രീകൃതവും വികേന്ദ്രീകൃതവുമായ സംവിധാനങ്ങൾ പരസ്പരവിരുദ്ധമെന്നതിനേക്കാൾ പരസ്പരപൂരകമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴാണ് വലിയൊരു തുലനം സാധ്യമാകുക.
ആഗോളവൽക്കരണവും സംരംഭകത്വത്തിന് പുതിയ അവസരങ്ങളും പുതിയ അപകടങ്ങളും ഒരേസമയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു ചെറിയ സ്ഥാപനത്തിനും ലോകവിപണിയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയും. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലുള്ള അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉപയോഗിക്കാം. പ്രവാസിസമൂഹങ്ങളുമായും ആഗോള വിതരണശൃംഖലകളുമായും ബന്ധപ്പെടാം. എന്നാൽ അതേ സമയം വൻ ആഗോള സ്ഥാപനങ്ങൾ പ്രാദേശിക ചെറുകിട സംരംഭങ്ങളെ വിപണിയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കാനും കഴിയും. ഒരു പ്രദേശം ആഗോള വിതരണശൃംഖലയോട് അമിതമായി ആശ്രയിച്ചാൽ ആ ശൃംഖലയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ചെറിയ തകരാറുപോലും വലിയ പ്രതിസന്ധിയാകാം.
അതിനാൽ പ്രാദേശിക വേരുകളും ആഗോള ബന്ധങ്ങളും ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്തുന്ന സംരംഭക മാതൃകയാണ് കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളത്. പ്രാദേശിക അറിവും മനുഷ്യവിഭവവും ഉപയോഗിച്ച് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ച് ആഗോള വിപണിയിലെത്തിക്കാം. അതേ സമയം ആഗോള സാങ്കേതികവിദ്യയും അറിവും പ്രാദേശിക ആവശ്യങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമായി മാറ്റാം. ആഗോളവൽക്കരണം പ്രാദേശിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെ ശൂന്യമാക്കുന്ന ശക്തിയാകാതെ പ്രാദേശിക കഴിവുകളെ ആഗോള സാധ്യതകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറണം.
പ്രതിസന്ധികളാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രതിരോധശേഷിയെ പരീക്ഷിക്കുന്നത്. സാമ്പത്തികമാന്ദ്യം, പ്രകൃതിദുരന്തം, മഹാമാരി, യുദ്ധം, വിതരണശൃംഖലയുടെ തകർച്ച, സാങ്കേതികപരിവർത്തനം തുടങ്ങിയവ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിലവിലുള്ള ഏകീകരണങ്ങളെ തകർക്കാം. എന്നാൽ പ്രതിസന്ധി വെറും നാശശക്തിയല്ല. അത് മറഞ്ഞുകിടന്ന ദുർബലതകളെ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുകയും പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾക്ക് അവസരം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രതിസന്ധിയിൽ നിന്ന് പഠിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനം അതിനെ പുതിയ ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനത്തിന്റെ അവസരമാക്കാം.
ഇവിടെ പ്രതിരോധശേഷി എന്നത് പഴയ രൂപത്തെ അതേപടി സംരക്ഷിക്കാനുള്ള കഴിവല്ല. ആവശ്യമായപ്പോൾ പഴയ രൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് യഥാർത്ഥ പ്രതിരോധശേഷി. ഒരു പ്രതിസന്ധിക്ക് ശേഷം പഴയ രീതിയിലേക്ക് മാത്രം മടങ്ങുന്ന സ്ഥാപനം പഴയ ദുർബലതകളും തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരും. എന്നാൽ പ്രതിസന്ധിയിൽ നിന്ന് പഠിച്ച് സംഘടനയുടെ ഘടനയും സാങ്കേതികവിദ്യയും പ്രവർത്തനരീതിയും വിപണനരീതിയും തൊഴിൽസംവിധാനവും മാറ്റുന്ന സ്ഥാപനം ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പുതിയ തുലനത്തിലെത്തും.
ഇതോടെ പരാജയത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. സത്യസന്ധമായി കണക്കുകൂട്ടിയ ഒരു പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെടുന്നത് ഒരു അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനമാണ്. അതിൽ നിന്ന് കാരണം കണ്ടെത്താനും പഠിക്കാനും കഴിയുമെങ്കിൽ ആ പരാജയം ഭാവിയിലെ വിജയത്തിനുള്ള നിക്ഷേപമായി മാറുന്നു. എന്നാൽ അശ്രദ്ധയും വഞ്ചനയും ഉത്തരവാദിത്വമില്ലായ്മയും പരീക്ഷണപരാജയത്തിന്റെ പേരിൽ ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ ആരോഗ്യകരമായ സംരംഭകസംസ്കാരം സത്യസന്ധമായ പരീക്ഷണത്തിലെ പരാജയത്തെ പഠനമായി കാണുകയും അശ്രദ്ധയെ ഉത്തരവാദിത്വത്തിന് വിധേയമാക്കുകയും വേണം.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവിയിൽ കൂട്ടായ ബുദ്ധിക്കും കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കും. സങ്കീർണ്ണമായ പ്രശ്നങ്ങൾ ഒരൊറ്റ ശാസ്ത്രശാഖയ്ക്കുള്ളിൽ പരിഹരിക്കാനാകാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ ഭൗതികശാസ്ത്രം, രസതന്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, കമ്പ്യൂട്ടർശാസ്ത്രം, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, സമൂഹശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ അറിവുകൾ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. വ്യത്യസ്ത അറിവുകൾ തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കും. ഒരു വ്യക്തിയിൽ ഇല്ലാത്ത അറിവ് ഒരു കൂട്ടായ ശൃംഖലയിൽ നിന്ന് ലഭിക്കും. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് ഒറ്റയ്ക്ക് സാധിക്കാത്ത പരിഹാരം നിരവധി സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സഹകരണത്തിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെടാം. അതിനാൽ അറിവുകളെയും മനുഷ്യരെയും സ്ഥാപനങ്ങളെയും ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവ് ഭാവിയിലെ പ്രധാന സംരംഭകശേഷികളിലൊന്നായിരിക്കും.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സാമൂഹികവിശ്വാസവും ഒരു പ്രധാന സാമ്പത്തിക വിഭവമായി മാറുന്നു. മനുഷ്യർ പരസ്പരം വിശ്വസിക്കുമ്പോൾ ഇടപാടുകളുടെ ചെലവ് കുറയുന്നു, വിവരങ്ങൾ വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു, സഹകരണം എളുപ്പമാകുന്നു, ദീർഘകാലബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അന്ധമായ വിശ്വാസം അപകടകരമാണ്. അതിനാൽ വിശ്വാസത്തോടൊപ്പം പരിശോധനയും ഉത്തരവാദിത്വവും വേണം. വിശ്വാസം സാമൂഹിക ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വിമർശനപരമായ പരിശോധന വിഘടനശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ഇവ രണ്ടും ചേർന്നാണ് ആരോഗ്യകരമായ സാമ്പത്തികബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നത്.
ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് പരസ്പരം പഠിക്കുകയും മത്സരിക്കുകയും സഹകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സാമ്പത്തിക പരിസ്ഥിതിയുടെ ഭാഗമാണ്. സംരംഭങ്ങൾ പരസ്പരം അറിവ് കൈമാറുന്നു. ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ വ്യവസായവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. തൊഴിലാളികൾ പുതിയ കഴിവുകൾ നേടുന്നു. ഉപഭോക്താക്കൾ പ്രതികരണം നൽകുന്നു. സർക്കാർ നയങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കുകയും തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. പരാജയപ്പെട്ട സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്ന് മറ്റുള്ളവർ പഠിക്കുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പഴയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ മുഴുവൻ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ തന്നെ ഒരു പഠിക്കുന്ന സംവിധാനമായി മാറുന്നു.
ഈ പഠനശേഷിയാണ് ഒരു സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ യഥാർത്ഥ പ്രതിരോധശേഷി. വലിയ വിഭവശേഖരമുള്ളതുകൊണ്ട് മാത്രം ഒരു സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ശക്തമാകുന്നില്ല. മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിച്ച് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി. അതുകൊണ്ട് സാമ്പത്തിക പുരോഗതിയുടെ ഉയർന്ന രൂപം ഒരു നിശ്ചിത ഘടനയെ ശാശ്വതമായി സംരക്ഷിക്കുന്നതല്ല; പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ്.
ഇതിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള തത്വം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. സ്ഥിരത മാറ്റത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; മാറ്റത്തിന് ആവശ്യമായ അടിത്തറയാണ്. മാറ്റം സ്ഥിരതയുടെ നിഷേധമല്ല; സ്ഥിരതയെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ പുനർനിർമിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. വിഘടനം നാശം മാത്രമല്ല; പുതിയ ഏകീകരണത്തിനുള്ള സാധ്യതയാണ്. ഏകീകരണം ജഡത മാത്രമല്ല; പുതിയ മാറ്റങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള ഘടനയാണ്. സംരംഭകത്വം ഈ പരസ്പരവിരുദ്ധ ശക്തികളെ സൃഷ്ടിപരമായി ഏകീകരിക്കുന്ന മനുഷ്യപ്രവർത്തനമാണ്.
അതിനാൽ ഒരു യഥാർത്ഥ സംരംഭകസ്ഥാപനം സ്വന്തം നിലവിലെ വിജയത്തിൽ സംതൃപ്തരാകുന്ന സ്ഥാപനമല്ല. സ്വന്തം വിജയത്തിന്റെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിയുന്ന സ്ഥാപനമാണ്. “നമ്മുടെ ഇപ്പോഴത്തെ ബിസിനസ് മാതൃക എന്തുകൊണ്ട് പരാജയപ്പെടാം?”, “നമ്മുടെ ഉപഭോക്താക്കളുടെ ആവശ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ മാറാം?”, “പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ നമ്മെ എങ്ങനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാം?”, “നമ്മുടെ പ്രവർത്തനരീതി പ്രകൃതിക്ക് എത്രകാലം സഹിക്കാനാകും?”, “നമ്മുടെ തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവുകൾ ഭാവിക്ക് മതിയാകുമോ?”, “നമ്മുടെ വിപണി അധികമായി കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ നിരന്തരം ചോദിക്കുന്ന സ്ഥാപനമാണ് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കാൻ കഴിയുന്നത്.
ഇത്തരം സ്വയംവിമർശനമാണ് സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആന്തരിക വിഘടനശക്തി. പുറത്തുനിന്നുള്ള മത്സരം വരുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ സ്വന്തം ദുർബലതകൾ കണ്ടെത്താൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനം കൂടുതൽ ശക്തമാണ്. സ്വന്തം ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ മികച്ച പകരക്കാരനെ തന്നെ വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനം കൂടുതൽ ദീർഘകാലികമാണ്. സ്വന്തം പഴയ വിജയരീതികളെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന സംഘടനയാണ് ഭാവിയിലേക്ക് കൂടുതൽ തുറന്നിരിക്കുന്നത്.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം “വളരുക” എന്നതിൽ നിന്ന് “ഉയർന്ന ഗുണത്തിൽ വളരുക” എന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു. കൂടുതൽ വരുമാനം മാത്രം വളർച്ചയല്ല. കൂടുതൽ മനുഷ്യവിദഗ്ധത, കൂടുതൽ അറിവ്, കൂടുതൽ സാമൂഹികമൂല്യം, കൂടുതൽ വിഭവകാര്യക്ഷമത, കൂടുതൽ പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരത, കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷി, കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരത, കൂടുതൽ സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം എന്നിവയും വളർച്ചയുടെ അളവുകളാണ്.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മൂല്യനിർണ്ണയം സാമ്പത്തികലാഭത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. ഒരു സംരംഭം എത്ര പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര മനുഷ്യശേഷി വികസിപ്പിച്ചു, എത്ര സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിച്ചു, പ്രകൃതിയിൽ എത്ര കുറഞ്ഞ ആഘാതം സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര പുതിയ സംരംഭങ്ങൾക്ക് വഴി തുറന്നു, എത്ര പുതിയ തൊഴിൽരീതികൾ സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര പ്രതിസന്ധികളെ അതിജീവിച്ച് സ്വയം പുതുക്കി എന്നതും അതിന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ഒരു ചെറിയ സംരംഭത്തിനും വലിയ ചരിത്രപ്രാധാന്യം ഉണ്ടായേക്കാം. വലിയ വിപണിമൂല്യമില്ലെങ്കിലും അത് ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം, ഒരു പ്രാദേശിക പ്രശ്നത്തിന് പരിഹാരം കണ്ടെത്തിയേക്കാം, പുതിയ തൊഴിൽരീതി വികസിപ്പിച്ചേക്കാം, മറ്റുള്ളവർക്ക് അനുകരിക്കാവുന്ന മാതൃക സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. അതുപോലെ ഒരു വലിയ സ്ഥാപനം വൻ സാമ്പത്തിക മൂല്യം സൃഷ്ടിച്ചാലും പ്രകൃതിനാശവും തൊഴിലാളിചൂഷണവും വിപണി ഏകാധിപത്യവും സാമൂഹിക അസമത്വവും വർധിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം ചോദ്യം ചെയ്യേണ്ടിവരും.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന് ഒരു പുതിയ മൂല്യദർശനം ആവശ്യമാണ്. “എത്ര വളർന്നു?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എന്തായി വളർന്നു?”, “ആർക്കുവേണ്ടി വളർന്നു?”, “എന്തിന്റെ ചെലവിലാണ് വളർന്നത്?”, “എന്ത് പുതിയ സാധ്യതയാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്?”, “ഈ വളർച്ച എത്രകാലം നിലനിൽക്കും?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ചോദിക്കണം. സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും മനുഷ്യവികസനവും പരസ്പരം വേർപെട്ടാൽ വികസനം അപൂർണ്ണമാകും.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപ്രക്രിയയായി കാണാം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു; അവയെ അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉപയോഗിച്ച് പുതിയ രൂപത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു; ആ ഉൽപ്പാദനം സമൂഹത്തിന്റെ ജീവിതരീതിയെ മാറ്റുന്നു; പുതിയ ജീവിതരീതികൾ പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്കും പുതിയ സംരംഭങ്ങൾക്കും വഴിയൊരുക്കുന്നു; അവ വീണ്ടും നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഈ നിരന്തര പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ജീവൻ.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വം യഥാർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ സാമൂഹിക രൂപമാണ്. ഒരു സംരംഭകൻ ഒരു ഉൽപ്പന്നം മാത്രം നിർമ്മിക്കുന്നില്ല; സാധ്യതയെ യാഥാർഥ്യമാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഒരു സംരംഭം ഒരു കമ്പനി മാത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; പുതിയ ബന്ധങ്ങളും പുതിയ അറിവുകളും പുതിയ തൊഴിൽരീതികളും പുതിയ വിപണികളും പുതിയ സാമൂഹികസാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ പുതിയ സൃഷ്ടിയും വീണ്ടും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ പരമമായ വിജയം അതിന്റെ സ്വന്തം രൂപത്തെ ശാശ്വതമാക്കുന്നതിലല്ല; അതിൽ നിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകൾ ജനിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ആശയം. സ്ഥിരതയെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് മാറ്റത്തെ സ്വീകരിക്കുക; മാറ്റത്തെ സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ ഗുണം സൃഷ്ടിക്കുക; പുതിയ ഗുണത്തെ സാമൂഹികമൂല്യമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുക; സാമൂഹികമൂല്യത്തെ മനുഷ്യവികസനമായി ഉയർത്തുക; മനുഷ്യവികസനത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ സൃഷ്ടിശേഷി ജനിപ്പിക്കുക. ഈ ചലനം അവസാനിക്കുന്നില്ല. ഒരു പരിഹാരം പുതിയൊരു വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം പുതിയൊരു സാധ്യത തുറക്കുന്നു; പുതിയ സാധ്യത പുതിയൊരു സൃഷ്ടിക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം ഒരു അവസാനലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്ന പ്രവർത്തനം അല്ല; നിരന്തരം സ്വയം പുനർനിർവചിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപ്രക്രിയയാണ്.
അവസാനം, ഒരു യഥാർത്ഥ സംരംഭകന്റെ വിജയം അവൻ എത്ര സമ്പത്ത് സമ്പാദിച്ചു എന്നതിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. അവൻ എത്ര പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറന്നു, എത്ര മനുഷ്യരുടെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഉണർത്തി, എത്ര പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര സാമൂഹികമൂല്യം നിർമ്മിച്ചു, പ്രകൃതിയുമായി എത്ര സുസ്ഥിരമായ ബന്ധം സ്ഥാപിച്ചു, തന്റെ സ്ഥാപനത്തെ എത്രത്തോളം സ്വയംപഠിക്കുന്നതും സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്നതുമായ സംവിധാനമാക്കി മാറ്റി എന്നതിലാണ് അതിന്റെ ഉയർന്ന അർത്ഥം.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സംരംഭകൻ വെറും ഉടമയല്ല; സാധ്യതകളുടെ സൃഷ്ടാവാണ്. സംരംഭം വെറും ലാഭമുണ്ടാക്കുന്ന സ്ഥാപനം അല്ല; സാമൂഹിക പരീക്ഷണശാലയാണ്. തൊഴിൽ വെറും ചെലവല്ല; മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയാണ്. മൂലധനം വെറും സമ്പാദ്യമല്ല; ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ ചലിപ്പിക്കുന്ന വിഭവമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ വെറും ഉപകരണമല്ല; സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. വിപണി വെറും വിൽപ്പനസ്ഥലം അല്ല; സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളുടെ പ്രതികരണവ്യവസ്ഥയാണ്. ലാഭം വെറും വ്യക്തിഗത സമ്പാദ്യത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമല്ല; ശരിയായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ പുനർനിക്ഷേപിക്കാവുന്ന മിച്ചമാണ്. വളർച്ച വെറും അളവിന്റെ വർധനയല്ല; പുതിയ ഗുണത്തിന്റെ ഉദ്ഭവമാണ്. പുരോഗതി വെറും സമ്പത്തിന്റെ വർധനയല്ല; മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ വിമോചനമാണ്.
ഇവിടെയാണ് സംരംഭകത്വം വ്യക്തിഗത വിജയകഥയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമകഥയിലേക്ക് ഉയരുന്നത്. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഓരോ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തിയും സമൂഹത്തിന്റെ ഘടനയെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ സമൂഹം വീണ്ടും പുതിയ ആവശ്യങ്ങളും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ സംരംഭക സാധ്യതകൾ ജനിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം ചരിത്രത്തിന്റെ പുറത്തുള്ള ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനം അല്ല. ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനത്തിൽ സജീവമായി പങ്കെടുക്കുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിശക്തിയാണ്.
ഈ നിലയിലാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥം പൂർണ്ണമാകുന്നത്: മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാക്കി, ഉൽപ്പാദനശക്തിയെ സാമൂഹികമൂല്യമാക്കി, സാമൂഹികമൂല്യത്തെ മനുഷ്യവികസനമാക്കി, മനുഷ്യവികസനത്തെ വീണ്ടും ഉയർന്ന സൃഷ്ടിശേഷിയാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന നിരന്തര ചലനമാണ് സംരംഭകത്വം.
അതിനാൽ ഒരു യഥാർത്ഥ സംരംഭത്തിന്റെ അന്തിമ വിജയം അതിന്റെ ശാശ്വതതയിലല്ല. അത് അവസാനിച്ചാലും അതിൽ നിന്ന് എത്ര പുതിയ സാധ്യതകൾ ജനിക്കുന്നു എന്നതിലാണ്. കാരണം സൃഷ്ടിയുടെ പരമമായ തെളിവ് അത് എന്നും അതേ രൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നതല്ല; സ്വന്തം അതിരുകളെ മറികടന്ന് പുതിയ സൃഷ്ടികൾക്ക് ജന്മം നൽകാനുള്ള കഴിവാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം ഇവിടെനിന്ന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു ചോദ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു: സംരംഭകത്വം ആരുടെ കൈകളിലാണ്, ആരുടെ വിഭവങ്ങളിലാണ്, ആരുടെ അറിവിലാണ്, ആരുടെ അധ്വാനത്തിലാണ്, അതിന്റെ ഫലം ആരിലേക്കാണ് ഒഴുകുന്നത്? സംരംഭകത്വത്തെ വ്യക്തിയുടെ ധൈര്യത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിപരതയുടെയും കഥയായി മാത്രം കാണുമ്പോൾ ഈ ചോദ്യങ്ങൾ പലപ്പോഴും മറഞ്ഞുപോകുന്നു. എന്നാൽ സംരംഭം ഒരു സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥയായതിനാൽ അതിന്റെ ഉടമസ്ഥത, നിയന്ത്രണം, തീരുമാനമെടുക്കൽ, മിച്ചത്തിന്റെ വിതരണം എന്നിവയും അതിന്റെ സ്വഭാവത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സംരംഭത്തിന്റെ ഭൗതിക ഘടനയും അതിനുള്ളിലെ മനുഷ്യബന്ധങ്ങളും വേർതിരിക്കാനാവാത്ത വിധം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. യന്ത്രങ്ങൾ, കെട്ടിടങ്ങൾ, ധനം, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഭൗതിക ഏകീകരണശക്തികളാണെങ്കിൽ, തൊഴിലാളികളുടെ അറിവ്, കഴിവ്, സഹകരണം, സൃഷ്ടിപരത എന്നിവ അതിനെ സജീവമായ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാക്കി മാറ്റുന്ന ചലനശക്തികളാണ്.
ഇവിടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പ്രധാനമാകുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥൻ ഒരാളായിരിക്കാം; എന്നാൽ ആ സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രവർത്തനം നൂറുകണക്കിന് അല്ലെങ്കിൽ ആയിരക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ അധ്വാനത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കാം. ഉടമസ്ഥത സ്വകാര്യമായിരിക്കുമ്പോഴും ഉൽപ്പാദനം സാമൂഹികമായിരിക്കുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യം ആധുനിക സംരംഭകത്വത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു. സംരംഭകന്റെ വ്യക്തിഗത സൃഷ്ടിപരമായ സംഭാവന നിഷേധിക്കാതെ തന്നെ, ആ സംഭാവന ഒരു വലിയ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശൃംഖലയിൽ മാത്രമേ യാഥാർഥ്യമാകുന്നുള്ളൂ എന്ന വസ്തുത അംഗീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതിനാൽ സംരംഭത്തിന്റെ വിജയം വ്യക്തിയുടെ മാത്രം വിജയമല്ല; അതിൽ പങ്കെടുത്ത അനേകം മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ പ്രകടനമാണ്.
ഇതിൽ നിന്ന് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ധാരണ രൂപപ്പെടുന്നു. സംരംഭകൻ മൂലധനത്തിന്റെ ഉടമ മാത്രമല്ല; വിഭവങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ ഏകീകരിക്കുന്ന സംഘാടകനാണ്. ഒരു നല്ല സംരംഭകൻ പണം, സാങ്കേതികവിദ്യ, മനുഷ്യശേഷി, അറിവ്, വിപണി, സമയം എന്നിവയെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച് മുമ്പില്ലാത്ത ഒരു ഉൽപ്പാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഏകീകരണം ഒരു വ്യക്തിക്ക് മാത്രം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന കാര്യമല്ല. സംഘടനയുടെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ അറിവ് വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കണം. തൊഴിലാളികൾക്ക് തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളിത്തം ലഭിക്കണം. ഗവേഷകരുടെ ആശയങ്ങൾ മാനിക്കണം. ഉപഭോക്താക്കളുടെ പ്രതികരണം സ്വീകരിക്കണം. വിതരണക്കാരുമായും സമൂഹവുമായും ദീർഘകാലബന്ധം സ്ഥാപിക്കണം. അപ്പോൾ സംരംഭകത്വം വ്യക്തികേന്ദ്രിതമായ പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ സൃഷ്ടിപ്രക്രിയയായി ഉയരുന്നു.
ഇവിടെയാണ് സഹകരണസംരംഭങ്ങളുടെ സാധ്യത കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. സഹകരണസംഘത്തിൽ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നവർ തന്നെ ഉടമസ്ഥതയിലും തീരുമാനമെടുക്കലിലും പങ്കാളികളാകുന്നു. ഇതിലൂടെ ഉടമസ്ഥതയും അധ്വാനവും തമ്മിലുള്ള അകലം കുറയ്ക്കാൻ കഴിയും. ഒരു തൊഴിലാളി വെറും വേതനം സ്വീകരിക്കുന്ന വ്യക്തിയല്ലാതെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന പങ്കാളിയായി മാറുന്നു. തീരുമാനമെടുക്കൽ കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരമാകുമ്പോൾ സ്ഥാപനത്തിലെ അറിവിന്റെ പ്രവാഹവും മാറുന്നു. താഴെത്തട്ടിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന തൊഴിലാളിക്ക് ഉൽപ്പാദനത്തിലെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങളെക്കുറിച്ച് മേൽനിലയിലെ മാനേജർക്കില്ലാത്ത അറിവുണ്ടാകാം. ആ അറിവ് തീരുമാനപ്രക്രിയയിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ ബുദ്ധി വർധിക്കുന്നു.
എന്നാൽ സഹകരണസംരംഭം സ്വതവേ വിജയകരമാകുമെന്ന് കരുതാനാവില്ല. അതിനും കാര്യക്ഷമമായ നേതൃത്വം, സാമ്പത്തിക അച്ചടക്കം, വിപണി ബോധം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഗവേഷണം, ഉത്തരവാദിത്വം, തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള വേഗത എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. ജനാധിപത്യം എന്നത് ഉത്തരവാദിത്വമില്ലായ്മയല്ല; കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്വമാണ്. അതിനാൽ സഹകരണസംരംഭത്തിന്റെ വിജയം ഉടമസ്ഥതയുടെ മാറ്റത്തിൽ മാത്രം അല്ല, അതിനോടൊപ്പം പുതിയ സംഘടനാസംസ്കാരം വികസിപ്പിക്കുന്നതിലും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നിലയിൽ ഇത് ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള പുതിയ തുലനമാണ്: കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥത ഏകീകരണം നൽകുന്നു; വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ വിഘടനശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ജനാധിപത്യപരമായ തീരുമാനപ്രക്രിയ ഇവയെ പുതിയ ഏകീകരണത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു.
സാമൂഹിക സംരംഭകത്വം ഈ ചിന്തയെ മറ്റൊരു തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഇവിടെ സംരംഭത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം സാമ്പത്തിക ലാഭത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ദാരിദ്ര്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, പരിസ്ഥിതി, ഭവനം, വൈകല്യം, പ്രാദേശിക വികസനം, ജലസംരക്ഷണം, മാലിന്യസംസ്കരണം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങളെ സാമ്പത്തികമായി നിലനിൽക്കുന്ന രീതിയിൽ പരിഹരിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ലാഭം നിരസിക്കപ്പെടുന്നില്ല; എന്നാൽ ലാഭം അവസാന ലക്ഷ്യമായി കാണാതെ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യത്തെ നിലനിർത്താനുള്ള ഉപാധിയായി കാണുന്നു. ഇതിലൂടെ ലാഭവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത വൈരുദ്ധ്യത്തെ പുതിയ തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാം.
ഇത്തരത്തിലുള്ള സംരംഭങ്ങൾക്കു മുന്നിലുള്ള പ്രധാന വെല്ലുവിളി സാമൂഹിക ലക്ഷ്യവും സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമതയും തമ്മിൽ തുലനം കണ്ടെത്തുന്നതാണ്. സാമൂഹിക ലക്ഷ്യം മാത്രം മുൻനിർത്തിയാൽ സാമ്പത്തിക നിലനിൽപ്പ് ദുർബലപ്പെടാം. ലാഭം മാത്രം മുൻനിർത്തിയാൽ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യം പിന്നിലാകാം. അതിനാൽ രണ്ടിനെയും പരസ്പരം നിഷേധിക്കുന്ന ശക്തികളായി കാണാതെ പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും പൂരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തികളായി കാണണം. സാമ്പത്തികമായി നിലനിൽക്കുന്ന സാമൂഹികമൂല്യമാണ് ദീർഘകാല സാമൂഹിക സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിത്തറ.
പൊതുമേഖലാ സംരംഭങ്ങൾക്കും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. പൊതുമേഖലയുടെ ലക്ഷ്യം സ്വകാര്യലാഭമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുക എന്നതാണ്. അടിസ്ഥാന സൗകര്യം, ഊർജം, ഗതാഗതം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഗവേഷണം, ജലം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വിപണിക്ക് മാത്രം നൽകാൻ കഴിയാത്ത ദീർഘകാല നിക്ഷേപങ്ങൾ പൊതുമേഖലയ്ക്ക് ഏറ്റെടുക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ പൊതുമേഖല കാര്യക്ഷമതയിൽ നിന്ന് മോചിതമായ മേഖലയാകരുത്. ഉത്തരവാദിത്വമില്ലാത്ത ഭരണവും രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലും സാങ്കേതിക പിന്നാക്കാവസ്ഥയും വിഭവനഷ്ടവും ഉണ്ടെങ്കിൽ പൊതുസമ്പത്ത് തന്നെ ദുർബലപ്പെടും. അതിനാൽ പൊതുമേഖലയിലും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ തുലനം ആവശ്യമാണ്: സാമൂഹിക ലക്ഷ്യവും സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമതയും ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്തണം.
ഇവിടെ വിപണിയെയും ഭരണകൂടത്തെയും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ സമ്പൂർണ്ണ ശക്തികളായി കാണുന്ന സമീപനം പര്യാപ്തമല്ല. വിപണി ആവശ്യങ്ങൾ കണ്ടെത്താനും വിഭവങ്ങളെ വേഗത്തിൽ പുനർവിന്യസിക്കാനും നവീകരണത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനും കഴിവുള്ള ഒരു സംവിധാനമാണ്. എന്നാൽ വിപണിക്ക് സാമൂഹികനീതി, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം, പൊതുആരോഗ്യം, ദീർഘകാല അടിസ്ഥാനഗവേഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളുടെ മുഴുവൻ ആവശ്യങ്ങളും സ്വതന്ത്രമായി പരിഹരിക്കാനാകില്ല. ഭരണകൂടത്തിന് ദീർഘകാല സാമൂഹികലക്ഷ്യങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കാനും പൊതുവിഭവങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കാനും കഴിയും; എന്നാൽ അതിരുകടന്ന കേന്ദ്രീകരണം സംരംഭക പരീക്ഷണങ്ങളെ മന്ദഗതിയിലാക്കാം. അതിനാൽ വിപണി, പൊതുമേഖല, സഹകരണസംഘങ്ങൾ, സാമൂഹികസംരംഭങ്ങൾ, പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പരസ്പരപൂരകമായ ഒരു ബഹുരൂപ സാമ്പത്തികഘടനയാണ് കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യബോധമുള്ളത്.
ഇത്തരം ബഹുരൂപതയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ “സാമൂഹിക അധിസംയോജനം” എന്ന് കാണാം. ഒരേയൊരു ഉടമസ്ഥരൂപം മുഴുവൻ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെയും നിയന്ത്രിക്കണമെന്നില്ല. സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങൾ ചില മേഖലകളിൽ കാര്യക്ഷമമായി പ്രവർത്തിക്കാം; സഹകരണസംഘങ്ങൾ ചില മേഖലകളിൽ കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരമായ പരിഹാരം നൽകാം; പൊതുമേഖല ദീർഘകാല അടിസ്ഥാന മേഖലകളിൽ നിർണായകമാകാം; സാമൂഹികസംരംഭങ്ങൾ പ്രത്യേക സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങളിൽ ഫലപ്രദമാകാം. വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ പരസ്പരം മത്സരിക്കുകയും സഹകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സാമ്പത്തിക പരിസ്ഥിതി കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതാകാം.
ഇത് സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയെ ഒരു ഏകശിലാ ഘടനയായി കാണുന്നതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ സമീപനമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ വ്യത്യസ്ത ഉൽപ്പാദനരീതികൾ ഒരേ സമയത്ത് നിലനിൽക്കാം. ചില മേഖലകളിൽ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത, ചില മേഖലകളിൽ സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, ചില മേഖലകളിൽ പൊതുമേഖല, ചില മേഖലകളിൽ സമൂഹാധിഷ്ഠിത ഉൽപ്പാദനം എന്നിവ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാം. അവ തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലാണ് യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തിക ചലനം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സാമ്പത്തികപരിവർത്തനം എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരു രൂപത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കി മറ്റൊരു രൂപം സ്ഥാപിക്കുന്നതായിരിക്കണമെന്നില്ല; പലപ്പോഴും പഴയതും പുതിയതുമായ രൂപങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ദീർഘകാല സഹവർത്തിത്വത്തിൽ നിന്നാണ് പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക വശം പ്രാദേശിക സമൂഹത്തിന്റെ ശക്തിവൽക്കരണമാണ്. ഒരു പ്രദേശത്ത് ലഭ്യമായ വിഭവങ്ങൾ, മനുഷ്യവിദഗ്ധത, പാരമ്പര്യജ്ഞാനം, പ്രകൃതിസമ്പത്ത്, സംസ്കാരം, പ്രാദേശിക ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി സംരംഭങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തികവളർച്ച കൂടുതൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതാകാം. പ്രാദേശികമായി ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ച് പ്രാദേശികമായി ഉപയോഗിക്കുകയും അധിക ഉൽപ്പാദനം പുറംവിപണിയിലേക്ക് എത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മാതൃകകൾ പ്രാദേശിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രതിരോധശേഷി വർധിപ്പിക്കും.
ഇവിടെ കേരളം പോലുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് വലിയ സാധ്യതയുണ്ട്. ഉയർന്ന സാക്ഷരത, ആരോഗ്യശേഷി, പ്രവാസിബന്ധങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കാനുള്ള കഴിവ്, സഹകരണസംഘങ്ങളുടെ പാരമ്പര്യം, പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണസ്ഥാപനങ്ങൾ, ശക്തമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയെ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ വ്യത്യസ്തമായ സംരംഭക മാതൃക സൃഷ്ടിക്കാനാകും. എന്നാൽ അതിന് ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പരിമിതികളെയും പ്രകൃതിസമ്പത്തിന്റെ പരിമിതികളെയും കണക്കിലെടുക്കുന്ന ഉയർന്ന മൂല്യമുള്ള ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് നീങ്ങേണ്ടതുണ്ട്. വൻതോതിലുള്ള വിഭവചൂഷണ വ്യവസായങ്ങളെ അനുകരിക്കുന്നതിനേക്കാൾ അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, ആരോഗ്യസേവനം, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, വിദ്യാഭ്യാസം, ഡിജിറ്റൽ സേവനം, പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ ഉൽപ്പാദനം, ഉയർന്ന മൂല്യമുള്ള കാർഷിക-ഭക്ഷ്യസംസ്കരണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ പ്രാദേശിക കഴിവുകളെ ആഗോള വിപണിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം.
എന്നാൽ ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ സംരംഭക സാധ്യത അതിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസനിലവാരത്തിൽ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരം, നിയമപരമായ ലാളിത്യം, ധനസഹായത്തിന്റെ ലഭ്യത, ഗവേഷണശേഷി, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, ഇന്റർനെറ്റ് പ്രവേശനം, ഗതാഗതം, സാമൂഹികവിശ്വാസം, ഭരണകൂടത്തിന്റെ പ്രതികരണശേഷി എന്നിവയും നിർണായകമാണ്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ വളർത്തുക എന്നത് സംരംഭകരെ മാത്രം പരിശീലിപ്പിക്കുന്നതല്ല; സംരംഭകത്വത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഒരു സാമൂഹിക പരിസ്ഥിതി നിർമ്മിക്കുകയാണ്.
ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റം ആവശ്യമാണ്. നിലവിലെ വിദ്യാഭ്യാസം പലപ്പോഴും അറിവ് ഓർമ്മിക്കുന്നതിലും പരീക്ഷ വിജയിക്കുന്നതിലും കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ സംരംഭക സമൂഹത്തിന് പ്രശ്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും ചോദ്യം ചെയ്യാനും പരീക്ഷിക്കാനും പരാജയപ്പെടാനും വീണ്ടും ശ്രമിക്കാനും കഴിയുന്ന മനുഷ്യരാണ് ആവശ്യം. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം “ശരിയായ ഉത്തരങ്ങൾ അറിയുക” എന്നതിൽ നിന്ന് “ശരിയായ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ പഠിക്കുക” എന്നതിലേക്ക് മാറണം. ശാസ്ത്രീയചിന്ത, വിമർശനാത്മകചിന്ത, സൃഷ്ടിപരത, സഹകരണം, ആശയവിനിമയം, പ്രശ്നപരിഹാരം, ഡിജിറ്റൽ കഴിവ്, സാമ്പത്തികബോധം എന്നിവ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് വരണം.
ഇത്തരം വിദ്യാഭ്യാസം സംരംഭകരെ മാത്രമല്ല സൃഷ്ടിക്കുക; സ്വയംപഠിക്കുന്ന ഒരു സമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിക്കും. ഓരോ വ്യക്തിയും ഒരു സാധ്യതയുള്ള പ്രശ്നപരിഹാരകനായി മാറുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉയരും. ഒരു കുട്ടിയുടെ ചെറിയ കൗതുകം ഭാവിയിലെ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടുപിടിത്തമായി മാറാം. ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ പ്രവർത്തനപരിചയം പുതിയ യന്ത്രത്തിന്റെ രൂപകൽപ്പനയ്ക്ക് പ്രചോദനമാകാം. ഒരു കർഷകന്റെ പ്രാദേശിക അറിവ് പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി ചേർന്ന് പുതിയ കാർഷികരീതി സൃഷ്ടിക്കാം. അറിവിന്റെ ഈ താഴെത്തട്ടിലുള്ള ഒഴുക്കുകളാണ് പലപ്പോഴും വലിയ മാറ്റങ്ങളുടെ വിത്തുകൾ.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വം ഒരു പ്രത്യേക വർഗത്തിന്റെ പ്രത്യേക കഴിവല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. മനുഷ്യന്റെ പ്രശ്നപരിഹാരശേഷി സ്വാഭാവികമായി സംരംഭകമാണ്. മനുഷ്യൻ പരിസ്ഥിതിയിലെ പ്രശ്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഉപകരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു; തീ നിയന്ത്രിച്ചു; കൃഷി വികസിപ്പിച്ചു; വാസസ്ഥലങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചു; ഗതാഗതം സൃഷ്ടിച്ചു; ഭാഷയും എഴുത്തും വികസിപ്പിച്ചു; ശാസ്ത്രം നിർമ്മിച്ചു. മനുഷ്യചരിത്രം തന്നെ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംരംഭകശേഷിയുടെ ദീർഘചരിത്രമാണ്. ആധുനിക സംരംഭകൻ ആ ദീർഘചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക സാമ്പത്തിക രൂപം മാത്രമാണ്.
ഇതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ വിപണിയുമായി മാത്രം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത് അതിന്റെ പരിധി ചുരുക്കുന്നു. കുടുംബം, സമൂഹം, ശാസ്ത്രം, കല, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലും സംരംഭകമായ ചിന്ത ആവശ്യമാണ്. ഒരു സാമൂഹികപ്രശ്നത്തിന് പുതിയ പരിഹാരം കണ്ടെത്തുന്ന അധ്യാപകനും, ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ ജലപ്രശ്നത്തിന് പുതിയ സംവിധാനം വികസിപ്പിക്കുന്ന യുവാവും, രോഗികളുടെ പരിചരണത്തിന് പുതിയ സേവനരീതി സൃഷ്ടിക്കുന്ന ആരോഗ്യപ്രവർത്തകനും, കർഷകരുടെ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് പുതിയ വിപണി സൃഷ്ടിക്കുന്ന സഹകരണസംഘവും വിപുലമായ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭക പ്രവർത്തനമാണ് നടത്തുന്നത്.
ഈ വിശാലമായ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭകത്വം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യൻ നിലവിലുള്ള സാഹചര്യത്തെ വെറും സ്വീകരിക്കുന്ന ജീവിയല്ല; അതിനെ മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന ജീവിയാണ്. ഒരു സാഹചര്യം മാറ്റാനുള്ള കഴിവാണ് മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രത്യേകത. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, നിലവിലുള്ള ഏകീകരണത്തിനുള്ളിൽ പുതിയ വിഘടനശക്തിയെ കണ്ടെത്തുകയും അതിനെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പുതിയ ഏകീകരണമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവ്.
അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ ഏറ്റവും വലിയ മൂലധനം പണം മാത്രമല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവാണ്. മറ്റുള്ളവർ പ്രശ്നമായി കാണുന്നതിൽ അവസരം കണ്ടെത്തുക എന്നത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന സ്വഭാവമാണ്. എന്നാൽ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളും അവസരങ്ങളല്ല. ചില പ്രശ്നങ്ങൾ സാമൂഹികമായി പരിഹരിക്കേണ്ട അനീതികളാണ്. അവയെ വെറും വിപണി അവസരങ്ങളാക്കി മാറ്റുമ്പോൾ മനുഷ്യവേദന തന്നെ വാണിജ്യവൽക്കരിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ സംരംഭക ബുദ്ധിക്ക് സാമൂഹിക നൈതികബോധവും ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെയാണ് ലാഭവും മൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാകുന്നത്. വിപണിയിൽ ലാഭകരമായതെല്ലാം സാമൂഹികമായി മൂല്യമുള്ളതാവണമെന്നില്ല. അതുപോലെ വിപണിയിൽ ഉടൻ ലാഭകരമല്ലാത്തതെല്ലാം സാമൂഹികമായി മൂല്യമില്ലാത്തതുമല്ല. അടിസ്ഥാനശാസ്ത്ര ഗവേഷണം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, പൊതുആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം തുടങ്ങിയ മേഖലകൾക്ക് അതിന്റെ മുഴുവൻ സാമൂഹികമൂല്യം ഉടൻ വിപണി വിലയിൽ പ്രതിഫലിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ വിപണിമൂല്യവും സാമൂഹികമൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സംരംഭക നൈതികത ആവശ്യമാണ്.
ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതി വിപണിയിൽ വിൽക്കപ്പെടുന്ന വസ്തുക്കളുടെ എണ്ണത്തിൽ മാത്രം അളക്കാൻ കഴിയില്ല. വിപണിക്ക് പുറത്തുള്ള പരിചരണപ്രവർത്തനം, കുടുംബാധ്വാനം, സ്വമേധയാ ചെയ്യുന്ന സാമൂഹികപ്രവർത്തനം, പ്രകൃതിയുടെ സൗജന്യ സേവനങ്ങൾ, പൊതുജ്ഞാനം, സാമൂഹികവിശ്വാസം എന്നിവയും സാമ്പത്തികജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അടിത്തറയാണ്. ഇവയുടെ മൂല്യം അദൃശ്യമായതിനാൽ അവ മൂല്യമില്ലാത്തവയാകുന്നില്ല. മറിച്ച്, വിപണി പ്രവർത്തിക്കാൻ പോലും ഈ അദൃശ്യ വിഭവങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്.
ഇതുകൊണ്ടാണ് സംരംഭകത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭാവിയിലെ ചർച്ചയിൽ “മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കൽ” എന്ന ആശയം പുനർനിർവചിക്കേണ്ടത്. ഒരു സംരംഭം ഒരു വസ്തു വിറ്റ് പണം സമ്പാദിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രം മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ സമയം ലാഭിക്കുകയോ, ആരോഗ്യത്തെ മെച്ചപ്പെടുത്തുകയോ, അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വർധിപ്പിക്കുകയോ, വിഭവോപയോഗം കുറയ്ക്കുകയോ, മലിനീകരണം കുറയ്ക്കുകയോ, ഒരു സമൂഹത്തെ കൂടുതൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്താലും അത് മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക മൂല്യം ഈ വിശാലമായ സാമൂഹികമൂല്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രമാണ്.
ഈ സമീപനം സംരംഭകത്വത്തെ കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതാക്കുന്നു. ഒരു സംരംഭകൻ സ്വന്തം സ്ഥാപനത്തിന്റെ വരുമാനവും ചെലവും മാത്രം നോക്കാതെ അതിന്റെ സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ പാദമുദ്രയും നിരീക്ഷിക്കണം. എത്ര തൊഴിലവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതോടൊപ്പം തൊഴിൽ എത്ര മാന്യവും സുരക്ഷിതവുമാണ് എന്നും ചോദിക്കണം. എത്ര ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വിറ്റു എന്നതോടൊപ്പം അവയുടെ ജീവിതചക്രം എന്താണ് എന്നും പരിശോധിക്കണം. എത്ര ലാഭം നേടി എന്നതോടൊപ്പം ആ ലാഭത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ഗവേഷണത്തിലേക്കും മനുഷ്യവിഭവവികസനത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിലേക്കും പ്രകൃതിസംരക്ഷണത്തിലേക്കും തിരിച്ചുനിക്ഷേപിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നും പരിശോധിക്കണം.
ഇത്തരമൊരു സമീപനത്തിലാണ് സംരംഭകത്വം സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹികശക്തിയായി മാറുന്നത്. ഒരു സ്ഥാപനം സ്വന്തം ലാഭത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ഗവേഷണത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു; ഗവേഷണം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു; വർധിച്ച ഉൽപ്പാദനക്ഷമത പുതിയ വിപണി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ വിപണി കൂടുതൽ വിഭവങ്ങൾ നൽകുന്നു; ആ വിഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ഗവേഷണം നടത്തുന്നു. ഇതൊരു സൃഷ്ടിപരമായ പുനർചക്രമാണ്. എന്നാൽ അതേ ചക്രം സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വമില്ലാതെ പ്രവർത്തിച്ചാൽ സമ്പത്ത് കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും പ്രകൃതിനാശം വർധിക്കുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ ചക്രത്തിന്റെ ദിശയും സാമൂഹികനിയന്ത്രണവും നിർണായകമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം അതിനാൽ സ്വയംപഠിക്കുന്നതും സ്വയംതിരുത്തുന്നതും സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്നതുമായ സംരംഭകസംവിധാനം ആയിരിക്കും. ഇത്തരം ഒരു സ്ഥാപനം പുറത്തുനിന്നുള്ള നിർദ്ദേശങ്ങൾ മാത്രം കാത്തിരിക്കില്ല. സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് വിവരം ശേഖരിക്കും, വിവരങ്ങളിൽ നിന്ന് അറിവ് സൃഷ്ടിക്കും, അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തീരുമാനങ്ങൾ മാറ്റും, തീരുമാനങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ വീണ്ടും പരിശോധിക്കും. അങ്ങനെ സംഘടനയിൽ ഒരു സ്ഥിരമായ പഠനചക്രം രൂപപ്പെടും.
ഈ പഠനചക്രമാണ് ഒരു സ്ഥാപനത്തെ യാന്ത്രിക സംഘടനയിൽ നിന്ന് ജീവിക്കുന്ന സംഘടനയാക്കി മാറ്റുന്നത്. യാന്ത്രിക സംഘടനയിൽ നിയമങ്ങൾ ഒരിക്കൽ നിർണ്ണയിച്ചാൽ അവ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. ജീവിക്കുന്ന സംഘടനയിൽ നിയമങ്ങളും രീതികളും സാഹചര്യത്തിനനുസരിച്ച് മാറുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ അർത്ഥം സംഘടനയ്ക്ക് യാതൊരു സ്ഥിരതയും ഇല്ല എന്നല്ല. അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളും ലക്ഷ്യങ്ങളും നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് പ്രവർത്തനരീതികൾ മാറുന്നു. അതാണ് സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ഉയർന്ന തുലനം.
അവസാനം, സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി കൂടുതൽ വലിയ കമ്പനികളിൽ മാത്രം അല്ല; കൂടുതൽ ബുദ്ധിമാനായ, കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരമായ, കൂടുതൽ പരിസ്ഥിതിസൗഹൃദമായ, കൂടുതൽ പഠനശേഷിയുള്ള, കൂടുതൽ സാമൂഹികമായി ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള സ്ഥാപനങ്ങളിലാണ്. വലുപ്പം വളരുന്നത് മാത്രം പുരോഗതിയല്ല. ഒരു സ്ഥാപനം വളരുമ്പോൾ അതിന്റെ തീരുമാനങ്ങൾ കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും പ്രകൃതിയിലേക്കുള്ള സമ്മർദ്ദം വർധിക്കുകയും തൊഴിലാളികളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം കുറയുകയും ചെയ്താൽ അതിന്റെ അളവിലുള്ള വളർച്ച ഗുണപരമായ പുരോഗതിയാകണമെന്നില്ല. മറിച്ച് ചെറിയ വലുപ്പത്തിൽ തന്നെ ഉയർന്ന അറിവും സാമൂഹികമൂല്യവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിന് വലിയ ചരിത്രപ്രാധാന്യം ഉണ്ടായേക്കാം.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ കേന്ദ്രചോദ്യം “എങ്ങനെ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാം?” എന്നതിൽ നിന്ന് “എങ്ങനെ കൂടുതൽ ബുദ്ധിപരമായും സാമൂഹികമായും സുസ്ഥിരമായും ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാം?” എന്നതിലേക്ക് മാറണം. “എങ്ങനെ കൂടുതൽ ലാഭം നേടാം?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന മിച്ചം വീണ്ടും മനുഷ്യശേഷിയിലും അറിവിലും പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും നിക്ഷേപിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യവും ഉയരണം. “എങ്ങനെ വിപണി പിടിച്ചടക്കാം?” എന്നതോടൊപ്പം “എങ്ങനെ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കണം.
ഈ പരിവർത്തനത്തിലാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രശേഷി അടങ്ങിയിരിക്കുന്നത്. അത് നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തിക ഘടനയെ പുനരാവർത്തിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാത്രം തുടരുകയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യത പരിമിതപ്പെടും. എന്നാൽ നിലവിലുള്ള ഘടനയ്ക്കുള്ളിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പുതിയ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശക്തിയായി മാറുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അതിനാൽ സംരംഭകത്വം ഒരു “ബിസിനസ് ആരംഭിക്കുന്ന കല” മാത്രമല്ല. നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തിനുള്ളിലെ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിയുകയും, അവയെ ഭൗതിക വിഭവങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും, പരീക്ഷണത്തിലൂടെ പുതിയ രൂപം നൽകുകയും, പരാജയങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുകയും, വിജയത്തെ വീണ്ടും ചോദ്യം ചെയ്യുകയും, പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പരിഹാരങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന നിരന്തരമായ സാമൂഹിക സൃഷ്ടിപ്രക്രിയയാണ് സംരംഭകത്വം.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭകൻ ഒരു അന്തിമ രൂപം നിർമ്മിക്കുന്ന വ്യക്തിയല്ല; നിരന്തരം രൂപാന്തരപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയുടെ സംഘാടകനാണ്. സംരംഭവും ഒരു പൂർത്തിയായ വസ്തുവല്ല; നിരന്തരം പഠിക്കുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥയാണ്. വിപണിയും ഒരു സ്ഥിരമായ സ്ഥലം അല്ല; മാറുന്ന ആവശ്യങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ, പ്രകൃതിപരിധികൾ എന്നിവയുടെ ചലനാത്മക പ്രതിഫലനമാണ്. സാമ്പത്തികവളർച്ചയും ഒരു നേരിയ രേഖയല്ല; ഏകീകരണങ്ങളും വിഘടനങ്ങളും പ്രതിസന്ധികളും പുനർസംഘടനകളും പുതിയ ഉദ്ഭവങ്ങളും ചേർന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ ചലനമാണ്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം സ്ഥിരമായ വിജയം നേടുക എന്നതല്ല; മാറുന്ന ലോകത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വിജയിക്കാൻ കഴിയുന്ന സൃഷ്ടിശേഷി വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. ഇന്നത്തെ ഉൽപ്പന്നം നാളെയുടെ പഴഞ്ചനായേക്കാം. ഇന്നത്തെ സാങ്കേതികവിദ്യ നാളെയുടെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യമായേക്കാം. ഇന്നത്തെ ചെറിയ സംരംഭം നാളെയുടെ വലിയ സ്ഥാപനം ആകാം. ഇന്നത്തെ വലിയ സ്ഥാപനം നാളെയുടെ പുതിയ സംരംഭത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമായി മാറാം. എന്നാൽ ഈ നിരന്തരമായ മാറ്റത്തിനിടയിലും മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷി തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കും.
അതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സാരം: ഒരു രൂപത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതല്ല, രൂപാന്തരപ്പെടാനുള്ള കഴിവിനെ സംരക്ഷിക്കുക; ഒരു വിപണിയെ കീഴടക്കുന്നതല്ല, പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുക; ഒരു സ്ഥാപനത്തെ ശാശ്വതമാക്കുന്നതല്ല, അത് സ്വയം പുനർനവീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന നിലയിലേക്ക് ഉയർത്തുക. അപ്പോൾ സംരംഭകത്വം ലാഭത്തിന്റെ യന്ത്രമല്ലാതായി മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ശക്തിയായി മാറുന്നു.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ഉറവിടം മൂലധനമോ സാങ്കേതികവിദ്യയോ വിപണിയോ അല്ല; മനുഷ്യബോധമാണ്. ഒരു വസ്തു നിലവിലില്ലാത്തിടത്ത് അതിന്റെ സാധ്യതയെ ആദ്യം മനസ്സിൽ കാണാനുള്ള കഴിവാണ് സൃഷ്ടിപരതയുടെ തുടക്കം. മറ്റുള്ളവർ ഒരു പ്രശ്നമായി മാത്രം കാണുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ അതിനുള്ളിൽ ഒരു പുതിയ സാധ്യത കണ്ടെത്തുക, നിലവിലുള്ള രീതിക്ക് പകരം മറ്റൊരു രീതി സങ്കൽപ്പിക്കുക, ഇതുവരെ പരീക്ഷിക്കാത്ത ഒരു ബന്ധം രണ്ട് വ്യത്യസ്ത അറിവുകൾക്കിടയിൽ കണ്ടെത്തുക, ഭാവിയിലെ ഒരു ആവശ്യത്തെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിയുക എന്നിവയാണ് സംരംഭകബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപങ്ങൾ. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭകത്വം ആദ്യം വിപണിയിൽ ജനിക്കുന്നില്ല; മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തിലാണ് ജനിക്കുന്നത്. വിപണി അതിന്റെ സാമൂഹിക പരീക്ഷണശാലയാണ്. സംഘടന അതിന്റെ പ്രവർത്തനരൂപമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ അതിന്റെ ഭൗതിക വിപുലീകരണമാണ്.
എന്നാൽ മനുഷ്യബോധവും ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട സത്തയല്ല. അത് ഭാഷയുടെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രകൃതിയുമായുള്ള ഇടപെടലിന്റെയും ഫലമായി വികസിക്കുന്നു. ഒരു സംരംഭകന്റെ “വ്യക്തിഗത ആശയം” പോലും അനേകം തലമുറകളുടെ കൂട്ടായ അറിവിന്റെ മുകളിലാണ് ഉയരുന്നത്. ശാസ്ത്രജ്ഞർ കണ്ടെത്തിയ നിയമങ്ങൾ, എഞ്ചിനീയർമാർ വികസിപ്പിച്ച സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, അധ്യാപകർ കൈമാറിയ അറിവ്, സമൂഹം നിർമ്മിച്ച അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, മുൻകാല സംരംഭകരുടെ അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം പുതിയ ആശയത്തിന്റെ അദൃശ്യ പശ്ചാത്തലമാണ്. അതിനാൽ സൃഷ്ടിപരമായ വ്യക്തിയെ സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. വ്യക്തിയുടെ പുതുമയും സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ അറിവും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിലാണ് യഥാർത്ഥ നവീകരണം ജനിക്കുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് വ്യക്തിഗത ബോധവും സാമൂഹികബോധവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്. സമൂഹം വ്യക്തിക്ക് അറിവിന്റെയും അനുഭവത്തിന്റെയും ഭാഷയുടെയും ഉപകരണങ്ങൾ നൽകുന്നു. വ്യക്തി അവയെ പുതിയ രീതിയിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു. ആ പുതിയ ആശയം സമൂഹത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തുന്നു. സമൂഹം അതിനെ സ്വീകരിക്കുകയോ നിരസിക്കുകയോ തിരുത്തുകയോ ചെയ്യുന്നു. തിരുത്തപ്പെട്ട ആശയം വീണ്ടും പുതിയ രൂപത്തിൽ ഉയരുന്നു. ഇങ്ങനെ ബോധവും സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യവും തമ്മിൽ ഒരു തുടർച്ചയായ പ്രതികരണചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. സംരംഭകത്വം ഈ ചക്രത്തിലെ അതിവേഗ സൃഷ്ടിപരമായ ഘട്ടങ്ങളിലൊന്നാണ്.
ഇതുകൊണ്ടാണ് സൃഷ്ടിപരതയെ വെറും വ്യക്തിപരമായ പ്രതിഭയായി കാണുന്നത് പര്യാപ്തമല്ലാത്തത്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ജീവനക്കാർ ഉണ്ടായാലും അവരുടെ ആശയങ്ങൾ സംഘടനയുടെ തീരുമാനപ്രക്രിയയിൽ പ്രവേശിക്കാത്തപക്ഷം ആ സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതെ പോകുന്നു. മറുവശത്ത് ചെറിയൊരു സ്ഥാപനത്തിൽ പോലും ഓരോ അംഗത്തിന്റെയും നിരീക്ഷണവും അനുഭവവും നിർദ്ദേശവും പ്രാധാന്യമുള്ളതാണെങ്കിൽ അതിന് വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളെക്കാൾ വേഗത്തിൽ പുതിയ ആശയങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി അതിലെ ബുദ്ധിമാന്മാരുടെ എണ്ണത്തിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല; വ്യത്യസ്ത ബുദ്ധികളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന അതിന്റെ കഴിവിലാണ്.
ഇവിടെ നേതൃത്വത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറുന്നു. പഴയ രീതിയിലുള്ള നേതൃത്വം അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയായിരുന്നു. നേതാവാണ് തീരുമാനിക്കുന്നത്, മറ്റുള്ളവർ നടപ്പാക്കുന്നു. സങ്കീർണ്ണമായ ആധുനിക സംഘടനകളിൽ ഈ മാതൃകയ്ക്ക് പരിധിയുണ്ട്. കാരണം എല്ലാ വിവരങ്ങളും ഒരൊറ്റ വ്യക്തിയുടെ കൈകളിൽ ഉണ്ടാകില്ല. ഉൽപ്പാദനപ്രശ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും നല്ല അറിവ് തൊഴിലാളിക്കായിരിക്കാം; ഉപഭോക്താവിന്റെ മാറുന്ന ആവശ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് വിൽപ്പനക്കാരനാകാം; സാങ്കേതികപരിവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് ഗവേഷകനാകാം; സാമ്പത്തിക അപകടത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് ധനകാര്യവിദഗ്ധനാകാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ നേതൃത്വം ഉത്തരവുകൾ നൽകുന്നതിനെക്കാൾ അറിവുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിലായിരിക്കും കേന്ദ്രീകരിക്കുക.
ഇത്തരം നേതൃത്വം ഒരു “അറിവ് ഏകാധിപത്യം” സൃഷ്ടിക്കുകയല്ല; “അറിവിന്റെ ഏകീകരണം” സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. നേതാവിന് എല്ലാ ഉത്തരങ്ങളും അറിയേണ്ടതില്ല. ശരിയായ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാനും ശരിയായ ആളുകളിൽ നിന്ന് ശരിയായ അറിവ് സമാഹരിക്കാനും പരസ്പരം വ്യത്യസ്തമായ അഭിപ്രായങ്ങളെ ഒരു ഉയർന്ന തീരുമാനത്തിലേക്ക് ഏകീകരിക്കാനും കഴിയണം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നേതൃത്വത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷത.
ഒരു സംഘടനയിലെ വിയോജിപ്പിനെ പലപ്പോഴും ദൗർബല്യമായി കാണാറുണ്ട്. എന്നാൽ ആരോഗ്യകരമായ വിയോജിപ്പ് സംഘടനയുടെ ജീവശക്തിയാണ്. എല്ലാവരും ഒരേ അഭിപ്രായം പറയുന്നിടത്ത് പുതിയ അറിവിന്റെ ഉദ്ഭവം കുറയും. വിമർശനം ഇല്ലാത്ത സംഘടന സ്വന്തം തെറ്റുകൾ കാണാതെ പോകും. വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ ഉയരുമ്പോൾ അവയ്ക്കിടയിലെ സംഘർഷം പുതിയ ചിന്തയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കും. എന്നാൽ എല്ലാ വിയോജിപ്പുകളും സൃഷ്ടിപരമല്ല. വ്യക്തിപരമായ വൈരാഗ്യം, അധികാരമത്സരം, തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ, ഉത്തരവാദിത്വമില്ലാത്ത എതിർപ്പ് എന്നിവ സംഘടനയെ തകർക്കാം. അതിനാൽ വിയോജിപ്പിനെ അറിവിന്റെ രൂപത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള സ്ഥാപനപരമായ സംസ്കാരം ആവശ്യമാണ്.
ഇതിനായി സംഘടനയിൽ തുറന്ന ആശയവിനിമയം വേണം. ജീവനക്കാരന് മേലധികാരിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയണം. തെറ്റായ തീരുമാനത്തെ വിമർശിക്കാൻ ഭയപ്പെടരുത്. പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണം മറച്ചുവയ്ക്കേണ്ട സാഹചര്യം ഉണ്ടാകരുത്. ഉപഭോക്താവിന്റെ പരാതി ശത്രുതയായി കാണാതെ വിവരമായി കാണണം. എതിരാളിയുടെ വിജയത്തെ ഭീഷണിയായി മാത്രം കാണാതെ പഠിക്കേണ്ട അനുഭവമായി കാണണം. ഇങ്ങനെ വിമർശനവും അനുഭവവും അറിവായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുമ്പോൾ സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ ബുദ്ധി വികസിക്കുന്നു.
ഇതിൽ നിന്ന് “സംഘടനാ ബോധം” എന്ന ആശയം ഉയരുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനം അതിലെ വ്യക്തികളുടെ അറിവിന്റെ ആകെതുകയേക്കാൾ കൂടുതലാണ്. വ്യക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ആശയവിനിമയത്തിൽ നിന്ന് പുതിയൊരു കൂട്ടായ അറിവ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിക്ക് അറിയാത്ത കാര്യം മറ്റൊരാൾ അറിയുന്നു; മൂന്നാമൻ ആ രണ്ടു അറിവുകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കണ്ടെത്തുന്നു; നാലാമൻ അതിനെ പ്രായോഗികമായി പരീക്ഷിക്കുന്നു; അഞ്ചാമൻ അതിന്റെ സാമ്പത്തിക സാധ്യത പരിശോധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വ്യക്തിഗത ബുദ്ധികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ ബുദ്ധി രൂപപ്പെടുന്നു.
ഈ കൂട്ടായ ബുദ്ധി രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുകയും പങ്കുവയ്ക്കപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ അത് വ്യക്തികളെ അതിജീവിക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനസ്മൃതിയായി മാറുന്നു. ഒരു ജീവനക്കാരൻ സ്ഥാപനം വിട്ടുപോയാലും അവന്റെ അറിവ് സ്ഥാപനത്തിൽ നിലനിൽക്കണം. ഒരു പദ്ധതി പരാജയപ്പെട്ടാലും അതിന്റെ അനുഭവം അടുത്ത പദ്ധതിക്ക് ഉപയോഗിക്കണം. ഒരു ഉപഭോക്തൃപരാതി പരിഹരിച്ചാലും അതിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച അറിവ് മുഴുവൻ സംഘടനയിലേക്കും എത്തണം. അപ്പോൾ സംഘടന വ്യക്തികളുടെ ഓർമ്മയിൽ നിന്ന് അറിവിന്റെ സംവിധാനത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു.
ഇത്തരം സ്ഥാപനസ്മൃതി സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്. എന്നാൽ സ്ഥാപനസ്മൃതി തന്നെ അമിതമായാൽ അത് ജഡതയ്ക്കും കാരണമാകും. “ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് എല്ലായ്പ്പോഴും ചെയ്തിരുന്നത്” എന്ന വാദം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ പുരോഗതിയെ തടയാം. അതിനാൽ സ്മരണയും മറക്കലും രണ്ടും ആവശ്യമാണ്. മുൻകാല അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കണം; എന്നാൽ മുൻകാല രീതികളെ ശാശ്വത നിയമങ്ങളാക്കരുത്. സ്ഥാപനത്തിന് എന്ത് നിലനിർത്തണം, എന്ത് മാറ്റണം, എന്ത് ഉപേക്ഷിക്കണം, എന്ത് പുതുതായി സൃഷ്ടിക്കണം എന്നത് നിരന്തരം പരിശോധിക്കണം.
ഇതാണ് സംഘടനയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ ഓർമ്മ. ഓർമ്മ ഏകീകരണശക്തിയാണ്; മറക്കൽ വിഘടനശക്തിയാണ്. എല്ലാം മറന്നാൽ അനുഭവത്തിന്റെ നേട്ടം നഷ്ടപ്പെടും. ഒന്നും മറക്കാതെ എല്ലാം സംരക്ഷിച്ചാൽ പുതിയതിനു ഇടമുണ്ടാകില്ല. അതിനാൽ സൃഷ്ടിപരമായ സ്ഥാപനത്തിന് തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ഓർമ്മയും തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട മറക്കലും ആവശ്യമാണ്.
ഈ തത്വം സാങ്കേതികവിദ്യയിലും ബാധകമാണ്. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ ലഭിച്ചാൽ അത് ഉടൻ സ്വീകരിക്കുന്നത് നവീകരണമല്ല. ആ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം പരിഹരിക്കുന്നുണ്ടോ, അതിന്റെ ചെലവ് ന്യായമാണോ, തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവുകളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നുണ്ടോ, ഉപഭോക്താവിന് യഥാർത്ഥ മൂല്യം നൽകുന്നുണ്ടോ, പരിസ്ഥിതിയിൽ എന്ത് സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു എന്നൊക്കെ പരിശോധിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യയെ ആരാധിക്കുന്നതും സാങ്കേതികവിദ്യയെ ഭയപ്പെടുന്നതും ഒരുപോലെ ഏകപക്ഷീയമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യയെ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് ഈ ചോദ്യത്തിന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നതിനേക്കാൾ മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികശേഷിയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായിരിക്കാം. മനുഷ്യൻ ചോദ്യം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; യന്ത്രം വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു; മനുഷ്യൻ ഫലങ്ങളെ വിലയിരുത്തുന്നു; യന്ത്രം വ്യത്യസ്ത സാധ്യതകൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; മനുഷ്യൻ സാമൂഹികവും നൈതികവുമായ തീരുമാനം എടുക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരപൂരക ബന്ധമാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ ഭാവിമാതൃക.
എന്നാൽ അതിന് മനുഷ്യന്റെ വിമർശനശേഷി നിലനിർത്തണം. കൃത്രിമബുദ്ധി നൽകിയ ഉത്തരത്തെ അന്തിമസത്യമായി സ്വീകരിച്ചാൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്രചിന്ത ദുർബലപ്പെടും. യന്ത്രത്തിന്റെ ഫലങ്ങളെ പരിശോധിക്കാനും തെറ്റുകൾ കണ്ടെത്താനും പശ്ചാത്തലം മനസ്സിലാക്കാനും മനുഷ്യന് കഴിയണം. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ചയോടൊപ്പം മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ വിമർശനപരമായ വളർച്ചയും ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ദൗത്യം വീണ്ടും മാറുന്നു. യന്ത്രങ്ങൾ വിവരങ്ങൾ വേഗത്തിൽ നൽകുന്ന ലോകത്ത് വിവരങ്ങൾ ഓർമ്മിക്കുന്നതിനേക്കാൾ വിവരങ്ങളെ വിലയിരുത്താനുള്ള കഴിവാണ് പ്രധാനമാകുന്നത്. ഒരു അവകാശവാദം ശരിയാണോ, തെളിവ് എന്താണ്, മറ്റൊരു വിശദീകരണം സാധ്യമാണോ, കാരണബന്ധം യഥാർത്ഥമാണോ, വിവരത്തിൽ പക്ഷപാതമുണ്ടോ, ഫലത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രത്യാഘാതം എന്തായിരിക്കും തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യരാണ് ഭാവിയിലെ സംരംഭക സമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായത്.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വവും ശാസ്ത്രീയചിന്തയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. ശാസ്ത്രം ഒരു പ്രശ്നത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു, അനുമാനം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു, പരീക്ഷണം നടത്തുന്നു, ഫലം പരിശോധിക്കുന്നു, തെറ്റുണ്ടെങ്കിൽ സിദ്ധാന്തം തിരുത്തുന്നു. സംരംഭകത്വവും ഇതേ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു വിപണി പ്രശ്നം തിരിച്ചറിയുന്നു, ഒരു പരിഹാരം സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു, ചെറിയ തോതിൽ പരീക്ഷിക്കുന്നു, ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണം പരിശോധിക്കുന്നു, പരാജയപ്പെട്ടാൽ മാതൃക തിരുത്തുന്നു. അതിനാൽ പരീക്ഷണാത്മക ശാസ്ത്രവും ഉയർന്ന നിലവാരമുള്ള സംരംഭകത്വവും തമ്മിൽ ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ സാമ്യമുണ്ട്.
എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയചിന്തയെ സംരംഭകത്വത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കണം. പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ കണ്ടെത്തുന്ന ശാസ്ത്രപരീക്ഷണത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാണ് വിപണിപരീക്ഷണം, കാരണം അതിൽ മനുഷ്യരുടെ സ്വഭാവവും പ്രതീക്ഷകളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സാമ്പത്തികശക്തികളും ഉൾപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ഉൽപ്പന്നം ലബോറട്ടറിയിൽ വിജയിച്ചതുകൊണ്ട് വിപണിയിൽ വിജയിക്കണമെന്നില്ല. അതുപോലെ വിപണിയിൽ പരാജയപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് സാങ്കേതികവിദ്യ ശാസ്ത്രീയമായി തെറ്റാണെന്നും പറയാനാവില്ല. വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലെ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ വേർതിരിച്ചറിയുകയും പിന്നീട് അവയുടെ ബന്ധം മനസ്സിലാക്കുകയും വേണം.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രാധാന്യം. ഒരേ വസ്തുവിന് വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത സ്വഭാവങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ ഭൗതികമായി കാര്യക്ഷമമായിരിക്കാം, സാമ്പത്തികമായി ചെലവേറിയതാകാം, സാമൂഹികമായി അസമത്വം വർധിപ്പിക്കാം, പരിസ്ഥിതിപരമായി ദോഷകരമാകാം. അതിനാൽ ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ വിജയത്തെ ഒരൊറ്റ സൂചികകൊണ്ട് അളക്കാനാവില്ല. സാമ്പത്തികം, സാങ്കേതികവിദ്യ, തൊഴിൽ, സമൂഹം, പ്രകൃതി, നൈതികത എന്നീ വിവിധ തലങ്ങളിലെ ഫലങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് കാണണം.
ഇതേ കാരണത്താൽ സംരംഭകത്വത്തിൽ നൈതികത ഒരു പുറംനിയന്ത്രണം മാത്രമാകരുത്. നൈതികത സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആന്തരിക തീരുമാനപ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാകണം. ഉപഭോക്താവിനെ വഞ്ചിക്കാതിരിക്കുക, തെറ്റായ അവകാശവാദങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുക, തൊഴിലാളിയെ ചൂഷണം ചെയ്യാതിരിക്കുക, പ്രകൃതിയെ അനാവശ്യമായി നശിപ്പിക്കാതിരിക്കുക, ഡാറ്റ ദുരുപയോഗം ചെയ്യാതിരിക്കുക, സമൂഹത്തിലെ ദുർബലവിഭാഗങ്ങളെ ചൂഷണം ചെയ്യാതിരിക്കുക എന്നിവ നിയമം നിർബന്ധിക്കുന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം ചെയ്യേണ്ട കാര്യങ്ങളല്ല. ദീർഘകാല വിശ്വാസത്തിന്റെയും സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെയും അടിസ്ഥാനവുമാണ്.
ഒരു സ്ഥാപനം നൈതികമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹികവിശ്വാസം വർധിക്കുന്നു. വിശ്വാസം വർധിക്കുമ്പോൾ ഉപഭോക്താക്കളുമായും തൊഴിലാളികളുമായും വിതരണക്കാരുമായും നിക്ഷേപകരുമായും ദീർഘകാലബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കാൻ എളുപ്പമാകും. അങ്ങനെ നൈതികത ഒരു ചെലവായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല; ദീർഘകാല സാമൂഹിക മൂലധനമായി കാണാം. മറിച്ച് വഞ്ചനയിലൂടെ നേടിയ ഹ്രസ്വകാല ലാഭം പിന്നീട് വിശ്വാസനഷ്ടമായി മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമ്പത്തിക ചെലവ് വളരെ വലുതാകാം.
ഇവിടെ “വിശ്വാസം” എന്നത് വീണ്ടും ഒരു ഏകീകരണശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തിന് വിമർശനവും പരിശോധനയും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ വിശ്വാസത്തോടൊപ്പം സുതാര്യത വേണം. സുതാര്യതയോടൊപ്പം ഉത്തരവാദിത്വം വേണം. ഉത്തരവാദിത്വത്തോടൊപ്പം സ്വതന്ത്രമായ പരിശോധന വേണം. ഇങ്ങനെ ഏകീകരണവും വിഘടനവും പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനസംസ്കാരം രൂപപ്പെടുന്നു.
സംരംഭക സംഘടനയുടെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പിന് മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകം തലമുറമാറ്റമാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം സ്ഥാപകന്റെ വ്യക്തിത്വത്തോട് അമിതമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടാൽ സ്ഥാപകൻ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രവർത്തനശേഷിയും ദുർബലപ്പെടാം. സ്ഥാപകന്റെ വ്യക്തിപരമായ ബുദ്ധിയും അനുഭവവും സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ അറിവായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടണം. അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് ഉത്തരവാദിത്വം കൈമാറണം. പുതിയ തലമുറയ്ക്ക് പഴയ രീതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യവും നൽകണം.
ഇത് ഒരു സംഘടനയുടെ ജൈവപരിണാമവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാം. ഒരു ജീവി തന്റെ ജനിതക തുടർച്ച നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് തലമുറകളിൽ രൂപാന്തരപ്പെടുന്നതുപോലെ, ഒരു സ്ഥാപനം അതിന്റെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളും ലക്ഷ്യങ്ങളും നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് നേതൃത്വത്തിലും സാങ്കേതികവിദ്യയിലും പ്രവർത്തനരീതിയിലും മാറ്റം വരുത്തണം. അതിന്റെ തുടർച്ച വ്യക്തിയുടെ ശാശ്വത സാന്നിധ്യത്തിൽ അല്ല; സംഘടനയുടെ സ്വയംപുനർനവീകരണശേഷിയിലാണ്.
ഇവിടെ സ്ഥാപകന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന വിജയം തന്റെ നിയന്ത്രണം ശാശ്വതമാക്കുന്നതല്ല; താൻ ഇല്ലാതിരുന്നാലും സ്ഥാപനം സൃഷ്ടിപരമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണ്. സ്ഥാപകൻ സ്വന്തം സ്ഥാപനത്തെ സ്വന്തം വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ വിപുലീകരണമായി മാത്രം കാണുമ്പോൾ സംഘടനയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം കുറയും. എന്നാൽ സ്ഥാപനത്തെ ഒരു സ്വതന്ത്രമായ പഠനവ്യവസ്ഥയായി വികസിപ്പിച്ചാൽ അതിന് തലമുറകളെ അതിജീവിക്കാൻ കഴിയും.
ഇത് രാഷ്ട്രീയസംഘടനകൾക്കും സാമൂഹികസംഘടനകൾക്കും ബാധകമായ ഒരു പൊതുതത്വമാണ്. ഒരു സംഘടന ഒരു വ്യക്തിയിലോ ഒരു ചെറിയ നേതൃത്വകേന്ദ്രത്തിലോ അമിതമായി ആശ്രയിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പഠനശേഷി കുറയാം. സ്ഥാപനപരമായ ഓർമ്മ, നേതൃത്വത്തിന്റെ പുനർജനനം, താഴെത്തട്ടിൽ നിന്ന് ഉയരുന്ന അറിവ്, വിമർശനപരമായ സംസ്കാരം എന്നിവയാണ് ദീർഘകാല സംഘടനയുടെ യഥാർത്ഥ ശക്തികൾ. സംരംഭകത്വത്തിൽ ഇതിന്റെ പ്രാധാന്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നത് വിപണിയിലെ മാറ്റത്തിന്റെ വേഗം വളരെ കൂടുതലായതിനാലാണ്.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭക സംഘടന ഒരു “പഠിക്കുന്ന സംഘടന”യിൽ നിന്ന് “അനുയോജ്യപ്പെടുന്ന സംഘടന”യിലേക്കും അവിടെ നിന്ന് “സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടന”യിലേക്കും ഉയരണം. പഠിക്കുന്ന സംഘടന അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് അറിവ് നേടുന്നു. അനുയോജപ്പെടുന്ന സംഘടന ആ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പരിസ്ഥിതിയോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടന അതിലും ഒരു പടി മുന്നോട്ട് പോയി, പരിസ്ഥിതി മാറുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ സ്വന്തം ഘടനയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.
ഇവിടെയാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ ഘട്ടത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നത്. വിപണിയിലെ മാറ്റങ്ങളെ പിന്തുടരുന്ന സ്ഥാപനം അനുയോജപ്പെടുന്നു. വിപണിയിലെ മാറ്റങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പുതിയ വിപണി സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്ഥാപനം നേതൃത്വം നൽകുന്നു. എന്നാൽ അതിനും അപ്പുറം, സമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാധ്യതകളെയും പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളെയും മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് മനസ്സിലാക്കി പുതിയ സാമ്പത്തികരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്ഥാപനമാണ് ചരിത്രപരമായി പരിവർത്തനാത്മകമായ സംരംഭം.
അത്തരം സംരംഭം സ്വന്തം ലാഭത്തിന്റെ പരിധി കടന്ന് സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കും. സ്വന്തം സ്ഥാപനത്തിന്റെ പരിധി കടന്ന് ഒരു സാമ്പത്തിക പരിസ്ഥിതി സൃഷ്ടിക്കും. സ്വന്തം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പരിധി കടന്ന് പുതിയ അറിവിന്റെ ശൃംഖല സൃഷ്ടിക്കും. സ്വന്തം വിപണിയുടെ പരിധി കടന്ന് പുതിയ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തും. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ നിന്ന് ഒരു മുഴുവൻ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥയുടെ പരിണാമത്തിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ സംരംഭകത്വവും മനുഷ്യവിമോചനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷി മറ്റൊരാളുടെ ലാഭത്തിനായി മാത്രം ഉപയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ സാധ്യത പരിമിതപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം അറിവും കഴിവും സൃഷ്ടിപരതയും സാമൂഹികമായി പ്രയോജനപ്പെടുത്താൻ കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നേടുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനശേഷിയും ഉയരും. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വികസനവും പരസ്പരം വിരുദ്ധമല്ല; ശരിയായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തികളാണ്.
ഇതോടെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വീണ്ടും ഉയരുന്നു. രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം മനുഷ്യന് ഭരണത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള അവകാശം നൽകുന്നതുപോലെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം ഉൽപ്പാദനത്തിലും സമ്പത്തിന്റെ വിതരണത്തിലും തീരുമാനമെടുക്കുന്നതിലും പങ്കാളിയാകാനുള്ള സാധ്യത നൽകണം. ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് സ്വന്തം തൊഴിൽസ്ഥലത്തെക്കുറിച്ച് അഭിപ്രായം പറയാനാകാത്തപ്പോൾ അവന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രം മതിയാകില്ല. ഒരു സമൂഹത്തിന് സ്വന്തം വിഭവങ്ങളുടെ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ച് തീരുമാനമെടുക്കാൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യവും അപൂർണ്ണമാകും.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. തൊഴിലാളി പങ്കാളിത്തം, സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ, പൊതുമേഖല, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾക്ക് ധനപ്രവേശനം, തുറന്ന അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പൊതുപ്രവേശനം, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളായി വികസിക്കാം.
ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ഒരു പുതിയ സാമ്പത്തിക പരിസ്ഥിതി രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിൽ സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; മറിച്ച് അത് വിശാലമായ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥയുടെ ഒരു ഘടകമായി പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. സ്വകാര്യ സംരംഭത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരതയും സഹകരണത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവും പൊതുമേഖലയുടെ ദീർഘകാല ദർശനവും സാമൂഹിക സംരംഭത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വവും ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വ്യാപനശേഷിയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിമർശനശേഷിയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ പുതിയൊരു സാമ്പത്തിക ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കാം.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രത്യേകത. അത് “ഒന്ന് അല്ലെങ്കിൽ മറ്റൊന്ന്” എന്ന ലളിതമായ ദ്വന്ദ്വത്തെ മറികടന്ന് “ഇവ തമ്മിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ഇടപെടലിൽ നിന്ന് എന്ത് പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യമാണ് ചോദിക്കുന്നത്. സ്വകാര്യവും പൊതുവും, മത്സരവും സഹകരണവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, കേന്ദ്രവൽക്കരണവും വികേന്ദ്രീകരണവും, മനുഷ്യനും യന്ത്രവും, പ്രാദേശികവും ആഗോളവും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ഈ രീതിയിൽ കാണുമ്പോഴാണ് പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നത്.
അവസാനം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ഒരു പുതിയ ബിസിനസ് മാതൃകയല്ല; ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക പഠനമാതൃകയാണ്. മനുഷ്യർ പരീക്ഷിക്കുന്നു, സ്ഥാപനങ്ങൾ പഠിക്കുന്നു, സമൂഹം പ്രതികരിക്കുന്നു, നയങ്ങൾ മാറുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിക്കുന്നു, വീണ്ടും പുതിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ ചക്രം വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംപുനർനവീകരണശേഷി വർധിക്കുന്നു.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് പണം മാത്രമല്ല; പഠിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂലധനം കെട്ടിടങ്ങളും യന്ത്രങ്ങളും മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയാണ്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സുരക്ഷ വിപണി ഏകാധിപത്യം അല്ല; മാറ്റത്തെ സ്വീകരിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ വളർച്ച വിപണിവിസ്താരം മാത്രം അല്ല; പുതിയ മനുഷ്യസാധ്യതകളുടെ വികസനമാണ്.
ഈ നിലയിൽ സംരംഭകത്വം മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു അടിസ്ഥാന ചലനശക്തിയായി മാറുന്നു. മനുഷ്യൻ നിലവിലുള്ളതിൽ തൃപ്തിപ്പെടാതെ “ഇതിലും വ്യത്യസ്തമായി ചെയ്യാനാകുമോ?” എന്ന് ചോദിക്കുന്ന നിമിഷത്തിലാണ് സംരംഭകത്വം ജനിക്കുന്നത്. ആ ചോദ്യം ഒരു വ്യക്തിയിൽ ഉയരാം; പിന്നീട് അത് ഒരു സംഘത്തിലേക്ക് വ്യാപിക്കാം; ഒരു സ്ഥാപനമായി മാറാം; ഒരു വ്യവസായത്തെ മാറ്റാം; ഒടുവിൽ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ജീവിതരീതിയെ തന്നെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാം.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ തുടക്കം വിപണിയിൽ അല്ല, വിയോജിക്കുന്ന ചിന്തയിലാണ്. നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യം പൂർണ്ണമല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നിടത്ത് പുതിയ സാധ്യതയുടെ വിത്ത് ജനിക്കുന്നു. ആ വിത്തിനെ അറിവും വിഭവങ്ങളും സംഘടനയും സാങ്കേതികവിദ്യയും സാമൂഹികപിന്തുണയും ഉപയോഗിച്ച് വളർത്തുമ്പോൾ അത് ഒരു സംരംഭമാകുന്നു. സംരംഭം വിജയിക്കുമ്പോൾ അത് പുതിയ ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ പുതിയ ഏകീകരണത്തിനുള്ളിൽ വീണ്ടും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അവയിൽ നിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ ചിന്തകൾ ജനിക്കുന്നു. ഈ അനന്തമായ ചക്രമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം.
അവസാനം, മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷി ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി പൂർത്തിയാകുന്നില്ല. ഓരോ പരിഹാരവും പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഓരോ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും പുതിയ സാധ്യതകളും പുതിയ അപകടങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഓരോ പുതിയ സ്ഥാപനവും പുതിയ സംഘടനാപ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഓരോ പുതിയ വിപണിയും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യം ഒരു “അവസാന വിജയാവസ്ഥ” കൈവരിക്കുക എന്നതല്ല. നിരന്തരം മാറുന്ന യാഥാർഥ്യത്തിൽ പുതിയ തുലനങ്ങൾ കണ്ടെത്താനും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന ശേഷി വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.
അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ ദർശനം: മനുഷ്യബോധത്തിൽ ജനിക്കുന്ന സാധ്യതയെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശക്തിയാക്കി മാറ്റുകയും, ആ ഉൽപ്പാദനശക്തിയെ മനുഷ്യവികസനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും, അതിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ഉയർന്ന സൃഷ്ടിശേഷി ജനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന ചരിത്രപ്രക്രിയ.
അവിടെ സംരംഭകൻ വിജയിച്ച വ്യക്തി മാത്രമല്ല; മാറ്റത്തിന്റെ വാഹകനാണ്. സ്ഥാപനം ലാഭമുണ്ടാക്കുന്ന ഘടന മാത്രമല്ല; പഠിക്കുന്ന ജീവിക്കുന്ന സംവിധാനമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപകരണം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സാധ്യതകളെ വിപുലപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തിയാണ്. വിപണി വിൽപ്പനയുടെ സ്ഥലം മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ മാറുന്ന ആവശ്യങ്ങളുടെ പ്രതികരണവ്യവസ്ഥയാണ്. തൊഴിൽ ചെലവ് മാത്രമല്ല; സൃഷ്ടിയുടെ ജീവശക്തിയാണ്. മൂലധനം സമ്പത്ത് മാത്രമല്ല; ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ ചലിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക വിഭവമാണ്. വികസനം അളവിന്റെ വർധന മാത്രമല്ല; പുതിയ ഗുണത്തിന്റെ ഉദ്ഭവമാണ്. പുരോഗതി സമ്പത്തിന്റെ വർധന മാത്രം അല്ല; മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്ര സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ വികസനമാണ്.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം “വിജയിച്ച ഒരു സ്ഥാപനം” സൃഷ്ടിക്കുന്നതല്ല; സ്വയംപഠിക്കുകയും സ്വയംതിരുത്തുകയും സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സാമൂഹിക സൃഷ്ടിശക്തി സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനത്തിൽ അടുത്തതായി പരിശോധിക്കേണ്ടത് മൂല്യസൃഷ്ടിയുടെ സ്വഭാവമാണ്. ഒരു സംരംഭം ഒരു ഉൽപ്പന്നമോ സേവനമോ സൃഷ്ടിച്ച് വിപണിയിൽ വിൽക്കുമ്പോൾ പണം മാത്രമല്ല സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യവും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും അധ്വാനവും മൂലധനവും സംഘടനയും തമ്മിലുള്ള ഒരു പുതിയ ബന്ധമാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. ഈ ബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് സാമ്പത്തികമൂല്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. എന്നാൽ വിപണിവിലയും സാമൂഹികമൂല്യവും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന് വിപണിയിൽ ഉയർന്ന വില ലഭിക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ നിർമ്മാണം പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കുകയോ തൊഴിലാളികളെ ചൂഷണം ചെയ്യുകയോ ആരോഗ്യത്തിന് ദോഷം വരുത്തുകയോ ചെയ്താൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികമൂല്യം വിപണിവിലയെക്കാൾ വളരെ കുറവായിരിക്കാം. മറുവശത്ത്, ഒരു വിദ്യാഭ്യാസസേവനത്തിനോ അടിസ്ഥാനശാസ്ത്ര ഗവേഷണത്തിനോ ഉടൻ വലിയ വിപണിവില ലഭിക്കാതിരുന്നാലും അതിന്റെ ദീർഘകാല സാമൂഹികമൂല്യം വളരെ വലുതായിരിക്കാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ “മൂല്യം” എന്ന ആശയത്തെ തന്നെ കൂടുതൽ വിശാലമായി കാണേണ്ടതുണ്ട്.
മൂല്യസൃഷ്ടി യഥാർത്ഥത്തിൽ പലതലങ്ങളിലായി നടക്കുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നം ഉപഭോക്താവിന്റെ ഒരു ആവശ്യത്തെ നിറവേറ്റുന്നു എന്നതാണ് ആദ്യതലം. അതിന്റെ നിർമ്മാണം തൊഴിലവസരവും വരുമാനവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നത് രണ്ടാമത്തെ തലമാണ്. അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നത് മൂന്നാമത്തെ തലമാണ്. അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളും പുതിയ വിപണികളും പുതിയ കഴിവുകളും വികസിക്കുന്നു എന്നത് നാലാമത്തെ തലമാണ്. ഒരു സംരംഭം ഒരു മുഴുവൻ മേഖലയുടെ ഉൽപ്പാദനരീതിയെ മാറ്റിമറിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്വാധീനം അതിലും ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം അതിന്റെ നേരിട്ടുള്ള വരുമാനത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; അത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പരോക്ഷവും ദീർഘകാലികവുമായ സാമൂഹിക ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളിലും നിലനിൽക്കുന്നു.
ഇവിടെ അധികമൂല്യത്തിന്റെ പ്രശ്നം ഉയരുന്നു. ഒരു സംരംഭത്തിൽ തൊഴിലാളികൾ അവരുടെ അധ്വാനത്തിലൂടെ ഉൽപ്പന്നത്തിനും സേവനത്തിനും പുതിയ മൂല്യം ചേർക്കുന്നു. ഉൽപ്പന്നം വിപണിയിൽ വിൽക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന വരുമാനത്തിൽ നിന്ന് തൊഴിലാളികൾക്ക് വേതനം നൽകുകയും ഉൽപ്പാദനച്ചെലവുകൾ നിറവേറ്റുകയും ചെയ്തശേഷം ശേഷിക്കുന്ന ഭാഗം സ്ഥാപനത്തിന്റെ മിച്ചമായി മാറുന്നു. ഈ മിച്ചം എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കുന്നു എന്നതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന പ്രധാന ഘടകം. മിച്ചം മുഴുവനും സ്വകാര്യസമ്പാദ്യമായി മാറുകയാണെങ്കിൽ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കെടുത്ത കൂട്ടായ അധ്വാനവും സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം വർധിക്കും. എന്നാൽ മിച്ചത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ഗവേഷണത്തിലേക്കും തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവുവികസനത്തിലേക്കും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലേക്കും സാമൂഹികസേവനങ്ങളിലേക്കും പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണത്തിലേക്കും തിരിച്ചുനിക്ഷേപിക്കുകയാണെങ്കിൽ അതേ മിച്ചം ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വിത്തായി മാറും.
ഇവിടെയാണ് മിച്ചത്തിന്റെ സാമൂഹിക പുനർനിക്ഷേപം നിർണായകമാകുന്നത്. ഒരു സംരംഭം ഇന്നത്തെ മിച്ചത്തെ നാളത്തെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയായി മാറ്റുമ്പോൾ അത് സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിന്റെ ചക്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. പുതിയ യന്ത്രം വാങ്ങുക, ഗവേഷണം നടത്തുക, തൊഴിലാളികളെ പരിശീലിപ്പിക്കുക, പുതിയ വിപണി കണ്ടെത്തുക, പുതിയ ഉൽപ്പന്നം വികസിപ്പിക്കുക, പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കുക എന്നിവ മിച്ചത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഉപയോഗങ്ങളാണ്. മറിച്ച് മിച്ചം ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് സ്ഥിരമായി പുറത്തേക്ക് ഒഴുകി സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തിനായി മാത്രം ഉപയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വികസനം പരിമിതപ്പെടാം. അതിനാൽ മിച്ചത്തിന്റെ അളവിനേക്കാൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക ദിശയാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ മിച്ചം ഒരു നിശ്ചല സമ്പത്ത് അല്ല; ചലനത്തിലുള്ള ഒരു വിഭവമാണ്. അത് ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയാൽ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറുന്നു. ഗവേഷണത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയാൽ പുതിയ അറിവായി മാറുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയാൽ പുതിയ മനുഷ്യശേഷിയായി മാറുന്നു. സാമൂഹികസുരക്ഷയിലേക്ക് മടങ്ങിയാൽ സമൂഹത്തിന്റെ സ്ഥിരത വർധിപ്പിക്കുന്നു. പ്രകൃതിസംരക്ഷണത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയാൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ സംരക്ഷിക്കുന്നു. എന്നാൽ അത് ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി പിൻവലിക്കപ്പെടുകയും കുറച്ച് കൈകളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ചെയ്താൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ ചലനശേഷി ദുർബലപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.
ഇതോടൊപ്പം സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യമായി ഉയരുന്നു. ഒരു വിജയകരമായ സംരംഭം കൂടുതൽ വിഭവങ്ങൾ ആകർഷിക്കുന്നു. കൂടുതൽ വിഭവങ്ങൾ കൂടുതൽ ഗവേഷണത്തിനും സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കും വിപണിവിപുലീകരണത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം. ഇതിലൂടെ സ്ഥാപനം കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമാകുന്നു. കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമത കൂടുതൽ ഉപഭോക്താക്കളെ ആകർഷിക്കുന്നു. കൂടുതൽ ഉപഭോക്താക്കൾ കൂടുതൽ വരുമാനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കൂടുതൽ വരുമാനം വീണ്ടും കൂടുതൽ നിക്ഷേപത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വിജയത്തെ സ്വയം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇത് സാമ്പത്തികവളർച്ചയ്ക്ക് ശക്തമായ ഏകീകരണശക്തിയാണ്.
എന്നാൽ ഇതേ ചക്രം വിപണി കേന്ദ്രീകരണത്തിലേക്കും നയിക്കാം. വലിയ സ്ഥാപനം കൂടുതൽ വിഭവങ്ങൾ നേടിയെടുക്കുമ്പോൾ ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അതുമായി മത്സരിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാകും. വലിയ സ്ഥാപനം കൂടുതൽ ഡാറ്റ ശേഖരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സേവനം കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെടാം. മെച്ചപ്പെട്ട സേവനം കൂടുതൽ ഉപഭോക്താക്കളെ ആകർഷിക്കും. കൂടുതൽ ഉപഭോക്താക്കൾ വീണ്ടും കൂടുതൽ ഡാറ്റ നൽകും. ഇങ്ങനെ ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ശക്തമായ സ്വയംവർധക കേന്ദ്രീകരണചക്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടാം. അതിനാൽ വിജയത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തി ഒരു ഘട്ടത്തിൽ വിപണി വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന വിഘടനശക്തിയായി മാറാം.
ഇവിടെയാണ് മത്സരനിയമങ്ങളും പൊതുനിയന്ത്രണവും സാമൂഹികനയങ്ങളും ആവശ്യമായി വരുന്നത്. വിപണിയിലെ വിജയത്തെ ശിക്ഷിക്കുകയല്ല ലക്ഷ്യം. വിജയകരമായ സ്ഥാപനങ്ങൾ വളരാനുള്ള അവകാശം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് പ്രവേശിക്കാനുള്ള അവസരവും ഉറപ്പാക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. വിപണി പ്രവേശനതടസ്സങ്ങൾ കുറയ്ക്കുക, ഏകാധിപത്യപരമായ പെരുമാറ്റം നിയന്ത്രിക്കുക, തുറന്ന മാനദണ്ഡങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളിൽ വ്യാപകമായ പ്രവേശനം ഉറപ്പാക്കുക, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾക്ക് ധനസഹായം നൽകുക എന്നിവ സാമ്പത്തിക വൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന മാർഗങ്ങളാണ്.
സാമ്പത്തിക അസമത്വവും ഇതേ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പരിശോധിക്കണം. സംരംഭകത്വം സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ സമ്പത്ത് എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നത് വേറൊരു ചോദ്യം. പുതിയ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംരംഭകന്റെ പ്രതിഫലം ന്യായമായിരിക്കണം. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കെടുത്ത തൊഴിലാളികളും സമൂഹവും പൊതുമേഖലയും പ്രകൃതിയും നൽകിയ സംഭാവനകൾ അവഗണിച്ച് മുഴുവൻ മിച്ചവും ഒരു ചെറിയ വിഭാഗത്തിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ അസമത്വം വർധിക്കും. ഈ അസമത്വം പിന്നീട് വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ധനസഹായം തുടങ്ങിയ അവസരങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തിലും വ്യത്യാസം സൃഷ്ടിക്കും. അങ്ങനെ സാമ്പത്തിക അസമത്വം അടുത്ത തലമുറയിലെ സംരംഭകാവസരങ്ങളെയും ബാധിക്കുന്ന സ്വയംശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ചക്രമാകാം.
ഇതിനെ മറികടക്കാൻ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനെ തടയുക എന്നതല്ല പരിഹാരം. കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്. ഗുണമേന്മയുള്ള വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുആരോഗ്യം, സാങ്കേതികപ്രവേശനം, ന്യായമായ ധനസഹായം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, സംരംഭക പരിശീലനം, ഗവേഷണസൗകര്യം എന്നിവ കൂടുതൽ വ്യാപകമായി ലഭിക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം കുറച്ച് ആളുകളുടെ പ്രത്യേകാവകാശത്തിൽ നിന്ന് പൊതുസാമൂഹിക ശേഷിയായി മാറും.
ഇവിടെ സമ്പത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണവും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണവും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ആശയം ഉണ്ടെങ്കിലും ധനം ഇല്ലെങ്കിൽ ആ ആശയം വിപണിയിലെത്തണമെന്നില്ല. ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് മികച്ച ഉൽപ്പാദനപരിചയം ഉണ്ടെങ്കിലും തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള അധികാരം ഇല്ലെങ്കിൽ ആ അറിവ് ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതെ പോകാം. ഒരു ഗവേഷകനു മികച്ച സാങ്കേതികവിദ്യ ഉണ്ടെങ്കിലും അടിസ്ഥാനസൗകര്യം ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ അത് ഉൽപ്പന്നമാകണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സാധ്യതയുള്ള സംരംഭകരുടെ എണ്ണം വർധിപ്പിക്കണമെങ്കിൽ അവസരങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം ജനാധിപത്യപരമാക്കണം.
ഇതിന്റെ മറ്റൊരു ഘടകമാണ് പൊതുസമ്പത്ത്. റോഡുകൾ, തുറമുഖങ്ങൾ, വൈദ്യുതി, ഇന്റർനെറ്റ്, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, ഗവേഷണശാലകൾ, ആരോഗ്യസംവിധാനം, നിയമസംവിധാനം, പൊതുഭരണസംവിധാനം എന്നിവ സ്വകാര്യ സംരംഭകർ ഒറ്റയ്ക്ക് നിർമ്മിക്കുന്നവയല്ല. എന്നാൽ അവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ പൊതുനിക്ഷേപത്തിന്റെ സംഭാവനയും അംഗീകരിക്കണം. സ്വകാര്യ സംരംഭവും പൊതുസമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ശൂന്യയുദ്ധമായി കാണാതെ പരസ്പരപൂരകമായി കാണുമ്പോഴാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹമായ സാമ്പത്തിക മാതൃക രൂപപ്പെടുന്നത്.
ഇതിൽ നിന്നാണ് “പങ്കിട്ട സമൃദ്ധി” എന്ന ആശയം ഉയരുന്നത്. ഒരു സംരംഭം വിജയിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ നേട്ടം സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉടമകൾക്ക് മാത്രം ലഭിക്കുന്നതിനു പകരം തൊഴിലാളികൾക്കും ഉപഭോക്താക്കൾക്കും പ്രാദേശിക സമൂഹത്തിനും ഗവേഷണവ്യവസ്ഥയ്ക്കും പൊതുസമൂഹത്തിനും ഒരു ഭാഗം തിരിച്ചെത്തുന്ന രീതികൾ വികസിപ്പിക്കാം. ലാഭപങ്കാളിത്തം, ജീവനക്കാരുടെ ഉടമസ്ഥത, സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, ഗവേഷണപുനർനിക്ഷേപം, പ്രാദേശിക വികസനനിധി, സാമൂഹിക നിക്ഷേപം തുടങ്ങിയ സംവിധാനങ്ങൾ ഇതിന് വിവിധ രൂപങ്ങൾ നൽകാം.
ഇത്തരം സംവിധാനങ്ങൾ സ്വകാര്യ സംരംഭകന്റെ പ്രചോദനം ഇല്ലാതാക്കണമെന്നില്ല. മറിച്ച് ദീർഘകാല പങ്കാളിത്തബോധം വർധിപ്പിക്കാം. തൊഴിലാളി സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ നേരിട്ട് പങ്കാളിയാകുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും ഉത്തരവാദിത്വവും വർധിക്കാം. ഉടമസ്ഥതയുടെ ഒരു ഭാഗം തൊഴിലാളികളിൽ വ്യാപിക്കുമ്പോൾ തൊഴിലും ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള അകലം കുറയാം. ഉപഭോക്താവിനെ വെറും വാങ്ങുന്ന വ്യക്തിയായി കാണാതെ ദീർഘകാല പങ്കാളിയായി കാണുമ്പോൾ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തിലും വിശ്വാസത്തിലും പുരോഗതി ഉണ്ടാകാം.
എന്നാൽ പങ്കിട്ട സമൃദ്ധി വെറും ലാഭപങ്കിടലിൽ ഒതുങ്ങരുത്. തീരുമാനമെടുക്കലിലും പങ്കാളിത്തം ആവശ്യമാണ്. ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് ലാഭത്തിന്റെ ചെറിയൊരു പങ്ക് ലഭിച്ചാലും സ്ഥാപനത്തിന്റെ തൊഴിൽരീതിയെയും സുരക്ഷയെയും സാങ്കേതികപരിവർത്തനത്തെയും കുറിച്ച് ഒരു വാക്കുപറയാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം അപൂർണ്ണമായിരിക്കും. അതിനാൽ ഉടമസ്ഥത, മിച്ചവിതരണം, തീരുമാനപങ്കാളിത്തം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “ബന്ധപരമായ സത്ത” എന്ന ആശയം പ്രയോഗിക്കാം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ വ്യക്തിഗത ഘടകങ്ങളിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിലാണ് അതിന്റെ ഉയർന്ന ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. മൂലധനം, തൊഴിൽ, സാങ്കേതികവിദ്യ, മാനേജ്മെന്റ്, ഉപഭോക്താവ്, സമൂഹം, പ്രകൃതി എന്നിവയെ വേർതിരിച്ച ഘടകങ്ങളായി കാണുന്നതിനു പകരം അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം രൂപപ്പെടുന്നതെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
ഈ ബന്ധങ്ങളെ ശരിയായി ക്രമീകരിക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ശക്തിയായി മാറുന്നു. ബന്ധങ്ങൾ അസന്തുലിതമാകുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനശേഷി തന്നെയാണ് വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ ഉറവിടമാകുന്നത്. അമിതമായ തൊഴിലാളിചൂഷണം ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയെ ദീർഘകാലത്തിൽ ദുർബലപ്പെടുത്താം. അമിതമായ കേന്ദ്രീകരണം നവീകരണത്തെ തടയാം. അമിതമായ ലാഭസമ്മർദ്ദം ഗവേഷണത്തെ ചുരുക്കാം. അമിതമായ നിയന്ത്രണം സംരംഭകത്വത്തെ മന്ദഗതിയിലാക്കാം. മറുവശത്ത് നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വിപണി സാമൂഹിക അസമത്വവും പരിസ്ഥിതിനാശവും വർധിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ ഓരോ ശക്തിയെയും അതിന്റെ വിരുദ്ധശക്തിയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് ഒരു ചലനാത്മക തുലനം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇതാണ് സാമ്പത്തിക നയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ ദൗത്യം. സംരംഭകത്വത്തെ അടിച്ചമർത്താതെയും ചൂഷണത്തെ അനുവദിക്കാതെയും, മത്സരത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടും ഏകാധിപത്യത്തെ തടഞ്ഞുകൊണ്ടും, സ്വകാര്യ നിക്ഷേപത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ടും പൊതുസമ്പത്ത് സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടും, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ചയെ പിന്തുണച്ചുകൊണ്ടും അതിന്റെ സാമൂഹിക അപകടങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ടും മുന്നോട്ട് പോകണം. ഇതിന് ഒരു സ്ഥിരമായ “ഒറ്റ പരിഹാരം” ഉണ്ടാകില്ല. സാഹചര്യത്തിനനുസരിച്ച് നയങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും മാറേണ്ടിവരും.
ഇവിടെയാണ് സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയെ ഒരു സ്വയംനിയന്ത്രിത യന്ത്രമായി കാണുന്നതിന് പകരം ഒരു ജീവിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥയായി കാണേണ്ടത്. അതിലെ ഒരു ഭാഗത്തെ മാറ്റുമ്പോൾ മറ്റുഭാഗങ്ങളിൽ പ്രത്യാഘാതം ഉണ്ടാകും. നികുതി മാറ്റം നിക്ഷേപത്തെ ബാധിക്കും. നിക്ഷേപത്തിലെ മാറ്റം തൊഴിലിനെ ബാധിക്കും. തൊഴിലിലെ മാറ്റം ഉപഭോഗത്തെ ബാധിക്കും. ഉപഭോഗത്തിലെ മാറ്റം ഉൽപ്പാദനത്തെ ബാധിക്കും. ഉൽപ്പാദനത്തിലെ മാറ്റം പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ ഉപയോഗത്തെ ബാധിക്കും. അതിനാൽ സാമ്പത്തികനയം പലതലങ്ങളിലുള്ള പ്രതികരണചക്രങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കിക്കൊണ്ടായിരിക്കണം രൂപപ്പെടുത്തേണ്ടത്.
ഈ സങ്കീർണ്ണതയാണ് സംരംഭകത്വത്തിൽ മുൻകൂട്ടിക്കാണാനുള്ള കഴിവിന്റെ പ്രാധാന്യം വർധിപ്പിക്കുന്നത്. ഭാവിയിലെ സംരംഭകൻ ഇന്നത്തെ വിപണിയെ മാത്രം കാണുന്നവനല്ല. ജനസംഖ്യയിലെ മാറ്റങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ദിശ, ഉപഭോക്തൃമനോഭാവം, പരിസ്ഥിതിപരിധികൾ, രാഷ്ട്രീയമാറ്റങ്ങൾ, ആഗോളവിതരണശൃംഖലകൾ, സാമൂഹികമൂല്യങ്ങളുടെ മാറ്റം എന്നിവയെ ഒരുമിച്ച് നിരീക്ഷിക്കുന്നവനാണ്. അതിനാൽ ഭാവിദർശനം ഒരു അധിക കഴിവല്ല; സങ്കീർണ്ണമായ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകമാണ്.
എന്നാൽ ഭാവിദർശനം പ്രവചനശേഷി മാത്രമല്ല. ഭാവി മുൻകൂട്ടി കൃത്യമായി പ്രവചിക്കാൻ കഴിയണമെന്നില്ല. പകരം വിവിധ സാധ്യതകൾ സങ്കൽപ്പിച്ച് ഓരോ സാധ്യതയ്ക്കും തയ്യാറാകാനുള്ള കഴിവാണ് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളത്. ഒരു സ്ഥാപനം ഒരേയൊരു ഭാവിയെ മാത്രം കണക്കിലെടുത്താൽ അപ്രതീക്ഷിതമായ മാറ്റത്തിൽ തകരാം. വ്യത്യസ്ത സാധ്യതകളെ മുൻകൂട്ടി പരിഗണിക്കുകയും അതനുസരിച്ച് വഴക്കമുള്ള ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്താൽ അനിശ്ചിതത്വം കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിയും.
ഇതിനെ “സാധ്യതകളുടെ സംരംഭകത്വം” എന്ന് വിളിക്കാം. സംരംഭകൻ ഉറപ്പായ ഭാവിയെ കാത്തിരിക്കുകയല്ല; വിവിധ സാധ്യതകളുടെ ഇടയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ചില സാധ്യതകൾ ശക്തമാകും, ചിലത് ഇല്ലാതാകും, ചിലത് പരസ്പരം ലയിക്കും. ഒരു സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകുമ്പോൾ പുതിയ സാധ്യതകൾ ജനിക്കും. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം സാധ്യതകളുടെ നിരന്തര പുനഃസംഘടനയാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ അപകടസാധ്യതയും പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. അപകടം വെറും നഷ്ടസാധ്യതയല്ല; അറിയാത്ത സാധ്യതകളുടെ സാന്നിധ്യമാണ്. എല്ലാ അപകടവും ഒഴിവാക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ പുതിയ സാധ്യതകളും ഒഴിവാക്കപ്പെടും. എല്ലാ അപകടവും ഏറ്റെടുത്താൽ സ്ഥാപനം തകർന്നേക്കാം. അതിനാൽ കണക്കുകൂട്ടിയ അപകടവും നിയന്ത്രിത പരീക്ഷണവും ആവശ്യമാണ്. ചെറിയ തോതിൽ പരീക്ഷിച്ച് ഫലം മനസ്സിലാക്കി പിന്നീട് വ്യാപിപ്പിക്കുക എന്ന രീതി വലിയ അജ്ഞാത അപകടങ്ങളെ കുറയ്ക്കുന്നു.
ഇതാണ് ചെറുകിട പരീക്ഷണങ്ങളുടെ ശക്തി. ഒരു ആശയം ആദ്യം പരിമിതമായ സാഹചര്യത്തിൽ പരീക്ഷിക്കാം. ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണം ശേഖരിക്കാം. ചെലവ് പരിശോധിക്കാം. സാങ്കേതികപ്രശ്നങ്ങൾ കണ്ടെത്താം. സാമൂഹികപ്രത്യാഘാതം വിലയിരുത്താം. അതിനുശേഷം മാത്രമേ വലിയ തോതിൽ നിക്ഷേപിക്കേണ്ടതുള്ളൂ. ഈ രീതിയിൽ വിഘടനശക്തിയെ നിയന്ത്രിതമായ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാക്കി മാറ്റാം.
സംരംഭകത്വത്തിലെ നവീകരണവും ഇതേ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാം. നവീകരണം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ കണ്ടെത്തുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. നിലവിലുള്ള വിഭവങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാനും നവീകരണം കഴിയും. പഴയ സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് പുതിയ ഉപയോഗം കണ്ടെത്താം. നിലവിലുള്ള സേവനത്തെ പുതിയ ഉപഭോക്താവിനായി പുനർരൂപപ്പെടുത്താം. വിതരണരീതി മാറ്റാം. ഉടമസ്ഥതയുടെ രീതി മാറ്റാം. ധനസമാഹരണരീതി മാറ്റാം. അതിനാൽ നവീകരണത്തിന്റെ സാരം “പുതിയത്” എന്നതിലല്ല; പുതിയ ബന്ധം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഉദ്ഭവഗുണം വീണ്ടും പ്രധാനമാകുന്നു. ഒറ്റയ്ക്കുള്ള ഘടകങ്ങൾക്ക് ഇല്ലാത്ത ഒരു ഗുണം അവയുടെ പുതിയ ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കാം. ഒരു പുതിയ സംരംഭത്തിന്റെ മഹത്തായ നവീകരണം ചിലപ്പോൾ ഒരു പുതിയ കണ്ടുപിടിത്തമല്ല; നിലവിലുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യകളും വിഭവങ്ങളും മനുഷ്യശേഷിയും പുതിയ രീതിയിൽ ഏകീകരിച്ചതായിരിക്കാം. അതിനാൽ സൃഷ്ടിപരതയുടെ പരിധി കണ്ടുപിടിത്തത്തിൽ നിന്ന് പുനഃസംയോജനത്തിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കണം.
ഇതോടൊപ്പം സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങളെ സംരംഭക അവസരങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നതിലും സൂക്ഷ്മത വേണം. ദാരിദ്ര്യം, രോഗം, ഏകാന്തത, പ്രകൃതിനാശം തുടങ്ങിയവ വിപണിയിലെ അവസരങ്ങളായി മാത്രം കാണുമ്പോൾ മനുഷ്യവേദനയുടെ വാണിജ്യവൽക്കരണം സംഭവിക്കാം. എന്നാൽ ആ പ്രശ്നങ്ങളുടെ മൂലകാരണങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയ്ക്ക് മനുഷ്യകേന്ദ്രമായ പരിഹാരങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ ശക്തിയാകാം. അതിനാൽ “പ്രശ്നത്തിൽ നിന്ന് ലാഭം” എന്നതിനെക്കാൾ “പ്രശ്നപരിഹാരത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികമൂല്യം” എന്ന സമീപനമാണ് ഉയർന്ന സംരംഭക നൈതികത.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അളവുകോൽ വീണ്ടും മാറുന്നു. ഒരു സംരംഭം എത്ര പണം സമ്പാദിച്ചു എന്നതിനു പുറമേ, അത് എത്ര പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിച്ചു, എത്ര മനുഷ്യരുടെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിച്ചു, എത്ര പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര വിഭവം സംരക്ഷിച്ചു, എത്ര പുതിയ സംരംഭങ്ങൾക്ക് വഴി തുറന്നു, എത്ര സാമൂഹികവിശ്വാസം സൃഷ്ടിച്ചു, എത്രത്തോളം അസമത്വം കുറയ്ക്കാൻ സഹായിച്ചു എന്നിവയും വിലയിരുത്തണം.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മികവ് വിപണിയെ കീഴടക്കുന്നതിലല്ല; വിപണിയെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവിലാണ്. ഒരു സംരംഭം നിലവിലുള്ള ആവശ്യത്തെ നിറവേറ്റുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ലെങ്കിൽ അത് പുതിയ ആവശ്യങ്ങളും പുതിയ ഉപഭോഗരീതികളും പുതിയ ജീവിതരീതികളും സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ ഈ ശക്തി ഉത്തരവാദിത്വത്തോടെ ഉപയോഗിക്കണം. മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യങ്ങളെ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനും ജീവിതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്തുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അത് പുരോഗതിയാണ്. അനാവശ്യ ഉപഭോഗം കൃത്രിമമായി സൃഷ്ടിച്ച് വിഭവനാശം വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അത് സാമൂഹികമായി പ്രതികൂലമായ വളർച്ചയാകാം.
ഇതിനാൽ പരസ്യം, ഉപഭോഗം, സംരംഭകത്വം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ പരിശോധിക്കണം. ഉപഭോക്താവിന്റെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യം തിരിച്ചറിയുകയും അതിനനുസരിച്ച് ഉൽപ്പന്നം വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്രിയയാണ്. എന്നാൽ ഉപഭോക്താവിന് ആവശ്യമില്ലാത്ത വസ്തുക്കൾ നിരന്തരം വാങ്ങിപ്പിക്കാൻ മാനസിക പ്രേരണകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നത് വിപണി വളർച്ചയായി തോന്നിച്ചാലും സാമൂഹികമായി അതിന്റെ മൂല്യം സംശയാസ്പദമായേക്കാം. അതിനാൽ ആവശ്യവും ആഗ്രഹവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കുന്ന ഒരു പക്വമായ ഉപഭോഗസംസ്കാരം ആവശ്യമാണ്.
ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളെ അനന്തമായി ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നതിനു പകരം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്തുന്നതിലേക്ക് മാറേണ്ടതുണ്ട്. കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾക്കു പകരം മികച്ച സേവനം, കൂടുതൽ ഉപഭോഗത്തിനു പകരം കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമത, കൂടുതൽ മാലിന്യത്തിനു പകരം കൂടുതൽ പുനരുപയോഗം, കൂടുതൽ തൊഴിൽമണിക്കൂറുകൾക്കു പകരം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത, കൂടുതൽ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയ്ക്കു പകരം കൂടുതൽ മനുഷ്യവികസനം എന്ന ദിശയിലേക്ക് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അർത്ഥം വികസിക്കണം.
ഈ പരിവർത്തനം സംരംഭകത്വത്തെ മനുഷ്യവിമോചനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ സമയം ലാഭിക്കുകയാണെങ്കിൽ ആ സമയം കൂടുതൽ മനുഷ്യപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ഉപയോഗിക്കാനാകണം. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിക്കുകയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ ഫലം കുറഞ്ഞ തൊഴിൽസമയമായും കൂടുതൽ വിശ്രമമായും കൂടുതൽ വിദ്യാഭ്യാസമായും കൂടുതൽ സാംസ്കാരികപങ്കാളിത്തമായും കൂടുതൽ സാമൂഹികജീവിതമായും പ്രകടമാകണം. ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ മുഴുവൻ നേട്ടവും കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനത്തിനായി മാത്രം ഉപയോഗിച്ചാൽ മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ സാധ്യത പൂർണ്ണമായി സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടില്ല.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യം മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമനായ തൊഴിലാളിയാക്കുക എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്; കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രനും സൃഷ്ടിപരനും അറിവുള്ളവനും സാമൂഹികമായി പങ്കാളിയുമായ മനുഷ്യനാക്കുക എന്നതായിരിക്കണം. മനുഷ്യന്റെ സമയം, അറിവ്, ആരോഗ്യം, സൃഷ്ടിശേഷി, സാമൂഹികബന്ധം എന്നിവ വികസിപ്പിക്കുന്നിടത്താണ് സാമ്പത്തികവളർച്ച മനുഷ്യവികസനമായി മാറുന്നത്.
ഇവിടെ വീണ്ടും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനചിന്തയിലേക്ക് നമുക്ക് മടങ്ങാം. ഏകീകരണം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ ജഡത. വിഘടനം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ തകർച്ച. എന്നാൽ ഇവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. സംരംഭകത്വവും ഇതേ ചലനത്തിന്റെ സാമ്പത്തികരൂപമാണ്. നിലവിലുള്ള വിഭവങ്ങളെ ഏകീകരിച്ച് ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ ഉൽപ്പന്നം വിപണിയിലെ പഴയ ബന്ധങ്ങളെ വിഘടിപ്പിക്കുന്നു. പുതിയ വിപണി രൂപപ്പെടുന്നു. പുതിയ വിപണി പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നു. അവ വീണ്ടും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പഴയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഈ ചക്രം നിരന്തരം മുന്നേറുന്നു.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ജീവശക്തി അതിന്റെ മാറ്റശേഷിയിലാണ്. എന്നാൽ മാറ്റം സ്വയം പുരോഗതി അല്ല. ഏത് ദിശയിലാണ് മാറ്റം നടക്കുന്നത് എന്നതാണ് നിർണായകം. മനുഷ്യവികസനം, സാമൂഹികനീതി, ശാസ്ത്രീയബോധം, പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരത, സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം എന്നിവയിലേക്ക് നയിക്കുന്ന മാറ്റമാണ് പുരോഗമനപരമായ മാറ്റം. ചൂഷണം, ഏകാധിപത്യം, അസമത്വം, പ്രകൃതിനാശം, മനുഷ്യന്റെ അന്യവൽക്കരണം എന്നിവ വർധിപ്പിക്കുന്ന മാറ്റം സാങ്കേതികമായി പുതുമയുള്ളതായിരിക്കാം; എന്നാൽ സാമൂഹികമായി അത് പുരോഗതി ആവണമെന്നില്ല.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വം നവീകരണത്തെ മാത്രം ആരാധിക്കുന്നില്ല; നവീകരണത്തിന്റെ ദിശയും സാമൂഹികഫലവും പരിശോധിക്കുന്നു. “പുതിയത്” എന്നത് സ്വതവേ “നല്ലത്” അല്ല. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രനാക്കുന്നുണ്ടോ, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ സുസ്ഥിരമാക്കുന്നുണ്ടോ, അറിവിന്റെ വ്യാപനം വർധിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ, അസമത്വം കുറയ്ക്കുന്നുണ്ടോ, മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതാണ് പ്രധാന ചോദ്യം.
ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വം ഒരു നൈതിക-ചരിത്രപരമായ ഉത്തരവാദിത്വമായി ഉയരുന്നു. സംരംഭകൻ ഭാവിയെ വെറും വിപണി അവസരമായി കാണുന്ന വ്യക്തിയല്ല; തന്റെ തീരുമാനങ്ങളിലൂടെ ഭാവിയുടെ സാമൂഹികരൂപത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്ന വ്യക്തിയാണ്. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ നിക്ഷേപിക്കുമ്പോൾ അവൻ ഭാവിയിലെ തൊഴിൽരീതിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ രൂപകൽപ്പന തീരുമാനിക്കുമ്പോൾ ഉപഭോഗസംസ്കാരത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു വിതരണരീതി തിരഞ്ഞെടുക്കുമ്പോൾ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു പ്രകൃതിവിഭവം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ ഭാവിയിലെ പരിസ്ഥിതിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ സംരംഭക തീരുമാനവും ഒരു ചെറിയ തോതിലുള്ള ഭാവിനിർമ്മാണമാണ്.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ലാഭവും ഉത്തരവാദിത്വവും, സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹികബന്ധവും, മത്സരവും സഹകരണവും, നവീകരണവും സുസ്ഥിരതയും, വ്യക്തിഗത പ്രചോദനവും കൂട്ടായ ക്ഷേമവും തമ്മിൽ ഒരു ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള തുലനം സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണ്. ഈ തുലനം ഒരിക്കൽ കണ്ടെത്തി എന്നെന്നേക്കുമായി നിലനിർത്താനാവില്ല. സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ തുലനവും മാറണം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പക്വത ഒരു സ്ഥിരമായ മാതൃകയിൽ അല്ല, നിരന്തരം പുതിയ തുലനങ്ങൾ കണ്ടെത്താനുള്ള കഴിവിലാണ്.
ഇതാണ് ഒടുവിൽ സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സാമൂഹിക സൃഷ്ടിശക്തിയായി കാണാനുള്ള അടിത്തറ. മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഒരു പുതിയ സാധ്യത ജനിക്കുന്നു; സമൂഹത്തിലെ അറിവും വിഭവങ്ങളും അതിനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു; സംരംഭകൻ അതിനെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു; സംഘടന അതിന് രൂപം നൽകുന്നു; തൊഴിലാളികളുടെ കൂട്ടായ അധ്വാനം അതിനെ യാഥാർഥ്യമാക്കുന്നു; ഉപഭോക്താക്കൾ അതിനെ പരീക്ഷിക്കുന്നു; വിപണി അതിന് പ്രതികരിക്കുന്നു; സമൂഹം അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു; പ്രകൃതി അതിന്റെ ഭൗതികപരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; വിജയവും പരാജയവും പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ അറിവിൽ നിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ സാധ്യതകൾ ജനിക്കുന്നു.
ഈ നിരന്തര ചക്രത്തിൽ ഒരു സംരംഭവും അന്തിമമല്ല. ഓരോ സംരംഭവും അടുത്ത സംരംഭത്തിനുള്ള ഒരു വിത്താണ്. ഓരോ സാങ്കേതികവിദ്യയും അടുത്ത സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അടിത്തറയാണ്. ഓരോ സ്ഥാപനവും അടുത്ത സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ പരാജയവും അടുത്ത വിജയത്തിന്റെ അറിവായി മാറാം. ഓരോ വിജയവും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്ക് ജന്മം നൽകും. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രം അവസാനമില്ലാത്ത സൃഷ്ടിയുടെയും പുനർസൃഷ്ടിയുടെയും ചരിത്രമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ സംരംഭകൻ “എങ്ങനെ കൂടുതൽ സമ്പാദിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് “എങ്ങനെ കൂടുതൽ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാം?”, അവിടെ നിന്ന് “എങ്ങനെ കൂടുതൽ സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാം?”, ഒടുവിൽ “എങ്ങനെ മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാം?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് ഉയരുന്ന വ്യക്തിയാണ്.
അവിടെയാണ് സംരംഭകത്വം സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ചരിത്രപരമായ സൃഷ്ടിപ്രവർത്തനമായി മാറുന്നത്. അതിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യം ഒരു സ്ഥാപനം വളർത്തുക മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സാധ്യതകളെ വളർത്തുകയാണ്. അതിന്റെ പരമമായ മൂലധനം പണം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ അറിവും വിശ്വാസവും സഹകരണശേഷിയും സൃഷ്ടിപരതയും ആണ്. അതിന്റെ പരമമായ ലാഭം സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണമല്ല; സാമൂഹികസാധ്യതകളുടെ വിപുലീകരണമാണ്. അതിന്റെ പരമമായ വിജയം ഒരു സ്ഥാപനം ശാശ്വതമാക്കുന്നതല്ല; സ്വന്തം അതിരുകൾ മറികടന്ന് പുതിയ സൃഷ്ടികൾക്ക് ജന്മം നൽകുന്ന ഒരു സാമൂഹിക സൃഷ്ടിശക്തിയായി മാറുന്നതാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏതു ഗൗരവമുള്ള ചർച്ചയും പ്രകൃതിയുമായുള്ള അതിന്റെ ബന്ധത്തെ ഒഴിവാക്കാനാവില്ല. പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തികചിന്തയിൽ പ്രകൃതി പലപ്പോഴും ഉൽപ്പാദനത്തിനാവശ്യമായ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ ഉറവിടമായോ മാലിന്യങ്ങൾ പുറന്തള്ളാനുള്ള സ്ഥലമായോ മാത്രമാണ് പരിഗണിക്കപ്പെട്ടത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പ്രകൃതി സാമ്പത്തികപ്രക്രിയയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു നിശ്ചല പശ്ചാത്തലമല്ല; ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ തന്നെയാണ്. മണ്ണ്, ജലം, വായു, ജൈവവൈവിധ്യം, സൂര്യോർജം, ധാതുക്കൾ, വനങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ എന്നിവയില്ലാതെ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനത്തിന് നിലനിൽപ്പ് സാധ്യമല്ല. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെ തകർക്കുന്ന സംരംഭകത്വം ദീർഘകാലത്തിൽ സ്വന്തം ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ അടിത്തറ തന്നെയാണ് ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നത്.
ഇവിടെ മനുഷ്യസമൂഹവും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള ഒരു നിരന്തര ചലനമായി കാണാം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു; അവയെ സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ പുതിയ രൂപങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നു; ഉപയോഗത്തിനുശേഷം അവശിഷ്ടങ്ങൾ വീണ്ടും പ്രകൃതിയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു. ഈ ചക്രം പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ തുടരുമ്പോൾ ഒരു ചലനാത്മക തുലനം നിലനിൽക്കും. എന്നാൽ വിഭവചൂഷണത്തിന്റെ വേഗം പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനവേഗത്തെ മറികടക്കുമ്പോഴും മാലിന്യസൃഷ്ടി പ്രകൃതിയുടെ ആഗിരണശേഷിയെ മറികടക്കുമ്പോഴും ഈ തുലനം തകരുന്നു. അപ്പോൾ സാമ്പത്തിക വളർച്ച തന്നെ അതിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയെ വിഘടിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന് “കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം” എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടൊപ്പം “കുറഞ്ഞ വിഭവോപയോഗത്തിൽ കൂടുതൽ മൂല്യം” എന്ന ലക്ഷ്യവും ആവശ്യമാണ്. ഒരേ അളവിലുള്ള വിഭവത്തിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ഉപയോഗപ്രദമായ ഫലം സൃഷ്ടിക്കുക, ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ആയുസ്സ് വർധിപ്പിക്കുക, അറ്റകുറ്റപ്പണി സാധ്യമാക്കുക, പുനരുപയോഗം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, മാലിന്യത്തെ മറ്റൊരു ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുടെ അസംസ്കൃത വസ്തുവാക്കുക എന്നിവ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പുതിയ ദിശകളാകണം. ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും പ്രകൃതിസംരക്ഷണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കുറയ്ക്കാൻ കഴിയും.
ഇതിൽ നിന്നാണ് വൃത്താകാര സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രാധാന്യം ഉയരുന്നത്. രേഖീയ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാനരീതി “എടുക്കുക, നിർമ്മിക്കുക, ഉപയോഗിക്കുക, ഉപേക്ഷിക്കുക” എന്നതാണ്. വൃത്താകാര സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ വിഭവങ്ങൾ കഴിയുന്നത്ര ദീർഘകാലം സാമ്പത്തികചക്രത്തിനുള്ളിൽ നിലനിർത്തുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഒരു ഉൽപ്പന്നം ഉപയോഗം കഴിഞ്ഞാൽ അത് മാലിന്യമാകുന്നതിനു പകരം അറ്റകുറ്റപ്പണിയിലൂടെ വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കാം; ഭാഗങ്ങൾ വേർതിരിച്ച് മറ്റൊരു ഉൽപ്പന്നത്തിൽ ഉപയോഗിക്കാം; വസ്തുക്കൾ പുനഃസംസ്കരിക്കാം; ജൈവമാലിന്യം വീണ്ടും ജൈവചക്രത്തിലേക്ക് മടക്കാം. ഈ സമീപനം പ്രകൃതിയിലെ ചക്രങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന ഒരു സാമ്പത്തികസംഘടനയാണ്.
പ്രകൃതിയിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ “മാലിന്യം” എന്ന ആശയം വളരെ പരിമിതമാണ്. ഒരു ജീവിയുടെ ഉപോൽപ്പന്നം മറ്റൊരു ജീവിയുടെ വിഭവമാകുന്നു. മരിച്ച ജൈവവസ്തുക്കൾ സൂക്ഷ്മജീവികളുടെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ മണ്ണിന്റെ ഘടകങ്ങളായി മാറുന്നു. ഒരു ജീവിവർഗത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം മറ്റൊരു ജീവിവർഗത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമായ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘകാല സ്ഥിരത അടഞ്ഞ ചക്രങ്ങളുടെയും പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിന്റെയും ഫലമാണ്. മനുഷ്യന്റെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ഈ തത്വങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ സുസ്ഥിരമായ സംരംഭക മാതൃകകൾ വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയും.
ഇവിടെ ജൈവവൈവിധ്യവും സംരംഭകത്വവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. വൈവിധ്യം ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഒരേയൊരു വിളയെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്ന കൃഷിവ്യവസ്ഥ ഒരു പ്രത്യേക രോഗത്തിനോ കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിനോ മുന്നിൽ കൂടുതൽ ദുർബലമായേക്കാം. അതുപോലെ ഒരേയൊരു ഉൽപ്പന്നത്തെയോ ഒരേയൊരു വിപണിയെയോ ഒരേയൊരു വിതരണക്കാരനെയോ ആശ്രയിക്കുന്ന സ്ഥാപനം സാമ്പത്തികാഘാതങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ വിധേയമാകും. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിലെ ജൈവവൈവിധ്യത്തിൽ നിന്ന് സംരംഭകത്വത്തിന് ലഭിക്കുന്ന ഒരു പ്രധാന പാഠം വൈവിധ്യവൽക്കരണമാണ്.
വൈവിധ്യവൽക്കരണം എന്നാൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വ്യാപനം അല്ല. സ്ഥാപനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശേഷിയുമായി ബന്ധമുള്ള മേഖലകളിൽ വ്യത്യസ്ത സാധ്യതകൾ വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് ഒരേയൊരു ഉൽപ്പന്നത്തിൽ നിന്ന് പല അനുബന്ധ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങാം. ഒരേയൊരു വിപണിയെ ആശ്രയിക്കുന്നതിനു പകരം വിവിധ വിപണികളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം. ഒരേയൊരു സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ ആശ്രയിക്കുന്നതിനു പകരം പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വികസിപ്പിക്കാം. ഇതിലൂടെ ഒരു മേഖലയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ആഘാതം മുഴുവൻ സ്ഥാപനത്തെയും തകർക്കാനുള്ള സാധ്യത കുറയും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാഷയിൽ വൈവിധ്യം ഒരു സ്ഥാപനത്തിലെ വിഘടനശക്തിയുടെ നിയന്ത്രിത രൂപമാണ്. എല്ലാ ഘടകങ്ങളും ഒരേ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിച്ചാൽ സംവിധാനം ഏകീകരിക്കപ്പെട്ടതായിരിക്കും, എന്നാൽ അതിന്റെ അനുയോജനശേഷി കുറയും. വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായി പ്രതികരിക്കുമ്പോൾ സംവിധാനം കൂടുതൽ വഴക്കമുള്ളതാകും. പക്ഷേ അതിരുകടന്ന വിഘടനം സംഘടനയെ പിളർത്തും. അതിനാൽ വൈവിധ്യത്തിനും ഏകീകരണത്തിനും ഇടയിൽ ശരിയായ ബന്ധം ആവശ്യമാണ്.
ഇതേ തത്വം മനുഷ്യവിഭവശേഷിയിലും ബാധകമാണ്. ഒരേ വിദ്യാഭ്യാസവും ഒരേ അനുഭവവും ഒരേ ചിന്താരീതിയും ഉള്ള ആളുകളാൽ മാത്രം നിർമ്മിച്ച ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ കാര്യക്ഷമതയുണ്ടാകാം; എന്നാൽ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ നേരിടുമ്പോൾ വ്യത്യസ്ത കാഴ്ചപ്പാടുകളുടെ അഭാവം ദുർബലതയാകും. വ്യത്യസ്ത വിഷയങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള അറിവുകൾ, വ്യത്യസ്ത തൊഴിൽപരിചയങ്ങൾ, വ്യത്യസ്ത പ്രായതലങ്ങൾ, വ്യത്യസ്ത സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകൾ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ പുതിയ ആശയങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാൻ കൂടുതൽ സാധ്യതയുണ്ട്.
എന്നാൽ വൈവിധ്യം സ്വയം നവീകരണം സൃഷ്ടിക്കില്ല. വ്യത്യസ്ത അറിവുകൾ തമ്മിൽ ആശയവിനിമയം നടക്കണം. അതിനാൽ വൈവിധ്യത്തോടൊപ്പം ഏകീകരണശേഷിയും വേണം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിലെ വ്യത്യസ്ത വിഭാഗങ്ങൾ പരസ്പരം സംസാരിക്കാത്ത പക്ഷം വൈവിധ്യം പല ചെറിയ ദ്വീപുകളായി മാറും. എന്നാൽ ആശയവിനിമയത്തിന്റെ ശക്തമായ ശൃംഖല ഉണ്ടെങ്കിൽ അവയുടെ വ്യത്യാസങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ കൂട്ടായ അറിവ് ഉദ്ഭവിക്കും.
ഇതോടെ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പ്രാധാന്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നു. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ മനുഷ്യരുടെ അറിവും വിപണികളും ഉൽപ്പാദനശേഷികളും മുമ്പത്തേക്കാൾ വേഗത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു ചെറിയ പ്രദേശത്തെ സംരംഭകന് ആഗോള ഉപഭോക്താവുമായി നേരിട്ട് ബന്ധപ്പെടാൻ കഴിയും. ഒരു ഗവേഷകന് ലോകത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഭാഗത്തുള്ള ഗവേഷകന്റെ അറിവുമായി ഉടൻ ബന്ധപ്പെടാൻ കഴിയും. ഒരു ചെറിയ സ്ഥാപനത്തിന് വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന ചില സാങ്കേതിക സൗകര്യങ്ങൾ കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ ഉപയോഗിക്കാനാകും. ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രവേശനതടസ്സങ്ങളിൽ ചിലത് കുറയുന്നു.
എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ ഏകാധിപത്യസാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഡാറ്റയുടെ നിയന്ത്രണം, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത, സാങ്കേതിക മാനദണ്ഡങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം, വലിയ ശൃംഖലകളുടെ സ്വാധീനം എന്നിവ കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അസാധാരണമായ ശക്തി നൽകാം. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ ലോകം സ്വതവേ ജനാധിപത്യപരമല്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികഘടനയാണ് അതിന്റെ ഫലം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.
ഡാറ്റ ഈ പുതിയ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലെ ഒരു പ്രധാന വിഭവമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഉപഭോക്താക്കളുടെ പെരുമാറ്റം, വിപണിയുടെ ചലനം, ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയ, ഗതാഗതം, ആരോഗ്യം, കാലാവസ്ഥ, കൃഷി തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ നിന്ന് വൻതോതിൽ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വിവരങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് സംരംഭങ്ങൾക്ക് വലിയ നേട്ടം നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഡാറ്റ ആരുടേതാണ്, അത് ആരാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, അത് എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കുന്നു, വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യത എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ ഡാറ്റ വെറും അസംസ്കൃത വിവരം മാത്രമല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ പ്രതിഫലനമാണ്. ഒറ്റപ്പെട്ട വിവരത്തിന് പരിമിതമായ മൂല്യമുണ്ട്. വ്യത്യസ്ത വിവരങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് അറിവ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അറിവിനെ തീരുമാനങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അത് പ്രവർത്തനശേഷിയാകുന്നു. പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ വിവരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡാറ്റ → അറിവ് → തീരുമാനം → പ്രവർത്തനം → ഫലം → പുതിയ ഡാറ്റ എന്നൊരു തുടർച്ചയായ ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു.
ഈ ചക്രത്തിന്റെ വേഗവും ഗുണനിലവാരവും ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ മത്സരശേഷിയെ നിർണ്ണയിക്കാം. എന്നാൽ വേഗത മാത്രം മതിയാകില്ല. തെറ്റായ ഡാറ്റയിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ തീരുമാനമെടുത്താൽ തെറ്റും വേഗത്തിൽ വ്യാപിക്കും. അതിനാൽ വിവരത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം, പശ്ചാത്തലം, ഉറവിടം, പക്ഷപാതം, വ്യാഖ്യാനരീതി എന്നിവയും പ്രധാനമാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് ഈ പ്രശ്നം കൂടുതൽ ഗുരുതരമാകുന്നു, കാരണം വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങളിൽ നിന്ന് യന്ത്രങ്ങൾ വളരെ വേഗത്തിൽ മാതൃകകൾ കണ്ടെത്താൻ കഴിയും; എന്നാൽ ആ മാതൃകകൾ യഥാർത്ഥ കാരണബന്ധങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കണമെന്നില്ല.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന് വിവരസാക്ഷരതയോടൊപ്പം കാരണപരമായ ചിന്തയും ആവശ്യമാണ്. ഒരു സംഭവത്തിന് മറ്റൊന്നുമായി ബന്ധമുണ്ടെന്നത് മാത്രം അതിനെ കാരണം എന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. ഒരു വിപണിയിൽ വിൽപ്പന വർധിച്ചതിന് പല കാരണങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച സ്ഥാപനത്തിന് വിജയം ലഭിച്ചതുകൊണ്ട് വിജയം മുഴുവൻ ആ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഫലമാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. പല ഘടകങ്ങളുടെ സംയുക്തപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ഫലം ഉദ്ഭവിക്കാം. ഈ സങ്കീർണ്ണത മനസ്സിലാക്കുന്ന സംരംഭകനാണ് കൂടുതൽ ദീർഘകാല തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാൻ കഴിയുക.
ഇവിടെ പരീക്ഷണശേഷിയും പഠനശേഷിയും വീണ്ടും നിർണായകമാകുന്നു. വലിയ തീരുമാനങ്ങളെ ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങളായി വിഭജിക്കാം. ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പന്നം മുഴുവൻ വിപണിയിലേക്ക് ഇറക്കുന്നതിനു മുമ്പ് പരിമിത ഉപഭോക്തൃവിഭാഗത്തിൽ പരീക്ഷിക്കാം. പുതിയ തൊഴിൽരീതി മുഴുവൻ സ്ഥാപനത്തിലും നടപ്പാക്കുന്നതിനു മുമ്പ് ഒരു വിഭാഗത്തിൽ പരീക്ഷിക്കാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഫലപ്രാപ്തി പരിമിത സാഹചര്യത്തിൽ പരിശോധിക്കാം. ഇതിലൂടെ സ്ഥാപനത്തിന് “പരീക്ഷണം → ഫലം → പഠനം → തിരുത്തൽ → വിപുലീകരണം” എന്ന ചക്രം സൃഷ്ടിക്കാനാകും.
ഈ പരീക്ഷണസംസ്കാരത്തിൽ പരാജയത്തിന് പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ഒരു പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെട്ടാൽ അതിന്റെ സാമ്പത്തിക നഷ്ടം യാഥാർഥ്യമാണ്; അതിനെ റൊമാന്റിക് രീതിയിൽ കാണേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ പരാജയത്തിൽ നിന്ന് അറിവ് ലഭിക്കുകയും അതേ തെറ്റ് വീണ്ടും ആവർത്തിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്താൽ ആ നഷ്ടം ഭാവിയിലെ തീരുമാനങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്തുന്ന നിക്ഷേപമായി മാറാം. എന്നാൽ പരാജയത്തെ പഠനമാക്കാൻ കഴിയാത്ത സ്ഥാപനത്തിൽ പരാജയം വെറും നഷ്ടമായി തുടരും.
ഇതിനാൽ “പരാജയിക്കാൻ സ്വാതന്ത്ര്യം” എന്നതിനു പകരം “നിയന്ത്രിതമായി പരീക്ഷിക്കാനും പരാജയത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും ഉള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം” എന്നതാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ ആശയം. സ്ഥാപനത്തിന് അനന്തമായ അപകടം ഏറ്റെടുക്കാനുള്ള അവകാശമല്ല വേണ്ടത്; പരിമിതമായ വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് പുതിയ സാധ്യതകൾ പരിശോധിക്കാനുള്ള അവസരമാണ് വേണ്ടത്. ഈ വ്യത്യാസം ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള സംരംഭകത്വത്തിനും അനിയന്ത്രിതമായ ചൂതാട്ടത്തിനും ഇടയിലെ അതിർത്തി വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ആഗോളവൽക്കരണവും പ്രാദേശികവൽക്കരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഇതേ രീതിയിൽ പരിശോധിക്കാം. ആഗോള വിപണി വലിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. എന്നാൽ ആഗോള വിതരണശൃംഖലകളിൽ അമിതമായി ആശ്രയിക്കുന്നത് പ്രതിസന്ധികളിൽ അപകടകരമാകാം. ഒരു രാജ്യത്തിലെ യുദ്ധം, പ്രകൃതിദുരന്തം, മഹാമാരി, വ്യാപാരനിയന്ത്രണം, ഗതാഗതതടസ്സം എന്നിവ മറ്റൊരു രാജ്യത്തെ സ്ഥാപനത്തെ ബാധിക്കാം. അതിനാൽ ആഗോളബന്ധങ്ങൾ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് നിർണായക വിഭവങ്ങളിൽ ചില പ്രാദേശിക ശേഷികൾ വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇത് ആഗോളവൽക്കരണത്തെ നിരസിക്കുന്നതല്ല; അതിനെ കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതാക്കുകയാണ്. പ്രാദേശിക ഉൽപ്പാദനവും ആഗോള വിപണിയും പരസ്പരവിരുദ്ധമല്ല. ഒരു പ്രദേശത്ത് അറിവും ഉൽപ്പാദനശേഷിയും വികസിപ്പിച്ച് ലോകവിപണിയിലേക്ക് എത്തിക്കാം. അതേസമയം നിർണായക ഭക്ഷണം, മരുന്ന്, ഊർജം, അടിസ്ഥാന സാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവയിൽ കുറഞ്ഞത് ഒരു അടിസ്ഥാന പ്രാദേശിക ശേഷി നിലനിർത്താം. ഇതിലൂടെ ആഗോളബന്ധവും പ്രാദേശിക പ്രതിരോധശേഷിയും തമ്മിൽ പുതിയ തുലനം സൃഷ്ടിക്കാം.
കേരളം പോലുള്ള സമ്പദ്വ്യവസ്ഥകൾക്ക് ഈ മാതൃക പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. ഭൂമിയുടെ ലഭ്യതയും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും പരിമിതമായ സാഹചര്യത്തിൽ അറിവ്-അധിഷ്ഠിതവും ഉയർന്ന മൂല്യമുള്ളതുമായ സംരംഭങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാം. ആരോഗ്യസാങ്കേതികവിദ്യ, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, ഭക്ഷ്യസംസ്കരണം, സമുദ്രസമ്പത്ത്, പരിസ്ഥിതിസാങ്കേതികവിദ്യ, ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസസാങ്കേതികവിദ്യ, വയോജനസേവനങ്ങൾ, വിനോദസഞ്ചാരം, സാംസ്കാരിക വ്യവസായങ്ങൾ എന്നിവ പ്രാദേശിക അറിവിനെ ആഗോള വിപണിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന മേഖലകളാകാം.
പ്രത്യേകിച്ച് ജനസംഖ്യയുടെ പ്രായഘടന മാറുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ വയോജനസൗഹൃദ സേവനങ്ങൾ, വീട്ടുതല പരിചരണം, സഹായസാങ്കേതികവിദ്യ, ദൂരാരോഗ്യസേവനങ്ങൾ, പുനരധിവാസസാങ്കേതികവിദ്യ, ആരോഗ്യനിരീക്ഷണ ഉപകരണങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ വളരാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. ഇവിടെ സംരംഭകത്വം വെറും വിപണി അവസരം കാണുന്നതിൽ ഒതുങ്ങരുത്; മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ മാറുന്ന ആവശ്യങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിയണം. ജനസംഖ്യാ മാറ്റം ഒരു പ്രശ്നവും അതേ സമയം പുതിയ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവവും ആണ്.
ഇതുപോലെ കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനവും പുതിയ സംരംഭക സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കും. ജലസംരക്ഷണം, ഊർജക്ഷമത, നവീകരണ ഊർജം, മാലിന്യസംസ്കരണം, കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ള കൃഷി, ദുരന്തമുന്നറിയിപ്പ്, പരിസ്ഥിതി നിരീക്ഷണം, കാർബൺ കുറയ്ക്കൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവയുടെ ആവശ്യകത വർധിക്കും. എന്നാൽ ഇവിടെ വീണ്ടും ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്. പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നത്തെ വെറും പുതിയ വിപണിയായി കാണാതെ അതിന്റെ ഭൗതികകാരണങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്ന സംരംഭകത്വമാണ് ദീർഘകാലത്തിൽ പ്രയോജനകരം.
ഇവിടെ “ഹരിത സംരംഭകത്വം” എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിൽ പച്ചനിറം ഉപയോഗിക്കുന്നതോ പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദമെന്ന പരസ്യം നൽകുന്നതോ മാത്രം ഹരിത സംരംഭകത്വമല്ല. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ മുഴുവൻ ജീവിതചക്രവും പരിശോധിക്കണം. അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ ഉറവിടം, നിർമ്മാണത്തിലെ ഊർജോപയോഗം, ഗതാഗതം, ഉപയോഗകാലത്തെ വിഭവോപയോഗം, ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ അറ്റകുറ്റപ്പണി, ഉപയോഗശേഷമുള്ള പുനരുപയോഗം എന്നിവയെല്ലാം വിലയിരുത്തണം. അപ്പോൾ മാത്രമേ ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിസ്ഥിതിപ്രഭാവം മനസ്സിലാക്കാനാകൂ.
ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അളവുകോലിലും മാറ്റം വരുന്നു. സാമ്പത്തിക ലാഭത്തോടൊപ്പം വിഭവക്ഷമത, കാർബൺപാദമുദ്ര, ജൈവവൈവിധ്യ സ്വാധീനം, തൊഴിലാളികളുടെ ക്ഷേമം, സാമൂഹിക ഉൾക്കൊള്ളൽ, അറിവിന്റെ വ്യാപനം തുടങ്ങിയ സൂചികകളും ഉൾപ്പെടുത്തണം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ വാർഷിക കണക്കിൽ ലാഭവും നഷ്ടവും മാത്രമല്ല, അത് സൃഷ്ടിച്ച സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ നേട്ടങ്ങളും ചെലവുകളും പ്രതിഫലിക്കണം.
ഈ സമീപനം “യഥാർത്ഥ ചെലവ്” എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ വിപണിവിലയിൽ അതിന്റെ എല്ലാ സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ ചെലവുകൾ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കണമെന്നില്ല. മലിനീകരണം സമൂഹം വഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് വിപണിവിലയിൽ പ്രതിഫലിക്കാതെ പോകുന്നു. പ്രകൃതിവിഭവം അമിതമായി ഉപയോഗിച്ചാൽ ഭാവിതലമുറ അതിന്റെ ചെലവ് വഹിക്കാം. അതിനാൽ സ്വകാര്യ ലാഭവും സാമൂഹിക ചെലവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നയപരമായി പരിഹരിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇവിടെയാണ് പൊതുനിയന്ത്രണം വീണ്ടും ആവശ്യമായി വരുന്നത്. മലിനീകരണ നിയന്ത്രണം, വിഭവസംരക്ഷണം, തൊഴിൽസുരക്ഷ, ഉപഭോക്തൃസംരക്ഷണം, ഡാറ്റാസുരക്ഷ, ഏകാധിപത്യനിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയവ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ശത്രുക്കളല്ല. അവ സംരംഭകത്വം സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല താൽപര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന വിധം പ്രവർത്തിക്കാൻ ആവശ്യമായ അതിർത്തികളാണ്. നിയന്ത്രണം അമിതമായാൽ നവീകരണം തടയാം; നിയന്ത്രണം ഇല്ലെങ്കിൽ സാമൂഹിക ചെലവ് വർധിക്കാം. അതിനാൽ നിയന്ത്രണവും സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലും ഒരു ചലനാത്മക തുലനം ആവശ്യമാണ്.
ഭാവിയിലെ ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായ നിയന്ത്രണസംവിധാനം നിയമങ്ങൾ മാത്രം ചുമത്തുന്നതല്ല; നല്ല പെരുമാറ്റത്തിന് പ്രോത്സാഹനം നൽകുകയും മോശം പെരുമാറ്റത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചെലവ് സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് തിരിച്ചറിയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംവിധാനമായിരിക്കും. വിഭവക്ഷമതയ്ക്ക് പ്രോത്സാഹനം, ശുദ്ധസാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് പിന്തുണ, ഗവേഷണത്തിന് നികുതിയിളവ്, തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവുവികസനത്തിന് സഹായം, സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾക്ക് ധനസഹായം തുടങ്ങിയവ സൃഷ്ടിപരമായ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാകാം.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വവും സംസ്ഥാനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ പക്വമാകുന്നു. സംസ്ഥാനം സംരംഭകന്റെ പകരക്കാരനാകേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ സംരംഭകത്വത്തിന് ആവശ്യമായ സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കണം. നിയമത്തിന്റെ സ്ഥിരത, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഗവേഷണം, ഡിജിറ്റൽ പ്രവേശനം, ധനകാര്യസംവിധാനം, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവ ശക്തമായിരിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തികൾക്ക് കൂടുതൽ അപകടം ഏറ്റെടുക്കാനുള്ള ആത്മവിശ്വാസം ലഭിക്കും. ഒരു സംരംഭകൻ പരാജയപ്പെട്ടാൽ ജീവിതം പൂർണ്ണമായി തകർന്നുപോകുന്ന സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയിൽ പരീക്ഷണശേഷി കുറയും. അടിസ്ഥാന സാമൂഹികസുരക്ഷ സംരംഭകത്വത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നതല്ല; പലപ്പോഴും അത് ധൈര്യപൂർവമായ പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് സാമൂഹിക അടിത്തറ നൽകുന്നു.
ഇവിടെ സാമൂഹികസുരക്ഷയും സംരംഭകത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പുതിയ രീതിയിൽ കാണാം. സുരക്ഷിതമായ ഒരു അടിസ്ഥാനജീവിതം ലഭിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന് പുതിയ ആശയങ്ങളിൽ പരീക്ഷണം നടത്താൻ കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കും. വിദ്യാഭ്യാസവും ആരോഗ്യവും പൊതുവായി ലഭ്യമാകുമ്പോൾ കുടുംബത്തിന്റെ മുഴുവൻ സമ്പത്ത് അപകടത്തിലാക്കാതെ പുതിയ സംരംഭത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ സാമൂഹികസുരക്ഷ ഒരു ഉപഭോഗച്ചെലവ് മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരുടെ അപകടം ഏറ്റെടുക്കാനുള്ള ശേഷിയിൽ നടത്തുന്ന സാമൂഹിക നിക്ഷേപവുമാണ്.
അതുപോലെ തന്നെ ഗവേഷണത്തിനുള്ള പൊതുനിക്ഷേപവും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിത്തറയാണ്. അടിസ്ഥാനശാസ്ത്രത്തിലെ പല കണ്ടെത്തലുകൾക്കും ഉടൻ വിപണി ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ പിന്നീട് അവയിൽ നിന്നാണ് വലിയ വ്യവസായങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടത്. അതിനാൽ വിപണി ഉടൻ ലാഭകരമല്ലാത്ത ഗവേഷണങ്ങളിലും സമൂഹം നിക്ഷേപിക്കണം. സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങൾ പിന്നീട് ആ അറിവിനെ പ്രായോഗിക ഉൽപ്പന്നങ്ങളാക്കി മാറ്റാം. പൊതുഗവേഷണവും സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വവും തമ്മിലുള്ള ഈ ബന്ധം അറിവിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്.
അറിവ് ഒരിക്കൽ സൃഷ്ടിച്ചാൽ അതിനെ അനേകം ആളുകൾക്ക് ഉപയോഗിക്കാനാകും. ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ആശയം മറ്റൊരാൾ ഉപയോഗിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ആദ്യ ഗവേഷകന്റെ അറിവ് ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. ഈ പ്രത്യേക സ്വഭാവം അറിവിനെ ഭൗതികവസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ പരമാവധി വ്യാപനം സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തം ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കാം. അതേസമയം ഗവേഷണത്തിന് പ്രോത്സാഹനം നൽകാൻ സൃഷ്ടാക്കൾക്ക് യുക്തമായ പ്രതിഫലവും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശത്തിനും തുറന്ന അറിവിനും ഇടയിൽ ഒരു ചലനാത്മക തുലനം ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെ തുറന്ന ഉറവിട സാങ്കേതികവിദ്യകളും പങ്കിട്ട അറിവിന്റെ ശൃംഖലകളും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അടിസ്ഥാനരൂപം എല്ലാവർക്കും ഉപയോഗിക്കാനാകുമ്പോൾ അനേകം ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ഒരാളുടെ കണ്ടുപിടിത്തം ആയിരക്കണക്കിന് പുതിയ സംരംഭങ്ങളുടെ അടിത്തറയാകാം. ഇതിലൂടെ അറിവിന്റെ വിഘടനം പുതിയ സൃഷ്ടിപരമായ ഏകീകരണങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം അറിവിനെ പൂട്ടിവയ്ക്കുന്നതിലും അറിവിനെ ചലിപ്പിക്കുന്നതിലും തമ്മിൽ ശരിയായ തുലനം കണ്ടെത്തണം. എല്ലാ അറിവും സൗജന്യമായി നൽകണമെന്നതും എല്ലാ അറിവും കർശനമായി സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കണമെന്നതും ഒരുപോലെ ഏകപക്ഷീയമായ സമീപനങ്ങളാണ്. അടിസ്ഥാന അറിവിന്റെ വ്യാപക ലഭ്യതയും പ്രായോഗിക കണ്ടുപിടിത്തങ്ങൾക്ക് യുക്തമായ പ്രതിഫലവും ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്തുന്ന സംവിധാനങ്ങളാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം.
മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലും ഇതേ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം കാണാം. യന്ത്രവൽക്കരണം ചില ജോലികളെ ഇല്ലാതാക്കാം; അതേസമയം പുതിയ ജോലികളും പുതിയ കഴിവുകളും സൃഷ്ടിക്കും. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ ശാരീരിക അധ്വാനം കുറയ്ക്കുമ്പോൾ പുതിയ തരത്തിലുള്ള ബൗദ്ധികവും സൃഷ്ടിപരവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ഇടമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ ഈ പരിവർത്തനം സ്വയം നീതിപൂർവമാകില്ല. പുതിയ കഴിവുകൾ നേടാനുള്ള അവസരം ചിലർക്കു മാത്രമുണ്ടെങ്കിൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതി അസമത്വം വർധിപ്പിക്കാം.
അതുകൊണ്ട് സാങ്കേതികപരിവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ മനുഷ്യവിഭവവികസനം വേണം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ വരുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ തൊഴിലാളികൾക്ക് പുതിയ കഴിവുകൾ പഠിക്കാൻ അവസരം നൽകണം. സ്ഥാപനങ്ങൾ പരിശീലനത്തെ ചെലവായി മാത്രം കാണാതെ ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപമായി കാണണം. സംസ്ഥാനം ജീവിതകാല പഠനത്തിനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കണം. വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ വേഗത്തിൽ മാറുന്ന തൊഴിൽലോകവുമായി ബന്ധപ്പെടണം.
ഇവിടെ “തൊഴിൽ” എന്ന ആശയവും മാറേണ്ടിവരും. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ഒരേ തൊഴിൽ ചെയ്യുക എന്ന മാതൃക സാങ്കേതികമാറ്റത്തിന്റെ വേഗത്തിൽ ദുർബലപ്പെടാം. ഒരാൾക്ക് ജീവിതത്തിൽ പലതവണ തൊഴിൽമാറ്റം സംഭവിക്കാം. അതിനാൽ തൊഴിൽ തിരിച്ചറിയലിനേക്കാൾ പഠനശേഷിയാണ് പ്രധാനമാകുന്നത്. “ഞാൻ എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ “എനിക്ക് എന്ത് പഠിക്കാനും എന്ത് ചെയ്യാനും കഴിയും?” എന്ന ചോദ്യമാണ് ഭാവിയിലെ മനുഷ്യന്റെ കഴിവിനെ കൂടുതൽ നിർണ്ണയിക്കുക.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വം തൊഴിൽസൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് കഴിവുസൃഷ്ടിക്കുന്നതിലേക്ക് ഉയരുന്നു. ഒരു നല്ല സ്ഥാപനം ജീവനക്കാർക്ക് ജോലി മാത്രം നൽകുന്നില്ല; പുതിയ കഴിവുകളും പുതിയ അനുഭവങ്ങളും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും നൽകുന്നു. ജീവനക്കാരൻ സ്ഥാപനം വിട്ടുപോയാലും അവന്റെ കഴിവ് സമൂഹത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യവിഭവത്തിൽ നടത്തുന്ന നിക്ഷേപം സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വകാര്യസ്വത്തായി മാത്രം കാണാനാവില്ല; അത് സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലേക്ക് ചേർന്നുപോകുന്ന നിക്ഷേപമാണ്.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വം നമ്മെ ഒരു പ്രധാന ബോധ്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു: സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു യന്ത്രമല്ല; മനുഷ്യരും പ്രകൃതിയും സാങ്കേതികവിദ്യകളും സ്ഥാപനങ്ങളും അറിവും പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥയാണ്. അതിലെ ഒരു ഘടകത്തെ മാത്രം പരമപ്രധാനമാക്കി മറ്റുള്ളവയെ അവഗണിച്ചാൽ തുലനം തകരും. മൂലധനം ആവശ്യമാണ്, പക്ഷേ അതിന് തൊഴിൽ ആവശ്യമാണ്. തൊഴിൽ ആവശ്യമാണ്, പക്ഷേ അതിന് സാങ്കേതികവിദ്യയും വിഭവങ്ങളും ആവശ്യമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ആവശ്യമാണ്, പക്ഷേ അതിന് അറിവും മനുഷ്യസൃഷ്ടിശേഷിയും ആവശ്യമാണ്. ഉൽപ്പാദനം ആവശ്യമാണ്, പക്ഷേ അതിന് പ്രകൃതിയുടെ ഭൗതിക അടിത്തറ ആവശ്യമാണ്. വിപണി ആവശ്യമാണ്, പക്ഷേ അതിന് നിയമവും വിശ്വാസവും സാമൂഹികസ്ഥിരതയും ആവശ്യമാണ്.
ഈ പരസ്പരാശ്രിതത്വം മനസ്സിലാക്കുന്നിടത്താണ് സംരംഭകത്വം അതിന്റെ പക്വമായ രൂപത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നത്. സംരംഭകൻ ഒറ്റപ്പെട്ട സാമ്പത്തിക വ്യക്തിയല്ല; സാമൂഹികവും പ്രകൃതിപരവുമായ ഒരു വലയത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ സംഘാടകനാണ്. അവന്റെ വിജയം മറ്റുള്ളവരുടെ പരാജയത്തിൽ മാത്രം അധിഷ്ഠിതമാകേണ്ടതില്ല. കൂടുതൽ വലിയ മൂല്യശൃംഖലകൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ട് പരസ്പരവളർച്ച സാധ്യമാക്കാം. മത്സരവും സഹകരണവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്ന ശക്തികളല്ല; ശരിയായ സ്ഥാപനപരമായ ഘടനയിൽ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തികളായി മാറാം.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടുത്ത ചരിത്രഘട്ടം “കൂടുതൽ വളർച്ച”യിൽ നിന്ന് “കൂടുതൽ ബുദ്ധിപരമായ വളർച്ച”യിലേക്കും, “കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം” എന്നതിൽ നിന്ന് “കൂടുതൽ മൂല്യം–കുറഞ്ഞ വിഭവോപയോഗം” എന്നതിലേക്കും, “വ്യക്തിഗത സമ്പത്ത്” എന്നതിൽ നിന്ന് “പങ്കിട്ട സമൃദ്ധി”യിലേക്കും, “സ്ഥിരമായ സ്ഥാപനം” എന്നതിൽ നിന്ന് “സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടന”യിലേക്കും നീങ്ങേണ്ടതാണ്.
ഇത്തരം പരിവർത്തനത്തിലാണ് സംരംഭകത്വം മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത ഗുണപരമായ ചാട്ടത്തിന് സംഭാവന ചെയ്യുന്നത്. പഴയ സംരംഭക മാതൃകയിൽ വിജയം വിപണി പങ്കാളിത്തം, ലാഭം, വളർച്ച എന്നിവകൊണ്ട് അളക്കപ്പെട്ടു. പുതിയ മാതൃകയിൽ ഇവ തുടർന്നും പ്രധാനമായിരിക്കും; എന്നാൽ അവയ്ക്കൊപ്പം അറിവുസൃഷ്ടി, മനുഷ്യവികസനം, സാമൂഹികപ്രതിരോധശേഷി, പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരത, സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം എന്നിവയും വിജയത്തിന്റെ അളവുകോലുകളാകും.
അവിടെ സംരംഭകത്വം ഇനി സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സ്വകാര്യ പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ പുതിയ തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ സൃഷ്ടിപ്രക്രിയയാണ്. ഈ പുനഃസംഘടനയിൽ ഓരോ വിജയവും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കും; ഓരോ പ്രതിസന്ധിയും പുതിയ പഠനത്തിന് വഴിയൊരുക്കും; ഓരോ വൈരുദ്ധ്യവും പുതിയ ഗുണത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് സാധ്യത നൽകും.
അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനബോധ്യം: ലോകം പൂർത്തിയായ രൂപങ്ങളുടെ കൂട്ടമല്ല; നിരന്തരം രൂപപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതുപോലെ സംരംഭവും പൂർത്തിയായ ഒരു സ്ഥാപനമല്ല; നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. സംരംഭകൻ ആ പ്രക്രിയയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഏകാധിപതി അല്ല; അതിലെ വിവിധ ശക്തികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ സൃഷ്ടിപരമായ ദിശയിൽ ഏകീകരിക്കുന്ന സംഘാടകനാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി അതിനാൽ കൂടുതൽ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളിലല്ല, കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പഠനശേഷിയുള്ള സ്ഥാപനങ്ങളിലാണ്; കൂടുതൽ സമ്പത്തിൽ മാത്രം അല്ല, കൂടുതൽ സാമൂഹികമൂല്യത്തിലാണ്; കൂടുതൽ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ മാത്രം അല്ല, സാങ്കേതികവിദ്യയെ മനുഷ്യവികസനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ബുദ്ധിയിലാണ്; കൂടുതൽ വിപണിയിൽ മാത്രം അല്ല, വിപണിയെയും സമൂഹത്തെയും പ്രകൃതിയെയും തമ്മിൽ സമതുലിതമാക്കുന്ന പുതിയ സാമ്പത്തികബോധത്തിലാണ്.
ഈ ബോധം വളരുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം സ്വയം മാറും. സംരംഭകർ മാറും. സ്ഥാപനങ്ങൾ മാറും. വിപണികൾ മാറും. സാമ്പത്തികനയങ്ങൾ മാറും. ഒടുവിൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം തന്നെ മാറും. ലാഭം നിലനിൽക്കും, എന്നാൽ അത് ഏക ലക്ഷ്യമാകില്ല. വളർച്ച നിലനിൽക്കും, എന്നാൽ അതിന്റെ അർത്ഥം അളവിന്റെ വർധനയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങില്ല. മത്സരം നിലനിൽക്കും, എന്നാൽ സഹകരണത്തിനും സ്ഥാനം ലഭിക്കും. സാങ്കേതികവിദ്യ വളരും, എന്നാൽ അതിന്റെ ദിശയെ മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളും പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളും നിർണ്ണയിക്കും.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വം ഒരു പുതിയ ബിസിനസ് സിദ്ധാന്തം മാത്രമല്ല; സാമ്പത്തികജീവിതത്തെ ചലനാത്മകവും ബന്ധപരവും ഉദ്ഭവാത്മകവും സ്വയംപുനർനവീകരണശേഷിയുള്ളതുമായ ഒരു സാമൂഹിക പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു പുതിയ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടാണ്. അതിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ സംരംഭകൻ ഒറ്റയ്ക്ക് നിൽക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യൻ, സമൂഹം, പ്രകൃതി, സാങ്കേതികവിദ്യ, അറിവ്, മൂലധനം, തൊഴിൽ, വിപണി എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് നിൽക്കുന്നത്.
ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും അതിലെ ഏകീകരണശക്തികളെയും വിഘടനശക്തികളെയും തിരിച്ചറിയാനും അവയ്ക്കിടയിൽ സൃഷ്ടിപരമായ തുലനം സ്ഥാപിക്കാനും കഴിയുന്നിടത്താണ് യഥാർത്ഥ സംരംഭകബുദ്ധി ജനിക്കുന്നത്. ആ ബുദ്ധി ഇന്നത്തെ പ്രശ്നത്തിന് മാത്രം പരിഹാരം കണ്ടെത്തുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്; നാളത്തെ പ്രശ്നങ്ങൾ കുറയ്ക്കുന്ന ഇന്നത്തെ പരിഹാരങ്ങളാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതാണ് സംരംഭകത്വത്തെ വെറും സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംപുനർസൃഷ്ടിയുടെ ശക്തിയായി ഉയർത്തുന്നത്.
സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, അത് വ്യക്തിയുടെ വ്യക്തിപരമായ കഴിവിന്റെയും വിപണിയിലെ അവസരത്തിന്റെയും പ്രശ്നമായി മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ലെന്ന് വ്യക്തമാകും. ഓരോ സംരംഭവും ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനബന്ധത്തിനുള്ളിലാണ് ജനിക്കുന്നത്. ഭൂമി, തൊഴിൽ, മൂലധനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, അറിവ്, ഭരണസംവിധാനം, വിപണി, ഉപഭോക്താക്കൾ, പ്രകൃതി എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു പ്രത്യേക ഘടനയാണ് ഓരോ സംരംഭത്തിന്റെയും ഭൗതിക പശ്ചാത്തലം. അതിനാൽ ഒരു സംരംഭകന്റെ വിജയം അവന്റെ വ്യക്തിപരമായ മിടുക്കിന്റെ ഫലം മാത്രമല്ല; സമൂഹം ഇതിനകം സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്ന അറിവിന്റെയും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെയും നിയമവ്യവസ്ഥയുടെയും തൊഴിൽശക്തിയുടെയും സാമ്പത്തികസാഹചര്യങ്ങളുടെയും മേൽ പണിയുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവഗുണവുമാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ സംരംഭകന്റെ വ്യക്തിപരമായ സംഭാവനയെ നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ അതിനെ സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചും കാണരുത്. ഒരു പുതിയ ആശയം കണ്ടെത്തുന്ന വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരത യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിർണായകമാണ്. എന്നാൽ ആ ആശയം ഉൽപ്പന്നമാകാൻ തൊഴിലാളികളുടെ അധ്വാനം, ഗവേഷകരുടെ അറിവ്, വിതരണശൃംഖല, ധനസഹായം, നിയമസംവിധാനം, ഉപഭോക്താക്കളുടെ വാങ്ങൽശേഷി, പൊതുസമൂഹം നിർമ്മിച്ച അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷികളുടെ സംഗമസ്ഥാനമാണ്.
ഇവിടെ മൂലധനവും തൊഴിലാളിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ സ്ഥിരമായ വൈരുദ്ധ്യമായി മാത്രം കാണുന്നതും പര്യാപ്തമല്ല; അതിനെ നിരന്തരമായി മാറുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധമായി കാണണം. മൂലധനം ഉൽപ്പാദനത്തിനുള്ള വിഭവങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നു. തൊഴിൽ ആ വിഭവങ്ങളെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു. മാനേജ്മെന്റ് ഇവയെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഫലത്തിൽ ആരാണ് എത്ര പങ്കാളിയാകുന്നത് എന്ന ചോദ്യത്തിൽ വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യമാണ് തൊഴിലാളി അവകാശം, വേതനം, ഉടമസ്ഥത, ലാഭപങ്കിടൽ, തൊഴിൽസുരക്ഷ, സാമൂഹികസുരക്ഷ തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങളെ മുന്നിലെത്തിക്കുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ വൈരുദ്ധ്യം ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല ലക്ഷ്യം; വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജത്തെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു പുതിയ ബന്ധത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയാണ് വേണ്ടത്. മൂലധനവും തൊഴിലും പരസ്പരം നശിപ്പിക്കുന്ന ബന്ധത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനശേഷി ദുർബലപ്പെടാം. എന്നാൽ പങ്കാളിത്തം, നീതിയുക്തമായ പ്രതിഫലം, കഴിവുവികസനം, തൊഴിലാളി പങ്കാളിത്തം, ലാഭപങ്കിടൽ, സഹകരണ ഉടമസ്ഥത തുടങ്ങിയ മാർഗങ്ങളിലൂടെ അവയുടെ ബന്ധം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും സാമൂഹികസ്ഥിരതയും ഒരേസമയം വർധിപ്പിക്കാം.
ഇതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ തൊഴിലാളിയെ “ചെലവിന്റെ ഘടകം” എന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണുന്ന സമീപനം മാറേണ്ടതുണ്ട്. തൊഴിലാളി ഉൽപ്പാദനശക്തിയുടെ സജീവ വാഹകനാണ്. അവന്റെ ശരീരാധ്വാനം മാത്രമല്ല, അനുഭവം, നിരീക്ഷണം, പ്രശ്നപരിഹാരശേഷി, സൃഷ്ടിപരത, കൂട്ടായ അറിവ് എന്നിവയും സ്ഥാപനത്തിന്റെ സമ്പത്താണ്. യന്ത്രങ്ങൾ മാറാം, കെട്ടിടങ്ങൾ മാറാം, ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ മാറാം; എന്നാൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ജീവനക്കാരുടെ അനുഭവജ്ഞാനം പലപ്പോഴും അതിന്റെ ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട അദൃശ്യസമ്പത്തായിരിക്കും.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ തൊഴിലാളിയുടെ കഴിവുവികസനത്തിൽ നടത്തുന്ന നിക്ഷേപം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ചെലവല്ല; അതിന്റെ ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപമാണ്. പരിശീലനം നേടിയ ഒരു തൊഴിലാളി കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായി പ്രവർത്തിക്കും. അതിലുപരി, പ്രശ്നങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിയാനും പുതിയ രീതികൾ നിർദ്ദേശിക്കാനും കഴിയും. ഇങ്ങനെ മനുഷ്യവിഭവശേഷിയുടെ വളർച്ച സ്ഥാപനത്തിന്റെ പഠനശേഷിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. പഠനശേഷി വർധിക്കുമ്പോൾ അനുയോജനശേഷി വർധിക്കുന്നു. അനുയോജനശേഷി വർധിക്കുമ്പോൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ദീർഘകാല പ്രതിരോധശേഷിയും വർധിക്കുന്നു.
ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസവും സംരംഭകത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ കാണണം. പരീക്ഷയ്ക്ക് ഉത്തരങ്ങൾ ഓർമ്മിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം സംരംഭകത്വത്തിന് പരിമിതമായ സഹായമേ നൽകൂ. സംരംഭകത്വത്തിന് ആവശ്യമായ വിദ്യാഭ്യാസം ചോദ്യംചെയ്യൽ, നിരീക്ഷണം, തെളിവ് പരിശോധിക്കൽ, പ്രശ്നവിശകലനം, പരീക്ഷണം, പരാജയത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കൽ, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം, ആശയവിനിമയം, സൃഷ്ടിപരമായ പുനഃസംയോജനം എന്നിവ വളർത്തണം. അറിവ് സംഭരിക്കുന്ന മനുഷ്യനേക്കാൾ അറിവിനെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യനാണ് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന് കൂടുതൽ വിലപ്പെട്ടത്.
അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളും ഒരു തരത്തിൽ സംരംഭക പരീക്ഷണശാലകളായി മാറണം. വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും ചെറിയ പരിഹാരങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താനും പരീക്ഷിക്കാനും ഫലങ്ങൾ വിലയിരുത്താനും വീണ്ടും പരിഷ്കരിക്കാനും അവസരം നൽകണം. ശാസ്ത്രശാല, സമൂഹം, വ്യവസായം, കൃഷി, ആരോഗ്യരംഗം, പരിസ്ഥിതി, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ശക്തിപ്പെടുത്തണം. അപ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽ തേടുന്നവരെ മാത്രം സൃഷ്ടിക്കാതെ തൊഴിലും പരിഹാരങ്ങളും പുതിയ സാമൂഹികമൂല്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യരെ വികസിപ്പിക്കും.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്ന ഒന്നല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. കുട്ടിയുടെ കൗതുകം സംരംഭകബോധത്തിന്റെ പ്രാഥമികരൂപമാണ്. “എന്തുകൊണ്ട്?” എന്ന് ചോദിക്കുന്ന കുട്ടി നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. “ഇത് മറ്റൊരു രീതിയിൽ ചെയ്യാമോ?” എന്ന് ചോദിക്കുന്ന യുവാവ് സൃഷ്ടിപരമായ വിഘടനത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. ആ ചോദ്യങ്ങളെ അറിവും പരീക്ഷണവും സാമൂഹികപിന്തുണയും ഉപയോഗിച്ച് വികസിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് സംരംഭകത്വം രൂപപ്പെടുന്നത്.
ഇതിൽ പരാജയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സാമൂഹിക സമീപനവും നിർണായകമാണ്. പരാജയം അപമാനമായി കാണുന്ന സമൂഹത്തിൽ ആളുകൾ സുരക്ഷിതമായ വഴികളിൽ മാത്രം നടക്കും. ഓരോ തെറ്റിനും വ്യക്തിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്ന സംസ്കാരം പരീക്ഷണശേഷിയെ കുറയ്ക്കും. എന്നാൽ പരാജയത്തെ ഉത്തരവാദിത്വമില്ലായ്മയായി ന്യായീകരിക്കാതെ, നിയന്ത്രിതമായ പരീക്ഷണത്തിൽ നിന്നുള്ള പഠനമായി കാണുന്ന സംസ്കാരം സൃഷ്ടിപരതയെ വർധിപ്പിക്കും. ഒരു പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെട്ടാൽ എന്താണ് പഠിച്ചത്, എന്തുകൊണ്ടാണ് പരാജയപ്പെട്ടത്, അടുത്ത പരീക്ഷണം എങ്ങനെ മെച്ചപ്പെടുത്താം എന്നീ ചോദ്യങ്ങളാണ് പ്രധാനമാകേണ്ടത്.
ഇവിടെ വീണ്ടും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം കാണാം. വിജയം ഒരു ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പരാജയം ആ ഏകീകരണത്തിലെ ദൗർബല്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; പുതിയ അറിവ് അതിനെ വിഘടിപ്പിക്കുന്നു; തിരുത്തിയ മാതൃക വീണ്ടും ഒരു പുതിയ ഏകീകരണമായി ഉയരുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയാണ് പഠനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചലനം. അതിനാൽ പരാജയത്തെ പൂർണ്ണമായും ഒഴിവാക്കുന്ന സ്ഥാപനം യഥാർത്ഥത്തിൽ പഠനത്തെയും ഒഴിവാക്കുന്നു.
എന്നാൽ പരീക്ഷണവും വിഭവബോധത്തോടെ ആയിരിക്കണം. ഒരു ചെറിയ തെറ്റ് വലിയ സ്ഥാപനത്തിന് വലിയ നഷ്ടമാകാം. അതിനാൽ പരീക്ഷണങ്ങളുടെ വലിപ്പം നിയന്ത്രിക്കണം. ചെറിയ തോതിലുള്ള പരീക്ഷണം, പരിമിത നിക്ഷേപം, വ്യക്തമായ അളവുകോൽ, വേഗത്തിലുള്ള പ്രതികരണം, പരാജയപ്പെട്ടാൽ വേഗത്തിലുള്ള പിന്മാറ്റം എന്നിവ സംരംഭകത്വത്തിലെ വിഘടനശക്തിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന മാർഗങ്ങളാണ്. വിജയത്തിന്റെ തെളിവുകൾ ലഭിച്ചാൽ മാത്രമേ വ്യാപകമായ നിക്ഷേപത്തിലേക്ക് കടക്കാവൂ.
ഈ സമീപനം “ചെറുതായി ആരംഭിച്ച് വേഗത്തിൽ പഠിക്കുക” എന്ന തത്വത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. വലിയ പദ്ധതികൾക്ക് വലിയ ദർശനം ആവശ്യമാണെങ്കിലും, അവയുടെ നടപ്പാക്കൽ ഘട്ടംഘട്ടമായിരിക്കണം. ഭാവിയുടെ സമ്പൂർണ്ണ ചിത്രം ഒരാൾക്ക് മുൻകൂട്ടി അറിയാനാവില്ല. അതിനാൽ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും ലഭിക്കുന്ന പുതിയ വിവരങ്ങൾ അടുത്ത തീരുമാനത്തെ തിരുത്താൻ അനുവദിക്കണം. ഇതാണ് വഴക്കമുള്ള ദീർഘകാല ദർശനം.
ദീർഘകാല ദർശനവും തൽക്ഷണ പ്രതികരണശേഷിയും തമ്മിലുള്ള ഈ ബന്ധം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ കേന്ദ്രവൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൊന്നാണ്. ദർശനം ഇല്ലെങ്കിൽ സ്ഥാപനം ഓരോ വിപണി മാറ്റത്തിനും പിന്നാലെ ഓടും. വഴക്കം ഇല്ലെങ്കിൽ സ്ഥാപനം പഴയ പദ്ധതിയിൽ കുടുങ്ങും. അതിനാൽ ദിശയിൽ സ്ഥിരതയും രീതിയിൽ വഴക്കവും വേണം. ലക്ഷ്യം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് മാർഗം മാറ്റാൻ കഴിയണം. മൂല്യങ്ങൾ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് പ്രവർത്തനരീതികൾ മാറ്റാൻ കഴിയണം. അടിസ്ഥാന ലക്ഷ്യം സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് തന്ത്രം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയണം.
ഇതാണ് “തന്ത്രപരമായ സ്ഥിരതയും പ്രവർത്തനപരമായ വഴക്കവും” തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ തുലനം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് എന്തിനാണ് നിലനിൽക്കുന്നതെന്ന് വ്യക്തമായിരിക്കണം; എന്നാൽ അത് എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കണം എന്നതിൽ ആവശ്യമായ മാറ്റങ്ങൾക്ക് തുറന്നിരിക്കണം. ഇതിലൂടെ സ്ഥാപനം തന്റെ വ്യക്തിത്വം നഷ്ടപ്പെടുത്താതെ പരിണമിക്കാം.
സ്ഥാപനത്തിന്റെ വ്യക്തിത്വം അതിന്റെ പേരിലോ ലോഗോയിലോ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല. അതിന്റെ മൂല്യങ്ങൾ, തീരുമാനരീതി, ഉപഭോക്താക്കളോടുള്ള സമീപനം, തൊഴിലാളികളോടുള്ള പെരുമാറ്റം, അറിവിനോടുള്ള സമീപനം, പരാജയത്തോടുള്ള പ്രതികരണം, സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം എന്നിവ ചേർന്നാണ് സംഘടനയുടെ യഥാർത്ഥ വ്യക്തിത്വം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഈ ഘടകങ്ങളാണ് സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തി. എന്നാൽ ഇവയും കാലത്തിനനുസരിച്ച് പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ടിവരും.
ഇവിടെ സ്ഥാപനസംസ്കാരം ഒരു അദൃശ്യശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഔദ്യോഗിക നിയമങ്ങൾ പറയാത്ത പല കാര്യങ്ങളും സ്ഥാപനസംസ്കാരം നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ജീവനക്കാരൻ തെറ്റ് മറയ്ക്കുമോ തുറന്ന് പറയുമോ? മേലധികാരിയെ ചോദ്യം ചെയ്യുമോ മിണ്ടാതിരിക്കുമോ? ഉപഭോക്താവിന്റെ പരാതി ശ്രദ്ധിക്കുമോ അവഗണിക്കുമോ? പുതിയ ആശയം നിർദ്ദേശിക്കുമോ സുരക്ഷിതമായി മിണ്ടാതിരിക്കുമോ? ഇതെല്ലാം സ്ഥാപനത്തിന്റെ സംസ്കാരത്തിൽ നിന്നാണ് നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭക സംഘടനയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഏകീകരണശക്തി അതിന്റെ സംസ്കാരമായിരിക്കാം. എന്നാൽ സംസ്കാരം അമിതമായി കട്ടിപിടിച്ചാൽ അത് ജഡതയാകും. “ഞങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും ഇങ്ങനെയാണ് ചെയ്യുന്നത്” എന്നത് സ്ഥാപനസംസ്കാരത്തിന്റെ മരണസൂചനയാകാം. ജീവിക്കുന്ന സംസ്കാരം തന്റെ അടിസ്ഥാനമൂല്യങ്ങൾ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വയം തിരുത്തുന്നു.
ഈ നിലയിൽ സംഘടനയെ ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥയായി കാണാം. അതിന് ഒരു ശരീരമുണ്ട്—ഭൗതിക വിഭവങ്ങളും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും. അതിന് ഒരു നാഡീവ്യവസ്ഥയുണ്ട്—വിവരശൃംഖലകൾ. അതിന് ഒരു ഓർമ്മയുണ്ട്—അനുഭവങ്ങളും രേഖകളും സ്ഥാപനചരിത്രവും. അതിന് ഒരു ബോധരൂപമുണ്ട്—മൂല്യങ്ങളും ദർശനവും. അതിന് ഒരു അനുയോജനശേഷിയുണ്ട്—തന്ത്രപരമായ വഴക്കം. അതിന് ഒരു പുനരുത്പാദനശേഷിയുണ്ട്—പുതിയ നേതാക്കളെയും പുതിയ ആശയങ്ങളെയും പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന കഴിവ്.
ഈ ഉപമയുടെ അർത്ഥം സംഘടന യഥാർത്ഥ ജീവിയാണെന്നല്ല; മറിച്ച് സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനകളുടെ പെരുമാറ്റം മനസ്സിലാക്കാൻ ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ ചില തത്വങ്ങൾ പ്രയോജനപ്പെടുന്നു എന്നതാണ്. ഒരു ജീവിയുടെ നിലനിൽപ്പ് അതിന്റെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും ഒരേപോലെ തുടരുന്നതിൽ അല്ല; അവയുടെ നിരന്തര പുനഃസംഘടനയിലാണ്. അതുപോലെ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ തുടർച്ച അതിന്റെ രൂപം മാറ്റാതിരിക്കുന്നതിൽ അല്ല; അതിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രവർത്തനശേഷി നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് രൂപം മാറ്റുന്നതിലാണ്.
ഇതുതന്നെയാണ് സംഘടനയുടെ പരിണാമം. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഒരു സംരംഭം സ്ഥാപകന്റെ വ്യക്തിപരമായ ഊർജത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കും. രണ്ടാംഘട്ടത്തിൽ അത് ക്രമബദ്ധമായ സംവിധാനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കും. മൂന്നാംഘട്ടത്തിൽ അത് അറിവ് പങ്കിടുന്ന പഠനസംഘടനയായി മാറും. നാലാംഘട്ടത്തിൽ അത് മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിയുന്ന അനുയോജ്യ സംഘടനയായി മാറും. അഞ്ചാംഘട്ടത്തിൽ അത് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയായി ഉയരും. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും സംഘടനയുടെ ഏകീകരണശക്തി കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും കൂടുതൽ ബൗദ്ധികവുമായ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു.
സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയ്ക്ക് ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കഴിവ് സ്വന്തം വിജയത്തെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ധൈര്യമാണ്. വിജയിച്ച മാതൃകയെ ശാശ്വതമെന്ന് കരുതുന്ന നിമിഷം മുതൽ സംഘടനയുടെ വിഘടനശേഷി കുറയുന്നു. ഇന്നത്തെ വിജയം നാളത്തെ പരാജയത്തിന്റെ വിത്തായേക്കാം, കാരണം വിജയം എതിരാളികളെ ആകർഷിക്കും, ഉപഭോക്തൃപ്രതീക്ഷകൾ ഉയർത്തും, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്ക് വഴി തുറക്കും. അതിനാൽ വിജയത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ അടുത്ത വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു.
ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ ആഴം. ഒരു പ്രശ്നം പരിഹരിക്കുമ്പോൾ പ്രശ്നം അവസാനിക്കുന്നില്ല; പുതിയ തലത്തിലുള്ള പ്രശ്നം ജനിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിച്ചാൽ വിപണി വിപുലീകരിക്കേണ്ടിവരും. വിപണി വിപുലീകരിച്ചാൽ വിതരണശൃംഖല സങ്കീർണ്ണമാകും. വിതരണശൃംഖല വികസിപ്പിച്ചാൽ ഗുണനിലവാരനിയന്ത്രണം ആവശ്യമായി വരും. ഗുണനിലവാരം ഉറപ്പാക്കിയാൽ ചെലവ് വർധിക്കാം. ചെലവ് കുറച്ചാൽ തൊഴിലാളികളുടെ സമ്മർദ്ദം വർധിക്കാം. അങ്ങനെ ഓരോ പരിഹാരവും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് മാനേജ്മെന്റിന്റെ ലക്ഷ്യം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അവസാനിപ്പിക്കുക എന്നതല്ല; അവയെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സൃഷ്ടിപരമായ രീതിയിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യുക എന്നതാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം “പ്രശ്നരഹിതം” ആകാൻ ശ്രമിക്കേണ്ടതില്ല. പ്രശ്നങ്ങളെ വേഗത്തിൽ കണ്ടെത്തുകയും പഠിക്കുകയും പരിഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സ്ഥാപനമാകണം. പ്രശ്നങ്ങളില്ലാത്ത സ്ഥാപനം പലപ്പോഴും പ്രശ്നങ്ങളെ കാണാത്ത സ്ഥാപനമായിരിക്കും.
ഇതോടെ സ്ഥാപനത്തിലെ നിരീക്ഷണസംവിധാനങ്ങൾക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക കണക്കുകൾ മാത്രം നോക്കിയാൽ സംഘടനയുടെ യഥാർത്ഥ അവസ്ഥ മനസ്സിലാകില്ല. തൊഴിലാളികളുടെ സംതൃപ്തി, ഉപഭോക്താക്കളുടെ പ്രതികരണം, ഉൽപ്പന്നഗുണനിലവാരം, ഗവേഷണത്തിന്റെ പുരോഗതി, സാങ്കേതികപരിവർത്തനം, വിതരണശൃംഖലയുടെ അപകടം, പരിസ്ഥിതിപ്രഭാവം, സാമൂഹികവിശ്വാസം തുടങ്ങിയവയും നിരന്തരം നിരീക്ഷിക്കണം. സ്ഥാപനത്തിന് സ്വന്തം ശരീരത്തിലെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ നിന്ന് വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കണം.
ഇതിനെ സംഘടനയുടെ “പ്രതികരണവലയം” എന്ന് വിളിക്കാം. നല്ല പ്രതികരണവലയം പ്രശ്നത്തെ അതിന്റെ പ്രാരംഭഘട്ടത്തിൽ തന്നെ തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കും. മോശം പ്രതികരണവലയം പ്രശ്നം വലുതായതിനുശേഷം മാത്രമേ കാണൂ. അതിനാൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷി അതിന്റെ വിഭവങ്ങളിൽ മാത്രം അല്ല; മാറ്റത്തിന്റെ സൂചനകൾ എത്ര നേരത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നു എന്നതിലും ആശ്രയിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ഉപഭോക്താവ് ഒരു പ്രധാന പ്രതികരണശക്തിയാണ്. ഉപഭോക്താവിന്റെ വാങ്ങൽശീലം മാത്രമല്ല, പരാതിയും ഉപയോഗരീതിയും ഉൽപ്പന്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അനുഭവവും ഭാവിയിലെ ആവശ്യങ്ങളും സ്ഥാപനത്തിന് വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നു. ഉപഭോക്താവിനെ വെറും വിൽപ്പനയുടെ അവസാനഘട്ടമായി കാണാതെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ പഠനവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പന്നവികസനം കൂടുതൽ ചലനാത്മകമാകും.
അതുപോലെ എതിരാളിയും പഠനത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്. എതിരാളിയുടെ വിജയം വെറും ഭീഷണിയല്ല; വിപണിയിൽ എന്ത് മാറുന്നു എന്നതിന്റെ സൂചന കൂടിയാണ്. എന്നാൽ അനുകരണം മാത്രം നവീകരണമല്ല. എതിരാളിയുടെ വിജയത്തിന്റെ പിന്നിലെ അടിസ്ഥാനകാരണം മനസ്സിലാക്കി സ്വന്തം സ്ഥാപനത്തിന്റെ കഴിവുകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. അതിലൂടെ അനുകരണത്തിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ പുനഃസംയോജനത്തിലേക്ക് നീങ്ങാം.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം അതിനാൽ വിപണിയിലെ വിവരങ്ങളെ അറിവാക്കി, അറിവിനെ തന്ത്രമാക്കി, തന്ത്രത്തെ പരീക്ഷണമാക്കി, പരീക്ഷണത്തെ പഠനമാക്കി, പഠനത്തെ പുതിയ സ്ഥാപനശേഷിയാക്കി മാറ്റുന്ന തുടർച്ചയായ പരിവർത്തനമാണ്. ഈ ചക്രം എത്ര വേഗത്തിലും ഗുണനിലവാരത്തിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ പരിണാമശേഷിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.
ഈ ചക്രത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ മനുഷ്യബോധം തന്നെയാണ്. യന്ത്രങ്ങൾ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കാം. കൃത്രിമബുദ്ധി മാതൃകകൾ കണ്ടെത്താം. കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ കണക്കുകൂട്ടാം. എന്നാൽ എന്താണ് പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രശ്നം, എന്താണ് മൂല്യമുള്ള ലക്ഷ്യം, ഏത് അപകടമാണ് സ്വീകരിക്കാവുന്നത്, ഏത് തീരുമാനമാണ് നൈതികമായി ശരി, ഏത് ദിശയിലാണ് സമൂഹം നീങ്ങേണ്ടത് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ മൂല്യനിർണ്ണയശേഷിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പങ്ക് കുറയുന്നതിനു പകരം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകാം.
മനുഷ്യനും കൃത്രിമബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം അതിനാൽ മത്സരം എന്നതിലുപരി സഹപരിണാമമായി കാണേണ്ടതാണ്. യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ ചില കഴിവുകൾ ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് മാറാം. കണക്കുകൂട്ടൽ യന്ത്രം ചെയ്യട്ടെ; പ്രശ്നത്തിന്റെ അർത്ഥം മനുഷ്യൻ അന്വേഷിക്കട്ടെ. വിവരശേഖരണം യന്ത്രം ചെയ്യട്ടെ; തെളിവിന്റെ വിശ്വാസ്യത മനുഷ്യൻ വിലയിരുത്തട്ടെ. സാധ്യതകൾ യന്ത്രം നിർദ്ദേശിക്കട്ടെ; സാമൂഹിക ലക്ഷ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യൻ തിരഞ്ഞെടുക്കട്ടെ.
ഈ സഹപരിണാമം ശരിയായി വികസിച്ചാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഗണ്യമായി ഉയരാം. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ വിമർശനശേഷി ക്ഷയിച്ചാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ ആശ്രിതത്വം സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുമോ എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ടത് മനുഷ്യനും സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തണം എന്നതാണ്.
ഇവിടെ വീണ്ടും ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കാണാം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളെ ഏകീകരിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതേ സമയം പഴയ തൊഴിൽരീതികളെ വിഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വിഘടനം മനുഷ്യവികസനത്തിലേക്ക് നയിക്കണമെങ്കിൽ വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, പുതിയ തൊഴിൽസൃഷ്ടി, കഴിവുവികസനം എന്നിവ അതിനൊപ്പം മുന്നേറണം. സാങ്കേതികപരിവർത്തനം മാത്രം മതിയാകില്ല; സാമൂഹികപരിവർത്തനവും അതിനൊപ്പം നടക്കണം.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവിയെ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഭാവിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ സാങ്കേതികഭാവിയെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനും കഴിയില്ല. ഈ മൂന്ന് തലങ്ങളുടെയും ഏകീകരണമാണ് പുതിയ സാമ്പത്തികഘട്ടത്തിന്റെ അടിത്തറ.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ നിർവചനം നിർദ്ദേശിക്കാം. ലഭ്യമായ വിഭവങ്ങളെയും അറിവുകളെയും മനുഷ്യശേഷികളെയും പുതിയ രീതിയിൽ ഏകീകരിച്ച് നിലവിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ സാമൂഹികമൂല്യം ഉദ്ഭവിപ്പിക്കുകയും, അതിലൂടെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുകയും, പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ചലനാത്മക സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ് സംരംഭകത്വം.
ഈ നിർവചനത്തിൽ സംരംഭകൻ ഒരു വ്യാപാരി മാത്രമല്ല. പുതിയ ബന്ധങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവാണ്. ഒരു പ്രശ്നത്തെ പരിഹരിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം തിരിച്ചറിയുന്നവനാണ്. ഒരു അവസരം കണ്ടെത്തുന്നതിന് മുമ്പ് നിലവിലുള്ള സംവിധാനത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യം കാണുന്നവനാണ്. ഒരു ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നവനാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം വളർത്തുന്നതിന് മുമ്പ് അതിന്റെ പഠനശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നവനാണ്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകന്റെ പ്രധാന കഴിവ് “അവസരം കാണുക” എന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; വൈരുദ്ധ്യം കാണുക എന്നതിലാണ്. വിപണിയിൽ ആവശ്യവും ലഭ്യതയും തമ്മിലുള്ള വിടവ്, സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യാവശ്യവും തമ്മിലുള്ള വിടവ്, ഉൽപ്പാദനവും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, തൊഴിലും ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള അസന്തുലനം, അറിവും അതിന്റെ ഉപയോഗവും തമ്മിലുള്ള അകലം, പ്രാദേശിക ശേഷിയും ആഗോള വിപണിയും തമ്മിലുള്ള വിച്ഛേദം—ഇത്തരം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാണ് പുതിയ സംരംഭക സാധ്യതകളുടെ ഉറവിടങ്ങൾ.
എന്നാൽ ഓരോ വൈരുദ്ധ്യവും ബിസിനസ് അവസരമാക്കേണ്ടതില്ല. ചില വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സാമൂഹികനയത്തിലൂടെയും പൊതുനിക്ഷേപത്തിലൂടെയും സഹകരണത്തിലൂടെയും പരിഹരിക്കേണ്ടവയാണ്. അതിനാൽ സംരംഭകബുദ്ധിക്ക് സാമൂഹികബുദ്ധിയുമായി ബന്ധം വേണം. എല്ലാം വിപണിക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കുന്ന സമീപനവും എല്ലാം സംസ്ഥാനത്തിന് വിട്ടുകൊടുക്കുന്ന സമീപനവും സങ്കീർണ്ണമായ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പര്യാപ്തമല്ല. പ്രശ്നത്തിന്റെ സ്വഭാവമനുസരിച്ച് സ്വകാര്യ സംരംഭം, പൊതുമേഖല, സഹകരണം, സമൂഹപങ്കാളിത്തം, ഗവേഷണസ്ഥാപനം എന്നിവയുടെ വ്യത്യസ്ത സംയോജനങ്ങൾ ആവശ്യമായി വരാം.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “സൂപ്പർപോസിഷൻ” എന്ന ആശയം സാമ്പത്തികരംഗത്ത് പ്രയോഗിക്കാവുന്ന ഒരു മേഖല. ഒരു സമൂഹത്തിൽ സ്വകാര്യ, പൊത, സഹകരണ, സാമൂഹിക, കൂട്ടായ, ഡിജിറ്റൽ തുടങ്ങിയ വിവിധ ഉൽപ്പാദനരൂപങ്ങൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. അവയിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം ചരിത്രത്തിന്റെ ഏക സാധുവായ രൂപമായി കാണേണ്ടതില്ല. അവ തമ്മിലുള്ള മത്സരവും സഹകരണവും സംയോജനവും വഴി പുതിയ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം.
ഇത്തരമൊരു സമീപനം സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയെ കൂടുതൽ വഴക്കമുള്ളതാക്കും. ഒരു മേഖലയിൽ സ്വകാര്യ സംരംഭം കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായിരിക്കാം; മറ്റൊരിടത്ത് പൊതുമേഖല ആവശ്യമായിരിക്കാം; മറ്റൊരു മേഖലയിൽ സഹകരണ ഉടമസ്ഥത മികച്ചതാകാം. പ്രധാന ചോദ്യം “ആരാണ് ഉടമ?” എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ “ഏത് ഉടമസ്ഥരൂപമാണ് ഈ പ്രത്യേക ഉൽപ്പാദനശക്തിയെ ഏറ്റവും സാമൂഹികമായി ഫലപ്രദമായി വികസിപ്പിക്കുന്നത്?” എന്നതായിരിക്കണം.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വം ഉടമസ്ഥതയുടെ ഒരു രൂപത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമാകുന്നു. സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാരം ഉടമസ്ഥതയല്ല; സൃഷ്ടിപരമായ പുനഃസംഘടനയാണ്. ഒരു തൊഴിലാളി സഹകരണസംഘം ഒരു സംരംഭമായേക്കാം. ഒരു സാമൂഹികസംഘടന ഒരു സംരംഭക മാതൃക വികസിപ്പിക്കാം. ഒരു പൊതുസ്ഥാപനം പുതിയ സേവനരീതി സൃഷ്ടിക്കാം. ഒരു വ്യക്തിഗത കമ്പനി പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കാം. രൂപങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായാലും സൃഷ്ടിപരമായ പരിവർത്തനശേഷിയാണ് പൊതുഘടകം.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ സംരംഭകത്വം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പൊതുവായ സൃഷ്ടിശേഷിയായി മാറുന്നു. അതിനെ ഒരു ചെറിയ സാമ്പത്തികവർഗത്തിന്റെ പ്രത്യേക കഴിവായി പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നത് മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ ചുരുക്കുന്നു. സമൂഹത്തിലെ കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് അറിവും വിഭവങ്ങളും പരീക്ഷണാവസരങ്ങളും ലഭിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ സംരംഭക സാധ്യതകൾ പുറത്തുവരും.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങളിൽ ഒന്നായി സംരംഭക ശേഷിയുടെ സാമൂഹിക ജനാധിപത്യവൽക്കരണം ഉയർത്തിക്കാട്ടാം. ഓരോ വ്യക്തിക്കും വലിയ കമ്പനി തുടങ്ങണമെന്നല്ല ഇതിന്റെ അർത്ഥം. മറിച്ച് ഓരോ വ്യക്തിക്കും പ്രശ്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും പരിഹാരങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കാനും ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്താനും പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാനും സമൂഹത്തിൽ അതിന് അംഗീകാരം നേടാനും അവസരം ലഭിക്കണം എന്നതാണ്.
ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വം സാമ്പത്തികജീവിതത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക മേഖലയിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുസംസ്കാരമായി മാറും. ചോദ്യംചെയ്യുന്ന കുട്ടി, പരീക്ഷണം നടത്തുന്ന വിദ്യാർത്ഥി, പുതിയ രീതി നിർദ്ദേശിക്കുന്ന തൊഴിലാളി, പുതിയ സേവനം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന അധ്യാപകൻ, രോഗിയുടെ ആവശ്യത്തിനനുസരിച്ച് പുതിയ പരിചരണരീതി വികസിപ്പിക്കുന്ന ആരോഗ്യപ്രവർത്തകൻ, കർഷകന്റെ പ്രശ്നത്തിന് പുതിയ പരിഹാരം കണ്ടെത്തുന്ന സാങ്കേതികവിദഗ്ധൻ—ഇവരെല്ലാം വിശാലമായ അർത്ഥത്തിൽ സംരംഭകരാണ്.
അപ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ഒരു കോടീശ്വരനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതല്ല; സൃഷ്ടിപരമായി ചിന്തിക്കുന്ന ഒരു സമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണ്. അത്തരം സമൂഹത്തിൽ ഓരോ പ്രശ്നവും പുതിയ അറിവിനുള്ള അവസരമാകും; ഓരോ വൈരുദ്ധ്യവും പുതിയ പരിഹാരത്തിനുള്ള പ്രേരണയാകും; ഓരോ പരാജയവും പുതിയ പഠനത്തിനുള്ള സാധ്യതയാകും; ഓരോ വിജയവും പുതിയ തലത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങൾക്ക് തുടക്കമാകും.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും വിശാലമായ സാമൂഹിക അർത്ഥം. അത് വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക വിജയത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ആ വിജയത്തെ സമൂഹത്തിന്റെ വലിയ പരിണാമചക്രവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. സംരംഭകന്റെ സൃഷ്ടിപരത സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നു. സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിജയം സാമൂഹികവും പ്രകൃതിപരവുമായ സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പുരോഗതി മനുഷ്യവികസനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. മൂലധനത്തിന്റെ ചലനത്തെ തൊഴിൽ, അറിവ്, പ്രകൃതി എന്നിവയുടെ ചലനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
അവസാനം, സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം നിലവിലുള്ള ലോകത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുക എന്നതിൽ നിന്ന് പുതിയ ലോകസാധ്യതകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ്. അതിനായി സംരംഭകന് വിപണിയെ മാത്രം മനസ്സിലാക്കിയാൽ മതിയാകില്ല; സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കണം. ലാഭത്തെ മാത്രം കണക്കാക്കിയാൽ മതിയാകില്ല; മൂല്യത്തെ മനസ്സിലാക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യയെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; മനുഷ്യനെ മനസ്സിലാക്കണം. ഇന്നത്തെ ആവശ്യത്തെ മാത്രം തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ മതിയാകില്ല; നാളത്തെ സാധ്യതയെ സങ്കൽപ്പിക്കണം.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വം ഒരു നിരന്തര സ്വയംപുനർസൃഷ്ടിയുടെ പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. വ്യക്തി ആശയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സമൂഹം അതിനെ പരിശോധിക്കുന്നു; സംഘടന അതിനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; വിപണി പ്രതികരിക്കുന്നു; പ്രകൃതി അതിന്റെ പരിധി നിർണ്ണയിക്കുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ അതിനെ വികസിപ്പിക്കുന്നു; തൊഴിലാളികളുടെ കൂട്ടായ അധ്വാനം അതിനെ യാഥാർഥ്യമാക്കുന്നു; അറിവ് അതിൽ നിന്ന് പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ മുഴുവൻ ചക്രത്തിലും ഏകീകരണവും വിഘടനവും നിരന്തരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ സിദ്ധാന്തം ഇങ്ങനെ സംഗ്രഹിക്കാം: സ്ഥിരതയെ സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ മാറ്റത്തെ സ്വീകരിക്കുക; മാറ്റത്തെ സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ അടിസ്ഥാനമൂല്യങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുക; അപകടത്തെ നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ സാധ്യതയെ അടച്ചുപൂട്ടരുത്; മത്സരം നിലനിർത്തുമ്പോൾ സഹകരണത്തെ നശിപ്പിക്കരുത്; വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക സംഭാവനയെ മറക്കരുത്; സാങ്കേതികവിദ്യയെ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യനെ അതിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് നീക്കരുത്; സാമ്പത്തിക വളർച്ചയെ പിന്തുടരുമ്പോൾ പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെ തകർക്കരുത്.
ഇത്തരം ഒരു സംരംഭകത്വമാണ് ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ആവശ്യമായത്—സ്ഥിരമായ സ്ഥാപനങ്ങളല്ല, സ്ഥിരമായി പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ; സ്ഥിരമായ ബിസിനസ് മാതൃകകളല്ല, നിരന്തരം പരിണമിക്കുന്ന മാതൃകകൾ; ഒരിക്കൽ നേടിയ വിപണിവിജയമല്ല, തുടർച്ചയായ സാമൂഹികമൂല്യസൃഷ്ടി; വ്യക്തിഗത സമ്പത്തിന്റെ മാത്രം വർധനയല്ല, പങ്കിട്ട മനുഷ്യസാധ്യതകളുടെ വികസനം.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വം ഒടുവിൽ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധി കടന്ന് ഒരു ദാർശനിക ആശയമായി ഉയരുന്നു. മനുഷ്യൻ നിലവിലുള്ള ലോകത്തെ സ്വീകരിക്കുന്ന ജീവി മാത്രമല്ല; അതിനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ള ജീവിയാണ്. ആ പുനഃസംഘടനയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സാമ്പത്തികരൂപമാണ് സംരംഭകത്വം. അത് മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതികഘടനയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; വീണ്ടും ആ ഭൗതികമാറ്റം മനുഷ്യബോധത്തെ മാറ്റുന്നു. ബോധവും ഭൗതികപ്രവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള ഈ നിരന്തര പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം.
അതിനാൽ സംരംഭകൻ ഭാവിയെ കാത്തിരിക്കുന്ന വ്യക്തിയല്ല; ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെ വർത്തമാനത്തിന്റെ ഭൗതികപ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്ന വ്യക്തിയാണ്.
അവൻ നിലവിലുള്ള ലോകത്തെ വെറും വായിക്കുന്നില്ല—അതിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നു. അവയെ വെറും വിമർശിക്കുന്നില്ല—പരിഹാരസാധ്യതകളായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. പരിഹാരം കണ്ടെത്തിയാൽ അവിടെ നിൽക്കുന്നില്ല—അതിനെ കൂടുതൽ വലിയ സാമൂഹികമൂല്യമായി വികസിപ്പിക്കുന്നു. ആ മൂല്യം പുതിയ ആവശ്യങ്ങളും പുതിയ അറിവുകളും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും പുതിയ പരിഹാരങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു.
ഈ അനന്തമായ ചലനമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്. അതിന്റെ അടിസ്ഥാനചലനം ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടമാണ്; അതിന്റെ സൃഷ്ടിശക്തി വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഉദ്ഭവമാണ്; അതിന്റെ ജീവശക്തി നിരന്തര അനുയോജനമാണ്; അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ കഴിവ് സ്വയംപുനർനവീകരണമാണ്; അതിന്റെ അന്തിമ സാമൂഹിക സാധ്യത മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ വിമോചനമാണ്.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ കാണുമ്പോൾ, അത് “ബിസിനസ് തുടങ്ങുന്ന കല” എന്ന പരിമിത നിർവചനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതമായി മനുഷ്യൻ, സമൂഹം, പ്രകൃതി, സാങ്കേതികവിദ്യ, അറിവ്, തൊഴിൽ, മൂലധനം എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ സൃഷ്ടിപ്രക്രിയയായി മാറുന്നു.
അതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭാവി: ലാഭം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംരംഭത്തിൽ നിന്ന് മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംരംഭത്തിലേക്ക്; മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംരംഭത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംരംഭത്തിലേക്ക്; സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംരംഭത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കുന്ന സംരംഭത്തിലേക്ക്.
ഇവിടെയാണ് സംരംഭകത്വം മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു സജീവ പരിവർത്തനശക്തിയായി പൂർണ്ണത കൈവരിക്കുന്നത്.സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ കൂടുതൽ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, ഒരു പ്രധാന ചോദ്യത്തിലേക്ക് നാം എത്തിച്ചേരുന്നു: സംരംഭകത്വം നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്ന പ്രവർത്തനം മാത്രമാണോ, അതോ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയെ തന്നെ മാറ്റിമറിക്കാൻ കഴിയുന്ന പരിവർത്തനശക്തിയാണോ? ചരിത്രപരമായി നോക്കുമ്പോൾ രണ്ടും ശരിയാണ്. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ സംരംഭകൻ നിലവിലുള്ള വിപണിസാഹചര്യങ്ങളെയും സാങ്കേതികവിദ്യകളെയും സ്ഥാപനങ്ങളെയും ഉപയോഗിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതികളും പുതിയ വിപണികളും പുതിയ സംഘടനാരീതികളും സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അതേ സംരംഭകൻ നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളുടെ അതിരുകൾ തന്നെ മാറ്റിത്തുടങ്ങുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം ഒരേസമയം നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥയുടെ ഫലവും അതിന്റെ പരിവർത്തനത്തിന്റെ കാരണവും ആണ്.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന വശം. സമൂഹം സംരംഭകനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ സംരംഭകൻ സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തികരൂപത്തെ വീണ്ടും സ്വാധീനിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യ സംരംഭകനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; എന്നാൽ സംരംഭകൻ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിച്ച് ആ നിയന്ത്രണത്തെ തന്നെ മാറ്റുന്നു. വിപണി ഉപഭോക്തൃആവശ്യങ്ങളിലൂടെ സംരംഭകനെ നയിക്കുന്നു; എന്നാൽ പുതിയ ഉൽപ്പന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംരംഭകൻ ഉപഭോക്തൃആവശ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറ്റാം. തൊഴിൽശക്തി ഉൽപ്പാദനത്തെ സാധ്യമാക്കുന്നു; എന്നാൽ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിൽരീതിയെ തന്നെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. കാരണവും ഫലവും ഇവിടെ സ്ഥിരമായ സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിൽക്കുന്നില്ല; അവ പരസ്പരം മാറിമാറി നിർണ്ണയിക്കുന്ന ചലനാത്മക ബന്ധങ്ങളാണ്.
ഈ ബന്ധപരമായ ചലനമാണ് സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാക്കുന്നത്. ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിൽ അസാധാരണമായ ഒരു ആശയമായി തോന്നിയ കാര്യം അടുത്ത കാലഘട്ടത്തിൽ സാധാരണ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാകാം. ഒരിക്കൽ ആഡംബരമായി കണക്കാക്കിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പിന്നീട് അടിസ്ഥാനസൗകര്യമായി മാറാം. ഒരിക്കൽ ചെറിയ പരീക്ഷണമായിരുന്ന ഉൽപ്പാദനരീതി ഒരു വ്യവസായത്തിന്റെ മാനദണ്ഡമാകാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രം പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ പട്ടിക മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരുടെ ജീവിതരീതികളും തൊഴിൽരീതികളും ആശയവിനിമയരീതികളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും മാറ്റിയ പരിവർത്തനങ്ങളുടെ ചരിത്രമാണ്.
ഇതിൽ “പുതുമ” എന്ന ആശയത്തിനും കൂടുതൽ ആഴമുള്ള അർത്ഥം നൽകേണ്ടതുണ്ട്. പുതുമ എന്നത് മുമ്പ് ആരും ചെയ്തിട്ടില്ലാത്ത ഒന്നിനെ ആദ്യമായി ചെയ്യുക എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ ഒരു ആശയം ഒരു മേഖലയിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു മേഖലയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതും പുതുമയാണ്. ഒരു പ്രദേശത്ത് വിജയിച്ച രീതിയെ മറ്റൊരു സാമൂഹികസാഹചര്യത്തിന് അനുയോജ്യമായി പുനർരൂപപ്പെടുത്തുന്നതും പുതുമയാണ്. പഴയ അറിവുകളെ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതും പുതുമയാണ്. വ്യത്യസ്തമായ രണ്ട് സംവിധാനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഒരു പുതിയ ബന്ധം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും പുതുമയാണ്. അതിനാൽ സംരംഭക സൃഷ്ടിപരതയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം “പുതിയ വസ്തു” സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലല്ല, “പുതിയ ബന്ധം” സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണത്തിന്റെ ആശയം ഇവിടെ വളരെ പ്രയോജനകരമാണ്. ഓരോ ഘടകത്തിനും സ്വതന്ത്രമായി ഇല്ലാത്ത ഒരു ഗുണം അവയുടെ പുതിയ ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കാം. അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും തൊഴിലും വിപണിയും മൂലധനവും ഒറ്റയ്ക്കു നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അവയ്ക്ക് ഓരോന്നിനും പരിമിതമായ ശേഷിയേ ഉണ്ടായിരിക്കൂ. എന്നാൽ അവയെ ഒരു പുതിയ സംഘടനാരീതിയിൽ ഏകീകരിക്കുമ്പോൾ മുമ്പുണ്ടായിരുന്നില്ലാത്ത ഒരു ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉദ്ഭവിക്കാം. സംരംഭകത്വം ഈ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന കലയും ശാസ്ത്രവുമാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു സംരംഭകന്റെ ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട കഴിവ് ചിലപ്പോൾ “അറിയുന്ന കാര്യങ്ങൾ” എന്നതിലുപരി “ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന കാര്യങ്ങൾ” ആയിരിക്കും. വ്യത്യസ്ത മേഖലകളിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുക, ഒരു പ്രശ്നത്തെ പല തലങ്ങളിൽ നിന്ന് കാണുക, ഉപഭോക്താവിന്റെ അനുഭവത്തെ സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുക, തൊഴിലാളിയുടെ അനുഭവത്തെ മാനേജ്മെന്റ് തീരുമാനങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുക, ഗവേഷണത്തെ വിപണി ആവശ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുക—ഇവയാണ് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംരംഭക ബുദ്ധിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ.
ഈ കഴിവ് വ്യക്തിയിലൊതുങ്ങേണ്ടതില്ല. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയിലും ഇത് വളർത്താം. വ്യത്യസ്ത വിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിൽ ആശയവിനിമയം ഉണ്ടെങ്കിൽ ഒരു വിഭാഗത്തിന്റെ പ്രശ്നത്തിന് മറ്റൊരു വിഭാഗത്തിന്റെ അറിവിൽ നിന്ന് പരിഹാരം ലഭിക്കാം. ഗവേഷണവിഭാഗവും വിപണനവിഭാഗവും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിൽ പുതിയ ഉൽപ്പന്നം ജനിക്കാം. ഉൽപ്പാദനവിഭാഗവും ഉപഭോക്തൃപരിചയവിഭാഗവും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണത്തിൽ ഗുണനിലവാരത്തിലെ പുതിയ പരിഹാരം കണ്ടെത്താം. ധനകാര്യവിഭാഗവും സാങ്കേതികവിഭാഗവും ചേർന്ന് കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ പുതിയ സാങ്കേതികമാതൃക വികസിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ അതിരുകൾക്കുള്ളിലെ അറിവിന്റെ സ്വതന്ത്രചലനം ഒരു പ്രധാന ഏകീകരണശക്തിയാണ്.
ഇവിടെ സംഘടനയിലെ അധികാരഘടന ഒരു നിർണായക ഘടകമാകുന്നു. അറിവും തീരുമാനാധികാരവും ഒരേ കേന്ദ്രത്തിൽ അമിതമായി കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ താഴെത്തട്ടിലുള്ള അനുഭവങ്ങൾ മുകളിലേക്ക് എത്താതിരിക്കാം. ഇതിലൂടെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യബോധം ക്രമേണ ദുർബലപ്പെടാം. മറിച്ച് തീരുമാനങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ചിതറിക്കിടക്കുമ്പോൾ ഏകോപനക്കുറവും ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ കേന്ദ്ര ഏകീകരണവും താഴെത്തട്ടിലെ സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിൽ ഒരു ചലനാത്മക തുലനം വേണം.
ഇത് വികേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ അർത്ഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. വികേന്ദ്രീകരണം കേന്ദ്രത്തെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല; ആവശ്യമായ തീരുമാനങ്ങൾ ആവശ്യമായ തലത്തിൽ എടുക്കാൻ കഴിയുന്ന വിധം അധികാരവും വിവരവും വിഭജിക്കുക എന്നതാണ്. പ്രാദേശിക പ്രശ്നത്തിന് പ്രാദേശിക പരിഹാരം കണ്ടെത്താൻ കഴിയണം. എന്നാൽ ആ പരിഹാരത്തിൽ നിന്നുള്ള അറിവ് മുഴുവൻ സംഘടനയിലേക്കും തിരിച്ചെത്തണം. അങ്ങനെ പ്രാദേശിക പരീക്ഷണവും കേന്ദ്രപഠനവും തമ്മിൽ ഒരു നിരന്തര ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു.
ഈ മാതൃക വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, സമൂഹതലത്തിലും പ്രയോഗിക്കാം. ഒരു പ്രദേശത്തെ ജനങ്ങൾ അവരുടെ സ്വന്തം വിഭവങ്ങളെയും ആവശ്യങ്ങളെയും പ്രശ്നങ്ങളെയും ഏറ്റവും അടുത്തറിയുന്നവരാണ്. പുറത്ത് നിന്ന് രൂപപ്പെടുത്തിയ ഒരു ഏകമാതൃക എല്ലാ പ്രദേശങ്ങൾക്കും ഒരുപോലെ അനുയോജ്യമാകണമെന്നില്ല. അതിനാൽ പ്രാദേശിക അറിവിനെ അംഗീകരിക്കുകയും അതിനെ ശാസ്ത്രീയവും സാങ്കേതികവുമായ അറിവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് സാമൂഹിക സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകമാണ്.
ഇതിലൂടെ “പ്രാദേശിക സംരംഭകത്വം” എന്നത് ചെറിയ ബിസിനസുകളുടെ കൂട്ടം എന്നതിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ വിശാലമായ ആശയമായി മാറുന്നു. ഒരു ഗ്രാമത്തിലെ കർഷകർ ചേർന്ന് ജലസംരക്ഷണരീതി വികസിപ്പിക്കുന്നത്, മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾ ചേർന്ന് വിഭവസംരക്ഷണവും വിപണനവും മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നത്, സ്ത്രീകൾ ചേർന്ന് ഉൽപ്പാദനസംഘം രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്, യുവാക്കൾ ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നത്, പ്രാദേശിക കരകൗശലത്തെ ആധുനിക വിപണിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്—ഇവയെല്ലാം കൂട്ടായ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്.
കൂട്ടായ സംരംഭകത്വത്തിൽ “ഞാൻ” എന്നതിനു പകരം “നാം” എന്ന ബോധം ശക്തമാകുന്നു. എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരത ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. വ്യക്തിയുടെ ആശയം കൂട്ടായ സംവിധാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് മറ്റുള്ളവരുടെ അറിവുമായി സംയോജിക്കുമ്പോൾ അതിന് കൂടുതൽ വലിയ രൂപം ലഭിക്കാം. വ്യക്തിയും കൂട്ടായ്മയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം അതിനാൽ വിരോധപരമായതാവേണ്ടതില്ല. ശരിയായ സ്ഥാപനരൂപത്തിൽ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്താം.
ഇതാണ് സഹകരണസംരംഭങ്ങളുടെ ആഴത്തിലുള്ള സാധ്യത. സഹകരണം വെറും ഉടമസ്ഥതയുടെ ഒരു നിയമരൂപമല്ല; അറിവും അപകടവും ഉത്തരവാദിത്വവും നേട്ടവും പങ്കിടുന്ന ഒരു സാമൂഹികസംവിധാനമാണ്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഒറ്റയ്ക്ക് ഏറ്റെടുക്കാൻ കഴിയാത്ത അപകടം ഒരു കൂട്ടായ്മയ്ക്ക് ഏറ്റെടുക്കാൻ കഴിയും. ഒരാൾക്കില്ലാത്ത അറിവ് മറ്റൊരാൾക്കുണ്ടാകും. ഒരാളുടെ പരാജയം മറ്റൊരാളുടെ അനുഭവത്തിലൂടെ ഒഴിവാക്കാം. ഒരാളുടെ വിഭവം മറ്റൊരാളുടെ കഴിവുമായി ചേർന്ന് പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാം.
എന്നാൽ സഹകരണത്തിനും ഏകീകരണത്തിന്റെ അമിതത്വം അപകടകരമാണ്. എല്ലാവരും ഒരേ അഭിപ്രായത്തിൽ എത്തണം എന്ന നിർബന്ധം സൃഷ്ടിപരതയെ കുറയ്ക്കാം. കൂട്ടായ തീരുമാനപ്രക്രിയ വളരെ മന്ദഗതിയിലാകാം. ഉത്തരവാദിത്വം വ്യക്തമായി നിർവചിക്കാത്ത പക്ഷം ആരും തീരുമാനത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം ഏറ്റെടുക്കാത്ത അവസ്ഥ ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ സഹകരണസംവിധാനത്തിനും വ്യക്തമായ ഉത്തരവാദിത്വവും പ്രവർത്തനസ്വാതന്ത്ര്യവും ആവശ്യമാണ്. സഹകരണവും വ്യക്തിപരമായ മുൻകൈയും തമ്മിലുള്ള ഈ തുലനം തന്നെയാണ് അതിന്റെ ജീവശക്തി.
ഇവിടെ വീണ്ടും ഏകീകരണവും വിഘടനവും പരസ്പരം ആവശ്യമായ ശക്തികളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. കൂട്ടായ ലക്ഷ്യം ഏകീകരണം നൽകുന്നു; വ്യക്തിഗത സൃഷ്ടിപരത വിഘടനത്തിനുള്ള ഊർജം നൽകുന്നു. നിയമങ്ങളും ഘടനകളും സ്ഥിരത നൽകുന്നു; പരീക്ഷണങ്ങളും വിയോജിപ്പുകളും മാറ്റത്തിനുള്ള ഊർജം നൽകുന്നു. സംഘടനയുടെ ആരോഗ്യം ഈ രണ്ടിന്റെയും സജീവബന്ധത്തിലാണ്.
ഇത്തരം ഒരു സംഘടനയിൽ നേതൃത്വം “നിയന്ത്രണം” എന്നതിൽ നിന്ന് “ശേഷി സൃഷ്ടിക്കൽ” എന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു. നേതാവ് എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും സ്വയം എടുക്കുന്നതിനു പകരം മറ്റുള്ളവർക്ക് നല്ല തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാനുള്ള കഴിവ് നൽകുന്നു. അറിവ് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിനു പകരം അറിവിന്റെ ചലനം വർധിപ്പിക്കുന്നു. തെറ്റുകൾ മറയ്ക്കുന്നതിനു പകരം അവയിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. തന്റെ വ്യക്തിപരമായ സ്വാധീനം വർധിപ്പിക്കുന്നതിനു പകരം അടുത്ത തലമുറയിലെ നേതാക്കളെ വളർത്തുന്നു.
ഇതാണ് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന നേതൃത്വത്തിന്റെ സവിശേഷത. ഒരു നേതാവ് എത്രകാലം സ്ഥാനത്ത് തുടരുന്നു എന്നതല്ല അവന്റെ നേതൃത്വത്തിന്റെ ഉയർന്ന അളവുകോൽ; താൻ ഇല്ലാതിരുന്നാലും സംഘടന എത്രമാത്രം സൃഷ്ടിപരമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഘടന അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതാണ്. നേതൃത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം സ്വന്തം അധികാരത്തെ ശാശ്വതമാക്കുന്നതല്ല; സ്വന്തം സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വയംഭരണശേഷിയെ വളർത്തുകയാണ്.
ഇതോടെ അധികാരവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും മാറുന്നു. പരമ്പരാഗത അധികാരഘടനയിൽ അധികാരമുള്ളവനാണ് അറിവിന്റെ ഉടമയെന്ന് കരുതാം. ആധുനിക സങ്കീർണ്ണസംഘടനയിൽ ഇത് പലപ്പോഴും മറിച്ചായിരിക്കും. യഥാർത്ഥ അറിവ് പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടുത്ത തലത്തിലാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഉപഭോക്താവിനെ നേരിട്ട് കാണുന്ന ജീവനക്കാരന് ഉപഭോക്താവിന്റെ പ്രശ്നം കൂടുതൽ നന്നായി അറിയാം. യന്ത്രം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളിക്ക് അതിന്റെ ദൗർബല്യം കൂടുതൽ നന്നായി അറിയാം. പ്രദേശത്ത് പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഉദ്യോഗസ്ഥന് പ്രാദേശിക യാഥാർഥ്യം കൂടുതൽ നന്നായി അറിയാം. അതിനാൽ അറിവിന്റെ വികേന്ദ്രീകരണം സ്ഥാപനത്തിന്റെ തീരുമാനഗുണനിലവാരം ഉയർത്താം.
എന്നാൽ വിവരത്തിന്റെ വികേന്ദ്രീകരണം മാത്രം മതിയാകില്ല. വിവരങ്ങൾ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ശക്തമായ ശൃംഖലയും വേണം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംഘടന ഒരു “പിരമിഡ്” എന്നതിനേക്കാൾ “ശൃംഖല” പോലെയാകാം. വിവിധ കേന്ദ്രങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കും. ഓരോ കേന്ദ്രത്തിനും ഒരു പരിധിവരെ സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ടാകും. എന്നാൽ പൊതുലക്ഷ്യവും പൊതുമാനദണ്ഡങ്ങളും പൊതുവായ അറിവുവിനിമയ സംവിധാനങ്ങളും അവയെ ഏകീകരിക്കും.
ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ഈ ശൃംഖലാധിഷ്ഠിത സംഘടനകൾക്ക് ശക്തമായ അടിസ്ഥാനമൊരുക്കുന്നു. വിവരങ്ങൾ തൽക്ഷണം പങ്കുവയ്ക്കാനും ദൂരസ്ഥ ടീമുകൾ തമ്മിൽ പ്രവർത്തിക്കാനും ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്താനും തീരുമാനങ്ങൾക്ക് പിന്തുണ നൽകുന്ന വിശകലനങ്ങൾ നടത്താനും കഴിയും. ഇതിലൂടെ സംഘടനയുടെ പ്രതികരണവേഗം വർധിക്കാം. എന്നാൽ സാങ്കേതിക ശൃംഖല മാത്രം ജീവിക്കുന്ന സംഘടന സൃഷ്ടിക്കില്ല. വിശ്വാസം, ഉത്തരവാദിത്വം, പങ്കിട്ട മൂല്യങ്ങൾ, മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയും അതിന് ആവശ്യമാണ്.
അതുകൊണ്ട് ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലയും സാമൂഹികശൃംഖലയും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനം വിവരങ്ങൾ കൈമാറാം; എന്നാൽ വിശ്വാസം സ്വയം സൃഷ്ടിക്കില്ല. വിവരത്തിന്റെ വേഗം വർധിപ്പിക്കാം; എന്നാൽ വിവരത്തിന്റെ അർത്ഥം സ്വയം നിർണ്ണയിക്കില്ല. ആശയവിനിമയം എളുപ്പമാക്കാം; എന്നാൽ പരസ്പരബോധം ഉറപ്പാക്കില്ല. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ പകരക്കാരനായി കാണാതെ അവയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഉപകരണമായി കാണണം.
ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സാമൂഹിക മൂലധനം സംരംഭകത്വത്തിൽ നിർണായകമാകുന്നു. വിശ്വാസം, പരസ്പരസഹായം, പങ്കിട്ട മാനദണ്ഡങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്വം എന്നിവ ചേർന്നാണ് സാമൂഹിക മൂലധനം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ സാമൂഹിക മൂലധനം ഉയർന്നാൽ ഇടപാടുകളുടെ ചെലവ് കുറയാം. വിശ്വാസമുള്ളിടത്ത് ഓരോ ഇടപാടിനും അമിതമായ പരിശോധനയും സംശയവും ആവശ്യമില്ല. സഹകരണത്തിനുള്ള സാധ്യത ഉയരും. വിവരങ്ങൾ വേഗത്തിൽ പ്രചരിക്കും. പ്രതിസന്ധികളിൽ പരസ്പരസഹായം ലഭിക്കും.
ഇവിടെ സാമൂഹിക വിശ്വാസം ഒരു സാമ്പത്തിക വിഭവമായി മാറുന്നു. വിശ്വാസമില്ലാത്ത സമൂഹത്തിൽ കരാറുകൾ നീണ്ടുനിൽക്കും, ഇടപാടുകൾ ചെലവേറും, അഴിമതി വർധിക്കാം, നിക്ഷേപത്തിന്റെ അപകടം ഉയരും. വിശ്വാസമുള്ള സമൂഹത്തിൽ സംരംഭക ഇടപെടലുകൾ കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ നടക്കാം. അതിനാൽ നല്ല ഭരണവും സുതാര്യതയും നിയമത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും സാമൂഹികനീതിയും സംരംഭകത്വത്തിന് പുറത്തുള്ള വിഷയങ്ങളല്ല; അവ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഏകീകരണശക്തികളാണ്.
ഇവിടെ നൈതികതയുടെ പ്രാധാന്യം വീണ്ടും തെളിയുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനം നിയമം പാലിക്കുന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം സാമൂഹികമായി വിശ്വസനീയമാകണമെന്നില്ല. നിയമം അനുവദിക്കുന്ന പരിധിക്കുള്ളിൽ പോലും ഉപഭോക്താവിനെ തെറ്റിദ്ധരിപ്പിക്കുകയോ തൊഴിലാളിയെ അനാവശ്യമായി സമ്മർദ്ദത്തിലാക്കുകയോ പരിസ്ഥിതിയുടെ ചെലവ് സമൂഹത്തിലേക്ക് മാറ്റുകയോ ചെയ്യാം. അതിനാൽ നിയമാനുസൃതതയും നൈതികതയും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ദീർഘകാല സംരംഭകത്വത്തിന് രണ്ടും ആവശ്യമാണ്.
നൈതികതയെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ പുറം അലങ്കാരമാക്കുന്നതും അപകടകരമാണ്. സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ പേരിൽ ചില പദ്ധതികൾ നടത്തുകയും അതേസമയം സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രധാന ഉൽപ്പാദനരീതി സാമൂഹികമായി ദോഷകരമായി തുടരുകയും ചെയ്താൽ അത് യഥാർത്ഥ പരിവർത്തനം അല്ല. സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രധാന തീരുമാനങ്ങളിലാണ് നൈതികത പ്രതിഫലിക്കേണ്ടത്—ഉൽപ്പന്ന രൂപകൽപ്പനയിൽ, തൊഴിൽനയത്തിൽ, വിതരണശൃംഖലയിൽ, വിലനിർണ്ണയത്തിൽ, ഡാറ്റോപയോഗത്തിൽ, പരിസ്ഥിതിനയത്തിൽ, നിക്ഷേപത്തിൽ, ലാഭവിതരണത്തിൽ.
ഇതോടെ “നൈതിക സംരംഭകത്വം” എന്നത് ഒരു പ്രത്യേക വിഭാഗമല്ല; എല്ലാ സംരംഭകത്വത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാന സ്വഭാവമാകണം. സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം വേറൊരു വിഭാഗം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന കാര്യമല്ല; സംഘടനയുടെ മുഴുവൻ തീരുമാനവ്യവസ്ഥയിലും അത് ഉൾക്കൊള്ളണം.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു പ്രധാന പ്രശ്നം ഉയരുന്നു—സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുകയും സമ്പത്ത് കൈവശം വയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലെ വ്യത്യാസം. ഒരു സംരംഭകൻ പുതിയ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ ആ സമ്പത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്നത് സാമൂഹികമായും രാഷ്ട്രീയമായും നിർണായകമാണ്. സൃഷ്ടിപരമായ സംരംഭകത്വത്തിന് ന്യായമായ പ്രതിഫലം ലഭിക്കണം; അതേസമയം ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ പങ്കെടുത്ത മറ്റുള്ളവരുടെ സംഭാവനകളും അംഗീകരിക്കപ്പെടണം.
ഇതുകൊണ്ടാണ് ഉടമസ്ഥതയുടെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കേണ്ടത്. സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത, കുടുംബ ഉടമസ്ഥത, ഓഹരി ഉടമസ്ഥത, തൊഴിലാളി ഉടമസ്ഥത, സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, പൊതുഉടമസ്ഥത, സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത, സംയുക്ത ഉടമസ്ഥത തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ നൽകാം. ഒരു പ്രത്യേക ഉടമസ്ഥരൂപം എല്ലാ മേഖലകൾക്കും എല്ലാ കാലഘട്ടങ്ങൾക്കും ഒരുപോലെ അനുയോജ്യമാണെന്ന് കരുതുന്നത് ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയല്ല.
ഇവിടെ “ഉടമസ്ഥത”യെ ഒരു നിശ്ചല അവകാശമായി കാണുന്നതിനു പകരം ഉൽപ്പാദനശേഷിയുമായുള്ള ബന്ധമായി കാണാം. ആരാണ് തീരുമാനിക്കുന്നത്? ആരാണ് അപകടം ഏറ്റെടുക്കുന്നത്? ആരാണ് നിക്ഷേപിക്കുന്നത്? ആരാണ് അധ്വാനം ചെയ്യുന്നത്? ആരാണ് അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്? ആരാണ് മിച്ചത്തിൽ പങ്കാളിയാകുന്നത്? ആരാണ് സാമൂഹിക ചെലവ് വഹിക്കുന്നത്? ഈ ചോദ്യങ്ങളുടെ കൂട്ടായ ഉത്തരങ്ങളാണ് യഥാർത്ഥ ഉടമസ്ഥബന്ധത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ ഉടമസ്ഥത കൂടുതൽ പാളികളുള്ളതാകാം. നിക്ഷേപകർക്കൊരു പങ്ക്, തൊഴിലാളികൾക്ക് മറ്റൊരു പങ്ക്, സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിച്ചവർക്കൊരു പങ്ക്, സമൂഹത്തിന് മറ്റൊരു പങ്ക് എന്നിങ്ങനെ വിവിധ താൽപര്യങ്ങളെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഭരണഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്ന രീതികൾ വികസിക്കാം. ഇതിലൂടെ ഉടമസ്ഥതയുടെ ഏകകേന്ദ്രിത മാതൃകയിൽ നിന്ന് പങ്കാളിത്താധിഷ്ഠിത മാതൃകകളിലേക്ക് നീങ്ങാനുള്ള സാധ്യത തുറക്കും.
ഈ മാറ്റം സംരംഭകന്റെ പ്രാധാന്യം കുറയ്ക്കണമെന്നില്ല. മറിച്ച് സംരംഭകന്റെ പങ്ക് ഉടമയിൽ നിന്ന് സംഘാടകനിലേക്കും സൃഷ്ടിപരമായ ദിശാനിർദ്ദേശകനിലേക്കും മാറാം. ആശയം സൃഷ്ടിക്കുക, ആളുകളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുക, വിഭവങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുക, അപകടം വിലയിരുത്തുക, പുതിയ സാധ്യതകൾ തിരിച്ചറിയുക, സ്ഥാപനത്തെ ചലിപ്പിക്കുക എന്നിവ തുടർന്നും സംരംഭകന്റെ പ്രധാന ഉത്തരവാദിത്വങ്ങളായിരിക്കും. എന്നാൽ ഈ പ്രവർത്തനങ്ങൾ മറ്റുള്ളവരുടെ സംഭാവനകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടും.
ഇത്തരം ഒരു മാറ്റം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹിക അംഗീകാരത്തെയും ശക്തിപ്പെടുത്തും. “ഒരാൾ സമ്പന്നനായത്” എന്ന കഥയിൽ നിന്ന് “ഒരു കൂട്ടായ്മ പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിച്ചു” എന്ന കഥയിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം സമൂഹത്തിൽ കൂടുതൽ വിശാലമായ പിന്തുണ നേടും. വിജയത്തിന്റെ പ്രതീകം വ്യക്തിഗത ആഡംബരത്തിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ സൃഷ്ടിശേഷിയിലേക്ക് മാറും.
ഇത് യുവതലമുറയുടെ സംരംഭകബോധത്തെയും മാറ്റാം. വലിയ സമ്പത്ത് നേടുക എന്നത് മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കിയ സംരംഭകത്വം ചിലരെ ആകർഷിക്കും; എന്നാൽ സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കുക, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കുക, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷിക്കുക, പ്രാദേശിക സമൂഹത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുക, പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുക തുടങ്ങിയ ലക്ഷ്യങ്ങളും സംരംഭകത്വത്തിന് പ്രചോദനമാകാം. വ്യക്തിപരമായ നേട്ടവും സാമൂഹിക സംഭാവനയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ശക്തിപ്പെടുമ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന് പുതിയ സാംസ്കാരിക അർത്ഥം ലഭിക്കും.
ഇവിടെ യുവതലമുറയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. അവർ സാങ്കേതികവിദ്യയെ സ്വാഭാവികമായി ഉപയോഗിക്കുന്നവരായിരിക്കാം; എന്നാൽ സാങ്കേതികപരിചയം മാത്രം സംരംഭകത്വത്തിന് മതിയാകില്ല. സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങളെ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാനും ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലം തിരിച്ചറിയാനും ശാസ്ത്രീയമായി ചിന്തിക്കാനും മനുഷ്യരുടെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും അവർക്ക് കഴിയണം. സാങ്കേതികവിദ്യയും സാമൂഹികബോധവും തമ്മിലുള്ള സംയോജനമാണ് പുതിയ തലമുറയുടെ പ്രധാന ശക്തിയാകേണ്ടത്.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭക വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും മാത്രം മതിയാകില്ല. ചരിത്രം, സമൂഹശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം, മനഃശാസ്ത്രം, നൈതികചിന്ത, ശാസ്ത്രീയരീതി എന്നിവയും അതിന്റെ ഭാഗമാകണം. കാരണം ഒരു സംരംഭകൻ മനുഷ്യരെക്കുറിച്ചും സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചും പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചും തീരുമാനമെടുക്കുന്ന വ്യക്തിയാണ്. ഈ മേഖലകളെക്കുറിച്ചുള്ള പരിമിതമായ അറിവ് സംരംഭക തീരുമാനങ്ങളെ ഏകപക്ഷീയമാക്കാം.
ഇതിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസപ്രാധാന്യം. അത് ഒരു മേഖലയുടെ അറിവിനെ മറ്റൊരു മേഖലയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഭൗതികലോകത്തിലെ ചലനവും ജൈവവ്യവസ്ഥയിലെ അനുയോജനവും സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയിലെ വൈരുദ്ധ്യവും സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിലെ മാറ്റവും മനുഷ്യബോധത്തിലെ ഉദ്ഭവവും തമ്മിലുള്ള ഘടനാപരമായ ബന്ധങ്ങൾ പരിശോധിക്കാൻ അത് ശ്രമിക്കുന്നു. ഈ സമഗ്രമായ ദൃഷ്ടികോണം സംരംഭകനെ ഒറ്റപ്പെട്ട വിപണിവിശകലനത്തിൽ നിന്ന് സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹികവിശകലനത്തിലേക്ക് ഉയർത്താൻ കഴിയും.
അവസാനം, സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു “വ്യക്തിയുടെ വിജയം” എന്ന നിലയിൽ നിന്ന് “സമൂഹത്തിന്റെ പഠനശേഷി” എന്ന നിലയിലേക്ക് ഉയർത്തുകയാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പരിവർത്തനം. ഒരു സമൂഹം എത്ര പുതിയ സംരംഭകരെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നത് പ്രധാനമാണ്; എന്നാൽ അതിലും പ്രധാനമാണ് എത്ര പുതിയ ആശയങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാൻ അവസരം നൽകുന്നു, എത്ര പരാജയങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്നു, എത്ര അറിവ് പങ്കിടുന്നു, എത്ര ആളുകൾക്ക് വിഭവങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം നൽകുന്നു, എത്ര വേഗത്തിൽ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ സാമൂഹികമായി പ്രയോജനപ്പെടുത്തുന്നു എന്നത്.
ഈ നിലയിൽ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സംരംഭക ശേഷി അതിലെ കോടീശ്വരന്മാരുടെ എണ്ണത്തിൽ അളക്കാനാവില്ല. അതിന്റെ അളവുകോൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ളതാണ്: ശാസ്ത്രഗവേഷണത്തിന്റെ നിലവാരം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം, നിയമത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യത, ധനപ്രവേശനം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, ഡിജിറ്റൽ പ്രവേശനം, തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവ്, സാമൂഹികവിശ്വാസം, പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരത, ആശയസ്വാതന്ത്ര്യം, പരാജയത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനുള്ള സംസ്കാരം എന്നിവയുടെ സംയുക്തമാണ് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സംരംഭക ശേഷി.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ കഴിവല്ല; ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന കൂട്ടായ ഗുണം കൂടിയാണ്. സമൂഹത്തിലെ അറിവ്, സ്ഥാപനങ്ങൾ, വിഭവങ്ങൾ, സംസ്കാരം, നിയമം, സാങ്കേതികവിദ്യ, മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ ഒരു പ്രത്യേക രീതിയിൽ ഏകീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഉയർന്ന തലങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ വളർത്തണമെങ്കിൽ സംരംഭകരെ മാത്രം പരിശീലിപ്പിച്ചാൽ പോരാ; സംരംഭകത്വം ഉദ്ഭവിക്കാൻ ആവശ്യമായ സാമൂഹിക പരിസ്ഥിതിയും സൃഷ്ടിക്കണം.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സാമ്പത്തികചിന്തയുടെ ഒരു നിർണായക നിഗമനം: വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരതയും സമൂഹത്തിന്റെ ഘടനയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭൗതിക അടിത്തറ. നല്ല ആശയങ്ങൾ നല്ല സ്ഥാപനങ്ങളിൽ വളരും. നല്ല സ്ഥാപനങ്ങൾ നല്ല സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ വളരും. നല്ല സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ നല്ല വിദ്യാഭ്യാസവും നീതിയും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും വിശ്വാസവും ശാസ്ത്രീയബോധവും ആവശ്യപ്പെടും. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ വളർത്താനുള്ള ഏറ്റവും ദീർഘകാല നിക്ഷേപം ഒരു പ്രത്യേക ബിസിനസിൽ മാത്രം നടത്തുന്നതല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പൊതുവായ സൃഷ്ടിശേഷിയിൽ നിക്ഷേപിക്കുകയാണ്.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വവും സാമൂഹികപരിണാമവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പൂർണ്ണമായി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. പുതിയ ഉൽപ്പന്നം പുതിയ ആവശ്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ ആവശ്യം പുതിയ തൊഴിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ തൊഴിൽ പുതിയ കഴിവുകൾ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. പുതിയ കഴിവുകൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ മാറ്റുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസമാറ്റം പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ അറിവ് പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ വീണ്ടും പുതിയ സംരംഭങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സംരംഭകത്വം സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു പ്രതികരണചക്രമായി മാറുന്നു.
ഈ ചക്രം സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്നതല്ല. അതിന് ദിശ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. ദിശയില്ലാത്ത സാങ്കേതിക പുരോഗതി അസമത്വം വർധിപ്പിക്കാം. ദിശയില്ലാത്ത വിപണി വിഭവനാശം സൃഷ്ടിക്കാം. ദിശയില്ലാത്ത മത്സരം ഏകാധിപത്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങാം. ദിശയില്ലാത്ത വളർച്ച പരിസ്ഥിതിയെ തകർക്കാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയെ മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ദിശയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹികബോധം അനിവാര്യമാണ്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭക സമൂഹത്തിന്റെ കേന്ദ്രചോദ്യം “എത്ര വളർന്നു?” എന്നതിൽ നിന്ന് “എന്ത് ദിശയിലാണ് വളർന്നത്?” എന്നതിലേക്ക് മാറണം. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം ഉണ്ടായോ എന്നതോടൊപ്പം, ആ ഉൽപ്പാദനം മനുഷ്യജീവിതത്തെ എങ്ങനെ മാറ്റി? കൂടുതൽ ലാഭം ഉണ്ടായോ എന്നതോടൊപ്പം, ആ ലാഭം എവിടെ നിക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടു? കൂടുതൽ സാങ്കേതികവിദ്യ വന്നോ എന്നതോടൊപ്പം, അത് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിപ്പിച്ചോ? കൂടുതൽ വിപണി വികസിച്ചോ എന്നതോടൊപ്പം, അതിന്റെ സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ ചെലവ് എന്തായിരുന്നു? എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ നിർണായകമാകും.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വം അളവിന്റെ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ഗുണത്തിന്റെ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. കൂടുതൽ വലുപ്പം എല്ലായ്പ്പോഴും കൂടുതൽ മികവ് എന്നല്ല. ചിലപ്പോൾ ചെറിയതും പ്രാദേശികവുമായ സംരംഭം ഒരു സമൂഹത്തിന് വലിയ സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാം. ചിലപ്പോൾ വലിയ സാങ്കേതികസ്ഥാപനം ആഗോളതലത്തിൽ വലിയ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ വലുപ്പത്തെക്കാൾ ഘടനയും സ്വാധീനത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരവുമാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്.
ഇവിടെ വീണ്ടും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ അളവിൽ നിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം പ്രസക്തമാകുന്നു. ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ഒരു പരിധിവരെ ക്രമേണ ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നു; ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അവ പുതിയ ഗുണപരമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് നയിക്കും. ഒരു ചെറിയ സാങ്കേതിക മെച്ചപ്പെടുത്തൽ ഒറ്റയ്ക്ക് വലിയ മാറ്റമല്ല. എന്നാൽ ആയിരക്കണക്കിന് ചെറിയ മെച്ചപ്പെടുത്തലുകൾ ചേർന്നാൽ ഒരു വ്യവസായത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനരീതി തന്നെ മാറാം. ചെറിയ സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ പല പ്രദേശങ്ങളിലും വ്യാപിക്കുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ സാമ്പത്തിക സംസ്കാരം ഉദ്ഭവിക്കാം.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രം ചില മഹത്തായ സംരംഭകരുടെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല. അനവധി ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങളുടെയും പരാജയങ്ങളുടെയും പഠനങ്ങളുടെയും കൂട്ടായ സംഭാവനകളുടെയും ചരിത്രമാണ്. വലിയ മാറ്റങ്ങളുടെ പിന്നിൽ പലപ്പോഴും കാണപ്പെടാത്ത ആയിരക്കണക്കിന് ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. ഈ കാഴ്ചപ്പാട് സംരംഭകത്വത്തെ കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും വിശാലമായ ലക്ഷ്യം സമൂഹത്തെ ഒരു സ്വയംപഠിക്കുന്ന, സ്വയംഅനുയോജ്യമാകുന്ന, സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനസമൂഹമായി വികസിപ്പിക്കുക എന്നതായിരിക്കണം. അത്തരമൊരു സമൂഹത്തിൽ അറിവ് തടഞ്ഞുവയ്ക്കുകയല്ല, ചലിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. പരാജയം മറയ്ക്കുകയല്ല, പഠനമാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അധികാരം കേന്ദ്രീകരിക്കുകയല്ല, ആവശ്യമായിടത്ത് വികേന്ദ്രീകരിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ കീഴ്പ്പെടുത്തുകയല്ല, മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളെ വികസിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. പ്രകൃതി വെറും വിഭവശേഖരമല്ല, ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സഹജീവിത അടിത്തറയായി പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു.
അവിടെ സംരംഭകത്വം വ്യക്തിഗത സമ്പത്തിന്റെ മത്സരത്തിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ സാധ്യതകളുടെ സൃഷ്ടിയിലേക്ക് മാറുന്നു. വ്യക്തിയുടെ സ്വപ്നം സമൂഹത്തിന്റെ അറിവുമായി ചേരുന്നു; സമൂഹത്തിന്റെ വിഭവങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരതയുമായി ചേരുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യവുമായി ചേരുന്നു; പ്രകൃതിയുടെ പരിധികൾ സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളുമായി ചേരുന്നു; സാമ്പത്തിക വളർച്ച മനുഷ്യവികസനവുമായി ചേരുന്നു.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ജനനമാത്രമല്ല; ഒരു പുതിയ ബന്ധത്തിന്റെ ജനനമാണ്. ആ പുതിയ ബന്ധം പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അത് പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വിത്തായി മാറുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം: നിലവിലുള്ള ഘടകങ്ങളെ വെറും കൂട്ടിച്ചേർക്കുക അല്ല, അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തെ മാറ്റി പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണം സൃഷ്ടിക്കുക. ഒരു പുതിയ സ്ഥാപനം അതിന്റെ ഏറ്റവും ലളിതമായ രൂപം മാത്രമാണ്. കൂടുതൽ ഉയർന്ന രൂപത്തിൽ സംരംഭകത്വം പുതിയ വ്യവസായങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതിലും ഉയർന്ന തലത്തിൽ പുതിയ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതിലും ഉയർന്ന തലത്തിൽ പുതിയ സാമൂഹികസാധ്യതകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മഹത്തായ സംരംഭകൻ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പത്ത് സ്വന്തമാക്കുന്ന വ്യക്തിയായിരിക്കണമെന്നില്ല; ഏറ്റവും കൂടുതൽ മനുഷ്യസാധ്യതകളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച് പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തിയായിരിക്കും.
അവന്റെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ കെട്ടിടങ്ങളിലും യന്ത്രങ്ങളിലും മാത്രം കാണാനാവില്ല; അത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന അറിവിന്റെ ശൃംഖലയിൽ, മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ കഴിവിൽ, സമൂഹത്തിന്റെ വിശ്വാസത്തിൽ, പ്രകൃതിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽ, പുതിയ തലമുറയെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശേഷിയിൽ കാണാം.
ഇത്തരം ഒരു സംരംഭകത്വം ഒടുവിൽ മനുഷ്യനെ വിപണിയുടെ ഉപഭോക്താവിൽ നിന്ന് ചരിത്രത്തിന്റെ സജീവ സ്രഷ്ടാവാക്കി ഉയർത്തുന്നു. മനുഷ്യൻ വിപണിയിലെ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് പ്രതികരിക്കുന്നവൻ മാത്രമല്ല; പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുകയും പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുകയും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന സജീവ സൃഷ്ടിശക്തിയാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ സാമൂഹിക വാഗ്ദാനം: മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ബോധത്തെ സാമ്പത്തികശക്തിയാക്കി, സാമ്പത്തികശക്തിയെ സാമൂഹികമൂല്യമാക്കി, സാമൂഹികമൂല്യത്തെ മനുഷ്യവികസനമാക്കി, മനുഷ്യവികസനത്തെ വീണ്ടും ഉയർന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ബോധത്തിന്റെ അടിത്തറയാക്കി മാറ്റുന്ന ഒരു നിരന്തര പരിവർത്തനചക്രം.
ഈ ചക്രം ഒരിക്കലും അവസാനിക്കുന്നില്ല. കാരണം ഓരോ പുതിയ തുലനത്തിനുള്ളിലും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ജനിക്കും; ഓരോ പുതിയ പരിഹാരത്തിനുള്ളിലും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കും; ഓരോ പുതിയ വിജയത്തിനുള്ളിലും അടുത്ത പരിവർത്തനത്തിന്റെ വിത്ത് ഒളിഞ്ഞിരിക്കും.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ സ്വഭാവം സ്ഥിരതയല്ല—ചലനാത്മകമായ സ്ഥിരതയാണ്; മാറ്റമല്ല—സംഘടിതമായ മാറ്റമാണ്; വളർച്ചയല്ല—ഗുണപരമായ പരിണാമമാണ്; ലാഭമല്ല—മൂല്യസൃഷ്ടിയാണ്; വ്യക്തിഗത വിജയം മാത്രമല്ല—കൂട്ടായ മനുഷ്യസാധ്യതയുടെ വികസനമാണ്.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന പ്രയോഗമേഖലയാക്കി മാറ്റുന്നത്. മനുഷ്യസമൂഹം സ്വയം മാറുന്ന പ്രക്രിയയിൽ സംരംഭകത്വം ഒരു സജീവ ചലനശക്തിയാണ്. അതിനെ ശരിയായ സാമൂഹിക ദിശയിൽ വിന്യസിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ അത് സമ്പത്ത് മാത്രമല്ല, അറിവും കഴിവും സ്വാതന്ത്ര്യവും സഹകരണവും സുസ്ഥിരതയും മനുഷ്യവികസനവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറും.
അവസാനം, സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചോദ്യം “എന്ത് ബിസിനസ് തുടങ്ങണം?” എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. “നമുക്ക് എങ്ങനെയുള്ള മനുഷ്യസമൂഹമാണ് സൃഷ്ടിക്കേണ്ടത്, അതിനാവശ്യമായ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും സ്ഥാപനങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്കാണ് അത് ഉയരേണ്ടത്.
ഈ ചോദ്യമാണ് സംരംഭകത്വത്തെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ചരിത്രപരമായ സാമൂഹിക സൃഷ്ടിപ്രക്രിയയായി ഉയർത്തുന്നത്. അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥവും ഭാവിസാധ്യതയും.
സംരംഭകത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സാധാരണ സാമ്പത്തികചിന്തയിൽ സംരംഭകൻ, മൂലധനം, വിപണി, ലാഭം എന്നിവയാണ് പ്രധാന ഘടകങ്ങൾ. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇവയെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ചുനിർത്താനാവില്ല. മൂലധനം സ്വതന്ത്രമായി വളരുന്ന ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; അത് തൊഴിൽ, പ്രകൃതി, സാങ്കേതികവിദ്യ, അറിവ്, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ, വിപണി എന്നിവയുമായി നിരന്തരമായി ഇടപെടുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ചലനമാണ്. സംരംഭകൻ ഈ ചലനത്തെ ഏകീകരിക്കുന്ന ഒരു സജീവ ഘടകമാണ്. എന്നാൽ അവൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ല ഈ ചലനം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. സമൂഹത്തിൽ ഇതിനകം നിലനിൽക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയാണ് അവൻ ചെയ്യുന്നത്.
മൂലധനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം തന്നെ ചലനമാണ്. പണം ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദനം വസ്തുക്കളെയും സേവനങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവ വിപണിയിൽ കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്നു; അതിൽനിന്ന് വീണ്ടും പണം ലഭിക്കുന്നു; ആ പണം വീണ്ടും നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ചക്രത്തിൽ മൂലധനം സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഈ വികസനം അനന്തമല്ല. പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ പരിധി, ഉപഭോഗശേഷിയുടെ പരിധി, തൊഴിലാളികളുടെ ശാരീരിക–മാനസിക പരിധി, വിപണിയുടെ വലുപ്പം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പരിമിതികൾ, സാമൂഹികപ്രതിരോധം എന്നിവ മൂലധനത്തിന്റെ ചലനത്തിന് അതിരുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇവിടെയാണ് മൂലധനത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. നിക്ഷേപം ഉൽപ്പാദനഘടകങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നു. ഒരു ഫാക്ടറി ഭൂമി, യന്ത്രങ്ങൾ, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ, വൈദ്യുതി, തൊഴിൽ, അറിവ്, ഗതാഗതം എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ നിക്ഷേപം പഴയ ഉൽപ്പാദനരീതികളെ വിഘടിപ്പിക്കുകയും പുതിയ തൊഴിൽരീതികൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും വിപണിയിലെ ചില സ്ഥാപനങ്ങളെ പുറത്താക്കുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ മൂലധനത്തിന്റെ വളർച്ച ഒരേസമയം ഏകീകരണവും വിഘടനവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഈ വിഘടനശക്തിക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. പുതിയ സംരംഭം നിലവിലുള്ള സ്ഥാപനങ്ങളെ മത്സരത്തിലേക്ക് നിർബന്ധിക്കുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പഴയ സാങ്കേതികവിദ്യയെ അപ്രസക്തമാക്കുന്നു. പുതിയ വിതരണരീതി പഴയ വ്യാപാരരീതികളെ മാറ്റുന്നു. പുതിയ ഉപഭോക്തൃരീതി പഴയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ ആവശ്യകത കുറയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിൽ നിരന്തരമായ “സൃഷ്ടിപരമായ വിഘടനം” ഉണ്ടാക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഇവിടെ ഒരു അധിക ചോദ്യം ഉന്നയിക്കുന്നു: ഈ വിഘടനത്തിന്റെ സാമൂഹിക ചെലവ് ആരാണ് വഹിക്കുന്നത്?
ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉടമയ്ക്ക് നേട്ടമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ പഴയ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ ജോലി ചെയ്തിരുന്ന തൊഴിലാളികൾക്ക് തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടാം. ഒരു പുതിയ വിപണി വലിയ ഉപഭോക്തൃസൗകര്യം നൽകാം; എന്നാൽ ചെറിയ പ്രാദേശിക ഉൽപ്പാദകരെ അത് വിപണിയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കാം. ഒരു വലിയ വിതരണശൃംഖല വില കുറയ്ക്കാം; എന്നാൽ ചെറുകിട വ്യാപാരികളുടെ നിലനിൽപ്പ് ദുർബലപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമതയും സാമൂഹിക നീതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഓരോ പുതിയ സംരംഭക മാറ്റത്തിലും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇത് സംരംഭകത്വത്തിനെതിരായ വാദമല്ല. മറിച്ച് സംരംഭകത്വത്തെ കൂടുതൽ പക്വമാക്കാനുള്ള ആവശ്യമാണ്. മാറ്റം അനിവാര്യമാണ്; എന്നാൽ മാറ്റത്തിന്റെ ഭാരം അസമമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യം വർധിക്കും. അതിനാൽ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷിയോടൊപ്പം പുതിയ സാമൂഹിക സംരക്ഷണ സംവിധാനങ്ങളും വികസിക്കണം. സാങ്കേതികമാറ്റം പുതിയ തൊഴിൽ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ പഴയ തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നവർക്ക് പുനർപരിശീലനവും വരുമാനസുരക്ഷയും പുതിയ അവസരങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനവും നൽകണം.
ഇവിടെ “നീതിയുക്തമായ പരിവർത്തനം” എന്ന ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നു. ഒരു സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കും ഹരിത ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്കും ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളിലേക്കും മാറേണ്ടിവരുമ്പോൾ ആ മാറ്റത്തിന്റെ ചെലവും നേട്ടവും സമൂഹത്തിലെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങൾക്കിടയിൽ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നത് നിർണായകമാണ്. പരിവർത്തനം ചിലരുടെ സമ്പത്ത് വർധിപ്പിക്കുകയും മറ്റുള്ളവരെ സ്ഥിരമായ അനിശ്ചിതത്വത്തിലേക്ക് തള്ളുകയും ചെയ്താൽ അത് ദീർഘകാലത്തിൽ സാമൂഹികസ്ഥിരതയെ തകർക്കും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ സാമൂഹികസ്ഥിരത എന്നത് മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല. മാറ്റങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള സമൂഹത്തിന്റെ ശേഷിയാണ് യഥാർത്ഥ സ്ഥിരത. ഒരു സമൂഹം പഴയ തൊഴിൽരീതികളെ ശാശ്വതമായി സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ സാങ്കേതികപരിണാമം തടയപ്പെടാം. എന്നാൽ സാങ്കേതികപരിണാമത്തിന്റെ പേരിൽ മനുഷ്യരെ സുരക്ഷയില്ലാത്ത അവസ്ഥയിലേക്ക് തള്ളിയാൽ സാമൂഹികപ്രതിരോധം ശക്തമാകും. അതിനാൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക കരാർ ആവശ്യമാണ്.
ഈ സാമൂഹിക കരാറിൽ സംരംഭകനും തൊഴിലാളിയും പരസ്പരവിരുദ്ധരായ രണ്ട് പാളികളായി മാത്രം നിലനിൽക്കേണ്ടതില്ല. ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ ഇരുവർക്കും വ്യത്യസ്തമായെങ്കിലും പരസ്പരം ബന്ധമുള്ള താൽപര്യങ്ങളുണ്ട്. സംരംഭകൻ നിക്ഷേപവും അപകടവും ഏറ്റെടുക്കുന്നു; തൊഴിലാളി അധ്വാനവും അനുഭവവും സൃഷ്ടിപരതയും നൽകുന്നു. ഒരു പക്ഷത്തിന്റെ നാശം മറ്റേ പക്ഷത്തിന്റെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പിനും ദോഷകരമാണ്. അതിനാൽ സംഘർഷം ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതിലുപരി, സംഘർഷത്തെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പങ്കാളിത്തത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയാണ് കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ വഴി.
ഇതിനായി ലാഭപങ്കിടൽ, ജീവനക്കാരുടെ ഓഹരി ഉടമസ്ഥത, തൊഴിലാളി പ്രതിനിധിത്വം, കൂട്ടായ തീരുമാനമെടുക്കൽ, കഴിവുവികസന നിക്ഷേപം, സ്ഥാപനത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങളോട് ബന്ധിപ്പിച്ച പ്രതിഫലം തുടങ്ങിയ വിവിധ മാതൃകകൾ പരീക്ഷിക്കാം. ഇവയിൽ ഏത് മാതൃകയാണ് ഏറ്റവും ഫലപ്രദമെന്ന് ഓരോ വ്യവസായത്തിന്റെയും സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കും. എന്നാൽ പൊതുവായ തത്വം വ്യക്തമാണ്: ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കാളികളായവരുടെ അറിവും അധ്വാനവും തീരുമാനപ്രക്രിയയിലും നേട്ടവിതരണത്തിലും യുക്തമായ രീതിയിൽ പ്രതിഫലിക്കണം.
ഇതിലൂടെ സ്ഥാപനത്തിൽ ഒരു പുതിയ തരത്തിലുള്ള ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കാം. തൊഴിലാളി സ്ഥാപനത്തെ വെറും വേതനം ലഭിക്കുന്ന സ്ഥലമായി കാണാതെ സ്വന്തം കഴിവുകൾ വളർത്തുന്ന സാമൂഹികസ്ഥാപനമായി കാണുമ്പോൾ പ്രതിബദ്ധത ഉയരാം. തൊഴിലുടമ തൊഴിലാളിയെ ചെലവിന്റെ ഘടകമായി കാണാതെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ സഹസ്രഷ്ടാവായി കാണുമ്പോൾ മനുഷ്യവിഭവ നിക്ഷേപം വർധിക്കും. ഇരുവിഭാഗങ്ങളും സ്ഥാപനത്തിന്റെ ദീർഘകാല വിജയവുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ സംഘർഷം ഇല്ലാതാകണമെന്നില്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറാം.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കണം: സഹകരണം സംഘർഷത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; സംഘർഷത്തെ സൃഷ്ടിപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവാണ്. അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. വേതനത്തെക്കുറിച്ച് തർക്കങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. നിക്ഷേപത്തെക്കുറിച്ച് വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. ജോലിഭാരത്തെക്കുറിച്ചും ലാഭവിതരണത്തെക്കുറിച്ചും അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. എന്നാൽ സ്ഥാപനത്തിന് ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ചർച്ചയിലൂടെയും വിവരസുതാര്യതയിലൂടെയും കൂട്ടായ തീരുമാനങ്ങളിലൂടെയും പരിഹരിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ അവ സംഘടനയുടെ പഠനശേഷിയായി മാറും.
ഇവിടെയാണ് സുതാര്യതയുടെ പ്രാധാന്യം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിലെ സാമ്പത്തിക സ്ഥിതിയെക്കുറിച്ച് തൊഴിലാളികൾക്ക് യാതൊരു അറിവുമില്ലെങ്കിൽ വിശ്വാസം കുറയും. തീരുമാനങ്ങൾ എങ്ങനെ എടുക്കുന്നു എന്ന് വ്യക്തമല്ലെങ്കിൽ സംശയം വർധിക്കും. മറിച്ച് ആവശ്യമായ വിവരങ്ങൾ പങ്കുവെക്കുകയും തീരുമാനങ്ങളുടെ കാരണം വിശദീകരിക്കുകയും ഉത്തരവാദിത്വം വ്യക്തമാക്കുകയും ചെയ്താൽ സംഘടനയുടെ ഏകീകരണശക്തി വർധിക്കും.
എന്നാൽ സുതാര്യതയ്ക്കും പരിധിയുണ്ട്. എല്ലാ വിവരങ്ങളും എല്ലാവർക്കും ഒരേ സമയത്ത് നൽകണമെന്നില്ല. സ്വകാര്യത, മത്സരസാധ്യത, വ്യക്തിഗത വിവരസംരക്ഷണം, തന്ത്രപരമായ രഹസ്യങ്ങൾ എന്നിവ സംരക്ഷിക്കേണ്ടിവരും. അതിനാൽ വിവരസ്വാതന്ത്ര്യവും വിവരസുരക്ഷയും തമ്മിൽ വീണ്ടും ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ തുലനം ആവശ്യമാണ്.
ഇതുപോലെ തന്നെയാണ് മത്സരവും സഹകരണവും. വിപണി മത്സരമില്ലെങ്കിൽ സ്ഥാപനങ്ങൾ മന്ദഗതിയിലാകാം. എന്നാൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത മത്സരം ചിലപ്പോൾ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ ചെറുകിട സ്ഥാപനങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുകയും വിപണി ഏകാധിപത്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ ആരോഗ്യകരമായ മത്സരം നിലനിർത്താൻ നിയമപരമായ സംരക്ഷണം ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെ ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പ്രശ്നം പ്രത്യേകമായി ശ്രദ്ധിക്കണം. സംരംഭകത്വം വിപണിയിലെ സൃഷ്ടിപരമായ മത്സരത്തിന്റെ രൂപമായിരിക്കുമ്പോൾ അത് ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും സാമ്പത്തിക ശക്തിയും തമ്മിലുള്ള പ്രത്യേക ബന്ധങ്ങൾ ചില സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അന്യായമായ ആനുകൂല്യങ്ങൾ നൽകുമ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്നു. പൊതുവിഭവങ്ങൾ, അനുമതികൾ, കരാറുകൾ, നികുതി ആനുകൂല്യങ്ങൾ, നിയമപരമായ ഇളവുകൾ എന്നിവ രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ വിപണിയിലെ മത്സരം ദുർബലപ്പെടുന്നു.
ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തത്തിൽ ഏറ്റവും വലിയ പ്രശ്നം ഒരു പ്രത്യേക വ്യക്തിക്ക് ലഭിക്കുന്ന അന്യായലാഭം മാത്രമല്ല; സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ ഏകീകരണശക്തി തന്നെ വികൃതമാകുന്നതാണ്. സാധാരണ മത്സരത്തിൽ കാര്യക്ഷമത, പുതുമ, ഗുണനിലവാരം, ചെലവുകുറവ് എന്നിവയാണ് സ്ഥാപനത്തെ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകേണ്ടത്. എന്നാൽ ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തത്തിൽ രാഷ്ട്രീയബന്ധം ഒരു അധിക മത്സരായുധമായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായ സ്ഥാപനത്തെക്കാൾ അധികാരത്തോട് അടുത്ത സ്ഥാപനത്തിന് മുൻതൂക്കം ലഭിക്കാം.
ഇതിലൂടെ വിപണിയിലെ വിഘടനശക്തി ദുർബലപ്പെടുകയും അധികാരകേന്ദ്രീകരണം വർധിക്കുകയും ചെയ്യും. പുതിയ സംരംഭകർക്ക് പ്രവേശനം പ്രയാസപ്പെടും. ചെറുകിട സ്ഥാപനങ്ങളുടെ വളർച്ച തടയപ്പെടും. നിക്ഷേപകർ വിപണിയുടെ യഥാർത്ഥ സാധ്യതകളേക്കാൾ രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളെ വിലയിരുത്താൻ തുടങ്ങും. ഒടുവിൽ സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ കാര്യക്ഷമമായ വിന്യാസം ദുർബലപ്പെടും.
അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സംരംഭകത്വത്തിന് ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തത്തോട് വൈരുദ്ധ്യമുണ്ട്. യഥാർത്ഥ സംരംഭകൻ വിപണിയിലെ അനിശ്ചിതത്വത്തെ നേരിട്ട് പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം പലപ്പോഴും വിപണിയിലെ അനിശ്ചിതത്വത്തെ രാഷ്ട്രീയ സംരക്ഷണത്തിലൂടെ കുറയ്ക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ആദ്യത്തേതിന്റെ അടിത്തറ സൃഷ്ടിപരമായ അപകടമാണ്; രണ്ടാമത്തേതിന്റെ അടിത്തറ അധികാരബന്ധമാണ്.
ഈ വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയുന്നത് സാമ്പത്തികനയത്തിന് നിർണായകമാണ്. സംരംഭകത്വത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കണമെന്ന് പറയുമ്പോൾ എല്ലാ സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ഒരേ രീതിയിൽ സർക്കാർ ആനുകൂല്യം നൽകുക എന്നതല്ല ലക്ഷ്യം. പൊതുനയം മത്സരത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും പ്രവേശനതടസ്സങ്ങൾ കുറയ്ക്കുകയും ചെറുകിട സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ധനപ്രവേശനം നൽകുകയും ഗവേഷണത്തിന് പിന്തുണ നൽകുകയും ഏകാധിപത്യ പ്രവണതകൾ നിയന്ത്രിക്കുകയും വേണം.
ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വവും സംസ്ഥാനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമാകുന്നു. സംസ്ഥാനം സംരംഭകനെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ഒരു പ്രത്യേക രക്ഷാധികാരിയായി മാറരുത്; സംരംഭകത്വം സാധ്യമാകുന്ന നീതിയുക്തമായ കളിസ്ഥലം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്ഥാപനമായി പ്രവർത്തിക്കണം. ഒരാളുടെ ബന്ധം മറ്റൊരാളുടെ അവസരം നിഷേധിക്കുന്ന അവസ്ഥ ഉണ്ടാകാതിരിക്കണം.
ഇവിടെ നിയമത്തിന്റെ സമത്വം ഒരു അടിസ്ഥാന ഏകീകരണശക്തിയാണ്. ഒരേ നിയമം എല്ലാവർക്കും ബാധകമാണെന്ന് വിശ്വാസമുള്ളപ്പോൾ ആളുകൾ പുതിയ സംരംഭങ്ങളിൽ നിക്ഷേപിക്കാൻ കൂടുതൽ തയ്യാറാകും. കരാർ നടപ്പാക്കപ്പെടുമെന്ന് ഉറപ്പുണ്ടെങ്കിൽ ഇടപാടുകൾ വർധിക്കും. സ്വത്തവകാശം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുമെന്ന് വിശ്വാസമുള്ളപ്പോൾ ദീർഘകാല നിക്ഷേപം നടക്കും. എന്നാൽ നിയമം ചിലർക്കു മാത്രം അനുകൂലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന ബോധം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ വിപണിയിലെ വിശ്വാസം തകരും.
അതിനാൽ നിയമത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യതയും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യമാണ്. റോഡുകളും വൈദ്യുതിയും ഇന്റർനെറ്റും ബാങ്കുകളും പോലെ തന്നെ നീതിപൂർവമായ നിയമവ്യവസ്ഥയും സാമ്പത്തിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യമാണ്.
ഇതേ കാര്യം നികുതി സംവിധാനത്തിലും ബാധകമാണ്. നികുതി സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുവിഭവങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പൊതുവിഭവങ്ങൾ വീണ്ടും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളായി മാറുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഗതാഗതം, ഗവേഷണം, നിയമം, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയ്ക്ക് പൊതുനിക്ഷേപം ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ നികുതി ഒരു സാമ്പത്തികഭാരമെന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണുന്നത് പരിമിതമാണ്. ശരിയായ രീതിയിൽ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ നികുതി തന്നെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറ നിർമ്മിക്കുന്ന കൂട്ടായ നിക്ഷേപമാണ്.
എന്നാൽ നികുതിഭാരം അമിതമായി ഏകപക്ഷീയമാകുമ്പോൾ ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾക്ക് സമ്മർദ്ദം ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ നികുതി സംവിധാനവും ചലനാത്മകമായിരിക്കണം. ഉൽപ്പാദനക്ഷമമായ നിക്ഷേപത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ഊഹക്കച്ചവടപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും സാമൂഹികമായി ഹാനികരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ചെലവ് പ്രതിഫലിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നികുതി ഘടന കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായിരിക്കും.
ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആശയം മുന്നിലേക്ക് വരുന്നു. ജനാധിപത്യം രാഷ്ട്രീയ വോട്ടവകാശത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. സാമ്പത്തികജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളിൽ മനുഷ്യർക്ക് യുക്തമായ പങ്കാളിത്തം ലഭിക്കണമെന്നും അതിന്റെ ഭാഗമാണ്. തൊഴിൽ എവിടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു, വിഭവങ്ങൾ എവിടെ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യുന്നു എന്നിവ സാമൂഹികമായും രാഷ്ട്രീയമായും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യങ്ങളാണ്.
സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളുടെ ശക്തി കുറച്ച് കേന്ദ്രങ്ങളിൽ മാത്രം അടിഞ്ഞുകൂടാതിരിക്കുക എന്നതാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം. സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, തൊഴിലാളി ഉടമസ്ഥത, സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ, പൊതുമേഖല, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾ, സാമൂഹിക നിക്ഷേപനിധികൾ, പങ്കാളിത്ത ഭരണരീതികൾ എന്നിവ സാമ്പത്തിക ശക്തിയുടെ വൈവിധ്യവൽക്കരണത്തിന് സഹായിക്കാം.
വൈവിധ്യമാർന്ന ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങൾ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിലെ അപകടവും കുറയ്ക്കാം. എല്ലാ വിഭവങ്ങളും ഒരേ തരത്തിലുള്ള സ്ഥാപനങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ ഒരു പ്രത്യേക പ്രതിസന്ധി മുഴുവൻ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെയും ബാധിക്കാം. എന്നാൽ സ്വകാര്യ, പൊത, സഹകരണ, സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുമ്പോൾ ഒരു മേഖലയിലെ പരാജയം മറ്റൊരു മേഖലയിലെ ശേഷിയാൽ ഭാഗികമായി പരിഹരിക്കാനാകും. സാമ്പത്തിക വൈവിധ്യം ഒരു തരത്തിലുള്ള സാമൂഹിക പ്രതിരോധശേഷിയാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിൽ “ഒരേയൊരു മാതൃക” എന്ന ആശയത്തിന് പരിമിതമായ സ്ഥാനമേയുള്ളൂ. സാമ്പത്തികജീവിതം സങ്കീർണ്ണമായതിനാൽ വിവിധ സാഹചര്യങ്ങൾക്ക് വ്യത്യസ്ത സംഘടനാരൂപങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. ചില മേഖലകളിൽ സ്വകാര്യ സംരംഭം ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായിരിക്കാം. ചില മേഖലകളിൽ പൊതുമേഖല അനിവാര്യമായിരിക്കാം. ചില മേഖലകളിൽ സഹകരണ ഉടമസ്ഥത കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായിരിക്കാം. ചില മേഖലകളിൽ ഈ മൂന്നിന്റെയും സംയോജനം ഏറ്റവും മികച്ച ഫലം നൽകാം.
ഇത് ഒരു ആശയക്കുഴപ്പം അല്ല; മറിച്ച് സങ്കീർണ്ണ യാഥാർഥ്യത്തോടുള്ള ശാസ്ത്രീയ പ്രതികരണമാണ്. ഒരേ മരുന്ന് എല്ലാ രോഗങ്ങൾക്കും ഉപയോഗിക്കാനാവാത്തതുപോലെ ഒരേ ഉടമസ്ഥതാരൂപം എല്ലാ ഉൽപ്പാദനമേഖലകൾക്കും അനുയോജ്യമാകണമെന്നില്ല. പ്രശ്നത്തിന്റെ സ്വഭാവം, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിഭവഘടന, സാമൂഹികാവശ്യകത, അപകടത്തിന്റെ സ്വഭാവം എന്നിവ പരിഗണിച്ചാണ് സ്ഥാപനരൂപം തിരഞ്ഞെടുക്കേണ്ടത്.
ഇതിൽ സാമൂഹിക സംരംഭകത്വത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. വിപണിവരുമാനം ഉപയോഗിച്ച് സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളാണ് സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ. എന്നാൽ സാമൂഹിക സംരംഭകത്വത്തെ “ലാഭമില്ലാത്ത ബിസിനസ്” എന്ന തെറ്റായ ധാരണയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കണം. സാമ്പത്തികമായി നിലനിൽക്കാൻ കഴിയാത്ത സാമൂഹിക സംരംഭം ദീർഘകാലത്തിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ സഹായത്തെ ആശ്രയിക്കും. അതിനാൽ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യവും സാമ്പത്തിക സ്വയംപര്യാപ്തതയും തമ്മിൽ ഒരു തുലനം ആവശ്യമാണ്.
ഒരു നല്ല സാമൂഹിക സംരംഭം സാമൂഹികപ്രശ്നത്തെ സാമ്പത്തികമായി സ്വയം നിലനിൽക്കുന്ന പരിഹാരമാക്കി മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, മാലിന്യത്തെ വിഭവമാക്കി മാറ്റുന്ന സംരംഭം പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവും വരുമാനവും ഒരുമിച്ച് സൃഷ്ടിക്കാം. ചെറുകർഷകരെ വിപണിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സംരംഭം കർഷകവരുമാനവും ഉപഭോക്തൃവിതരണവും ഒരേസമയം മെച്ചപ്പെടുത്താം. പ്രാദേശിക തൊഴിൽസാധ്യതയും പ്രകൃതിസംരക്ഷണവും ഒരുമിച്ച് ലക്ഷ്യമാക്കുന്ന സംരംഭം പ്രദേശത്തിന്റെ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ പ്രതിരോധശേഷി വർധിപ്പിക്കാം.
ഇവിടെ ലാഭവും സാമൂഹികമൂല്യവും പരസ്പരം വിരുദ്ധമാകണമെന്നില്ല. ശരിയായ രൂപകൽപ്പനയിൽ സാമൂഹികമൂല്യം തന്നെ സാമ്പത്തികമൂല്യത്തിന്റെ ഉറവിടമാകാം. എന്നാൽ ഈ ഏകീകരണം സ്വയം സംഭവിക്കില്ല. സ്ഥാപനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും ഉടമസ്ഥതയും ഭരണരീതിയും അളവുകോലുകളും അതനുസരിച്ച് രൂപപ്പെടുത്തണം.
ഇതിലൂടെ “മൂല്യസൃഷ്ടി” എന്ന ആശയത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമാക്കേണ്ടിവരും. വിപണിവില സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനു പുറമെ ഒരു സംരംഭം ആരോഗ്യവും അറിവും പരിസ്ഥിതിഗുണവും സാമൂഹികവിശ്വാസവും തൊഴിൽകഴിവും പ്രാദേശിക പ്രതിരോധശേഷിയും സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. ഈ മൂല്യങ്ങൾ എല്ലാം വിപണിവിലയിൽ പൂർണ്ണമായി പ്രതിഫലിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സാമ്പത്തികവിജയം അളക്കുമ്പോൾ വിപണിവിലയ്ക്കപ്പുറമുള്ള മൂല്യങ്ങളെയും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ അളവുകോൽ മുന്നോട്ടുവരുന്നു: ഒരു സംരംഭം എത്ര പണം സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതോടൊപ്പം, എത്ര പുതിയ കഴിവുകൾ സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര അറിവ് സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര വിഭവം സംരക്ഷിച്ചു, എത്ര സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തി, എത്ര പുതിയ അവസരങ്ങൾ തുറന്നു, എത്ര മനുഷ്യരുടെ ജീവിതഗുണം മെച്ചപ്പെടുത്തി എന്നതും ചോദിക്കണം.
ഈ അളവുകോലുകൾ സാമ്പത്തിക കണക്കുകളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അവയെ കൂടുതൽ സമഗ്രമാക്കുന്നു. ലാഭം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ലാഭം എങ്ങനെ സൃഷ്ടിച്ചു, അതിന്റെ സാമൂഹിക ചെലവ് എന്തായിരുന്നു, അത് ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ വർധിപ്പിച്ചോ കുറച്ചോ എന്നതും പരിശോധിക്കണം.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ വിജയത്തെ “ലാഭകരമായ നിലനിൽപ്പ്” എന്നതിലുപരി “സുസ്ഥിരമായ മൂല്യസൃഷ്ടി”യായി നിർവചിക്കാം. ലാഭം സ്ഥാപനത്തെ നിലനിർത്തുന്നു; അറിവ് അതിനെ വികസിപ്പിക്കുന്നു; മനുഷ്യവിഭവം അതിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; സാമൂഹികവിശ്വാസം അതിന് അംഗീകാരം നൽകുന്നു; പ്രകൃതിസുസ്ഥിരത അതിന്റെ ഭൗതികഭാവി ഉറപ്പാക്കുന്നു.
ഈ മുഴുവൻ ഘടകങ്ങളും ചേർന്നാണ് സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രതിരോധശേഷി രൂപപ്പെടുന്നത്. പണം മാത്രം ഉള്ള സ്ഥാപനം സാമ്പത്തികാഘാതത്തിൽ തകരാം. സാങ്കേതികവിദ്യ മാത്രം ഉള്ള സ്ഥാപനം വിപണി മാറുമ്പോൾ തകരാം. നല്ല ഉൽപ്പന്നം മാത്രം ഉള്ള സ്ഥാപനം വിതരണശൃംഖല തകരുമ്പോൾ പ്രതിസന്ധിയിലാകും. നല്ല മനുഷ്യവിഭവം മാത്രം ഉള്ള സ്ഥാപനം ധനസമ്പത്ത് ഇല്ലെങ്കിൽ വളരാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ സാമ്പത്തിക, സാങ്കേതിക, മനുഷ്യ, സാമൂഹിക, പരിസ്ഥിതി ശക്തികളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിച്ച സ്ഥാപനം കൂടുതൽ ദീർഘകാല പ്രതിരോധശേഷി നേടും.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “പാളികളുള്ള യാഥാർഥ്യം” എന്ന ആശയം സംരംഭകത്വത്തിൽ പ്രയോഗിക്കാവുന്നത്. ഒരു സ്ഥാപനത്തെ ഒരു സാമ്പത്തികഘടകമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. അത് ഒരേസമയം ഭൗതികഘടനയാണ്, സാങ്കേതികസംവിധാനമാണ്, സാമ്പത്തികസംവിധാനമാണ്, മനുഷ്യസംഘടനയാണ്, അറിവിന്റെ ശൃംഖലയാണ്, സാമൂഹികസ്ഥാപനമാണ്, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടൽവ്യവസ്ഥയാണ്.
ഒരു തലത്തിലെ മാറ്റം മറ്റുതലങ്ങളിൽ പ്രതികരണം സൃഷ്ടിക്കും. വേതനം ഉയർത്തിയാൽ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതഗുണം മെച്ചപ്പെടാം; അതേ സമയം ചെലവ് ഘടന മാറാം. സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ നിക്ഷേപിച്ചാൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയരാം; അതേ സമയം പരിശീലനാവശ്യകത വർധിക്കാം. പരിസ്ഥിതി മാനദണ്ഡം ശക്തിപ്പെടുത്തിയാൽ ചെലവ് ഉയരാം; എന്നാൽ ദീർഘകാല വിഭവസുരക്ഷ മെച്ചപ്പെടാം. അതിനാൽ ഒരു തീരുമാനത്തിന്റെ ഫലം ഒരു സൂചികയിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല.
ഇതുതന്നെയാണ് സംരംഭക തീരുമാനങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണത. നല്ല തീരുമാനം എന്നത് ഉടൻ ഏറ്റവും വലിയ ലാഭം നൽകുന്ന തീരുമാനം ആവണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ ഇന്നത്തെ ലാഭം കുറച്ച് നാളത്തെ പ്രതിരോധശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്ന തീരുമാനം ദീർഘകാലത്തിൽ കൂടുതൽ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കും. ഗവേഷണത്തിൽ നിക്ഷേപം, ജീവനക്കാരുടെ പരിശീലനം, ഉപകരണങ്ങളുടെ പരിപാലനം, ബ്രാൻഡ് വിശ്വാസം, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് ഉടൻ വലിയ വരുമാനം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ഇവ ഭാവിയിലെ സ്ഥാപനശേഷിയുടെ ഏകീകരണശക്തികളാണ്.
അതുകൊണ്ട് ദീർഘകാല സംരംഭകത്വത്തിൽ “അദൃശ്യ മൂലധനം” കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുന്നു. അറിവ്, വിശ്വാസം, കഴിവ്, സംസ്കാരം, ബന്ധങ്ങൾ, പ്രശസ്തി, സംഘടനാപരമായ ഓർമ്മ, നവീകരണശേഷി എന്നിവയുടെ മൂല്യം ബാലൻസ് ഷീറ്റിൽ പൂർണ്ണമായി കാണാനാവില്ല. എന്നാൽ ഒരു സ്ഥാപനം പ്രതിസന്ധിയിൽപ്പെടുമ്പോൾ ഇവയുടെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം തെളിയും.
ഒരു സ്ഥാപനം പ്രതിസന്ധിയെ നേരിടുമ്പോൾ അതിന്റെ പണശേഖരം സഹായിക്കും; എന്നാൽ പ്രതിസന്ധിയിൽ നിന്ന് പുതിയ വഴികൾ കണ്ടെത്തുന്നത് മനുഷ്യരുടെ അറിവും സംഘടനയുടെ സംസ്കാരവും പഠനശേഷിയും ആയിരിക്കും. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക സംരക്ഷണത്തോടൊപ്പം ബൗദ്ധികവും സാമൂഹികവുമായ സംരക്ഷണശേഷിയും വളർത്തണം.
ഇവിടെ വീണ്ടും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് “പഠനം” മടങ്ങിയെത്തുന്നു. പഠിക്കാത്ത സ്ഥാപനം തന്റെ പഴയ വിജയത്തിന്റെ തടവുകാരനാകും. പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനം പരാജയങ്ങളിൽ നിന്ന് പോലും പുതിയ ശേഷി നേടും. സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനം പഠനത്തെ ഒരു പ്രത്യേക പരിശീലനപരിപാടിയായി കാണുന്നില്ല; മുഴുവൻ സംഘടനയുടെ ദൈനംദിന പ്രവർത്തനരീതിയാക്കി മാറ്റുന്നു.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഏകീകരണശക്തി പണമായിരിക്കണമെന്നില്ല; പഠിക്കാനുള്ള കഴിവായിരിക്കും. പണം തീർന്നാൽ പുതിയ പണം സമാഹരിക്കാം. യന്ത്രം പഴകിയാൽ പുതിയ യന്ത്രം വാങ്ങാം. ഉൽപ്പന്നം പരാജയപ്പെട്ടാൽ പുതിയ ഉൽപ്പന്നം വികസിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ പഠിക്കാനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെട്ട സ്ഥാപനം തന്റെ തെറ്റുകൾ ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. അതിനാൽ സംഘടനയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള മൂലധനം അതിന്റെ പഠനശേഷിയാണ്.
ഇതിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം എത്തുന്നത്: സംരംഭകത്വത്തിൽ നിന്ന് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സാമ്പത്തികസംഘടനയിലേക്ക്. ഒരു സംരംഭം ഒരു ഉൽപ്പന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു വികസിത സംരംഭം ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനം പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള കഴിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടന സ്വന്തം സൃഷ്ടിശേഷിയെ തന്നെ നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു.
ഇത്തരം സംഘടനയ്ക്ക് ഒരു സ്ഥിരമായ രൂപമുണ്ടാകില്ല. അതിന്റെ മൂല്യങ്ങൾ സ്ഥിരമായിരിക്കാം; എന്നാൽ ഘടന മാറാം. അതിന്റെ ദർശനം സ്ഥിരമായിരിക്കാം; എന്നാൽ തന്ത്രം മാറാം. അതിന്റെ സാമൂഹികലക്ഷ്യം സ്ഥിരമായിരിക്കാം; എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മാറാം. അതിന്റെ അടിസ്ഥാന വിശ്വാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കാം; എന്നാൽ പ്രവർത്തനരീതി നിരന്തരം പരിഷ്കരിക്കാം.
സ്ഥിരതയെ സംരക്ഷിക്കാൻ മാറ്റത്തെ നിരസിക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് മാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിതമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നതിലൂടെയാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കാനാകുന്നത്. ഒരു മരത്തിന്റെ വേരുകൾ സ്ഥിരത നൽകുന്നു; ശാഖകൾ ചലനാത്മകമായി വളരുന്നു. വേരുകൾ മാത്രം ഉണ്ടായാൽ വളർച്ചയില്ല. ശാഖകൾ മാത്രം ഉണ്ടായാൽ നിലനിൽപ്പില്ല. സംരംഭക സംഘടനയ്ക്കും ശക്തമായ വേരുകളും വളരുന്ന ശാഖകളും ഒരേസമയം ആവശ്യമാണ്.
വേരുകൾ അതിന്റെ മൂല്യങ്ങളും അറിവും സംസ്കാരവും സാമൂഹികവിശ്വാസവുമാണ്. ശാഖകൾ പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും വിപണികളും പരീക്ഷണങ്ങളുമാണ്. ഇലകൾ പുതിയ വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. ഫലങ്ങൾ പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പഴയ ഇലകൾ വീഴും; പുതിയവ വളരും. എന്നാൽ മുഴുവൻ ജീവപ്രക്രിയ തുടരും. സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും പക്വമായ രൂപം ഈ ജീവചലനത്തോട് സാമ്യമുള്ളതാണ്.
അവസാനം, സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹിക ദൗത്യം ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ നിർവചിക്കാം: മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ സാമൂഹികമായി പ്രയോജനകരമായ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാക്കി മാറ്റുക, ആ ഉൽപ്പാദനശക്തിയെ പുതിയ അറിവുകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുക, അതിലൂടെ സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ പ്രതിരോധശേഷിയും സമൃദ്ധിയും വർധിപ്പിക്കുക.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു ഭാവി സംരംഭക സമൂഹം മൂന്നു പ്രധാന തത്വങ്ങളിൽ പണിയാം. ഒന്നാമത്, സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം—പുതിയ ആശയങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാനുള്ള അവകാശം. രണ്ടാമത്, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം—ആ പരീക്ഷണങ്ങളുടെ ചെലവും നേട്ടവും സമൂഹത്തോടും പ്രകൃതിയോടും ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ കൈകാര്യം ചെയ്യുക. മൂന്നാമത്, നിരന്തര പഠനം—ഓരോ വിജയത്തെയും പരാജയത്തെയും അടുത്ത പരിണാമത്തിന്റെ അറിവാക്കി മാറ്റുക.
ഈ മൂന്ന് ശക്തികളുടെ ഏകീകരണത്തിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പൂർണ്ണരൂപം. സ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രം ഉണ്ടെങ്കിൽ അനിയന്ത്രിത അപകടം ഉണ്ടാകാം. ഉത്തരവാദിത്വം മാത്രം അമിതമായാൽ നവീകരണം മന്ദഗതിയിലാകും. പഠനം ഇല്ലെങ്കിൽ രണ്ടും ജഡമാകും. എന്നാൽ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം, നിരന്തര പഠനം എന്നിവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹികശക്തിയായി മാറുന്നു.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകൻ വെറും ലാഭത്തിന്റെ സംഘാടകനല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ സംഘാടകനാണ്. അവൻ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. വ്യക്തിയും കൂട്ടായ്മയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. മൂലധനവും തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. വിപണിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു.
ഈ ബന്ധങ്ങളെ വേർതിരിച്ച് കൈകാര്യം ചെയ്യാനാവില്ല. അവ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു തലത്തിൽ എടുത്ത തീരുമാനം മറ്റൊരു തലത്തിൽ പ്രതികരണം സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ യഥാർത്ഥ ബുദ്ധി ഒരു തീരുമാനത്തിന്റെ ഉടനടി ഫലം മാത്രം കാണുന്നതിൽ അല്ല; അതിന്റെ രണ്ടാം, മൂന്നാം, നാലാം തലങ്ങളിലെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.
ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകചിന്തയുടെ ഉയർന്ന രൂപം: ഒരു തീരുമാനത്തെ ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട കാരണ–ഫലബന്ധമായി കാണാതെ, പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന നിരവധി ശക്തികളുടെ ചലനത്തിലെ ഒരു ഇടപെടലായി കാണുക.
അപ്പോൾ സംരംഭകത്വം കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയവും കൂടുതൽ മനുഷ്യകേന്ദ്രിതവും കൂടുതൽ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വമുള്ളതുമായിത്തീരും. അതിന്റെ ലക്ഷ്യം വെറും വിപണി പിടിച്ചടക്കുക എന്നതല്ല; മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങളെയും പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാധ്യതകളെയും സാമൂഹിക നീതിയുടെ ആവശ്യങ്ങളെയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിച്ച് പുതിയ മൂല്യരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതായിരിക്കും.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടുത്ത ചരിത്രഘട്ടം: മത്സരിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളിലേക്ക്; പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്ന് സഹകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളിലേക്ക്; സഹകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളിലേക്ക്; ഒടുവിൽ വ്യക്തിഗത സംരംഭകത്വത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയിലേക്ക്.
ഈ പരിവർത്തനമാണ് ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികജീവിതത്തെ കൂടുതൽ സുസ്ഥിരവും കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരവും കൂടുതൽ മനുഷ്യകേന്ദ്രിതവും കൂടുതൽ പ്രകൃതിസൗഹൃദവുമായ ദിശയിലേക്ക് നയിക്കാൻ കഴിയുന്നത്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ഏറ്റവും വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് സ്ഥിരതയുള്ള കാലഘട്ടങ്ങളിൽ അല്ല, പ്രതിസന്ധികളുടെ സമയത്താണ്. സാധാരണ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഒരു സ്ഥാപനം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച രീതികളനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കാം. വിപണി പ്രവചിക്കാവുന്നതായിരിക്കാം, വിതരണശൃംഖലകൾ സ്ഥിരമായിരിക്കാം, ഉപഭോക്തൃആവശ്യങ്ങൾ വലിയ മാറ്റങ്ങളില്ലാതെ തുടരാം. എന്നാൽ ഒരു സാമ്പത്തികമാന്ദ്യം, യുദ്ധം, മഹാമാരി, പ്രകൃതിദുരന്തം, സാങ്കേതികവിഘടനം, രാഷ്ട്രീയ അസ്ഥിരത, ധനകാര്യപ്രതിസന്ധി, അസംസ്കൃതവസ്തുക്കളുടെ ക്ഷാമം തുടങ്ങിയ ഒരു വലിയ ആഘാതം സംഭവിക്കുമ്പോൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ മറഞ്ഞുകിടന്ന ദൗർബല്യങ്ങൾ പുറത്തുവരുന്നു. അപ്പോൾ സംരംഭകത്വം വെറും വളർച്ചയുടെ ഉപകരണമല്ല; നിലനിൽപ്പിനും പുനർസംഘടനയ്ക്കും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തിയുമായി മാറുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പ്രതിസന്ധി ഒരു ബാഹ്യ അപകടം മാത്രമല്ല. ഒരു സംവിധാനത്തിനുള്ളിൽ മുമ്പേ നിലനിന്നിരുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ തീവ്രമായി പ്രകടമാകുന്ന അവസ്ഥ കൂടിയാണ് പ്രതിസന്ധി. സാധാരണ സമയത്ത് മറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ഘടനാപരമായ ദൗർബല്യങ്ങൾ പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് ദൃശ്യമായിത്തീരുന്നു. അമിതമായ കടബാധ്യത, ഒരേയൊരു വിതരണക്കാരനിലുള്ള ആശ്രയം, ഒരേയൊരു ഉൽപ്പന്നത്തിൽ അമിതമായ ആശ്രയം, ജീവനക്കാരുടെ കഴിവുകുറവ്, സാങ്കേതികപിന്നാക്കാവസ്ഥ, വിപണിവൈവിധ്യത്തിന്റെ അഭാവം, തീരുമാനാധികാരത്തിന്റെ അമിതകേന്ദ്രീകരണം തുടങ്ങിയവ സാധാരണ സാഹചര്യങ്ങളിൽ വലിയ പ്രശ്നമായി തോന്നണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ഒരു ആഘാതം വന്നാൽ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തി സ്ഥാപനത്തെ ഗുരുതരമായി ബാധിക്കാം.
അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധി ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ദുർബലതയുടെ പരീക്ഷണശാലയാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം എത്ര ശക്തമാണെന്ന് അതിന്റെ സാധാരണ ദിവസങ്ങളിലെ ലാഭം മാത്രം നോക്കി മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ അത് എത്ര വേഗത്തിൽ പ്രതികരിക്കുന്നു, എത്ര വേഗത്തിൽ പഠിക്കുന്നു, എത്രമാത്രം വിഭവങ്ങൾ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു, എത്ര വേഗത്തിൽ പുതിയ തന്ത്രം സ്വീകരിക്കുന്നു, ജീവനക്കാരെയും ഉപഭോക്താക്കളെയും പങ്കാളികളെയും എത്രമാത്രം സംരക്ഷിക്കുന്നു എന്നതിലാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രതിരോധശേഷി തെളിയുന്നത്.
ഇവിടെ പ്രതിരോധശേഷിയെ വെറും “ആഘാതം സഹിക്കാനുള്ള കഴിവ്” എന്നതിൽ ഒതുക്കരുത്. യഥാർത്ഥ പ്രതിരോധശേഷി ആഘാതത്തിനു ശേഷം പഴയ നിലയിലേക്ക് മടങ്ങിവരുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; ആഘാതത്തിൽ നിന്ന് പഠിച്ച് പുതിയതും മെച്ചപ്പെട്ടതുമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് ഉയരുന്നതിലാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം പ്രതിസന്ധിക്ക് മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന അതേ രൂപത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവന്നാൽ അത് വെറും പുനഃസ്ഥാപനമാണ്. പ്രതിസന്ധിയിൽ നിന്ന് പുതിയ അറിവും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും പുതിയ വിപണിയും പുതിയ സംഘടനാരീതിയും വികസിപ്പിച്ചാൽ അത് പരിണാമമാണ്.
ഇതാണ് പ്രതിസന്ധിയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം. അത് നിലവിലുള്ള ഏകീകരണത്തെ തകർക്കുന്നു; എന്നാൽ അതേ വിഘടനത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ഏകീകരണത്തിനുള്ള സാധ്യതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പഴയ വിതരണശൃംഖല തകർന്നാൽ പ്രാദേശിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാധ്യത ഉയരാം. പഴയ വിപണി ചുരുങ്ങിയാൽ പുതിയ വിപണികൾ തേടേണ്ടിവരും. പഴയ തൊഴിൽരീതി അസാധുവായാൽ പുതിയ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. പഴയ സാങ്കേതികവിദ്യ പരാജയപ്പെട്ടാൽ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കേണ്ടിവരും.
അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയെ വെറും അപകടമായി കാണുന്ന സംരംഭകൻ പ്രതിരോധിക്കാൻ ശ്രമിക്കും; പ്രതിസന്ധിയെ ഒരു പരിവർത്തനസൂചനയായി കാണുന്ന സംരംഭകൻ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. എന്നാൽ രണ്ടാമത്തെ സമീപനം അനിയന്ത്രിതമായ അപകടം ഏറ്റെടുക്കുന്നതല്ല. പ്രതിസന്ധിയിലെ അവസരം തിരിച്ചറിയുന്നതിനു മുമ്പ് അതിന്റെ ഭൗതിക കാരണങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കണം. പ്രതിസന്ധിയെ “അവസരം” എന്ന പേരിൽ ആഘോഷിക്കുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തെ ലഘൂകരിക്കാം. മനുഷ്യരുടെ ദുരിതവും സാമ്പത്തികനഷ്ടവും സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങളും യഥാർത്ഥമാണ്. അവയെ മറികടന്ന ശേഷമാണ് പുതിയ സാധ്യതകൾക്ക് അർത്ഥമുണ്ടാകുന്നത്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ അനിശ്ചിതത്വമുണ്ട്. അപകടവും അനിശ്ചിതത്വവും ഒരേ കാര്യമല്ല. അപകടത്തിൽ സാധ്യതകളെക്കുറിച്ച് ഒരു പരിധിവരെ കണക്കുകൂട്ടാൻ കഴിയും. അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ ഭാവിയിൽ സംഭവിക്കാവുന്ന കാര്യങ്ങളുടെ സ്വഭാവം തന്നെ പൂർണ്ണമായി അറിയില്ല. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണം എന്തായിരിക്കും? ഒരു പുതിയ വിപണി എങ്ങനെ വികസിക്കും? രാഷ്ട്രീയപരമായ മാറ്റം വിതരണശൃംഖലയെ എങ്ങനെ ബാധിക്കും? ഒരു ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ വ്യവസായത്തെ എത്രമാത്രം മാറ്റും? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾക്ക് കൃത്യമായ ഉത്തരങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി നൽകാനാവില്ല.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകന്റെ പ്രധാന കഴിവ് ഭാവി കൃത്യമായി പ്രവചിക്കുക എന്നതല്ല; പ്രവചനം തെറ്റിയാലും നിലനിൽക്കാൻ കഴിയുന്ന രീതിയിൽ സ്ഥാപനം രൂപപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിലെ അനുയോജനശേഷിയുടെ പ്രാധാന്യം. ഭാവിയെ ഒരു ഏകപാതയായി കാണാതെ നിരവധി സാധ്യതകളുടെ ഒരു മേഖലയായി കാണണം. ചില സാധ്യതകൾ യാഥാർഥ്യമാകും; ചിലത് ഇല്ലാതാകും; ചില പുതിയ സാധ്യതകൾ ഇപ്പോൾ സങ്കൽപ്പിക്കാനാകാത്ത വിധത്തിൽ പിന്നീട് ഉദ്ഭവിക്കും.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിൽ “ഒരു പദ്ധതിയിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി പൂട്ടപ്പെടുക” എന്നതിനു പകരം “ഒരു ദിശയിലേക്ക് പ്രതിബദ്ധരായി, പല വഴികൾ തുറന്നുവയ്ക്കുക” എന്ന സമീപനമാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം. ദർശനം വ്യക്തമായിരിക്കണം; എന്നാൽ അതിലേക്കുള്ള വഴി ഏകമായിരിക്കരുത്. ലക്ഷ്യം സ്ഥിരമായിരിക്കാം; തന്ത്രം മാറ്റാവുന്നതായിരിക്കണം.
ഇതിൽ സാഹചര്യപരിശോധനയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു സ്ഥാപനം ഭാവിയെക്കുറിച്ച് പല സാധ്യതാപരിസരങ്ങൾ സങ്കൽപ്പിക്കണം. വിപണി വളർന്നാൽ എന്തുചെയ്യും? വിപണി ചുരുങ്ങിയാൽ എന്തുചെയ്യും? പ്രധാന വിതരണക്കാരൻ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ? സാങ്കേതികവിദ്യ പെട്ടെന്ന് മാറിയാൽ? പുതിയ നിയമം വന്നാൽ? ഉപഭോക്തൃരീതി മാറിയാൽ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി ചോദിക്കുന്നത് ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുന്നതല്ല; ഭാവിയിലെ വ്യത്യസ്ത സാധ്യതകൾക്ക് തയ്യാറെടുക്കുകയാണ്.
ഇതിലൂടെ സ്ഥാപനത്തിന് “ഒറ്റപാതാ തന്ത്രം” എന്നതിൽ നിന്ന് “ബഹുപാതാ തന്ത്രം” എന്നതിലേക്ക് മാറാൻ കഴിയും. ഒരു സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു തന്ത്രം പ്രവർത്തിക്കാം; മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ മറ്റൊരു തന്ത്രം സ്വീകരിക്കാം. സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിഭവങ്ങൾ പല സാധ്യതകൾക്കനുസരിച്ച് പുനഃക്രമീകരിക്കാവുന്ന രീതിയിൽ രൂപപ്പെടുത്താം. ഇതാണ് വഴക്കമുള്ള സംഘടനയുടെ ശക്തി.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ ധനകാര്യത്തിന് നിർണായക പങ്കുണ്ടെങ്കിലും, ധനകാര്യപ്രവർത്തനവും യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം തെറ്റിപ്പോകുമ്പോൾ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. പണം ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് ഒഴുകുമ്പോൾ അത് യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ പണം സ്വയം കൂടുതൽ പണം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനായി മാത്രം ചുറ്റിത്തിരിയുമ്പോൾ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ ഒരു ഭാഗം യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ ധനകാര്യവും ഉൽപ്പാദനവും തമ്മിൽ പരസ്പരം ബന്ധമുള്ള രണ്ട് ശക്തികളാണ്. ധനം ഉൽപ്പാദനത്തെ ചലിപ്പിക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദനം ധനത്തിന് യഥാർത്ഥ മൂല്യം നൽകുന്നു. ഈ ബന്ധം വിച്ഛേദിക്കുമ്പോൾ ധനകാര്യവിപുലീകരണം യഥാർത്ഥ സമ്പത്തിന്റെ വളർച്ചയെക്കാൾ വേഗത്തിൽ നടക്കാം. അപ്പോൾ കടബാധ്യതയും ആസ്തിവിലക്കയറ്റവും ഊഹക്കച്ചവടവും വർധിക്കാം.
സംരംഭകത്വത്തിനും ഇത് അപകടകരമാണ്. ഒരു പുതിയ സംരംഭത്തിന് ധനം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ധനലഭ്യത തന്നെ വിജയത്തിന്റെ മാനദണ്ഡമാകുമ്പോൾ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംരംഭങ്ങളെക്കാൾ വേഗത്തിൽ മൂല്യം വർധിപ്പിക്കുമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന സംരംഭങ്ങൾക്ക് മുൻഗണന ലഭിക്കാം. ദീർഘകാല ഗവേഷണത്തിനും ഉൽപ്പാദന അടിസ്ഥാനസൗകര്യത്തിനും മനുഷ്യവിഭവ വികസനത്തിനും ആവശ്യമായ നിക്ഷേപം കുറയുകയും, വേഗത്തിലുള്ള സാമ്പത്തികലാഭം ലക്ഷ്യമാക്കുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങൾ വർധിക്കുകയും ചെയ്യാം.
അതിനാൽ സംരംഭക ധനകാര്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ രൂപം മൂലധനത്തെ യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. നിക്ഷേപം പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിലേക്കും സാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കും തൊഴിലിലേക്കും ഗവേഷണത്തിലേക്കും അടിസ്ഥാനസൗകര്യത്തിലേക്കും അറിവുസൃഷ്ടിയിലേക്കും ഒഴുകുമ്പോൾ അത് സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഇതാണ് മൂലധനത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഏകീകരണം.
ഇതിന്റെ വിപരീതമായി, യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കാതെ ആസ്തിവിലകൾ മാത്രം ഉയർത്തുന്ന ധനകാര്യചലനം ഒരു കൃത്രിമ ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കാം. പുറമേ സമ്പത്ത് വർധിക്കുന്നതായി തോന്നിയാലും അതിന്റെ അടിത്തറ ദുർബലമായിരിക്കും. ചെറിയൊരു വിശ്വാസത്തകർച്ച പോലും ആ കൃത്രിമ ഏകീകരണത്തെ വേഗത്തിൽ വിഘടിപ്പിക്കാം.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ധനകാര്യവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ക്ഷമയുള്ള മൂലധനം ആവശ്യമാണ്. ഗവേഷണത്തിനും സാങ്കേതികവികസനത്തിനും പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്കും വിപണി വികസനത്തിനും സമയം ആവശ്യമാണ്. എല്ലാ സംരംഭങ്ങളും ഉടൻ ലാഭകരമാകില്ല. ചില മേഖലകൾക്ക് വർഷങ്ങളോളം പരീക്ഷണം ആവശ്യമായി വരാം. അതിനാൽ ദീർഘകാല നിക്ഷേപവും ക്ഷമയുള്ള മൂലധനവും സംരംഭകപരിണാമത്തിന്റെ പ്രധാന ഏകീകരണശക്തികളാണ്.
സംരംഭം വളരുമ്പോൾ വലുപ്പത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങൾ ലഭിക്കും. വലിയ തോതിലുള്ള ഉൽപ്പാദനം ചെലവ് കുറയ്ക്കാം. ഗവേഷണത്തിനായി കൂടുതൽ വിഭവങ്ങൾ ലഭിക്കും. ആഗോള വിപണിയിലെത്താൻ കഴിയും. വിതരണശൃംഖലകൾ മെച്ചപ്പെടുത്താം. എന്നാൽ വലുപ്പം തന്നെ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ വിഘടനശക്തിയായി മാറാം. സ്ഥാപനം അത്രയും വലുതാകുമ്പോൾ പുതിയ സംരംഭകർക്ക് പ്രവേശനം പ്രയാസപ്പെടാം.
ഇവിടെയാണ് വലുപ്പവും മത്സരവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ വളർച്ച അതിന്റെ കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കാം; എന്നാൽ അതേ വളർച്ച മത്സരത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്ന തരത്തിലേക്ക് നീങ്ങിയാൽ വിപണിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ വിഘടനശേഷി കുറയും. വലിയ സ്ഥാപനം ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ഏറ്റെടുക്കുകയും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും വിതരണശൃംഖലകളെ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ഉപഭോക്താക്കളുടെ പ്രവേശനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്താൽ വിപണി ക്രമേണ ഏകാധിപത്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങാം.
ഏകാധിപത്യം എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരേ രൂപത്തിലായിരിക്കണമെന്നില്ല. വില നിയന്ത്രണം അതിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. ഡാറ്റ നിയന്ത്രണം മറ്റൊന്നാണ്. വിതരണശൃംഖലയുടെ നിയന്ത്രണം മറ്റൊന്നാണ്. സാങ്കേതിക മാനദണ്ഡങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം മറ്റൊന്നാണ്. ഉപഭോക്താക്കളുടെ പ്രവേശനവാതിൽ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഡിജിറ്റൽ വേദികളും പുതിയ തരത്തിലുള്ള ഏകാധിപത്യശക്തികൾ സൃഷ്ടിക്കാം.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു. വലുതായ സ്ഥാപനം കൂടുതൽ വിഭവങ്ങൾ സമാഹരിക്കുന്നതിനാൽ ചിലപ്പോൾ കൂടുതൽ നവീകരണം നടത്താം. എന്നാൽ അതിന്റെ വലുപ്പം തന്നെ പുതിയ മത്സരത്തെ തടയാനും കഴിയും. അതിനാൽ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ സ്വാഭാവികമായി ദോഷകരമെന്നും ചെറുകിട സ്ഥാപനങ്ങളെ സ്വാഭാവികമായി നല്ലതെന്നും കാണുന്നത് ശാസ്ത്രീയമല്ല. പ്രധാന ചോദ്യം വിപണിയിലെ അധികാരം എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കുന്നു എന്നതാണ്.
മത്സരനയം അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സംരക്ഷണമാണ്. ഏകാധിപത്യവിരുദ്ധ നിയമങ്ങൾ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ശിക്ഷിക്കാനായി മാത്രം ഉള്ളതല്ല; പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും പുതിയ ആശയങ്ങൾക്കും വിപണിയിൽ പ്രവേശിക്കാനുള്ള ഇടം സംരക്ഷിക്കാനാണ്. ഇന്നത്തെ വലിയ സ്ഥാപനം ഒരിക്കൽ ഒരു ചെറിയ പുതുമയായിരുന്നു. അതിനാൽ പുതിയ പുതുമകൾക്ക് നാളത്തെ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളാകാനുള്ള അവസരം നിലനിർത്തണം.
ആഗോളവൽക്കരണം ഉൽപ്പാദനത്തെ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമാക്കി. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾ ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെടാം. കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ വലിയ തോതിൽ ഉൽപ്പാദനം സാധ്യമാകാം. എന്നാൽ അതേ ശൃംഖലകൾ ആഗോള ആഘാതങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ വിധേയമാകാം. ഒരു ചെറിയ പ്രദേശത്തെ തടസ്സം പല രാജ്യങ്ങളിലെ ഉൽപ്പാദനത്തെ ബാധിക്കാം.
ഇതിൽ കാര്യക്ഷമതയും പ്രതിരോധശേഷിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കാണാം. ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിതരണശൃംഖല പലപ്പോഴും വളരെ കാര്യക്ഷമമായിരിക്കാം. എന്നാൽ അതിന് പകരം വിതരണസ്രോതസ്സുകളുടെ വൈവിധ്യം കുറയാം. ഒന്നോ രണ്ടോ വിതരണക്കാരിൽ അമിതമായി ആശ്രയിക്കുന്നത് ചെലവ് കുറയ്ക്കാം; എന്നാൽ അപകടം വർധിപ്പിക്കും.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം “പരമാവധി കാര്യക്ഷമത” എന്ന ഏക ലക്ഷ്യത്തിൽ നിന്ന് “കാര്യക്ഷമതയും പ്രതിരോധശേഷിയും തമ്മിലുള്ള തുലനം” എന്ന ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങേണ്ടിവരും. ചില നിർണായക അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾക്ക് ഒന്നിലധികം വിതരണസ്രോതസ്സുകൾ വേണം. ചില പ്രധാന ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് പ്രാദേശിക ഉൽപ്പാദനശേഷി നിലനിർത്തണം. നിർണായക സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്ക് ബദൽ മാർഗങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കണം.
ഇതുകൊണ്ട് പ്രാദേശികവൽക്കരണം ആഗോളവൽക്കരണത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല. ആഗോള ശൃംഖലകളെ കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതാക്കാനുള്ള മാർഗമാണ്. ആഗോള വിപണിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുമ്പോഴും നിർണായക വിഭവങ്ങളിൽ അടിസ്ഥാന സ്വയംപര്യാപ്തത നിലനിർത്താം. ഒരു പ്രദേശം എല്ലാം സ്വയം നിർമ്മിക്കണം എന്നതല്ല ഇതിന്റെ അർത്ഥം. എന്നാൽ ജീവൻ, ആരോഗ്യം, ഭക്ഷണം, ഊർജം, അടിസ്ഥാന സാങ്കേതികവിദ്യ തുടങ്ങിയ നിർണായക മേഖലകളിൽ അമിതമായ പുറം ആശ്രിതത്വം ഒഴിവാക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇത് കേരളം പോലുള്ള പ്രദേശങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ള ആശയമാണ്. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളുമായി സാമ്പത്തികബന്ധമുള്ള ഒരു പ്രദേശം എന്ന നിലയിൽ കേരളത്തിന് ആഗോള വിപണിയുടെ നേട്ടങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാം. അതോടൊപ്പം ഭക്ഷണം, ആരോഗ്യസേവനം, ജലം, ഊർജം, മാലിന്യസംസ്കരണം, പ്രാദേശിക ഉൽപ്പാദനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ പ്രാദേശിക ശേഷി ശക്തിപ്പെടുത്താം. ആഗോള ബന്ധവും പ്രാദേശിക പ്രതിരോധശേഷിയും തമ്മിൽ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു മാതൃക വികസിപ്പിക്കാം.
ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷി അതിന്റെ മതിലുകൾക്കുള്ളിൽ മാത്രം നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അത് പ്രവർത്തിക്കുന്ന സമൂഹത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. ഒരു പ്രദേശത്ത് ആരോഗ്യമേഖല തകരുകയോ ഗതാഗതം തകരുകയോ വിദ്യാഭ്യാസസംവിധാനം ദുർബലപ്പെടുകയോ സാമൂഹികവിശ്വാസം കുറയുകയോ ചെയ്താൽ അവിടത്തെ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും അതിന്റെ ആഘാതം ഉണ്ടാകും.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വം സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനവ്യവസ്ഥയിൽ നിക്ഷേപിക്കേണ്ടതുണ്ട്. നല്ല ആരോഗ്യസംവിധാനം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശുദ്ധജലം, ഗതാഗതം, ഡിജിറ്റൽ ബന്ധം, സുരക്ഷിത തൊഴിൽ, സാമൂഹികവിശ്വാസം എന്നിവ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പുറംഘടകങ്ങൾ മാത്രമല്ല; അതിന്റെ പ്രവർത്തനപരമായ അടിത്തറയാണ്.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ചിന്ത ഉയരുന്നു: സാമൂഹിക ചെലവുകൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന നിക്ഷേപങ്ങളാണ്. ഒരു സമൂഹം വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കുമ്പോൾ അത് ഭാവിയിലെ മനുഷ്യവിഭവത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നു. ആരോഗ്യത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കുമ്പോൾ അത് തൊഴിൽശേഷിയിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നു. പൊതുഗതാഗതത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കുമ്പോൾ അത് തൊഴിലാളികളുടെ ചലനശേഷിയിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നു. ഗവേഷണത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കുമ്പോൾ ഭാവിയിലെ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നു.
ഇതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ വെറും സ്വകാര്യ നിക്ഷേപമായി കാണുന്നത് പരിമിതമാണ്. സ്വകാര്യ സംരംഭത്തിന്റെ പിന്നിൽ വലിയ തോതിലുള്ള പൊതുനിക്ഷേപം പലപ്പോഴും പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. ഒരു സംരംഭകൻ ഒരു നല്ല വിദ്യാഭ്യാസവ്യവസ്ഥയിൽ പഠിച്ചിരിക്കാം; പൊതുആരോഗ്യസംവിധാനത്തിൽ ചികിത്സ ലഭിച്ചിരിക്കാം; പൊതുനിരത്തുകളും വൈദ്യുതിയും ഇന്റർനെറ്റും ഉപയോഗിച്ചിരിക്കാം; സർക്കാർ പിന്തുണയുള്ള ഗവേഷണത്തിൽ നിന്ന് വികസിച്ച സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ചിരിക്കാം.
ഇതിന്റെ അർത്ഥം സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വം സമൂഹത്തിന്റെ “കടക്കാരൻ” മാത്രമാണെന്നല്ല. മറിച്ച് സ്വകാര്യ സൃഷ്ടിപരതയും പൊതുനിക്ഷേപവും പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുന്ന ബന്ധത്തിലാണ് സാമ്പത്തികവികസനം ഉണ്ടാകുന്നത്. പൊതുമേഖല അടിസ്ഥാനപരമായ അപകടങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നു; സ്വകാര്യ സംരംഭം പലപ്പോഴും അവയെ പ്രായോഗിക വിപണി ഉൽപ്പന്നങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നു. ഇരു മേഖലകളുടെയും ശക്തികളെ ശരിയായ രീതിയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉദ്ഭവിക്കും.
പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യമേഖലയും പരസ്പരം പൂർണ്ണവിരുദ്ധങ്ങളായി കാണുന്നത് ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയ്ക്ക് യോജിച്ചതല്ല. ചില മേഖലകളിൽ പൊതുസ്വഭാവം നിർണായകമായിരിക്കാം. ചില മേഖലകളിൽ സ്വകാര്യ സംരംഭത്തിന്റെ വേഗതയും വഴക്കവും ആവശ്യമായിരിക്കാം. ചില മേഖലകളിൽ രണ്ടിന്റെയും സംയോജനം ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായിരിക്കാം.
ഉദാഹരണത്തിന് അടിസ്ഥാന ഗവേഷണം, പൊതുജനാരോഗ്യം, അടിസ്ഥാന വിദ്യാഭ്യാസം, ജലം, ശുചിത്വം, ദുരന്തനിവാരണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ പൊതുപങ്കാളിത്തം ശക്തമായിരിക്കേണ്ടി വരാം. അതേസമയം ഉപഭോക്തൃഉൽപ്പന്നങ്ങൾ, സാങ്കേതികസേവനങ്ങൾ, പല തരത്തിലുള്ള ഉൽപ്പാദനമേഖലകൾ എന്നിവയിൽ സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വം പുതിയ ആശയങ്ങൾ വേഗത്തിൽ പരീക്ഷിക്കാൻ കഴിയും. ഗവേഷണത്തിൽ സർക്കാർ–സ്വകാര്യ പങ്കാളിത്തം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യത്തിൽ സംയുക്ത നിക്ഷേപം, സാമൂഹികസേവനങ്ങളിൽ സഹകരണരീതികൾ തുടങ്ങിയ സംയോജനങ്ങൾ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കും.
ഇവിടെ പ്രധാനമായത് “ആരാണ് ചെയ്യുന്നത്?” എന്നതിലുപരി “ഏത് രീതിയിലാണ് ഏറ്റവും മികച്ച സാമൂഹിക ഫലം ഉണ്ടാകുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യമാണ്. ഈ സമീപനം സാമ്പത്തികചർച്ചയെ സിദ്ധാന്തപരമായ പക്ഷപാതങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രായോഗികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ പരിശോധനയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു.
ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ അറിവിന്റെ സ്ഥാനം കൂടുതൽ ഉയരും. വ്യവസായകാലത്ത് യന്ത്രങ്ങളും ഫാക്ടറികളും പ്രധാനമായിരുന്നു. വിവരകാലത്ത് ഡാറ്റയും സോഫ്റ്റ്വെയറും പ്രധാനമായി. ഇപ്പോൾ കൃത്രിമബുദ്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, ക്വാണ്ടം സാങ്കേതികവിദ്യ, പുതിയ വസ്തുക്കൾ, ബഹിരാകാശസാങ്കേതികവിദ്യ തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ വികസിക്കുമ്പോൾ അറിവിന്റെ ആഴവും അതിന്റെ വേഗത്തിലുള്ള പ്രയോഗശേഷിയും കൂടുതൽ നിർണായകമാകുന്നു.
അറിവിന്റെ പ്രത്യേകത അത് ഉപയോഗിച്ചാൽ തീരുന്ന വിഭവമല്ല എന്നതാണ്. ഒരു അറിവ് ഒരാൾ ഉപയോഗിക്കുന്നതുകൊണ്ട് മറ്റൊരാൾക്ക് അത് ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയാതാകുന്നില്ല. എന്നാൽ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കാൻ മനുഷ്യസമയം, ഗവേഷണം, പരീക്ഷണം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ അറിവിന്റെ സാമൂഹിക വ്യാപനവും അറിവുസൃഷ്ടിക്കുള്ള പ്രോത്സാഹനവും തമ്മിൽ തുലനം വേണം.
ഭാവിയിലെ സംരംഭങ്ങൾ അറിവിന്റെ വേഗത്തിലുള്ള പുനഃസംയോജനത്തിലായിരിക്കും പലപ്പോഴും മത്സരിക്കുക. ഒരു സ്ഥാപനം മറ്റൊരാളേക്കാൾ കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ കൈവശം വയ്ക്കുന്നതല്ല പ്രധാനപ്പെട്ടത്; വിവരങ്ങളെ കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ അർത്ഥവത്തായ തീരുമാനങ്ങളാക്കി മാറ്റാൻ കഴിയുന്നതാണ്. അതിനാൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ പഠനവേഗം അതിന്റെ മത്സരശേഷിയുടെ പ്രധാന അളവുകോലായി മാറും.
സംരംഭകത്വത്തിൽ സമയം പലപ്പോഴും ധനത്തേക്കാൾ വിലപ്പെട്ട വിഭവമാണ്. വിപണി മാറുമ്പോൾ വൈകിയ തീരുമാനം അവസരം നഷ്ടപ്പെടുത്താം. എന്നാൽ അതിവേഗ തീരുമാനം തെറ്റായ ദിശയിലേക്ക് സ്ഥാപനത്തെ നയിക്കാം. അതിനാൽ “വേഗം” എന്നതും “ചിന്തിച്ചുള്ള മന്ദഗതി”യും തമ്മിൽ തുലനം വേണം.
ചില തീരുമാനങ്ങൾ ഉടൻ എടുക്കണം. ചില തീരുമാനങ്ങൾക്ക് ദീർഘപരിശോധന ആവശ്യമാണ്. പ്രതിസന്ധിയിൽ പ്രവർത്തനവേഗം പ്രധാനമാണ്; ദീർഘകാല നിക്ഷേപത്തിൽ പഠനസമയം പ്രധാനമാണ്. അതിനാൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് എല്ലാ തീരുമാനങ്ങൾക്കും ഒരേ വേഗത ഉപയോഗിക്കാനാവില്ല.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിൽ സമയവും പല പാളികളിലായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ദിവസേനയുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ഒരു സമയചക്രം; ഉൽപ്പന്നവികസനത്തിന് മറ്റൊരു ചക്രം; മനുഷ്യവിഭവവികസനത്തിന് അതിലും ദീർഘമായ ചക്രം; ഗവേഷണത്തിനും സാമൂഹികമാറ്റത്തിനും അതിലും ദീർഘമായ ചക്രം. ഈ വ്യത്യസ്ത സമയചക്രങ്ങളെ ഏകീകരിക്കാനുള്ള കഴിവ് സ്ഥാപനത്തിന്റെ പക്വതയെ നിർണ്ണയിക്കും.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹികപ്രാധാന്യം സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പുതിയ ആശയം പരീക്ഷിക്കാനും തൊഴിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കാനും പുതിയ സേവനം സൃഷ്ടിക്കാനും വിഭവങ്ങൾ ഏകീകരിക്കാനും പരാജയപ്പെട്ടാൽ വീണ്ടും ആരംഭിക്കാനും കഴിയുന്ന സമൂഹത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം കൂടുതലായിരിക്കും.
എന്നാൽ സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യം വിപണിയിൽ വാങ്ങാനുള്ള കഴിവിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം, ആരോഗ്യത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം, അടിസ്ഥാനസുരക്ഷ, ധനപ്രവേശനം, സാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം എന്നിവയും അതിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇവ ഇല്ലാത്തപ്പോൾ നിയമപരമായി സ്വതന്ത്രനായ വ്യക്തിക്ക് പ്രായോഗികമായി സംരംഭക സ്വാതന്ത്ര്യം പരിമിതമായിരിക്കും.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം സാമ്പത്തിക അവസരങ്ങളുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അറിവും ധനവും സാങ്കേതികവിദ്യയും വിപണിയും കുറച്ച് ആളുകളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ മാത്രം തുടരുകയാണെങ്കിൽ സമൂഹത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതെ പോകും.
ഇതുകൊണ്ടാണ് ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾക്കും സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾക്കും സഹകരണസംരംഭങ്ങൾക്കും ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളിലേക്കുള്ള തുറന്ന പ്രവേശനത്തിനും പ്രാധാന്യം. വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല ലക്ഷ്യം; വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളോടൊപ്പം പുതിയ ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും വളരാനുള്ള ഇടം ഉറപ്പാക്കുകയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രം നോക്കുമ്പോൾ നിരവധി ഗുണപരമായ ചാട്ടങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാം. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ സംരംഭകൻ വ്യക്തിപരമായ വ്യാപാരപ്രവർത്തകനായിരുന്നു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഉൽപ്പാദനസംഘാടകനായി. വ്യവസായവൽക്കരണത്തോടെ വലിയ ഉൽപ്പാദനസംവിധാനങ്ങളുടെ സംഘാടകനായി. വിവരസാങ്കേതിക കാലത്ത് അറിവിന്റെയും ശൃംഖലകളുടെയും സംഘാടകനായി. ഇപ്പോൾ കൃത്രിമബുദ്ധിയും ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യയും ആഗോള ശൃംഖലകളും വികസിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യൻ–യന്ത്രം–അറിവ്–പ്രകൃതി എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണബന്ധങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്ന സംഘാടകനായി മാറുകയാണ്.
അടുത്ത ഘട്ടത്തിൽ സംരംഭകത്വം കൂടുതൽ വ്യക്തികേന്ദ്രിതമായിരിക്കണമെന്നില്ല. മനുഷ്യനും യന്ത്രവും ചേർന്നുള്ള കൂട്ടായ ബുദ്ധി, തുറന്ന അറിവുശൃംഖലകൾ, സഹകരണസംഘങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ കൂട്ടായ്മകൾ, സാമൂഹിക നിക്ഷേപങ്ങൾ, പ്രാദേശിക ഉൽപ്പാദനശൃംഖലകൾ, ആഗോള അറിവുസമൂഹങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന പുതിയ സംരംഭക രൂപങ്ങൾ വികസിക്കാം.
അപ്പോൾ “ഒരു സംരംഭം” എന്നത് ഒരു കെട്ടിടത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനമെന്ന നിർവചനത്തിൽ നിന്ന് മാറും. പല രാജ്യങ്ങളിലായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖല, വിവിധ സമൂഹങ്ങൾ പങ്കാളികളാകുന്ന ഒരു സഹകരണവേദി, തുറന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഉൽപ്പാദനസമൂഹം, പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങളെ ആഗോള വിപണിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന വികേന്ദ്രീകൃത ശൃംഖല എന്നിവയും സംരംഭങ്ങളായി മാറാം.
ഇത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ ഉടമസ്ഥതയുടെ പഴയ അതിരുകളും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകും. അറിവ് ഒരാളുടേതായിരിക്കാം; സാങ്കേതികവിദ്യ മറ്റൊരാളുടേതായിരിക്കാം; ഉൽപ്പാദനം മൂന്നാമത്തെ കൂട്ടായ്മയുടേതായിരിക്കാം; ഉപഭോക്താക്കൾ തന്നെ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ വികസനത്തിൽ പങ്കാളികളാകാം. അതിനാൽ മൂല്യസൃഷ്ടി ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് നടക്കാതെ നിരവധി കേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കാം.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ശൃംഖലാപരമായ ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഉദാഹരണം. ഓരോ ഘടകവും സ്വന്തം പ്രവർത്തനം ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ അവയുടെ ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മുമ്പുണ്ടായിരുന്നില്ലാത്ത ഒരു പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം ഈ കൂട്ടായ ഉദ്ഭവശേഷിയെ കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായി ഉപയോഗിക്കുന്നതായിരിക്കും.
ഇവയെല്ലാം ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കുമ്പോൾ, ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം പരമാവധി വളർച്ചയല്ല; പരമാവധി അനുയോജനശേഷി ആയിരിക്കണം. ലോകം നിരന്തരം മാറുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ഒരിക്കൽ രൂപപ്പെടുത്തിയ സാമ്പത്തികസ്ഥാപനങ്ങൾ ശാശ്വതമായി അതേപടി നിലനിൽക്കില്ല. അവ പഠിക്കുകയും പരിഷ്കരിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും വേണം.
സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് മൂന്ന് പ്രധാന കഴിവുകൾ ആവശ്യമാണ്. ഒന്നാമത്, പുതിയ വിവരങ്ങൾ വേഗത്തിൽ സ്വീകരിക്കാനുള്ള കഴിവ്. രണ്ടാമത്, പഴയ ഘടനകളിലെ ദൗർബല്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ്. മൂന്നാമത്, പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമായ സ്ഥാപനരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവ്.
ഇത്തരം സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിൽ പരാജയം അവസാനമല്ല. ഒരു സ്ഥാപനം പരാജയപ്പെടാം; എന്നാൽ അതിൽ സൃഷ്ടിച്ച അറിവും കഴിവും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളും മറ്റിടങ്ങളിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടാം. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ പരാജയപ്പെടാം; അതിലെ അറിവ് മറ്റൊരു സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അടിത്തറയാകാം. ഒരു വിപണി അടയാം; അതിലെ കഴിവുകൾ മറ്റൊരു വിപണിയിൽ ഉപയോഗിക്കാം.
ഇതാണ് സാമൂഹികതലത്തിലുള്ള പ്രതിരോധശേഷി. ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ പരാജയം വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിന്റെ പൂർണ്ണപരാജയമായി മാറാത്ത സമൂഹമാണ് കൂടുതൽ സംരംഭകമായ സമൂഹം. ഒരാൾക്ക് ഒരു സംരംഭം നഷ്ടപ്പെട്ടാലും അവന്റെ അറിവും കഴിവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ അവന് വീണ്ടും ആരംഭിക്കാം. അതിനാൽ പരാജയത്തെ നേരിടാനുള്ള സാമൂഹിക ശേഷി തന്നെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യമാണ്.
ഇവിടെ സാമൂഹികസുരക്ഷയും സംരംഭകത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അടിസ്ഥാനസുരക്ഷയുള്ള വ്യക്തിക്ക് കൂടുതൽ പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്താൻ കഴിയും. എന്നാൽ ഈ സുരക്ഷ വ്യക്തിയുടെ ശ്രമത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതല്ല; മറിച്ച് പരാജയത്തിന്റെ ഭയം കുറച്ച് സൃഷ്ടിപരമായ അപകടം ഏറ്റെടുക്കാനുള്ള കഴിവ് വർധിപ്പിക്കാം.
അതുകൊണ്ട് ഒരു പക്വമായ സംരംഭക സമൂഹം “പരാജയപ്പെടരുത്” എന്ന് പറയുന്ന സമൂഹമല്ല; “പരാജയപ്പെട്ടാൽ പഠിച്ച് വീണ്ടും ഉയരുക” എന്ന് പറയുന്ന സമൂഹമാണ്. എന്നാൽ അതിന് വ്യക്തിപരമായ ഉത്തരവാദിത്വവും സാമൂഹികപിന്തുണയും ഒരുമിച്ച് വേണം. ഓരോ പരാജയത്തിനും സമൂഹം നഷ്ടപരിഹാരം നൽകണമെന്നല്ല; മറിച്ച് സത്യസന്ധമായ പരീക്ഷണത്തിൽ പരാജയപ്പെട്ട വ്യക്തിക്ക് വീണ്ടും ആരംഭിക്കാനുള്ള സാമൂഹിക അവസരം നിഷേധിക്കരുത് എന്നതാണ്.
ഇതിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിനായി ഒരു പുതിയ സാമൂഹികകരാർ രൂപപ്പെടുത്താം. സംരംഭകന് സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകണം; പകരം സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം അംഗീകരിക്കണം. തൊഴിലാളിക്ക് സുരക്ഷയും മാന്യതയും നൽകണം; പകരം പഠിക്കാനും മാറാനും പുതിയ കഴിവുകൾ നേടാനും തയ്യാറാകണം. സംസ്ഥാനം അടിസ്ഥാനസൗകര്യവും നീതിയുക്തമായ നിയമവ്യവസ്ഥയും നൽകണം; പകരം പൊതുവിഭവങ്ങളുടെ സുതാര്യവും ഉത്തരവാദിത്വമുള്ള ഉപയോഗം ഉറപ്പാക്കണം. ഉപഭോക്താവിന് തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകണം; പകരം ഉത്തരവാദിത്വമുള്ള ഉപഭോഗസംസ്കാരം വളർത്തണം.
ഈ സാമൂഹികകരാറിൽ പ്രകൃതിക്കും ഒരു സ്ഥാനം വേണം. പ്രകൃതി മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ മൗനമായ പങ്കാളിയാണ്. അവൾക്ക് രാഷ്ട്രീയവോട്ടില്ലെങ്കിലും സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഭൗതികപരിധി നിർണ്ണയിക്കുന്നത് പ്രകൃതിയാണ്. ജലം തീർന്നാൽ ഉൽപ്പാദനം നിൽക്കും. മണ്ണ് നശിച്ചാൽ കൃഷി തകരും. ജൈവവൈവിധ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയുടെ പ്രതിരോധശേഷി കുറയും. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം വർധിച്ചാൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും വിതരണശൃംഖലകളും ബാധിക്കും.
അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ താൽപര്യങ്ങളെ സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളിൽ പ്രതിനിധീകരിക്കാനുള്ള സ്ഥാപനരീതികൾ വികസിക്കണം. പരിസ്ഥിതി മാനദണ്ഡങ്ങൾ, വിഭവോപയോഗപരിധികൾ, മലിനീകരണ നിയന്ത്രണം, പുനരുപയോഗ നിർബന്ധങ്ങൾ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ സാമൂഹിക അക്കൗണ്ടിംഗ് എന്നിവ അതിന്റെ ഭാഗമാകാം.
ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ “പുറത്തുള്ള ചെലവ്” എന്ന ആശയം മാറുന്നു. മലിനീകരണം പുറത്തുള്ള ചെലവല്ല; അത് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചെലവാണ്. പ്രകൃതിവിഭവത്തിന്റെ നാശം ഭാവിയിലെ ചെലവാണ്. തൊഴിലാളിയുടെ ആരോഗ്യനാശം സാമൂഹിക ചെലവാണ്. ഉപഭോക്താവിന്റെ വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുന്നത് സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ നഷ്ടമാണ്. ഇവയെ സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുമ്പോഴാണ് സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ യാഥാർഥ്യത്തോട് കൂടുതൽ അടുക്കുന്നത്.
അവസാനം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിജയത്തെ മനുഷ്യവികസനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ വളർന്നിട്ടും മനുഷ്യരുടെ ജീവിതഗുണം മെച്ചപ്പെട്ടില്ലെങ്കിൽ ആ വളർച്ചയുടെ സാമൂഹിക അർത്ഥം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടണം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വന്നിട്ടും മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം കുറഞ്ഞാൽ പുരോഗതിയുടെ സ്വഭാവം പരിശോധിക്കണം. ഉൽപ്പാദനം വർധിച്ചിട്ടും പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനശേഷി തകർന്നാൽ ആ വളർച്ച ദീർഘകാലത്തിൽ നിലനിൽക്കില്ല.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ അളവുകോൽ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളുടെ വികസനമാണ്. മനുഷ്യന് കൂടുതൽ അറിവ് ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ? കൂടുതൽ ആരോഗ്യവും സുരക്ഷയും ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ? കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ? കൂടുതൽ തീരുമാനപങ്കാളിത്തം ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ? പുതിയ തൊഴിൽശേഷികൾ വികസിക്കുന്നുണ്ടോ? സമൂഹത്തിൽ പരസ്പരവിശ്വാസം വർധിക്കുന്നുണ്ടോ? പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ സുസ്ഥിരമാകുന്നുണ്ടോ?
ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് അനുകൂലമായ ഉത്തരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്ന സംരംഭകത്വമാണ് മനുഷ്യകേന്ദ്രിത സംരംഭകത്വം. അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ യാത്ര ഒരു വ്യാപാരത്തിൽ നിന്ന് വ്യവസായത്തിലേക്കും, വ്യവസായത്തിൽ നിന്ന് അറിവിലേക്കും, അറിവിൽ നിന്ന് ശൃംഖലകളിലേക്കും, ശൃംഖലകളിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ ബുദ്ധിയിലേക്കും, കൂട്ടായ ബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സാമൂഹികസംവിധാനത്തിലേക്കുമുള്ള യാത്രയായി കാണാം.
ഈ യാത്രയിൽ ഓരോ ഘട്ടവും പഴയ ഘടനയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ ചില ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് പുതിയ തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. കൈത്തൊഴിൽ വ്യവസായത്തിലേക്ക് മാറിയെങ്കിലും കൈവേലയുടെ അറിവ് ഇല്ലാതായില്ല. വ്യവസായം ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്ക് മാറിയെങ്കിലും ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനം ഇല്ലാതായില്ല. കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യബുദ്ധിയെ മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചാലും മനുഷ്യന്റെ മൂല്യനിർണ്ണയശേഷി അപ്രത്യക്ഷമാകില്ല. ഓരോ പുതിയ ഘട്ടവും പഴയ ഘടകങ്ങളെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
ഇതാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം. പുതിയത് പഴയതിനെ പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കുന്നില്ല; പഴയതിലെ ചില ഘടകങ്ങളെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി പഴയ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പൂർണ്ണനിഷേധമല്ല. അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ പുതിയ ആവശ്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്.
അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം “വിപണിയിൽ വിജയിക്കുക” എന്നതിൽ നിന്ന് “മാറുന്ന ലോകത്തിൽ പുതിയ മൂല്യരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ട് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ അനുയോജനശേഷി വർധിപ്പിക്കുക” എന്നതിലേക്ക് ഉയരുന്നു.
അവിടെ സംരംഭകൻ ഒരു ലാഭസംഘാടകനിൽ നിന്ന് മാറ്റത്തിന്റെ സംഘാടകനായി മാറുന്നു. സ്ഥാപനം ഒരു ഉൽപ്പാദനകേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് പഠനകേന്ദ്രമായി മാറുന്നു. വിപണി വിൽപ്പനയുടെ സ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികപ്രതികരണത്തിന്റെ വേദിയായി മാറുന്നു. തൊഴിലാളി ചെലവിന്റെ ഘടകത്തിൽ നിന്ന് അറിവിന്റെയും സൃഷ്ടിപരതയുടെയും സഹസ്രഷ്ടാവായി മാറുന്നു. ഉപഭോക്താവ് വാങ്ങുന്ന വ്യക്തിയിൽ നിന്ന് ഉൽപ്പന്നവികസനത്തിലെ പങ്കാളിയായി മാറുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപകരണമെന്നതിൽ നിന്ന് മനുഷ്യശേഷിയുടെ വിപുലീകരണമായി മാറുന്നു. പ്രകൃതി അസംസ്കൃതവസ്തുക്കളുടെ ഉറവിടത്തിൽ നിന്ന് സാമ്പത്തികജീവിതത്തിന്റെ സഹഅടിത്തറയായി മാറുന്നു.
ഇത്തരം മാറ്റങ്ങൾ ഒറ്റയടിക്ക് സംഭവിക്കില്ല. അവ ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ ആരംഭിക്കും. ചിലത് പരാജയപ്പെടും. ചിലത് വിജയിക്കും. വിജയിച്ചവ അനുകരിക്കപ്പെടും. അനുകരണത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. അവ വീണ്ടും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. ആ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കും.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ചക്രം:
വൈരുദ്ധ്യം → സാധ്യത → പരീക്ഷണം → പരാജയം/വിജയം → പഠനം → പുനഃസംഘടന → പുതിയ ഏകീകരണം → പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം.
ഈ ചക്രം അവസാനിക്കുന്നില്ല. കാരണം ജീവിതവും സമൂഹവും സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയും പ്രകൃതിയും ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി നിശ്ചലമാകുന്നില്ല.
അതുകൊണ്ട് ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അത് എത്രകാലം ഒരേ രൂപത്തിൽ നിലനിന്നു എന്നതിൽ അല്ല; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ലോകത്തിൽ സ്വന്തം അടിസ്ഥാനസൃഷ്ടിശേഷിയെ എത്രകാലം നിലനിർത്താൻ കഴിഞ്ഞു എന്നതിലാണ്.
ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് ഉൽപ്പന്നം നഷ്ടപ്പെടാം; പക്ഷേ ഉൽപ്പന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്ന കഴിവ് നിലനിൽക്കണം. ഒരു വിപണി നഷ്ടപ്പെടാം; പക്ഷേ പുതിയ വിപണി കണ്ടെത്താനുള്ള കഴിവ് നിലനിൽക്കണം. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ പഴകാം; പക്ഷേ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പഠിക്കാനുള്ള കഴിവ് നിലനിൽക്കണം. ഒരു നേതാവ് മാറാം; പക്ഷേ പുതിയ നേതൃത്വത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന കഴിവ് നിലനിൽക്കണം.
അതാണ് അവസാനം, ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സംരംഭക സമ്പത്ത് അതിന്റെ ബാങ്കുകളിലോ ഫാക്ടറികളിലോ ഭൂമിയിലോ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് അതിലെ മനുഷ്യരുടെ ചിന്തിക്കാനുള്ള കഴിവിലും, ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള ധൈര്യത്തിലും, പരീക്ഷിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലും, പരാജയത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനുള്ള ശേഷിയിലും, സഹകരിക്കാനുള്ള മനസ്സിലും, പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സൃഷ്ടിപരതയിലും ആണ്.
ഈ മനുഷ്യശേഷികളെ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ സ്ഥാപനങ്ങൾ പിന്തുണയ്ക്കുമ്പോഴാണ് സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യവിജയത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ പരിണാമശക്തിയായി മാറുന്നത്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ ദിശ: മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയും സാമൂഹികസംഘടനയുടെ ഏകീകരണശേഷിയും പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാധ്യതകളും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച്, സ്വയം പഠിക്കുകയും സ്വയം അനുയോജ്യമാകുകയും സ്വയം പുനർനവീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സാമ്പത്തികസമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിക്കുക.
അത്തരം ഒരു സമൂഹത്തിൽ സംരംഭകത്വം സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള മാർഗം മാത്രമല്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പ്രയോഗശാലയായിരിക്കും.
അവിടെ ഓരോ സംരംഭവും ഒരു പരീക്ഷണമാണ്. ഓരോ വിപണിയും ഒരു പ്രതികരണവേദിയാണ്. ഓരോ തൊഴിലാളിയും ഒരു അറിവിന്റെ ഉറവിടമാണ്. ഓരോ ഉപഭോക്താവും ഒരു പ്രതികരണശക്തിയാണ്. ഓരോ സാങ്കേതികവിദ്യയും ഒരു സാധ്യതയാണ്. ഓരോ പ്രതിസന്ധിയും ഒരു മുന്നറിയിപ്പാണ്. ഓരോ പരാജയവും ഒരു പഠനസാധ്യതയാണ്. ഓരോ വിജയവും അടുത്ത വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്.
ഈ നിരന്തര ചലനത്തിലാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ജീവൻ. ഈ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും അതിലെ ഏകീകരണ–വിഘടന ശക്തികളെ സൃഷ്ടിപരമായി വിന്യസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ചയെ ഒരു പുതിയ സാങ്കേതിക ഉപകരണം എന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണുന്നത് പര്യാപ്തമല്ല. കൃത്രിമബുദ്ധി ഉൽപ്പാദനരീതിയെയും തീരുമാനമെടുക്കലിനെയും അറിവിന്റെ സ്വഭാവത്തെയും തൊഴിൽബന്ധങ്ങളെയും വിപണി ഘടനകളെയും മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പങ്കിനെയും തന്നെ മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന ഒരു വിഘടനശക്തിയാണ്. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഉയർച്ച ഒരു സാങ്കേതികമാറ്റം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യൻ, യന്ത്രം, അറിവ്, മൂലധനം, തൊഴിൽ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടനയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയെ ഒരു സ്വതന്ത്ര സാങ്കേതികവസ്തുവായി കാണാൻ കഴിയില്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ അറിവും ഡിജിറ്റൽ വിവരങ്ങളും കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും യന്ത്രപഠനരീതികളും ഊർജവും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും മൂലധനവും സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണ ഇടപെടലിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അതിന്റെ സാങ്കേതിക ഘടകങ്ങളിൽ മാത്രം അല്ല; ഈ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് അതിന്റെ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇതോടെ കൃത്രിമബുദ്ധി സംരംഭകത്വത്തിൽ ഒരേസമയം ഏകീകരണശക്തിയും വിഘടനശക്തിയുമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. വൻതോതിലുള്ള വിവരങ്ങളെ ഏകീകരിച്ച് മനുഷ്യന് കണ്ടെത്താൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള മാതൃകകൾ തിരിച്ചറിയാൻ അത് സഹായിക്കുന്നു. പ്രവചനങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. ആവർത്തനപരമായ ജോലികൾ സ്വയം നിർവഹിക്കുന്നു. ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. ഉൽപ്പന്നരൂപകൽപ്പന വേഗത്തിലാക്കുന്നു. ഗവേഷണപ്രക്രിയകളെ സഹായിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ ഉൽപ്പാദനത്തിലെ നിരവധി ഘടകങ്ങളെ ഒരു പുതിയ ഏകീകരണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു.
അതേസമയം കൃത്രിമബുദ്ധി പഴയ തൊഴിൽരീതികളെയും സംഘടനാരീതികളെയും വിപണി ഘടനകളെയും വിഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഒരിക്കൽ മനുഷ്യർ നിർവഹിച്ചിരുന്ന ചില ആവർത്തനപരമായ ജോലികൾ യന്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കാം. ചില വൈദഗ്ധ്യങ്ങളുടെ വിപണി മൂല്യം കുറയാം. ചില തൊഴിൽവിഭാഗങ്ങൾ ചുരുങ്ങാം. പുതിയ തൊഴിൽവിഭാഗങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. പഴയ സ്ഥാപനങ്ങൾ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കാത്തപക്ഷം മത്സരശേഷി നഷ്ടപ്പെടാം. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി ഒരു വശത്ത് ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ മറുവശത്ത് നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തികഘടനകളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.
ഇവിടെയാണ് സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നത്. യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനം കുറയ്ക്കുന്നു എന്നത് ഒരു മോചനസാധ്യതയാണ്. എന്നാൽ ആ അധ്വാനലാഭത്തിന്റെ ഫലം ആരുടേതാകും എന്നത് ഒരു സാമൂഹികപ്രശ്നമാണ്. യന്ത്രം ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിച്ചാൽ സമൂഹത്തിന് കുറച്ച് അധ്വാനസമയം കൊണ്ട് കൂടുതൽ വസ്തുക്കളും സേവനങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാനാകും. അതുവഴി മനുഷ്യന് വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും കലക്കും ശാസ്ത്രത്തിനും വിശ്രമത്തിനും സാമൂഹികജീവിതത്തിനും കൂടുതൽ സമയം ലഭിക്കാം. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടം കുറച്ച് ഉടമകളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ തൊഴിലാളിക്ക് ലഭിക്കുന്നത് ജോലി നഷ്ടപ്പെടലും വരുമാനഅസ്ഥിരതയും മാത്രമായേക്കാം.
അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി സ്വതന്ത്രമായി നല്ലതോ ചീത്തയോ അല്ല. അതിന്റെ സാമൂഹികഫലം അതിന്റെ ഉടമസ്ഥത, ഉപയോഗരീതി, സ്ഥാപനഘടന, സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ, പൊതുനയം എന്നിവ നിർണ്ണയിക്കും. ഒരേ സാങ്കേതികവിദ്യ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികഘടനകളിൽ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് ഏറ്റവും വലിയ ചോദ്യം “മനുഷ്യരുടെ ജോലികൾ നഷ്ടപ്പെടുമോ?” എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അതിലും ആഴമുള്ള ചോദ്യം “മനുഷ്യ അധ്വാനത്തിന്റെ സ്വഭാവം എങ്ങനെ മാറും?” എന്നതാണ്.
ചരിത്രത്തിൽ യന്ത്രങ്ങൾ പല തരത്തിലുള്ള ജോലികളെ മാറ്റിയിട്ടുണ്ട്. കൈത്തൊഴിൽ വ്യവസായയന്ത്രങ്ങൾ മാറ്റി. യന്ത്രവൽക്കരണം ശാരീരിക അധ്വാനത്തിന്റെ പല രൂപങ്ങളും മാറ്റി. കമ്പ്യൂട്ടർവൽക്കരണം കണക്കുകൂട്ടലും രേഖസംസ്കരണവും മാറ്റി. ഇപ്പോൾ കൃത്രിമബുദ്ധി ചില ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളെയും മാറ്റുകയാണ്. അതിനാൽ തൊഴിൽരൂപങ്ങളുടെ മാറ്റം ഒരു പുതിയ പ്രതിഭാസമല്ല. പുതിയ ഘട്ടത്തിന്റെ പ്രത്യേകത മനുഷ്യന്റെ ചിന്താപ്രവർത്തനത്തിലെ ചില ഭാഗങ്ങളും യന്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു എന്നതാണ്.
എന്നാൽ മനുഷ്യബുദ്ധി ഒരു ഏകശേഷിയല്ല. ഓർമ്മ, കണക്കുകൂട്ടൽ, മാതൃക തിരിച്ചറിയൽ, ഭാഷാപ്രവർത്തനം, സൃഷ്ടിപരത, സാമൂഹികബോധം, നൈതികവിധിനിർണ്ണയം, അനുഭവബോധം, സാഹചര്യബോധം, ലക്ഷ്യനിർണ്ണയം എന്നിവ വിവിധ ശേഷികളാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധി ചില മേഖലകളിൽ മനുഷ്യനെ മറികടക്കുമ്പോഴും മറ്റുചില മേഖലകളിൽ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികവും അനുഭവപരവുമായ കഴിവുകൾക്ക് ഇപ്പോഴും പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്.
അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ “മത്സരം” എന്ന ഒറ്റ ആശയത്തിൽ കാണുന്നത് പരിമിതമാണ്. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമമായ മാതൃക മനുഷ്യനും യന്ത്രവും പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുന്ന രീതിയാകാം. യന്ത്രം വൻതോതിലുള്ള വിവരവിശകലനം നടത്തട്ടെ; മനുഷ്യൻ ലക്ഷ്യം നിർണ്ണയിക്കട്ടെ. യന്ത്രം ആവർത്തനപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കട്ടെ; മനുഷ്യൻ സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക തീരുമാനങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യട്ടെ. യന്ത്രം സാധ്യതകൾ നിർദ്ദേശിക്കട്ടെ; മനുഷ്യൻ അവയുടെ മൂല്യവും സാമൂഹികഫലവും വിലയിരുത്തട്ടെ.
ഇതാണ് മനുഷ്യ–യന്ത്ര സഹകരണത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ രൂപം. മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തെ വെറും ഉപകരണമാക്കുകയും യന്ത്രം മനുഷ്യനെ വെറും നിയന്ത്രിത ഘടകമാക്കുകയും ചെയ്യാതെ, ഇരുവരുടെയും പരസ്പരപൂരകശേഷി ഉപയോഗിക്കുന്ന പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതി വികസിപ്പിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കു മാത്രമല്ല, ചെറുകിട സംരംഭകർക്കും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. മുമ്പ് വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കു മാത്രം ലഭ്യമായിരുന്ന ചില വിശകലനശേഷികളും ഉള്ളടക്കസൃഷ്ടിശേഷികളും ഉപഭോക്തൃവിശകലനവും ഭാഷാസഹായവും ഇപ്പോൾ ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ലഭ്യമാകുന്നു. ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രവേശനതടസ്സങ്ങൾ ചില മേഖലകളിൽ കുറയാം.
ഒരു ചെറിയ സ്ഥാപനത്തിന് വലിയ വിപണിയിലെ ഉപഭോക്തൃപ്രവണതകൾ വിശകലനം ചെയ്യാൻ കഴിയും. പ്രാദേശിക ഭാഷയിൽ ഉപഭോക്തൃസേവനം നൽകാൻ കഴിയും. ഉൽപ്പന്നരൂപകൽപ്പനയുടെ പ്രാഥമിക ഘട്ടങ്ങൾ വേഗത്തിലാക്കാം. വിപണന ഉള്ളടക്കം തയ്യാറാക്കാം. അക്കൗണ്ടിംഗ്, സംഭരണനിയന്ത്രണം, ആവശ്യകതാപ്രവചനം തുടങ്ങിയ ചില പ്രവർത്തനങ്ങൾ സ്വയംക്രമീകരിക്കാം.
ഇതിലൂടെ ചെറിയ സംരംഭത്തിന്റെ “സംഘടനാപരമായ വലുപ്പം” കുറവായിരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ “ബൗദ്ധിക ശേഷി” വലുതാകാം. ഒരു ചെറിയ സംഘം മുമ്പ് വലിയൊരു സ്ഥാപനത്തിന് ആവശ്യമായിരുന്ന ചില പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് നീങ്ങാം.
എന്നാൽ ഇതിന് മറുവശവുമുണ്ട്. കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം ചില വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ പുതിയ തരത്തിലുള്ള അധികാരകേന്ദ്രീകരണം ഉണ്ടാകാം. വൻ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, വൻ ഡാറ്റാശേഖരങ്ങൾ, പ്രത്യേക ചിപ്പുകൾ, വൈദ്യുതി, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയുടെ നിയന്ത്രണം കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ ചെറുകിട സംരംഭകർ വീണ്ടും അവരിൽ ആശ്രിതരാകും.
അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം നിർണായകമാണ്. തുറന്ന അറിവ്, കുറഞ്ഞ ചെലവിലുള്ള കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, പൊതുവായ ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, പ്രാദേശിക ഭാഷാ സാങ്കേതികവിദ്യ, ചെറുകിട സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ലഭ്യമായ സാങ്കേതികസഹായം എന്നിവ പുതിയ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളാകണം.
ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ഡാറ്റയുടെ പ്രാധാന്യം അതിവേഗം വർധിക്കുന്നു. ഉപഭോക്താക്കളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ, ഉൽപ്പാദനരീതികൾ, വിപണി ചലനങ്ങൾ, ഗതാഗതം, ആരോഗ്യപരമായ മാതൃകകൾ, പരിസ്ഥിതിവിവരങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള വൻതോതിലുള്ള വിവരങ്ങൾ പുതിയ അറിവും പുതിയ സേവനങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.
എന്നാൽ ഡാറ്റയെ വെറും അസംസ്കൃതവസ്തുവായി കാണുന്നത് പരിമിതമാണ്. ഡാറ്റ ആരിൽ നിന്നാണ് ശേഖരിക്കുന്നത്? ആരാണ് അത് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്? ആരാണ് വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്? അതിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്ന മൂല്യത്തിൽ ആരാണ് പങ്കാളിയാകുന്നത്? വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യത എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പ്രാധാന്യമുള്ളവയാണ്.
ഡാറ്റ ഒരു പുതിയ തരത്തിലുള്ള ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്. എന്നാൽ അതേ സമയം അത് ഒരു പുതിയ അധികാരശക്തിയുമാകാം. ഒരാൾക്ക് ഒരു വിപണിയെക്കുറിച്ച് മറ്റുള്ളവരേക്കാൾ വളരെ കൂടുതൽ വിവരം ലഭിച്ചാൽ അവന് തീരുമാനശേഷിയിൽ മുൻതൂക്കം ലഭിക്കും. കോടിക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ പെരുമാറ്റവിവരങ്ങൾ കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങൾക്കു മാത്രം ലഭിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ അസമത്വത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം.
ഇതിനാൽ ഡാറ്റയുടെ ഉടമസ്ഥതയും ഉപയോഗാവകാശവും ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിലെ പ്രധാന ചോദ്യങ്ങളാകും. വ്യക്തിഗത വിവരങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കണം. അതേസമയം ഗവേഷണത്തിനും സാമൂഹികനന്മയ്ക്കും ആവശ്യമായ കൂട്ടായ വിവരങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയണം. സ്വകാര്യതയും പൊതുപ്രയോജനവും തമ്മിൽ വീണ്ടും ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ തുലനം ആവശ്യമാണ്.
പുതിയ ആശയങ്ങൾക്ക് നിക്ഷേപം ലഭിക്കാൻ ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശ സംരക്ഷണം ആവശ്യമാണ്. ഒരു ഗവേഷകൻ വർഷങ്ങളോളം പരിശ്രമിച്ച് ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിച്ചാൽ മറ്റൊരാൾ ഉടൻ അത് പകർത്തി മുഴുവൻ നേട്ടവും സ്വന്തമാക്കുന്നത് ഗവേഷണപ്രേരണയെ ദുർബലപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ പേറ്റന്റുകളും പകർപ്പവകാശങ്ങളും വ്യാപാരമുദ്രകളും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അനിവാര്യമായ സംരക്ഷണരീതികളാണ്.
എന്നാൽ ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശം അനന്തമായി നീട്ടിയാൽ അറിവിന്റെ സാമൂഹികചലനം തടയപ്പെടാം. ഒരു ആശയം പൂർണ്ണമായി സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടാൽ അതിന്റെ മേൽ പുതിയ ആശയങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നത് പ്രയാസപ്പെടാം. പ്രത്യേകിച്ച് ശാസ്ത്രത്തിലും ആരോഗ്യത്തിലും അടിസ്ഥാനസാങ്കേതികവിദ്യകളിലും അറിവിന്റെ പൊതുപ്രയോജനം നിർണായകമാണ്.
അതുകൊണ്ട് ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശത്തിനും അറിവിന്റെ പൊതുസ്വഭാവത്തിനും ഇടയിൽ ഒരു ചലനാത്മക തുലനം വേണം. സൃഷ്ടാവിന് ന്യായമായ പ്രതിഫലം ഉറപ്പാക്കുകയും അതോടൊപ്പം സമൂഹത്തിന് അറിവിന്റെ ദീർഘകാല പ്രയോജനം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രീതികൾ വികസിക്കണം.
ഇവിടെ തുറന്ന സാങ്കേതികവിദ്യകളും പങ്കിട്ട അറിവുശൃംഖലകളും വലിയ സാധ്യതകൾ നൽകുന്നു. എല്ലാവരും എല്ലാം സൗജന്യമായി നൽകണം എന്നല്ല അതിന്റെ അർത്ഥം. മറിച്ച് അറിവിന്റെ ചില പാളികൾ പൊതുസമ്പത്തായി നിലനിർത്തുകയും അതിന്റെ മുകളിൽ സ്വകാര്യവും സഹകരണപരവുമായ പുതുമകൾ നിർമ്മിക്കാൻ അവസരം നൽകുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്.
കൃത്രിമബുദ്ധി ഉള്ളടക്കം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരതയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരും. കവിത എഴുതുക, ചിത്രം സൃഷ്ടിക്കുക, സംഗീതം നിർമ്മിക്കുക, രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുക, ഗവേഷണചോദ്യങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുക തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ യന്ത്രങ്ങൾക്ക് വർധിച്ച ശേഷി ലഭിക്കുന്നു.
എന്നാൽ സൃഷ്ടിപരതയെ വെറും പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന കഴിവായി കാണാനാവില്ല. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ അർത്ഥം കണ്ടെത്തുക, ഒരു പ്രശ്നത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ നിർവചിക്കുക, എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടത് എന്ന് തീരുമാനിക്കുക, എന്താണ് ചെയ്യരുതെന്ന് തിരിച്ചറിയുക, മനുഷ്യവേദനയെ മനസ്സിലാക്കുക, മൂല്യങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി തിരഞ്ഞെടുക്കുക എന്നിവയും സൃഷ്ടിപരതയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകന്റെ പ്രധാന കഴിവ് യന്ത്രത്തേക്കാൾ വേഗത്തിൽ വിവരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതല്ല. ഏത് ചോദ്യമാണ് ചോദിക്കേണ്ടത്, ഏത് പ്രശ്നമാണ് പരിഹരിക്കേണ്ടത്, ഏത് പരിഹാരമാണ് സാമൂഹികമായി മൂല്യമുള്ളത്, ഏത് സാധ്യതയാണ് ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടത് എന്നീ കാര്യങ്ങളിൽ തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവായിരിക്കും.
ഇതോടെ “ചോദ്യസൃഷ്ടി” ഉത്തരസൃഷ്ടിയെക്കാൾ പ്രധാനമാകാം. കൃത്രിമബുദ്ധിക്ക് അനവധി ഉത്തരങ്ങൾ നൽകാൻ കഴിയുന്ന കാലത്ത് ശരിയായ ചോദ്യം കണ്ടെത്താനുള്ള മനുഷ്യശേഷി കൂടുതൽ വിലപ്പെട്ടതാകും.
സ്വയമേ പ്രവർത്തിക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങളും കൃത്രിമബുദ്ധിയും വ്യാപകമായാൽ മനുഷ്യർക്ക് ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയാം. ഇത് മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ വലിയ മോചനസാധ്യതയാണ്. കുറഞ്ഞ അധ്വാനസമയം കൊണ്ട് കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം നടത്താൻ കഴിയുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന് വിശ്രമത്തിനും പഠനത്തിനും കലക്കും ശാസ്ത്രത്തിനും സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾക്കും കൂടുതൽ സമയം ലഭിക്കാം.
എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുന്നതുകൊണ്ട് സ്വാഭാവികമായി എല്ലാവർക്കും കൂടുതൽ ഒഴിവുസമയം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം. കുറച്ച് ആളുകൾക്ക് കൂടുതൽ സമ്പത്തും മറ്റുള്ളവർക്ക് തൊഴിലില്ലായ്മയും ലഭിക്കുന്ന രീതിയിലാണെങ്കിൽ സാങ്കേതികപുരോഗതി സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യം വർധിപ്പിക്കും.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികസംവിധാനത്തിന് ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം സാമൂഹികമായി പങ്കിടാനുള്ള പുതിയ രീതികൾ ആവശ്യമായി വരാം. കുറഞ്ഞ തൊഴിൽസമയം, ഉയർന്ന വേതനം, ലാഭപങ്കിടൽ, സാമൂഹികസുരക്ഷ, ജീവിതകാല പഠനം, പുതിയ തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് പുനർചിന്തിക്കേണ്ടിവരും.
ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ മൂല്യം “എത്ര മണിക്കൂർ ജോലി ചെയ്തു?” എന്നതിൽ നിന്ന് “എത്ര മൂല്യം സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര അറിവ് സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര സാമൂഹിക സംഭാവന നൽകി?” എന്നതിലേക്ക് മാറാം.
ഭാവിയിൽ തൊഴിൽ എന്നത് ശമ്പളം ലഭിക്കുന്ന ഔപചാരിക ജോലിയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതിരിക്കാം. ഒരു വ്യക്തി സമൂഹത്തിന് അറിവ് നൽകുന്നു, കുട്ടികളെ പരിപാലിക്കുന്നു, പ്രായമായവരെ പരിചരിക്കുന്നു, കല സൃഷ്ടിക്കുന്നു, ഗവേഷണം നടത്തുന്നു, സമൂഹസംഘടനയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷിക്കുന്നു—ഇവയ്ക്കും സാമൂഹികമൂല്യമുണ്ട്.
വിപണി ഇവയെല്ലാം ഒരേ രീതിയിൽ വിലമതിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ സംഭാവനയെ വിപണിവിലയിൽ മാത്രം അളക്കുന്നത് പരിമിതമായിരിക്കും. ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികസംവിധാനത്തിൽ വിപണിവിലയും സാമൂഹികമൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയേണ്ടിവരും.
ഇത് സംരംഭകത്വത്തിനും പ്രസക്തമാണ്. ഒരു സംരംഭം നേരിട്ട് ലാഭം സൃഷ്ടിക്കാത്ത ഒരു സാമൂഹികപ്രശ്നം പരിഹരിച്ചാലും അതിന് വലിയ സാമൂഹികമൂല്യം ഉണ്ടായേക്കാം. അത്തരത്തിലുള്ള മൂല്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാൻ പുതിയ അളവുകോലുകൾ ആവശ്യമാണ്.
കൃത്രിമബുദ്ധി സംരംഭകന്റെ തീരുമാനശേഷിയെ ശക്തിപ്പെടുത്താം; എന്നാൽ അതിനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കേണ്ടതില്ല. ഭാവിയിലെ മികച്ച സംരംഭക സംഘടനകൾ മനുഷ്യവിധിയും യന്ത്രവിശകലനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പുനർരൂപപ്പെടുത്തും.
യന്ത്രം വിവരങ്ങളുടെ വലിയ അളവ് പരിശോധിക്കാം. സാധ്യതകൾ കണക്കാക്കാം. അപകടസൂചനകൾ തിരിച്ചറിയാം. വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ മാതൃകയാക്കാം. എന്നാൽ അന്തിമ തീരുമാനം ഒരു സാമൂഹികവും നൈതികവുമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പായിരിക്കും. ലാഭം പരമാവധി ആക്കുന്നതു മാത്രം മതിയോ? ഉപഭോക്താവിന്റെ സ്വകാര്യത സംരക്ഷിക്കണോ? പരിസ്ഥിതിചെലവ് ഏറ്റെടുക്കണോ? തൊഴിലാളികളെ പുനർപരിശീലിപ്പിക്കണോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് കണക്കുകൂട്ടൽ മാത്രം മതിയാകില്ല.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ “യന്ത്രബുദ്ധി”യും “മനുഷ്യവിവേകം”യും തമ്മിലുള്ള ഏകീകരണം നിർണായകമാകും. യന്ത്രം കണക്കാക്കട്ടെ; മനുഷ്യൻ അർത്ഥം നിർണ്ണയിക്കട്ടെ. യന്ത്രം സാധ്യതകൾ കാണിക്കട്ടെ; മനുഷ്യൻ മൂല്യം നിർണ്ണയിക്കട്ടെ. യന്ത്രം വേഗം നൽകട്ടെ; മനുഷ്യൻ ദിശ നൽകട്ടെ.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ശക്തി കുറച്ച് വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ സാമ്പത്തിക അസമത്വം കൂടുതൽ ശക്തമാകാം. അതിനാൽ പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, ഡിജിറ്റൽ സാക്ഷരത, പ്രാദേശികഭാഷാ സാങ്കേതികവിദ്യ, പൊതുഗവേഷണം, തുറന്ന അറിവുശൃംഖലകൾ, ചെറുകിട സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സാങ്കേതിക പ്രവേശനം എന്നിവ നിർണായകമാകും.
പ്രത്യേകിച്ച് മാതൃഭാഷകളിൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ പ്രയോഗം വലിയ സാമൂഹികപ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. ഭാഷ ഒരു ആശയവിനിമയ ഉപകരണം മാത്രമല്ല; അറിവിന്റെ ഘടന കൂടിയാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിന് സ്വന്തം ഭാഷയിൽ ഉയർന്ന നിലവാരമുള്ള സാങ്കേതിക ഉപകരണങ്ങൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ അറിവും സംരംഭക ശേഷിയും കൂടുതൽ വ്യാപകമായി ഉപയോഗിക്കാനാകും.
ഇത് പ്രാദേശിക അറിവിനും പുതിയ സാധ്യതകൾ നൽകുന്നു. കൃഷി, പരിസ്ഥിതി, ഔഷധസസ്യങ്ങൾ, പ്രാദേശിക വ്യവസായങ്ങൾ, കരകൗശലങ്ങൾ, മത്സ്യബന്ധനം, ജലസംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ പ്രാദേശിക അറിവ് ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ പുതിയ സംരംഭക സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കാം.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ചയോടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ നൈതികപരിധിയും വികസിക്കണം. ഒരു യന്ത്രം തീരുമാനമെടുക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം ആരുടേതാണ്? ഒരു സ്വയമേ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംവിധാനം തെറ്റായ തീരുമാനം എടുത്താൽ ആരാണ് ഉത്തരവാദി? ഒരു കൃത്രിമബുദ്ധി ഉപഭോക്താവിനെ തെറ്റിദ്ധരിപ്പിച്ചാൽ അതിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം സ്ഥാപനത്തിനോ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിച്ചവർക്കോ ഉപയോക്താവിനോ?
ഇവയ്ക്ക് വ്യക്തമായ ഉത്തരവാദിത്വഘടന ആവശ്യമാണ്. “യന്ത്രം തീരുമാനിച്ചതാണ്” എന്നത് മനുഷ്യ ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുമാറാനുള്ള മാർഗമാകരുത്. യന്ത്രം ഒരു ഉപകരണമാണെങ്കിൽ അതിന്റെ രൂപകൽപ്പനയും ഉപയോഗവും നിയന്ത്രിക്കുന്ന മനുഷ്യസ്ഥാപനങ്ങൾ ഉത്തരവാദിത്വം ഏറ്റെടുക്കണം.
ഇവിടെ സുതാര്യതയും വിശദീകരിക്കാവുന്ന തീരുമാനരീതികളും പ്രധാനമാകും. പ്രത്യേകിച്ച് ആരോഗ്യ, ധനകാര്യ, തൊഴിൽ, നിയമം, വിദ്യാഭ്യാസം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ കൃത്രിമബുദ്ധി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ തീരുമാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ച് മനുഷ്യർക്ക് മനസ്സിലാക്കാനുള്ള അവസരം വേണം.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഏകീകരണശക്തി മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള സഹകരണമായിരിക്കാം. എന്നാൽ അതിനപ്പുറം മൂന്ന് തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും പ്രധാനമാകും: മനുഷ്യബുദ്ധി, യന്ത്രബുദ്ധി, കൂട്ടായ സാമൂഹികബുദ്ധി.
മനുഷ്യൻ അനുഭവവും മൂല്യവും നൽകുന്നു. യന്ത്രം കണക്കുകൂട്ടലും മാതൃക തിരിച്ചറിയലും നൽകുന്നു. സമൂഹം യാഥാർഥ്യപരമായ പ്രതികരണവും സാമൂഹികപരിധിയും നൽകുന്നു. ഈ മൂന്ന് തലങ്ങളും ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് കൂടുതൽ പക്വമായ തീരുമാനസംവിധാനം രൂപപ്പെടുക.
ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വം വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ നിന്ന് ശൃംഖലാപരമായ ബുദ്ധിയിലേക്ക് മാറുന്നു. ഒരു വ്യക്തിക്ക് എല്ലാം അറിയേണ്ടതില്ല. ശരിയായ ആളുകളെയും ശരിയായ സാങ്കേതികവിദ്യകളെയും ശരിയായ വിവരങ്ങളെയും ശരിയായ സമയത്ത് ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയണം.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകന്റെ പ്രധാന കഴിവ് “എല്ലാം അറിയുക” എന്നതല്ല; അറിവിന്റെ ശരിയായ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്.
ഇവയെല്ലാം ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന് ഒരു പുതിയ തത്വം നിർദ്ദേശിക്കാം: സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കേണ്ടതില്ല; മനുഷ്യന്റെ ഉയർന്ന കഴിവുകളെ വിമോചിപ്പിക്കണം.
യന്ത്രങ്ങൾ ആവർത്തനപരമായ അധ്വാനം ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന് കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് സമയം ലഭിക്കണം. കൃത്രിമബുദ്ധി വിവരവിശകലനം ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന് കൂടുതൽ അർത്ഥനിർമ്മാണത്തിന് സമയം ലഭിക്കണം. സ്വയമേ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനം ശാരീരികഭാരം കുറയ്ക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന് കൂടുതൽ സാമൂഹികവും ബൗദ്ധികവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടാൻ കഴിയണം.
അങ്ങനെ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ അന്തിമ അളവുകോൽ യന്ത്രങ്ങളുടെ ശേഷി മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സാധ്യത എത്രമാത്രം വികസിപ്പിച്ചു എന്നതായിരിക്കണം.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മനുഷ്യകേന്ദ്രിത രൂപം. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വിഘടനശക്തിയെ സാമൂഹികവികസനത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ പുതിയ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കും.
അവിടെ മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തിന്റെ എതിരാളിയല്ല. യന്ത്രവും മനുഷ്യനും ഒരേ സാമ്പത്തികചക്രത്തിലെ രണ്ട് പരസ്പരപൂരക ശക്തികളാകും. മനുഷ്യൻ ദിശയും മൂല്യവും നൽകും; യന്ത്രം വേഗവും കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും നൽകും; സമൂഹം അവയുടെ പ്രയോഗത്തിന് സാമൂഹികപരിധിയും അർത്ഥവും നൽകും.
ഇതാണ് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടുത്ത ഗുണപരമായ ചാട്ടം: മനുഷ്യൻ → യന്ത്രം എന്ന പകരംവയ്ക്കൽ മാതൃകയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യൻ + യന്ത്രം + സമൂഹം എന്ന സഹഉദ്ഭവ മാതൃകയിലേക്ക്.
ഈ സഹഉദ്ഭവമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥത്തിൽ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തി. അത് ഒരു യന്ത്രത്തിന്റെ ശക്തിയല്ല; പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യ–യന്ത്ര–സാമൂഹിക സംവിധാനത്തിന്റെ ഉദ്ഭവശക്തിയാണ്.
അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്തെ വിജയകരമായ സംരംഭകൻ ഏറ്റവും കൂടുതൽ യന്ത്രങ്ങൾ സ്വന്തമാക്കിയവനല്ല. മനുഷ്യരുടെ സൃഷ്ടിപരത, യന്ത്രങ്ങളുടെ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ, പ്രകൃതിയുടെ പരിധികൾ എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ ചലനാത്മക സംവിധാനത്തിൽ ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നവനായിരിക്കും.
ഇവിടെയാണ് സംരംഭകത്വം ഒരു പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നത്: ഉൽപ്പന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ തന്നെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലേക്ക്; സ്ഥാപനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് സ്വയംപഠിക്കുന്ന ശൃംഖല സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലേക്ക്; മനുഷ്യ അധ്വാനം ഉപയോഗിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസാധ്യതയെ വിമോചിപ്പിക്കുന്നതിലേക്ക്. അതാണ് കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വെല്ലുവിളിയും സാധ്യതയും.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവിയെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ആവശ്യങ്ങളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനങ്ങളും ഒടുവിൽ പ്രകൃതിയുടെ ഭൗതികലോകത്തിനുള്ളിലാണ് നടക്കുന്നത്. ഭൂമി, ജലം, വായു, ധാതുക്കൾ, സസ്യജാലം, ജന്തുജാലം, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, സൗരോർജം, ജൈവവൈവിധ്യം എന്നിവയാണ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനത്തിന് അടിസ്ഥാനമായ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ. അതിനാൽ പ്രകൃതിയെ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുടെ പുറത്തുള്ള ഒരു “പരിസ്ഥിതി”യായി കാണുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി അപൂർണ്ണമാണ്. പ്രകൃതി തന്നെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും രണ്ട് സ്വതന്ത്രവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ടതുമായ അസ്തിത്വങ്ങളല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു സങ്കീർണ്ണസംഘടനയാണ്. മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും അവയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും മാലിന്യങ്ങളും താപവും വീണ്ടും പ്രകൃതിയിലേക്ക് വിടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യസമ്പദ്വ്യവസ്ഥയും പ്രകൃതിവ്യവസ്ഥയും തമ്മിൽ നിരന്തരമായ ദ്രവ്യ–ഊർജ–വിവര കൈമാറ്റം നടക്കുന്നു.
ഈ കൈമാറ്റം ഒരു പരിധിക്കുള്ളിൽ സുസ്ഥിരമായിരിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കും. എന്നാൽ പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെക്കാൾ വേഗത്തിൽ വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുകയും പ്രകൃതിയുടെ ആഗിരണശേഷിയെക്കാൾ വേഗത്തിൽ മാലിന്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്താൽ മനുഷ്യസാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയും പ്രകൃതിവ്യവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള തുലനം തകരും. അപ്പോൾ പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നം സാമ്പത്തികപ്രശ്നമായി മാറുന്നു; സാമ്പത്തികപ്രശ്നം വീണ്ടും സാമൂഹികപ്രശ്നമായി മാറുന്നു.
ഇതാണ് പ്രകൃതിയും സംരംഭകത്വവും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം. പ്രകൃതി സംരംഭകത്വത്തിന് വിഭവങ്ങൾ നൽകുന്നു; സംരംഭകത്വം പ്രകൃതിയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ആ പരിവർത്തനം വീണ്ടും പ്രകൃതിയുടെ അവസ്ഥയെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ പ്രകൃതി വീണ്ടും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ കാരണവും ഫലവും ഇവിടെ വേർതിരിക്കാനാവില്ല. മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനം പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു; പ്രകൃതിയിലെ മാറ്റം മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനത്തെ തിരിച്ചുമാറ്റുന്നു.
പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തികചിന്തയിൽ ഭൂമി, ജലം, ധാതുക്കൾ, ജൈവവസ്തുക്കൾ തുടങ്ങിയ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഉൽപ്പാദനത്തിനുള്ള “ഇൻപുട്ടുകൾ” എന്ന നിലയിലാണ് കണക്കാക്കപ്പെട്ടത്. എന്നാൽ അവയ്ക്ക് സ്വയം പുനരുത്പാദനപരിധികളും ഭൗതികപരിധികളും ഉണ്ട്. ഒരു ഖനിയിൽ നിന്ന് ധാതു എടുത്താൽ അത് മനുഷ്യകാലപരിധിയിൽ പുനഃസൃഷ്ടിക്കപ്പെടണമെന്നില്ല. ഒരു ഭൂമിയുടെ മണ്ണിന്റെ ഫലഭൂയിഷ്ഠത തകരുമ്പോൾ അത് പുനഃസ്ഥാപിക്കാൻ വർഷങ്ങളോ പതിറ്റാണ്ടുകളോ വേണ്ടിവരും. ഒരു ജലാശയം മലിനമായാൽ അതിന്റെ പുനരുദ്ധാരണം വലിയ സാമൂഹിക ചെലവ് ആവശ്യപ്പെടാം.
അതിനാൽ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളെ സൗജന്യവും അനന്തവുമായ വിഭവങ്ങളായി കണക്കാക്കുന്നത് സാമ്പത്തിക കണക്കിലെ വലിയ പിഴവാണ്. പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാനപരിധിയാണ്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “പരിധിക്കുള്ളിലെ ചലനം” എന്ന ആശയം പ്രയോഗിക്കാം. ഒരു സംവിധാനം നിരന്തരം ചലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന് അതിന്റെ ഘടനാപരമായ പരിധികളുണ്ട്. ഒരു സംരംഭം വളരാം; പക്ഷേ അതിന്റെ വിപണി അനന്തമല്ല. ഒരു നഗരം വികസിക്കാം; പക്ഷേ അതിന്റെ ജലശേഷി പരിധിയുള്ളതാണ്. ഒരു വ്യവസായം ഉൽപ്പാദനം വർധിപ്പിക്കാം; പക്ഷേ അസംസ്കൃതവസ്തുക്കളുടെ ലഭ്യതയും പരിസ്ഥിതിയുടെ ആഗിരണശേഷിയും പരിധിയുള്ളതാണ്. അതുകൊണ്ട് സുസ്ഥിര സംരംഭകത്വം വളർച്ചയെ നിരസിക്കുന്നതല്ല; വളർച്ചയുടെ ഭൗതികപരിധികളെ മനസ്സിലാക്കുകയാണ്.
കാലാവസ്ഥാമാറ്റം സംരംഭകത്വത്തിന് ഇരട്ട വെല്ലുവിളിയാണ്. ഒരു വശത്ത് അത് കൃഷി, മത്സ്യബന്ധനം, ഗതാഗതം, നിർമാണം, ഊർജം, ഇൻഷുറൻസ്, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ അനവധി മേഖലകളിൽ അപകടം വർധിപ്പിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് കാലാവസ്ഥാ പ്രതിസന്ധിയെ നേരിടാൻ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്കും ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്കും സേവനങ്ങൾക്കും വലിയ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇവിടെ പ്രതിസന്ധിയും അവസരവും ഒരേ പ്രക്രിയയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. കാലാവസ്ഥാമാറ്റം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് വലിയ ഭീഷണിയാണ്; എന്നാൽ അതിനെ നേരിടാനുള്ള ശ്രമം പുതിയ സംരംഭക മേഖലകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സൗരോർജം, ഊർജസംഭരണം, വൈദ്യുത ഗതാഗതം, ഊർജക്ഷമത, ജലസംരക്ഷണം, മാലിന്യ പുനരുപയോഗം, കാർബൺ കുറയ്ക്കൽ, കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, കൃത്യകൃഷി തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ അതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.
എന്നാൽ ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു അപകടമുണ്ട്. പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നത്തെ വെറും പുതിയ വിപണി അവസരമായി മാത്രം കാണുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമായ ആഴം നഷ്ടപ്പെടാം. “ഹരിത” എന്ന പേരിൽ പഴയ ഉപഭോഗരീതികളെ പുതിയ രൂപത്തിൽ തുടരുന്നത് യഥാർത്ഥ സുസ്ഥിരതയല്ല. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന് പച്ചനിറമുള്ള പരസ്യം നൽകുന്നതുകൊണ്ട് അത് പരിസ്ഥിതിസൗഹൃദമാകില്ല.
അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിസംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ പുറംരൂപമല്ല; അതിന്റെ മുഴുവൻ ജീവിതചക്രമാണ്. അസംസ്കൃതവസ്തു എവിടെ നിന്നാണ് വരുന്നത്? എത്ര ഊർജം ഉപയോഗിക്കുന്നു? ഉൽപ്പാദനത്തിൽ എത്ര മാലിന്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു? ഉപയോഗത്തിനുശേഷം എന്ത് സംഭവിക്കുന്നു? വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കാനോ പുനരുപയോഗിക്കാനോ കഴിയുമോ? ഇതെല്ലാം പരിഗണിക്കണം.
ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് വൃത്താകാര സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രാധാന്യം. പരമ്പരാഗത രേഖീയ ഉൽപ്പാദനരീതി “എടുക്കുക–നിർമ്മിക്കുക–ഉപയോഗിക്കുക–തള്ളുക” എന്ന ചക്രത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വിഭവം എടുക്കുന്നു, ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിക്കുന്നു, ഉപഭോഗിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ മാലിന്യമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
ഈ മാതൃകയ്ക്ക് പകരം വിഭവങ്ങൾ കഴിയുന്നത്ര ദീർഘകാലം സാമ്പത്തികചക്രത്തിൽ നിലനിർത്തുന്ന രീതിയാണ് വൃത്താകാര സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ. ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ പുനരുപയോഗിക്കുക, അറ്റകുറ്റപ്പണി നടത്തുക, ഭാഗങ്ങൾ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുക, പുനർനിർമ്മിക്കുക, പുനഃസംസ്കരിക്കുക, വസ്തുക്കളെ വീണ്ടും ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരിക എന്നിവ അതിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇത് ഒരു പ്രധാന ഗുണപരമായ മാറ്റമാണ്. മാലിന്യവും വിഭവവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച വിഭാഗങ്ങളല്ലെന്ന് അത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ “മാലിന്യം” എന്ന് കണക്കാക്കുന്നത് മറ്റൊരു ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുടെ അസംസ്കൃതവസ്തുവാകാം. ഒരു വ്യവസായത്തിന്റെ ഉപോൽപ്പന്നം മറ്റൊരു വ്യവസായത്തിന്റെ പ്രധാന വിഭവമാകാം.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ മേഖല “മാലിന്യത്തിൽ നിന്ന് മൂല്യം” സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണ്. മാലിന്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതിലുപരി മാലിന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറ്റുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യം. ഉൽപ്പന്നരൂപകൽപ്പന തന്നെ പുനരുപയോഗം സാധ്യമാക്കുന്ന രീതിയിൽ മാറ്റാം. അറ്റകുറ്റപ്പണി എളുപ്പമാക്കാം. ഭാഗങ്ങൾ വേർതിരിച്ച് വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കാം. ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ആയുസ്സ് വർധിപ്പിക്കാം.
ഇതിലൂടെ ഒരു പ്രധാന സാമ്പത്തികവൈരുദ്ധ്യം പരിഹരിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്: കൂടുതൽ വിൽക്കാൻ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ആയുസ്സ് കുറയ്ക്കുന്ന രീതിക്ക് പകരം, ദീർഘകാല ഉപയോഗവും അറ്റകുറ്റപ്പണിയും പുനർനിർമ്മാണവും തന്നെ പുതിയ സേവനവിപണികളാക്കി മാറ്റാം.
വൃത്താകാര സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ മറ്റൊരു പ്രധാന മാറ്റം ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിൽ നിന്ന് അതിന്റെ സേവനത്തിലേക്ക് മാറുന്നതാണ്. ഉപഭോക്താവിന് ഒരു യന്ത്രം വാങ്ങേണ്ടതില്ല; അതിന്റെ സേവനം ഉപയോഗിക്കാം. ഒരു ഉപകരണം വിൽക്കുന്നതിനുപകരം അതിന്റെ പ്രവർത്തനശേഷി സേവനമായി നൽകാം. അങ്ങനെ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ദീർഘകാല ഉപയോഗവും പരിപാലനവും നിർമ്മാതാവിന്റെ താൽപര്യമായി മാറുന്നു.
ഇത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രേരണയെ തന്നെ മാറ്റാം. ഒരു സ്ഥാപനം കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വിൽക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രം വരുമാനം നേടുന്നതിന് പകരം, കൂടുതൽ ദീർഘകാല സേവനം നൽകുന്നതിലൂടെ വരുമാനം നേടാം. അപ്പോൾ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരവും ദീർഘായുസ്സും സ്ഥാപനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക താൽപര്യവുമായി ബന്ധപ്പെടും.
ഇതിലൂടെ “വിൽപ്പന”യും “മൂല്യസൃഷ്ടി”യും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ വിറ്റാൽ മാത്രമേ കൂടുതൽ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കൂ എന്നില്ല. കുറച്ച് വസ്തുക്കൾ കൂടുതൽ കാലം ഉപയോഗിക്കാനാകുന്ന വിധം രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നതും വലിയ മൂല്യസൃഷ്ടിയാണ്.
ഊർജം എല്ലാ ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ്. വ്യവസായം, ഗതാഗതം, കൃഷി, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, വീടുകൾ, ആശുപത്രികൾ, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ—എല്ലാം ഊർജത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഊർജവ്യവസ്ഥയിലെ മാറ്റം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ എല്ലാ മേഖലകളെയും ബാധിക്കും.
പരമ്പരാഗത ഊർജവ്യവസ്ഥയിൽ കേന്ദ്രീകൃത ഉൽപ്പാദനവും ദീർഘദൂര വിതരണവും പ്രധാനമായിരുന്നു. പുതിയ ഊർജ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ കൂടുതൽ വികേന്ദ്രീകൃത ഊർജ ഉൽപ്പാദനത്തിന് അവസരം നൽകുന്നു. വീടുകൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, കർഷകസംഘങ്ങൾ, പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾ എന്നിവ തന്നെ ഊർജ ഉൽപ്പാദകരും ഉപഭോക്താക്കളുമായി മാറാം.
ഇത് “ഉപഭോക്താവ്” എന്ന ആശയത്തെയും മാറ്റുന്നു. ഊർജം ഉപയോഗിക്കുന്ന വ്യക്തി അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിലും സംഭരണത്തിലും കൈമാറ്റത്തിലും പങ്കാളിയാകാം. ഉപഭോക്താവും ഉൽപ്പാദകനും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി മങ്ങുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ സംരംഭക മാതൃകകൾ ഉദ്ഭവിക്കാം.
പ്രാദേശിക സംരംഭകത്വത്തിന് മറ്റൊരു വലിയ സാധ്യത പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങളെ ഉയർന്ന മൂല്യമുള്ള ഉൽപ്പന്നങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നതിലാണ്. ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ കാർഷികവിഭവം, മത്സ്യവിഭവം, ഔഷധസസ്യങ്ങൾ, കരകൗശലജ്ഞാനം, ഭക്ഷണപരമ്പര, ജൈവവൈവിധ്യം, സാംസ്കാരികവിജ്ഞാനം എന്നിവ ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ പുതിയ മൂല്യശൃംഖലകൾ സൃഷ്ടിക്കാം.
എന്നാൽ പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങളുടെ വാണിജ്യവൽക്കരണത്തിനും നൈതികപരിധികൾ വേണം. പ്രാദേശിക സമൂഹത്തിന്റെ അറിവ് ഉപയോഗിച്ച് പുറംസ്ഥാപനം മാത്രം ലാഭം നേടുന്ന അവസ്ഥ ഒഴിവാക്കണം. പ്രാദേശിക അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത, സമൂഹത്തിന്റെ പങ്കാളിത്തം, നേട്ടവിതരണം, ജൈവവൈവിധ്യസംരക്ഷണം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കണം.
ഇത് ജൈവസമ്പത്തുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സംരംഭകത്വത്തിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ജൈവവസ്തുക്കളും പ്രാദേശിക അറിവും പുതിയ ഔഷധ, ഭക്ഷ്യ, സൗന്ദര്യവർധക, ജൈവസാങ്കേതിക ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ വികസനത്തിന് സഹായിക്കാം. എന്നാൽ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ അമിതശേഖരണം ഒഴിവാക്കുകയും പ്രാദേശിക സമൂഹത്തിന്റെ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുകയും വേണം.
ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ മേഖലകളിലൊന്നായിരിക്കും. സൂക്ഷ്മജീവികൾ, കോശങ്ങൾ, ജീനുകൾ, പ്രോട്ടീനുകൾ, ജൈവപ്രക്രിയകൾ എന്നിവയെ ഉപയോഗിച്ച് പുതിയ വസ്തുക്കളും മരുന്നുകളും ഭക്ഷ്യഘടകങ്ങളും വ്യാവസായിക ഉൽപ്പന്നങ്ങളും വികസിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു.
ഇവിടെ പ്രകൃതിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ പ്രക്രിയകളെ മനസ്സിലാക്കി അവയിൽ നിന്ന് പഠിച്ച് മനുഷ്യൻ പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ജൈവസംവിധാനങ്ങൾ സങ്കീർണ്ണവും പരസ്പരം ബന്ധിതവുമാണ്. അതിനാൽ ഒരു ജൈവസാങ്കേതിക ഇടപെടലിന്റെ ദീർഘകാല ഫലങ്ങൾ സൂക്ഷ്മമായി വിലയിരുത്തണം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ജീവസംവിധാനത്തെ ഒരു യന്ത്രമായി കാണുന്നത് അപകടകരമാണ്. ഒരു ജൈവഘടകത്തിൽ മാറ്റം വരുത്തുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലം മറ്റ് തലങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിക്കാം. ജീൻ, കോശം, ജീവി, സമൂഹം, പരിസ്ഥിതി എന്നീ പാളികൾ പരസ്പരം ബന്ധിതമാണ്. അതിനാൽ ജൈവസംരംഭകത്വത്തിൽ ബഹുപാളി അപകടവിശകലനം ആവശ്യമാണ്.
ഭക്ഷണം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യമാകയാൽ ഭക്ഷ്യസംരംഭകത്വത്തിന് പ്രത്യേക സാമൂഹികപ്രാധാന്യമുണ്ട്. വലിയ ആഗോള ഭക്ഷ്യശൃംഖലകൾ കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ പ്രാദേശിക ഭക്ഷ്യവ്യവസ്ഥ ദുർബലപ്പെട്ടാൽ പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് സമൂഹത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷി കുറയാം.
പ്രാദേശിക കൃഷി, ചെറുകിട ഭക്ഷ്യസംസ്കരണം, കർഷകസംഘങ്ങൾ, നേരിട്ടുള്ള വിപണനം, സംഭരണസാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രാദേശിക വിതരണശൃംഖലകൾ എന്നിവ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നത് ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയും സംരംഭകത്വവും ഒരേസമയം മെച്ചപ്പെടുത്താം.
ഇവിടെ കർഷകൻ വെറും അസംസ്കൃതവസ്തു ഉൽപ്പാദകനായി തുടരേണ്ടതില്ല. സംസ്കരണം, പാക്കേജിംഗ്, ബ്രാൻഡിംഗ്, നേരിട്ടുള്ള വിപണനം, ഡിജിറ്റൽ വിൽപ്പന തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ മൂല്യം പ്രാദേശികതലത്തിൽ നിലനിർത്താനാകും.
ഇത് ഗ്രാമീണ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ പുനഃസംഘടനയ്ക്കും സഹായിക്കും. നഗരത്തിലേക്ക് തൊഴിൽ തേടി കുടിയേറേണ്ട നിർബന്ധം കുറയ്ക്കാനും പ്രാദേശിക യുവാക്കൾക്ക് പുതിയ തൊഴിൽസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയും.
നഗരങ്ങളിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങില്ല. ജലസംരക്ഷണം, മാലിന്യസംസ്കരണം, പൊതുഗതാഗതം, നഗരകൃഷി, ഊർജക്ഷമത, വാസസ്ഥലം, വയോജനപരിചരണം, ആരോഗ്യസേവനം, പ്രാദേശിക ഭക്ഷണശൃംഖലകൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വലിയ സാമൂഹിക സംരംഭക സാധ്യതകൾ ഉണ്ട്.
നഗരം ഒരു സങ്കീർണ്ണ ജീവവ്യവസ്ഥപോലെയാണ്. ഒരു ഭാഗത്തെ മാറ്റം മറ്റുഭാഗങ്ങളെ ബാധിക്കും. ഗതാഗതക്കുരുക്ക് ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയെ ബാധിക്കുന്നു. വായുമലിനീകരണം ആരോഗ്യത്തെ ബാധിക്കുന്നു. മാലിന്യസംസ്കരണത്തിലെ പരാജയം ജലത്തെ ബാധിക്കുന്നു. ജലക്ഷാമം വ്യവസായത്തെയും വീടുകളെയും ബാധിക്കുന്നു.
അതിനാൽ നഗരസംരംഭകത്വം ഒറ്റപ്പെട്ട ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വിൽക്കുന്നതിൽ നിന്ന് നഗരത്തിന്റെ മുഴുവൻ ജീവിതചക്രം പരിഗണിക്കുന്ന സംവിധാനപരമായ പരിഹാരങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങണം.
ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വ്യാപനം ഒരു പുതിയ സംരംഭക ചാട്ടത്തിന് വഴിയൊരുക്കാം. ഡിജിറ്റൽ വിപണി, ഓൺലൈൻ വിദ്യാഭ്യാസം, ദൂരചികിത്സ, കൃത്യകൃഷി, കാലാവസ്ഥാവിവരങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ ധനകാര്യസേവനങ്ങൾ, പ്രാദേശിക ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ ഓൺലൈൻ വിപണനം എന്നിവ ഗ്രാമീണ സംരംഭകരെ ആഗോള വിപണിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം.
എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ലഭ്യമാകുന്നതു മാത്രം മതിയാകില്ല. ഡിജിറ്റൽ സാക്ഷരത, ഭാഷാപ്രവേശനം, കുറഞ്ഞ ചെലവിലുള്ള ഇന്റർനെറ്റ്, വിശ്വാസ്യതയുള്ള ധനസേവനം, പരിശീലനം, പ്രാദേശിക സഹായകേന്ദ്രങ്ങൾ എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. ഇവയെല്ലാം ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴാണ് സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു യഥാർത്ഥ ഏകീകരണശക്തിയായി മാറുക.
ഒരു സംരംഭം എത്ര ലാഭം നേടി എന്നതോടൊപ്പം, ഒരു വർഷത്തിൽ എത്ര വിഭവം ഉപയോഗിച്ചു, എത്ര മാലിന്യം സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര ജലം ഉപയോഗിച്ചു, എത്ര ഊർജം ഉപയോഗിച്ചു, എത്ര കാർബൺ പുറന്തള്ളൽ ഉണ്ടാക്കി, എത്ര പ്രകൃതിവിഭവം സംരക്ഷിച്ചു എന്നീ കാര്യങ്ങളും അളക്കേണ്ടിവരും.
ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തിക അക്കൗണ്ടിംഗിനൊപ്പം പ്രകൃതിയുടെ അക്കൗണ്ടിംഗും ആവശ്യമായി വരും. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലാഭം അതിന്റെ സ്വകാര്യ വരുമാനത്തിൽ മാത്രം അല്ല; സമൂഹത്തിനും പ്രകൃതിക്കും കൈമാറിയ ചെലവുകൾ കുറച്ച ശേഷമുള്ള യഥാർത്ഥ മൂല്യസൃഷ്ടിയിലും കാണണം.
ഇത് സാമ്പത്തിക അളവുകോലുകളുടെ വിപുലീകരണമാണ്. പരിസ്ഥിതിചെലവുകൾ മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന ലാഭം യഥാർത്ഥ ലാഭമല്ല. ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഉണ്ടാക്കുന്ന വരുമാനം ഒരു താൽക്കാലിക നേട്ടം മാത്രമാണ്.
മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് വികസനം ആവശ്യമാണ്. ദാരിദ്ര്യം, രോഗം, പട്ടിണി, അക്ഷരമില്ലായ്മ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യക്കുറവ് എന്നിവ മറികടക്കാൻ ഉൽപ്പാദനശേഷി വികസിക്കണം. അതിനാൽ “വളർച്ച വേണ്ട” എന്ന നിലപാട് യാഥാർഥ്യബോധമുള്ളതല്ല.
അതേസമയം അനന്തമായ ഭൗതിക ഉപഭോഗം സാധ്യമല്ല. ഭൂമിയുടെ വിഭവങ്ങളും പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയും പരിധിയുള്ളതാണ്. അതിനാൽ വികസനത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറണം. കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ മാത്രം എന്നതിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ഗുണമേന്മയുള്ള ജീവിതത്തിലേക്ക് വികസനത്തിന്റെ അർത്ഥം മാറണം.
കൂടുതൽ വിദ്യാഭ്യാസം, മികച്ച ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, കൂടുതൽ ശുദ്ധമായ ഊർജം, കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായ ഗതാഗതം, കൂടുതൽ അറിവ്, കൂടുതൽ സാമൂഹികസുരക്ഷ, കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം—ഇവയെല്ലാം ഉയർന്ന മനുഷ്യവികസനമാണ്; അവയ്ക്ക് അനിവാര്യമായി അനന്തമായ ഭൗതിക ഉപഭോഗം ആവശ്യമില്ല. ഇതാണ് സാമ്പത്തിക വളർച്ചയെ മനുഷ്യവികസനവുമായി പുനർബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടത്.
ഇന്നത്തെ സംരംഭക തീരുമാനങ്ങൾക്ക് ഭാവിതലമുറകളിലും സ്വാധീനമുണ്ട്. ഇന്ന് ഒരു പ്രകൃതിവിഭവം അമിതമായി ഉപയോഗിച്ചാൽ നാളത്തെ തലമുറയ്ക്ക് അത് ലഭിക്കണമെന്നില്ല. ഇന്ന് അന്തരീക്ഷത്തിലേക്ക് വലിയ അളവിൽ കാർബൺ പുറന്തള്ളിയാൽ അതിന്റെ ഫലം ദശാബ്ദങ്ങളോളം തുടരും. ഇന്ന് ഒരു പരിസ്ഥിതിസംവിധാനം നശിപ്പിച്ചാൽ അതിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനം പല തലമുറകൾക്കും പ്രയാസകരമായേക്കാം.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന് ഒരു “തലമുറകളോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം” വേണം. ഇന്നത്തെ ലാഭം മാത്രം നോക്കാതെ ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയും മനുഷ്യജീവിതവും സംരക്ഷിക്കണം.
ഇത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സമയപരിധി നീട്ടുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ അഞ്ചുവർഷ പദ്ധതി മാത്രമല്ല; പ്രദേശത്തിന്റെ അമ്പതുവർഷത്തെ വിഭവശേഷിയും പരിഗണിക്കേണ്ടിവരും. ചില നിക്ഷേപങ്ങൾ ദീർഘകാലത്തിൽ മാത്രമേ ഫലം നൽകൂ. ചില പരിസ്ഥിതിനിക്ഷേപങ്ങൾക്ക് നേരിട്ടുള്ള സാമ്പത്തികലാഭം വൈകിയെത്താം. എന്നാൽ അവ ഭാവിയുടെ ഏകീകരണശക്തിയാണ്.
സുസ്ഥിരത എന്ന വാക്കിനെ പലപ്പോഴും “ഒന്നും മാറ്റാതെ അതേപടി തുടരുക” എന്ന രീതിയിൽ തെറ്റായി മനസ്സിലാക്കാറുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സുസ്ഥിരത നിശ്ചലതയല്ല. ഒരു സംവിധാനം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും സ്വന്തം അടിസ്ഥാന പ്രവർത്തനശേഷി പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥയാണ് സുസ്ഥിരത.
ഒരു കൃഷിവ്യവസ്ഥയിൽ ഓരോ വർഷവും വിളവെടുക്കുമ്പോഴും മണ്ണിന്റെ ഫലഭൂയിഷ്ഠത നിലനിർത്താൻ കഴിയണം. ഒരു മത്സ്യബന്ധനവ്യവസ്ഥയിൽ മത്സ്യം പിടിച്ചാലും മത്സ്യസമ്പത്ത് പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടണം. ഒരു വ്യവസായത്തിൽ ഉൽപ്പാദനം നടക്കുമ്പോഴും തൊഴിലാളികളുടെ ആരോഗ്യം സംരക്ഷിക്കണം. ഒരു നഗരത്തിൽ വികസനം നടക്കുമ്പോഴും ജലവും വായുവും സംരക്ഷിക്കണം. അതിനാൽ സുസ്ഥിരത എന്നത് “വളർച്ച നിർത്തുക” അല്ല; വളർച്ചയുടെ ഭൗതിക അടിത്തറയെ നശിപ്പിക്കാതെ വളരുക എന്നതാണ്.
ഭാവിയിലെ സംരംഭകൻ പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കേണ്ട ഒരു പുറംശക്തിയായി കാണാതെ, തന്റെ സംരംഭത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള സഹവ്യവസ്ഥയായി കാണണം. ഒരു കർഷകൻ മണ്ണുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മത്സ്യത്തൊഴിലാളി കടലിന്റെ പരിസ്ഥിതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. വ്യവസായി ജലം, ഊർജം, അസംസ്കൃതവസ്തുക്കൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഡിജിറ്റൽ സംരംഭകനുപോലും വൈദ്യുതി, ഡാറ്റാകേന്ദ്രങ്ങൾ, ധാതുക്കൾ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ ആവശ്യമാണ്.
അതിനാൽ “ഡിജിറ്റൽ” എന്നത് പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കപ്പെട്ടതല്ല. ഓരോ ഡിജിറ്റൽ സേവനത്തിന്റെയും പിന്നിൽ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യം ഉണ്ട്. ഓരോ കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനത്തിന്റെയും പിന്നിൽ ഊർജവും കണക്കുകൂട്ടൽ ഉപകരണങ്ങളും ധാതുക്കളും മനുഷ്യ അധ്വാനവും ഉണ്ട്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് സംരംഭകത്വത്തെ കൂടുതൽ ഭൗതികവാദപരമാക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക മൂല്യം ഒടുവിൽ ഭൗതികലോകത്തെയും മനുഷ്യ അധ്വാനത്തെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
ഭാവിയിലെ ഏറ്റവും വലിയ സംരംഭകസാധ്യത പ്രകൃതിയെ അനുകരിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യകളിലും പ്രകൃതിയുമായി സഹകരിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യകളിലും ആയിരിക്കാം. പ്രകൃതിയിൽ ഊർജവും വിഭവങ്ങളും പലപ്പോഴും ചക്രങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ മാലിന്യം മറ്റൊന്നിന്റെ വിഭവമാകുന്നു. പുനരുത്പാദനം, സഹജീവിതം, അനുകൂലനം, വൈവിധ്യം എന്നിവ പ്രകൃതിയുടെ പ്രതിരോധശേഷിയുടെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളാണ്.
മനുഷ്യസംരംഭങ്ങൾ ഈ തത്വങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ സുസ്ഥിരമായ ഉൽപ്പാദനരീതികൾ സൃഷ്ടിക്കാം. വ്യവസായങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വിഭവവിനിമയം, ജൈവമാലിന്യത്തിന്റെ പുനരുപയോഗം, ജലചക്രങ്ങളുടെ പുനഃസ്ഥാപനം, പ്രാദേശിക ഊർജചക്രങ്ങൾ, ജൈവവസ്തുക്കളുടെ പുനഃസംസ്കരണം എന്നിവ അതിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.
ഇവിടെ പ്രകൃതി ഒരു അനുകരണവിഷയമല്ല; ഒരു പഠനസ്രോതസ്സാണ്. കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള പരിണാമത്തിലൂടെ പ്രകൃതി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത കാര്യക്ഷമവും പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതുമായ സംവിധാനങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരംഭകത്വത്തിന് പഠിക്കാനുണ്ട്.
സുസ്ഥിരതയുടെ അടുത്ത ഘട്ടം വെറും നാശം കുറയ്ക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ പുനരുജ്ജീവനത്തിലേക്ക് നീങ്ങാം. ഒരു കൃഷിരീതി മണ്ണിനെ കൂടുതൽ നശിപ്പിക്കാതിരിക്കുക എന്നതിൽ നിന്ന് മണ്ണിന്റെ ഗുണനിലവാരം തന്നെ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിലേക്ക് നീങ്ങാം. ഒരു ജലപദ്ധതി ജലമാലിനീകരണം കുറയ്ക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ജലാശയത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനത്തിലേക്ക് നീങ്ങാം. ഒരു വ്യവസായം മാലിന്യം കുറയ്ക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ഉപയോഗിച്ച വിഭവങ്ങളെ വീണ്ടും സാമ്പത്തികചക്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിലേക്ക് നീങ്ങാം.
ഇത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്. സംരംഭം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് മാത്രം എടുക്കുന്നില്ല; പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നതിലും പങ്കാളിയാകുന്നു.
അപ്പോൾ ലാഭവും പരിസ്ഥിതിപുനരുജ്ജീവനവും പരസ്പരം വിരുദ്ധമാകേണ്ടതില്ല. ഒരു കർഷകൻ മണ്ണിന്റെ ആരോഗ്യവും വിളവെടുപ്പും ഒരുമിച്ച് വർധിപ്പിക്കാം. ഒരു മാലിന്യസംസ്കരണ സംരംഭം മാലിന്യം കുറയ്ക്കുകയും വരുമാനം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യാം. ഒരു ഊർജസംരംഭം ശുദ്ധമായ ഊർജം നൽകുകയും സാമ്പത്തികമായി നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്യാം.
ഇവയെല്ലാം ഒരുമിച്ച് കാണുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്താം: മനുഷ്യസാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയും പ്രകൃതിവ്യവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഏകീകരിക്കാതെ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം പൂർണ്ണമാകില്ല.
പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക വളർച്ച സ്വയം അതിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയെ പൂർണ്ണമായി സ്പർശിക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയും മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ പ്രശ്നം “പ്രകൃതിയോ വികസനമോ?” എന്ന ദ്വന്ദത്തിൽ അല്ല.
യഥാർത്ഥ ചോദ്യം: പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന രീതിയിൽ മനുഷ്യവികസനം എങ്ങനെ സംഘടിപ്പിക്കാം?
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രധാന സംഭാവന. പ്രകൃതിയും മനുഷ്യനും, വികസനവും സംരക്ഷണവും, ഉൽപ്പാദനവും പുനരുത്പാദനവും, ഉപഭോഗവും സംരക്ഷണവും, ആഗോളവൽക്കരണവും പ്രാദേശികവൽക്കരണവും, കാര്യക്ഷമതയും പ്രതിരോധശേഷിയും എന്നിവയെ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട വിരുദ്ധങ്ങളായി കാണാതെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകീകരണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ അത് ശ്രമിക്കുന്നു.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി “പ്രകൃതിയെ ഉപയോഗിക്കുന്ന വ്യവസായം” എന്നതിൽ നിന്ന് “പ്രകൃതിയുമായി സഹജീവിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനസംവിധാനം” എന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു.
ഇവിടെ സംരംഭകൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് പരമാവധി എടുക്കുന്ന വ്യക്തിയല്ല; പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് എടുക്കുന്നതും പ്രകൃതിയിലേക്ക് തിരിച്ചുനൽകുന്നതും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക തുലനം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന വ്യക്തിയാണ്.
അവന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം അവൻ എത്ര വിഭവം ഉപഭോഗിച്ചു എന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; ഉപയോഗിച്ച വിഭവത്തെ എത്ര കാര്യക്ഷമമായി മൂല്യമായി മാറ്റി, എത്ര മാലിന്യം കുറച്ചു, എത്ര വിഭവം പുനരുപയോഗിച്ചു, എത്ര പ്രകൃതിശേഷി സംരക്ഷിച്ചു, എത്ര മനുഷ്യരുടെ ജീവിതഗുണം ഉയർത്തി എന്നതിലാണ്.
ഇതാണ് സുസ്ഥിര സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നിർവചനം: പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് മൂല്യം സ്വീകരിക്കുകയും അതേ സമയം പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി സംരക്ഷിക്കുകയും വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിധത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയെ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാക്കി മാറ്റുന്ന നിരന്തര സാമൂഹിക–ഭൗതിക പ്രക്രിയ.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ സംരംഭകത്വം സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ലാതാകുന്നു. അത് മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രശക്തിയായി മാറുന്നു.
അവസാനം, മനുഷ്യന്റെ ഭാവി പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് നിർമ്മിക്കാനാവില്ല. സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവിയും അതുപോലെ തന്നെ. പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളെ മനസ്സിലാക്കാത്ത സംരംഭകത്വം ഒടുവിൽ സ്വന്തം പരിധികളിലേക്ക് എത്തും; പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയുമായി സഹകരിക്കുന്ന സംരംഭകത്വം മാത്രമേ ദീർഘകാലത്തിൽ സ്വയംപുനർനവീകരിക്കാൻ കഴിയൂ.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടുത്ത മഹത്തായ ചുവടുവയ്പ്: വളർച്ചയിൽ നിന്ന് സുസ്ഥിരതയിലേക്ക്, സുസ്ഥിരതയിൽ നിന്ന് പുനരുജ്ജീവനത്തിലേക്ക്, പുനരുജ്ജീവനത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള പുതിയ ഏകീകരണത്തിലേക്ക്.
സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ ധൈര്യത്തിന്റെയും കഴിവിന്റെയും ഫലമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തെ ചുരുക്കിക്കാണിക്കുന്നതാണ്. ഒരു സംരംഭകൻ ഒരു ആശയം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു എന്നത് ശരിയാണ്. അപകടം ഏറ്റെടുക്കുന്നു, വിഭവങ്ങൾ ഏകീകരിക്കുന്നു, തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നു, പുതിയ ഉൽപ്പന്നമോ സേവനമോ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയും ഒരു വിശാലമായ സാമൂഹിക ഘടനയ്ക്കുള്ളിലാണ് നടക്കുന്നത്. ഭൂമി, തൊഴിൽ, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, ധനം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, നിയമവ്യവസ്ഥ, വിദ്യാഭ്യാസം, വിപണി, ഉപഭോക്താക്കൾ, സാമൂഹികവിശ്വാസം എന്നിവയൊന്നും ഒരു വ്യക്തി ഒറ്റയ്ക്ക് സൃഷ്ടിച്ചതല്ല. അതിനാൽ ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ വ്യക്തിഗത സംരംഭകന്റെ സംഭാവനയ്ക്കൊപ്പം സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സംഭാവനയും ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു സംരംഭത്തെ സ്വതന്ത്രവും അടച്ചതുമായ ഒരു ഘടകമായി കാണാനാവില്ല. അത് അനവധി മനുഷ്യരും സ്ഥാപനങ്ങളും വിഭവങ്ങളും വിവരങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും വിപണികളും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സംവിധാനമാണ്. സംരംഭത്തിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ ഉടമസ്ഥന്റെ സ്വകാര്യപ്രവർത്തനത്തിൽ മാത്രം നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നില്ല; വിവിധ ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് അത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇതുകൊണ്ടാണ് ഉടമസ്ഥതയും മൂല്യസൃഷ്ടിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സങ്കീർണ്ണമാകുന്നത്. ഉടമസ്ഥാവകാശം നിയമപരമായ ഒരു അവകാശമാണ്. എന്നാൽ മൂല്യസൃഷ്ടി ഒരു സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്. ഈ രണ്ടിനെയും പൂർണ്ണമായി ഒന്നായി കാണുമ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഡയലക്ടിക്സ് മറഞ്ഞുപോകുന്നു.
മൂലധനം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വിവിധ ഘടകങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. പണം ഉപയോഗിച്ച് യന്ത്രങ്ങൾ വാങ്ങാം, അസംസ്കൃതവസ്തുക്കൾ സമാഹരിക്കാം, തൊഴിലാളികളെ നിയമിക്കാം, ഗവേഷണം നടത്താം, വിപണി വികസിപ്പിക്കാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മൂലധനം ഒരു ശക്തമായ ഏകീകരണശക്തിയാണ്. ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വിഭവങ്ങളെ ഒരു ഉൽപ്പാദനസംവിധാനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ അത് സഹായിക്കുന്നു.
എന്നാൽ മൂലധനം ഏകീകരിക്കുന്ന ശക്തിയായിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ അത് അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തിനും കാരണമാകാം. മൂലധനം കുറച്ച് ആളുകളുടെ കൈകളിൽ അമിതമായി കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനത്തെ മാത്രമല്ല, വിപണിയെയും സാങ്കേതികവിദ്യയെയും വിവരത്തെയും രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശക്തി അവർക്കു ലഭിക്കാം.
ഇവിടെ മൂലധനത്തിന്റെ ഇരട്ടസ്വഭാവം വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരു വശത്ത് അത് ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്നു; മറുവശത്ത് അതിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം സാമൂഹിക അധികാരവ്യത്യാസം വർധിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ മൂലധനത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല പരിഹാരം; മൂലധനത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉപയോഗവും അധികാരവിതരണവും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയാണ് പ്രധാന ചോദ്യം.
പരമ്പരാഗത ബിസിനസ് കണക്കുകളിൽ തൊഴിൽ പലപ്പോഴും ഒരു ചെലവായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വേതനം, ആനുകൂല്യങ്ങൾ, പരിശീലനം എന്നിവ ചെലവുകളായി രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ അറിവും അനുഭവവും സൃഷ്ടിപരതയും സംഘടനാപാടവവും പ്രശ്നപരിഹാരശേഷിയും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശക്തികളാണ്.
ഒരു യന്ത്രം അതിന്റെ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത പ്രവർത്തനം നിർവഹിക്കും. എന്നാൽ ഒരു മനുഷ്യൻ പുതിയ പ്രശ്നം തിരിച്ചറിയാനും പഴയ രീതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും പുതിയ പരിഹാരം നിർദ്ദേശിക്കാനും കഴിയും. അതുകൊണ്ട് തൊഴിലാളി ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഒരു “ഇൻപുട്ട്” മാത്രമല്ല; ഉൽപ്പാദനസംവിധാനത്തിന്റെ പരിണാമശേഷിയുടെ ഭാഗമാണ്.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിലെ ജീവനക്കാരുടെ അറിവ് സ്ഥാപനത്തിന്റെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന മൂലധനമാണ്. ഒരു പരിചയസമ്പന്നനായ തൊഴിലാളി ജോലി ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ സ്ഥാപനം ഒരു മനുഷ്യനെ മാത്രം നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല; വർഷങ്ങളായി ശേഖരിച്ച അനുഭവവും പ്രായോഗിക അറിവും ബന്ധങ്ങളും നഷ്ടപ്പെടാം.
അതിനാൽ ജീവനക്കാരെ ചെലവ് കുറയ്ക്കേണ്ട വിഭവങ്ങളായി മാത്രം കാണുന്ന സ്ഥാപനം സ്വന്തം പഠനശേഷിയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. മറിച്ച് ജീവനക്കാരുടെ കഴിവ് വികസിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനം സ്വന്തം ഭാവിയിലെ ഏകീകരണശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു.
തൊഴിലും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ചരിത്രപരമായി വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതാണ്. മൂലധനം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും ലാഭവും തേടുന്നു; തൊഴിലാളി ന്യായമായ വേതനം, തൊഴിൽസുരക്ഷ, മാന്യത, വിശ്രമം, പങ്കാളിത്തം എന്നിവ തേടുന്നു. ഈ താൽപര്യങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും പൂർണ്ണമായി ഒരേ ദിശയിൽ നീങ്ങണമെന്നില്ല.
എന്നാൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ വെറും ശത്രുതയായി മാത്രം കാണുന്നതും പരിമിതമാണ്. ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നതിൽ തൊഴിലാളിയും മൂലധനവും പരസ്പരം ആശ്രിതരാണ്. മൂലധനമില്ലാതെ ചില ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കില്ല; മനുഷ്യശ്രമവും അറിവും ഇല്ലാതെ മൂലധനവും പ്രവർത്തനക്ഷമമാകില്ല.
അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം വൈരുദ്ധ്യം ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ ഉയർന്ന ഏകീകരണത്തിലേക്ക് മാറ്റുക എന്നതാണ്.
ഉദാഹരണത്തിന് ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിച്ചാൽ അതിന്റെ നേട്ടം ഉടമയ്ക്ക് മാത്രം ലഭിക്കണമോ? തൊഴിലാളികൾക്കും അതിൽ പങ്കുണ്ടാകണമോ? പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിലാളിയുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിച്ചാൽ അതിന്റെ നേട്ടം മുഴുവനും മൂലധനത്തിലേക്ക് പോകണമോ, അതോ വേതനം, തൊഴിൽസമയം, പരിശീലനം, ലാഭപങ്കിടൽ എന്നിവയിലൂടെ തൊഴിലാളിയിലേക്കും തിരിച്ചെത്തണമോ? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങളാണ് ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ വരുന്നത്.
സംരംഭകത്വത്തിന് ലാഭം ആവശ്യമാണ്. തുടർച്ചയായി നഷ്ടം ഉണ്ടാക്കുന്ന ഒരു സംരംഭത്തിന് ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാനാവില്ല. ലാഭം സ്ഥാപനത്തിന് പുനർനിക്ഷേപത്തിനും ഗവേഷണത്തിനും ജീവനക്കാരുടെ വികസനത്തിനും വിപുലീകരണത്തിനും ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങൾ നൽകുന്നു.
എന്നാൽ ലാഭത്തെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏക ലക്ഷ്യമാക്കുമ്പോൾ പ്രശ്നങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നു. ലാഭം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സാമ്പത്തികാരോഗ്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന സൂചകമാണ്; എന്നാൽ അത് സാമൂഹികമൂല്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണ അളവുകോലല്ല.
ഒരു ആശുപത്രി കൂടുതൽ രോഗികളെ ചികിത്സിക്കുന്നതിലൂടെ വരുമാനം നേടാം. എന്നാൽ രോഗികളുടെ ആരോഗ്യത്തിൽ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി ഉണ്ടാക്കുന്നുണ്ടോ എന്നത് മറ്റൊരു ചോദ്യമാണ്. ഒരു വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനം കൂടുതൽ വിദ്യാർത്ഥികളെ ചേർക്കാം; എന്നാൽ അവർക്ക് യഥാർത്ഥ അറിവും കഴിവും ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ? ഒരു ഭക്ഷ്യസ്ഥാപനം കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വിൽക്കാം; എന്നാൽ അവ ആരോഗ്യകരമാണോ? ഒരു സാങ്കേതികസ്ഥാപനം കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കളെ നേടാം; എന്നാൽ അവരുടെ സ്വകാര്യത സംരക്ഷിക്കുന്നുണ്ടോ?
അതുകൊണ്ട് ലാഭം ഒരു പ്രതികരണസൂചനയായി കാണാം. വിപണി സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ച് നൽകുന്ന ഒരു പ്രധാന സൂചനയാണ് ലാഭം. എന്നാൽ അതിനെ അന്തിമ സാമൂഹികസത്യമായി കാണരുത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിൽ ലാഭം സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനും പുനർനിക്ഷേപത്തിനും ആവശ്യമായ സാമ്പത്തിക ഏകീകരണശക്തിയാണ്; എന്നാൽ സാമൂഹികമൂല്യം, മനുഷ്യവികസനം, പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരത എന്നിവയുമായി അതിനെ നിരന്തരം ബന്ധിപ്പിക്കണം.
ഇവിടെയാണ് സാമൂഹിക സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ഉയരുന്നത്. സമൂഹത്തിലെ ഒരു പ്രശ്നത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിന് സാമ്പത്തികമായി നിലനിൽക്കാവുന്ന പരിഹാരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംരംഭങ്ങളെയാണ് സാമൂഹിക സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിശാല അർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നത്.
വെള്ളം, മാലിന്യം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, വയോജനപരിചരണം, വൈകല്യമുള്ളവരുടെ തൊഴിൽ, ഗ്രാമീണവികസനം, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം, പുനരുപയോഗം, കുറഞ്ഞ ചെലവിലുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾക്ക് വലിയ സാധ്യതയുണ്ട്.
ഇവിടെ സാമൂഹികലക്ഷ്യവും സാമ്പത്തിക നിലനിൽപ്പും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഒരു സാമൂഹികപ്രശ്നത്തിന് ഫലപ്രദമായ പരിഹാരം നൽകുന്ന സ്ഥാപനം അതിലൂടെ വരുമാനവും സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനം സാമൂഹികലക്ഷ്യത്തെ വിഴുങ്ങാതിരിക്കണം.
ഇതാണ് വീണ്ടും ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള പ്രശ്നം. ലാഭം സാമൂഹികലക്ഷ്യത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുമ്പോൾ അത് ഏകീകരണശക്തിയാണ്. ലാഭം സാമൂഹികലക്ഷ്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ അത് വിഘടനശക്തിയായി മാറുന്നു.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ബദൽരൂപമാണ് സഹകരണസംരംഭം. ഇവിടെ മൂലധനത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും തീരുമാനാധികാരവും ഒരു വ്യക്തിയിലോ ചെറിയ നിക്ഷേപകസംഘത്തിലോ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കാതെ അംഗങ്ങൾക്കിടയിൽ പങ്കിടപ്പെടുന്നു.
സഹകരണസംരംഭത്തിന്റെ ശക്തി കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥതയിലാണ്. കർഷകർ ചേർന്ന് ഉൽപ്പാദനം നടത്താം. തൊഴിലാളികൾ ചേർന്ന് ഒരു സ്ഥാപനം നടത്താം. ഉപഭോക്താക്കൾ ചേർന്ന് സേവനസംഘടന രൂപീകരിക്കാം. ചെറിയ സംരംഭകർ ചേർന്ന് വിപണനശൃംഖല സൃഷ്ടിക്കാം.
ഇതിലൂടെ വ്യക്തിഗത സംരംഭകത്വം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. മറിച്ച് വ്യക്തിയുടെ കഴിവ് കൂട്ടായ ഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഒരാൾ മികച്ച സംഘാടകനായിരിക്കാം; മറ്റൊരാൾ മികച്ച സാങ്കേതികവിദഗ്ധനായിരിക്കാം; മറ്റൊരാൾ വിപണനവിദഗ്ധനായിരിക്കാം. അവരുടെ കഴിവുകളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പുതിയ സംരംഭകശക്തി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഉദ്ഭവഗുണം എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. വ്യക്തിഗത അംഗങ്ങളിൽ വേർതിരിച്ച് കാണാനാകാത്ത ഒരു പുതിയ കഴിവ് അവരുടെ കൂട്ടായ ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥതയുടെ പ്രാധാന്യം കൂടുതൽ വർധിക്കാം. ഡാറ്റ, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ കൂട്ടായ വിഭവങ്ങളാകുമ്പോൾ അവയുടെ ഉടമസ്ഥതയും ഉപയോഗവും സംബന്ധിച്ച് പുതിയ മാതൃകകൾ ആവശ്യമായി വരും.
ഉദാഹരണത്തിന് ഒരു സമൂഹത്തിലെ ആയിരക്കണക്കിന് കർഷകരിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന കാർഷികവിവരങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് ഉപയോഗിച്ചാൽ മികച്ച കൃഷിനിർദ്ദേശങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ ആ ഡാറ്റയുടെ മൂല്യം ഒരു പുറംസ്ഥാപനം മാത്രം സ്വന്തമാക്കുകയാണെങ്കിൽ കർഷകർക്ക് അവരുടെ സ്വന്തം കൂട്ടായ അറിവിൽ നിന്ന് ലഭിക്കേണ്ട നേട്ടം നഷ്ടപ്പെടാം.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ “ഡാറ്റാ സഹകരണസംഘങ്ങൾ”, “അറിവ് സഹകരണസംഘങ്ങൾ”, “ഡിജിറ്റൽ കൂട്ടായ്മകൾ” തുടങ്ങിയ പുതിയ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.
ഇവിടെ ഉടമസ്ഥതയുടെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറുന്നു. ഒരു വസ്തുവിന്റെ ഉടമസ്ഥത പോലെ ഡാറ്റയുടെ ഉടമസ്ഥതയെ കാണാനാവില്ല. പലരുടെയും പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ഡാറ്റ ഉദ്ഭവിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ മൂല്യത്തിൽ പലർക്കും അവകാശമുണ്ടാകാം.
സംരംഭകത്വവും ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയേണ്ടതുണ്ട്. യഥാർത്ഥ സംരംഭകത്വം പുതുമ, അപകടം ഏറ്റെടുക്കൽ, ഉൽപ്പാദനക്ഷമത, പുതിയ വിപണി സൃഷ്ടിക്കൽ, ഉപഭോക്തൃമൂല്യം എന്നിവയെ ആശ്രയിക്കുന്നു. എന്നാൽ ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തത്തിൽ വിപണി വിജയത്തിന് പകരം രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളും പ്രത്യേക ആനുകൂല്യങ്ങളും അധികാരപ്രവേശനവും നിർണായകമാകാം.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ വിഘടനശക്തി അധികാരത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തിയാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. മത്സരിക്കേണ്ടിടത്ത് പ്രത്യേകാവകാശം ലഭിക്കുന്നു. നവീകരിക്കേണ്ടിടത്ത് ബന്ധങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. കാര്യക്ഷമത തെളിയിക്കേണ്ടിടത്ത് സംരക്ഷിത വിപണി ലഭിക്കുന്നു.
ഇത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്സിനെ തന്നെ വികലമാക്കുന്നു. യഥാർത്ഥ വിപണിയിൽ ദുർബലമായ സ്ഥാപനത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാൻ പുതിയ സ്ഥാപനം ഉയരും. എന്നാൽ പ്രത്യേകാവകാശം നിലനിൽക്കുന്ന വിപണിയിൽ പഴയ സ്ഥാപനം സ്വയം നിലനിർത്താൻ അധികാരബന്ധങ്ങളെ ഉപയോഗിക്കാം.
അതുകൊണ്ട് ആരോഗ്യകരമായ സംരംഭകത്വത്തിന് നീതിയുക്തമായ മത്സരവ്യവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്. നിയമം എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമാകണം. വിഭവപ്രവേശനം സുതാര്യമായിരിക്കണം. സർക്കാർ ആനുകൂല്യങ്ങൾ വ്യക്തമായ മാനദണ്ഡങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കണം. രാഷ്ട്രീയബന്ധം ഒരു സാമ്പത്തിക വിജയത്തിന്റെ നിർബന്ധിത ഉപാധിയാകരുത്.
സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം എന്നത് എല്ലാവരും സംരംഭകരാകണം എന്നതല്ല. മറിച്ച് സാമ്പത്തികജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളിൽ മനുഷ്യർക്ക് കൂടുതൽ അവസരങ്ങളും അവകാശങ്ങളും ലഭിക്കണം എന്നതാണ്.
ഒരു സ്ഥാപനത്തിലെ തൊഴിലാളികൾക്ക് സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ച് അറിവുണ്ടാകണം. അവരുടെ തൊഴിൽജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്ന പ്രധാന തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളിത്തത്തിനുള്ള മാർഗങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കണം. ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് വിവരാവകാശം വേണം. നിക്ഷേപകർക്ക് സുതാര്യത വേണം. പ്രാദേശിക സമൂഹത്തിന് അവരുടെ പ്രദേശത്തെ ബാധിക്കുന്ന വലിയ പദ്ധതികളിൽ അഭിപ്രായം പറയാനുള്ള അവസരം വേണം. ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തിക സംവിധാനം കൂടുതൽ സുതാര്യവും ഉത്തരവാദിത്വമുള്ളതുമായിത്തീരും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇത് അധികാരത്തിന്റെ വികേന്ദ്രീകരണമാണ്. ഒരു സംവിധാനത്തിലെ എല്ലാ തീരുമാനശക്തിയും ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ അനുയോജനശേഷി കുറയാം. വിവിധ തലങ്ങളിൽ തീരുമാനശേഷി വിതരണം ചെയ്യുമ്പോൾ പ്രാദേശിക അറിവും പ്രതികരണശേഷിയും വർധിക്കും.
വികേന്ദ്രീകൃത സംവിധാനത്തെ പലപ്പോഴും കാര്യക്ഷമത കുറവുള്ളതായി കാണാറുണ്ട്. എന്നാൽ എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും കേന്ദ്രീകരണം കാര്യക്ഷമമല്ല. വലിയ പ്രതിസന്ധികളിൽ കേന്ദ്രീകൃത സംവിധാനത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തെ തകരാർ മുഴുവൻ സംവിധാനത്തെയും ബാധിക്കാം.
വികേന്ദ്രീകൃത സംവിധാനത്തിൽ ഒരു ഘടകം പരാജയപ്പെട്ടാലും മറ്റു ഘടകങ്ങൾ പ്രവർത്തനം തുടരാം. അതിനാൽ ചില മേഖലകളിൽ ചെറിയ തോതിലുള്ള ആവർത്തനം പോലും ഒരു “അനാവശ്യ ചെലവ്” അല്ല; അത് പ്രതിരോധശേഷിയുടെ വിലയാണ്.
ഇവിടെ വീണ്ടും കാര്യക്ഷമതയും പ്രതിരോധശേഷിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കാണാം. പരമാവധി കാര്യക്ഷമത ഒരേ വിഭവം പരമാവധി ഉപയോഗിക്കാനാണ് ശ്രമിക്കുന്നത്. പ്രതിരോധശേഷി ചില അധിക വിഭവങ്ങൾ സംരക്ഷിച്ചുവയ്ക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ആരോഗ്യകരമായ സംരംഭകത്വം രണ്ടിനും ഇടയിൽ തുലനം കണ്ടെത്തണം.
ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിൽ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയ്ക്കൊപ്പം സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, പൊതുടമസ്ഥത, സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത, കൂട്ടായ ഡിജിറ്റൽ ഉടമസ്ഥത, ജീവനക്കാരുടെ ഉടമസ്ഥത തുടങ്ങിയ നിരവധി രൂപങ്ങൾ സഹവർത്തിത്വത്തോടെ നിലനിൽക്കാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകളുടെ superposition” എന്ന ആശയവുമായി ഇത് ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഒരു സമൂഹം ഒരേയൊരു ഉടമസ്ഥതാരൂപത്തിൽ മാത്രം പ്രവർത്തിക്കണമെന്നില്ല. വ്യത്യസ്ത മേഖലകളിൽ വ്യത്യസ്ത ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം.
ഉദാഹരണത്തിന് അടിസ്ഥാനസേവനങ്ങളിൽ പൊതുമേഖല ശക്തമായിരിക്കാം. ഉപഭോക്തൃസാധനങ്ങളിൽ സ്വകാര്യ സംരംഭങ്ങൾ സജീവമായിരിക്കാം. കാർഷികമേഖലയിൽ സഹകരണസംരംഭങ്ങൾ പ്രധാനമായിരിക്കാം. സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ സ്വകാര്യവും തുറന്നതുമായ മാതൃകകൾ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാം. സാമൂഹികസേവനങ്ങളിൽ ലാഭരഹിതവും സാമൂഹികസംരംഭപരവുമായ രൂപങ്ങൾ നിലനിൽക്കാം.
ഇതിനെ വൈരുദ്ധ്യമെന്ന നിലയിൽ കാണേണ്ടതില്ല. വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾക്ക് വ്യത്യസ്ത സംഘടനാരൂപങ്ങൾ അനുയോജ്യമാകാം.
ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ മൂല്യം നിർമ്മാതാവിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിൽ മാത്രം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അസംസ്കൃതവസ്തു ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ച കർഷകൻ, അത് സംസ്കരിച്ച തൊഴിലാളി, ഗതാഗതം നടത്തിയ വ്യക്തി, സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിച്ച ഗവേഷകൻ, വിപണനം നടത്തിയ സംഘം, ഉൽപ്പന്നം വാങ്ങിയ ഉപഭോക്താവ്—എല്ലാവരും മൂല്യശൃംഖലയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്.
എന്നാൽ മൂല്യശൃംഖലയിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന മൂല്യം എല്ലാവർക്കും തുല്യമായി ലഭിക്കണമെന്നില്ല. ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ കൂടുതൽ വിലപേശൽശേഷിയുള്ളവർ വലിയ പങ്ക് കൈവശപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ മൂല്യസൃഷ്ടിയും മൂല്യവിതരണവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയണം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വം ഈ വ്യത്യാസത്തെ പ്രധാനമായി കാണുന്നു. ഒരു ശൃംഖലയുടെ മൊത്തം ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയർന്നാലും അതിലെ ഒരു ഘടകം അമിതമായി ദുർബലപ്പെട്ടാൽ മുഴുവൻ ശൃംഖലയുടെ സ്ഥിരത അപകടത്തിലാകും.
അതുകൊണ്ട് വിതരണക്കാരുടെയും തൊഴിലാളികളുടെയും ചെറുകിട ഉൽപ്പാദകരുടെയും ഉപഭോക്താക്കളുടെയും ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പ് സംരംഭത്തിന്റെ തന്നെ താൽപര്യമാണ്.
മൂല്യവിതരണം നീതിയുക്തമാകുമ്പോൾ സാമൂഹികവിശ്വാസം വർധിക്കും. തൊഴിലാളിക്ക് ന്യായമായ പ്രതിഫലം ലഭിച്ചാൽ സ്ഥാപനത്തോടുള്ള പ്രതിബദ്ധത വർധിക്കും. വിതരണക്കാരന് സ്ഥിരതയുള്ള വില ലഭിച്ചാൽ വിതരണശൃംഖല കൂടുതൽ ശക്തമാകും. ഉപഭോക്താവിന് ന്യായമായ വിലയും ഗുണമേന്മയും ലഭിച്ചാൽ വിശ്വാസം വർധിക്കും.
അതുകൊണ്ട് ന്യായമായ മൂല്യവിതരണം വെറും ധാർമ്മികപ്രശ്നമല്ല; സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷിയുടെയും കാര്യക്ഷമതയുടെയും ഭാഗമാണ്.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ തത്വം കാണാം: മറ്റുള്ളവരുടെ ദീർഘകാല ശേഷിയെ ദുർബലപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് സ്വന്തം ദീർഘകാല ശക്തി നിലനിർത്താനാവില്ല.
വിതരണക്കാരനെ അമിതമായി ചൂഷണം ചെയ്യുന്ന സ്ഥാപനം ഒടുവിൽ ഗുണമേന്മയുള്ള വിതരണശൃംഖല നഷ്ടപ്പെടുത്താം. തൊഴിലാളിയെ അമിതമായി സമ്മർദ്ദത്തിലാക്കുന്ന സ്ഥാപനം പരിചയസമ്പന്നരായ മനുഷ്യവിഭവം നഷ്ടപ്പെടുത്താം. ഉപഭോക്താവിനെ വഞ്ചിക്കുന്ന സ്ഥാപനം വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ മറ്റുള്ളവരുടെ ശക്തി വർധിപ്പിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും സ്വന്തം ശക്തിയും വർധിപ്പിക്കുന്നു.
സംരംഭകത്വത്തിൽ നൈതികതയെ പുറമേനിന്ന് ചേർക്കേണ്ട ഒരു അലങ്കാരമായി കാണരുത്. നൈതികത സ്ഥാപനത്തിന്റെ ദീർഘകാല ഏകീകരണശേഷിയുടെ ഭാഗമാണ്.
വിശ്വാസമില്ലാത്ത വിപണി ഉയർന്ന ഇടപാട് ചെലവുള്ള വിപണിയായി മാറും. ഓരോ കരാറിനും കൂടുതൽ നിയന്ത്രണം വേണം. ഓരോ ഇടപാടിനും കൂടുതൽ പരിശോധന വേണം. ഓരോ ഉപഭോക്താവും സംശയത്തോടെ സമീപിക്കും. അതിനാൽ സത്യസന്ധത ഒരു ധാർമ്മികഗുണം മാത്രമല്ല; സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമതയുടെ ഘടകവുമാണ്.
അതുപോലെ സുതാര്യത സ്ഥാപനത്തിന്റെ പഠനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു. തെറ്റുകൾ മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിൽ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങൾ മുകളിലേക്കെത്തില്ല. പ്രശ്നങ്ങളെ തുറന്ന് പറയാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനത്തിൽ തെറ്റുകൾ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിയുകയും തിരുത്തുകയും ചെയ്യാം. അതുകൊണ്ട് നൈതികതയും പ്രതിരോധശേഷിയും തമ്മിൽ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധമുണ്ട്.
ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട വിഭവങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് വിശ്വാസം. ഉപഭോക്താവിന്റെ വിശ്വാസം, ജീവനക്കാരുടെ വിശ്വാസം, നിക്ഷേപകരുടെ വിശ്വാസം, വിതരണക്കാരുടെ വിശ്വാസം, സമൂഹത്തിന്റെ വിശ്വാസം എന്നിവ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ദൃശ്യമായ സാമ്പത്തിക കണക്കുകളിൽ പൂർണ്ണമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടണമെന്നില്ല.
എന്നാൽ വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമ്പത്തികഫലം വളരെ വേഗത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടും. ഉപഭോക്താക്കൾ മാറിപ്പോകാം. ജീവനക്കാർ സ്ഥാപനത്തെ ഉപേക്ഷിക്കാം. വിതരണക്കാർ കർശനമായ വ്യവസ്ഥകൾ ആവശ്യപ്പെടാം. നിക്ഷേപകർ പിൻമാറാം.
അതിനാൽ വിശ്വാസം ഒരു അദൃശ്യ ഏകീകരണശക്തിയാണ്. അത് സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിവിധ ഘടകങ്ങളെ കുറഞ്ഞ ഇടപാട് ചെലവിൽ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
ഇവയെല്ലാം ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി വ്യക്തികേന്ദ്രിത മാതൃകയിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ശൃംഖലാപരവും കൂട്ടായതുമായ മാതൃകയിലേക്ക് നീങ്ങാനുള്ള സാധ്യത കാണാം.
ഒരു വ്യക്തിയുടെ ആശയം തുടക്കമാകാം. എന്നാൽ അതിന്റെ വികസനത്തിന് ഗവേഷകർ, തൊഴിലാളികൾ, ഉപഭോക്താക്കൾ, നിക്ഷേപകർ, സാങ്കേതികവിദഗ്ധർ, വിതരണക്കാർ, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സഹകരണം ആവശ്യമായി വരും.
അതിനാൽ “സംരംഭകൻ” എന്ന പദത്തിന്റെ അർത്ഥവും വിപുലീകരിക്കേണ്ടിവരും. പുതിയ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആശയം അവതരിപ്പിക്കുന്ന വ്യക്തി മാത്രം സംരംഭകനല്ല. പുതിയ സാധ്യത തിരിച്ചറിയുന്ന തൊഴിലാളിയും സംരംഭകശേഷിയുള്ളവനാണ്. പുതിയ ഉൽപ്പന്നം വികസിപ്പിക്കുന്ന ഗവേഷകനും സംരംഭകശേഷിയുള്ളവനാണ്. സമൂഹത്തിലെ ഒരു പ്രശ്നത്തിന് പുതിയ പരിഹാരം കണ്ടെത്തുന്ന കൂട്ടായ്മയും സംരംഭകമാണ്. ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യഗുണത്തിൽ നിന്ന് ഒരു സാമൂഹിക സൃഷ്ടിശേഷിയായി മാറുന്നു.
അവസാനമായി, സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വീണ്ടും നിർവചിക്കാം. സംരംഭകത്വം ഒരു പുതിയ ബിസിനസ് ആരംഭിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല. നിലവിലുള്ള സംവിധാനത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും ആവശ്യങ്ങളും സാധ്യതകളും തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, മനുഷ്യർ, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, മൂലധനം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയെ പുതിയ രീതിയിൽ ഏകീകരിച്ച് പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ചലനാത്മക സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ് സംരംഭകത്വം. അതിൽ സംരംഭകൻ ഒരു ഉടമ മാത്രം അല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ പുതിയ സാധ്യതകളാക്കി മാറ്റുന്ന മാറ്റത്തിന്റെ സംഘാടകനാണ്.
മൂലധനം വെറും പണമല്ല; വിഭവങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. തൊഴിൽ വെറും ചെലവല്ല; സൃഷ്ടിപരമായ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്. ലാഭം വെറും അന്തിമലക്ഷ്യമല്ല; സ്ഥാപനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനക്ഷമതയുടെ ഒരു പ്രതികരണസൂചനയാണ്. വിപണി വെറും വിൽപ്പനസ്ഥലം അല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ മാറുന്ന ആവശ്യങ്ങൾ പ്രതിഫലിക്കുന്ന ചലനാത്മക പ്രതികരണവേദിയാണ്. ഉപഭോക്താവ് വെറും വാങ്ങുന്ന വ്യക്തിയല്ല; മൂല്യസൃഷ്ടിയിലെ പങ്കാളിയാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ വെറും ഉപകരണമല്ല; പുതിയ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിഘടനശക്തിയാണ്.
അതുപോലെ ഉടമസ്ഥതയും ഏകമായിരിക്കേണ്ടതില്ല. സ്വകാര്യവും പൊതുവും സഹകരണപരവും സാമൂഹികവുമായ ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത മേഖലകളിൽ ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം. ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ ഒരു ഏകമാതൃകയിൽ പൂട്ടപ്പെടാതെ പല സംഘടനാരൂപങ്ങളുടെ സഹവർത്തിത്വത്തിലൂടെ കൂടുതൽ അനുയോജനശേഷിയുള്ളതായി മാറാം.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മൂലധനം വർധിപ്പിക്കുക എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള സൃഷ്ടിശേഷി വർധിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്.
ഒരു സംരംഭം വിജയിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉടമ സമ്പന്നനാകുന്നതു മാത്രമല്ല സംഭവിക്കേണ്ടത്. തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവ് ഉയരണം. വിതരണക്കാരുടെ ശേഷി ഉയരണം. ഉപഭോക്താവിന്റെ ജീവിതഗുണം മെച്ചപ്പെടണം. സമൂഹത്തിന് പുതിയ അറിവ് ലഭിക്കണം. പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനശേഷി സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. പുതിയ സംരംഭങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടണം. അപ്പോഴാണ് ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ വിജയം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ വിജയത്തിൽ നിന്ന് ഒരു സാമൂഹിക ഗുണപരമായ ചാട്ടമായി മാറുന്നത്.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ രൂപം: വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരത → കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം → പുതിയ മൂല്യം → സാമൂഹിക പുനർനിക്ഷേപം → പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി → പുതിയ സാമൂഹിക സാധ്യത. ഈ ചക്രം സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം സമൂഹത്തിന്റെ ചലനാത്മക പരിണാമശക്തിയായി മാറുന്നു.
അവിടെ സംരംഭകത്വവും സാമൂഹികവികസനവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത പ്രക്രിയകളാകുന്നു. സ്വകാര്യ സൃഷ്ടിപരതയും കൂട്ടായ അറിവും പൊതുവിഭവങ്ങളും സഹകരണശേഷിയും പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരതയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സാമ്പത്തിക ഏകീകരണം രൂപപ്പെടുന്നു.
അത്തരം ഒരു സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിജയം “എത്ര പണം സൃഷ്ടിച്ചു?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല; “എത്ര പുതിയ മനുഷ്യശേഷി സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറന്നു?” എന്ന ചോദ്യങ്ങളിലേക്കാണ് അത് ഉയരുന്നത്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം. സംരംഭകത്വം അപ്പോൾ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന കല മാത്രമല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് സാധ്യതകളെ കണ്ടെത്തുകയും സാധ്യതകളെ സാമൂഹിക മൂല്യമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ആ മൂല്യത്തെ വീണ്ടും പുതിയ സൃഷ്ടിശേഷിയായി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന സ്വയംപുനർനവീകരണ പ്രക്രിയയാണ്.
ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ പുറംലോകവുമായി ഉള്ള ബന്ധം എത്ര പ്രധാനമാണോ, അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ് അതിന്റെ ആന്തരിക സംഘടന. ഒരേ മൂലധനവും ഒരേ സാങ്കേതികവിദ്യയും ഒരേ വിപണിയും ലഭിച്ചിട്ടും ചില സ്ഥാപനങ്ങൾ അതിവേഗം വളരുകയും മറ്റുചില സ്ഥാപനങ്ങൾ തകരുകയും ചെയ്യുന്നത് അവയുടെ ആന്തരിക സംഘടനാശേഷിയിലെ വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ വ്യക്തിയുടെ കഴിവിലും വിപണിയുടെ അവസരങ്ങളിലും മാത്രം അന്വേഷിക്കാതെ, സംഘടനയുടെ ആന്തരിക ചലനശേഷിയിലും അന്വേഷിക്കണം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു സംരംഭക സംഘടന ഒരു നിശ്ചല ഘടനയല്ല. അത് മനുഷ്യർ, ആശയങ്ങൾ, വിവരങ്ങൾ, അധികാരം, വിഭവങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, തീരുമാനങ്ങൾ, അനുഭവങ്ങൾ, വിപണി പ്രതികരണങ്ങൾ എന്നിവയുടെ നിരന്തര ഇടപെടലിലൂടെ സ്വയം പുനഃസംഘടിതമാകുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സംവിധാനമാണ്. സംഘടനയുടെ ഓരോ ഘടകവും മറ്റുഘടകങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു തീരുമാനമെടുക്കൽരീതി ജീവനക്കാരുടെ പെരുമാറ്റത്തെ മാറ്റുന്നു; ജീവനക്കാരുടെ പെരുമാറ്റം ഉൽപ്പാദനത്തെ മാറ്റുന്നു; ഉൽപ്പാദനഫലം വിപണി പ്രതികരണത്തെ മാറ്റുന്നു; വിപണി പ്രതികരണം വീണ്ടും തീരുമാനമെടുക്കലിനെ മാറ്റുന്നു.
അതിനാൽ സംഘടനയിൽ കാരണവും ഫലവും എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരു ദിശയിൽ മാത്രം സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല. അവ പരസ്പരം പ്രതികരിക്കുന്ന ചക്രങ്ങളാണ്. ഒരു നല്ല സംഘടന ഈ പ്രതികരണചക്രങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ സൃഷ്ടിപരമായ പഠനചക്രങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നു.
ഒരു നിശ്ചല സംഘടനയുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം നിലവിലുള്ള രീതികളെ സംരക്ഷിക്കുകയാണ്. അതിൽ നിയമങ്ങളും നടപടിക്രമങ്ങളും പദവിക്രമവും തീരുമാനാധികാരവും വ്യക്തമായി നിർവചിച്ചിരിക്കും. ഇത് സാധാരണ സാഹചര്യങ്ങളിൽ കാര്യക്ഷമത നൽകാം. ഓരോരുത്തരും എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് അറിയാം. തീരുമാനങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ചട്ടങ്ങൾ അനുസരിച്ച് നടക്കും. ഉത്തരവാദിത്വങ്ങൾ വ്യക്തമായിരിക്കും.
എന്നാൽ പരിസ്ഥിതി മാറുമ്പോൾ ഇതേ ഘടന ദുർബലമാകാം. പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പഴയ നടപടിക്രമങ്ങൾ മതിയാകില്ല. താഴെത്തട്ടിലുള്ള ജീവനക്കാർക്ക് പ്രശ്നം നേരത്തെ കാണാനായാലും തീരുമാനം എടുക്കാനുള്ള അധികാരം ഇല്ലെങ്കിൽ സംഘടനയുടെ പ്രതികരണം വൈകും. മേലധികാരികൾക്ക് എല്ലാ വിവരങ്ങളും ലഭിക്കണമെന്നില്ല; എന്നാൽ തീരുമാനാധികാരം അവരുടെ കൈകളിലായിരിക്കും.
ഇവിടെ സംഘടനയുടെ ഏകീകരണശക്തി തന്നെ വിഘടനശക്തിയായി മാറുന്നു. സ്ഥിരത നൽകാനായി രൂപപ്പെടുത്തിയ ഘടന മാറ്റത്തെ തടയുന്നു. ക്രമം സൃഷ്ടിക്കാൻ രൂപപ്പെടുത്തിയ നിയമങ്ങൾ പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ ജഡത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അധികാരത്തിന്റെ വ്യക്തത തീരുമാനങ്ങളെ എളുപ്പമാക്കേണ്ടിടത്ത് ചിലപ്പോൾ തീരുമാനവൈകല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് നിശ്ചല സംഘടന മോശം സംഘടനയാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. സ്ഥിരതയുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ അതിന് വലിയ പ്രയോജനമുണ്ട്. എന്നാൽ നിരന്തരം മാറുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ അതിന് പുതിയ പഠനശേഷി ആവശ്യമാകും.
നിശ്ചല സംഘടനയിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന സംഘടനയിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ് ആദ്യത്തെ ഗുണപരമായ ചാട്ടം. ഇവിടെ സംഘടന തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്നു. ഉപഭോക്തൃപരാതികൾ വിവരങ്ങളായി കാണുന്നു. പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണങ്ങളെ ശിക്ഷിക്കാനുള്ള കാരണമായി മാത്രം കാണാതെ പഠനത്തിനുള്ള അവസരമായി കാണുന്നു. ജീവനക്കാരുടെ അനുഭവങ്ങളെ തീരുമാനമെടുക്കലിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു.
പഠിക്കുന്ന സംഘടനയുടെ പ്രധാന സ്വഭാവം പ്രതികരണചക്രം ആണ്. പ്രവർത്തനം → ഫലം → പ്രതികരണം → വിശകലനം → തിരുത്തൽ → പുതിയ പ്രവർത്തനം എന്ന ചക്രം തുടർച്ചയായി നടക്കുന്നു. ഇവിടെ പിഴവ് ഒരു വിഘടനശക്തിയാണ്. അത് നിലവിലുള്ള പ്രവർത്തനരീതിയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ആ പിഴവിൽ നിന്ന് അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അതേ വിഘടനം പുതിയ ഏകീകരണത്തിന് കാരണമാകുന്നു.
ഇതുകൊണ്ട് പഠിക്കുന്ന സംഘടനയിൽ “തെറ്റ് സംഭവിച്ചോ?” എന്ന ചോദ്യം മാത്രം പ്രധാനമല്ല. “ഈ തെറ്റ് എന്താണ് നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യമാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്.
ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ പിഴവുകൾ മറയ്ക്കപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ അവസ്ഥ നേതാക്കൾക്ക് അറിയില്ല. ജീവനക്കാർ ശിക്ഷയെ ഭയപ്പെടുമ്പോൾ പ്രശ്നങ്ങൾ മറച്ചുവയ്ക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. മറച്ചുവച്ച പ്രശ്നങ്ങൾ പിന്നീട് വലിയ പ്രതിസന്ധികളായി തിരിച്ചുവരാം.
അതുകൊണ്ട് ഉത്തരവാദിത്വം ഇല്ലാതാക്കാതെ പിഴവുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന സംസ്കാരം സൃഷ്ടിക്കണം. അശ്രദ്ധയും വഞ്ചനയും ഉത്തരവാദിത്വമില്ലായ്മയും വേർതിരിച്ചറിയണം. സത്യസന്ധമായ പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെട്ടാൽ അത് പഠനാവസരമാണ്. എന്നാൽ അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുള്ള അശ്രദ്ധയെ “പഠനം” എന്ന പേരിൽ ന്യായീകരിക്കരുത്. ഈ വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. ഇല്ലെങ്കിൽ പിഴവുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന സംഘടന ഉത്തരവാദിത്വമില്ലാത്ത സംഘടനയായി മാറും.
പഠിക്കുന്ന സംഘടനയുടെ അടുത്ത ഘട്ടമാണ് അനുയോജ്യ സംഘടന. പഠിക്കുക മാത്രം പോരാ; പഠിച്ച അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വേഗത്തിൽ മാറാനും കഴിയണം.
ഒരു വിപണി മാറിയെന്ന് സംഘടന തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അതിനെക്കുറിച്ച് റിപ്പോർട്ട് തയ്യാറാക്കി. യോഗങ്ങൾ നടത്തി. വിശകലനം ചെയ്തു. എന്നാൽ നടപടിയിൽ മാറ്റമില്ലെങ്കിൽ പഠനം പ്രയോജനരഹിതമാണ്. യഥാർത്ഥ അനുയോജനം അറിവിനെ പ്രവർത്തനമാക്കി മാറ്റുമ്പോഴാണ് സംഭവിക്കുന്നത്.
അനുയോജ്യ സംഘടനയിൽ ഘടനയ്ക്ക് ആവശ്യമായ വഴക്കം ഉണ്ടായിരിക്കും. തീരുമാനങ്ങൾ സാഹചര്യത്തിനനുസരിച്ച് താഴെത്തട്ടിലേക്കും കൈമാറാം. വിഭവങ്ങൾ പുതിയ മുൻഗണനകൾക്കനുസരിച്ച് പുനർവിന്യസിക്കാം. ജീവനക്കാരെ പുതിയ കഴിവുകൾ പഠിപ്പിക്കാം. പഴയ ഉൽപ്പന്നം മാറ്റാം. പുതിയ വിപണിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം. ഇവിടെ സംഘടനയുടെ ഏകീകരണം സ്ഥിരമായ രൂപത്തിൽ അല്ല, മാറാനുള്ള കഴിവിൽ ആണ്.
അനുയോജ്യ സംഘടനയുടെ അതിനപ്പുറമുള്ള ഘട്ടമാണ് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടന. ഇവിടെ മാറ്റം പുറത്തുനിന്നുള്ള സമ്മർദ്ദത്തിന് മാത്രം പ്രതികരിക്കുന്ന ഒന്നല്ല. സംഘടന തന്നെ ഭാവിയിലെ മാറ്റങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി അന്വേഷിക്കുന്നു. പുതിയ സാധ്യതകൾ പരീക്ഷിക്കുന്നു. സ്വന്തം വിജയകരമായ രീതികളെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു.
ഇത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ഗുണപരമായ ചാട്ടമാണ്. പല സംഘടനകളും പരാജയപ്പെട്ടതിന് ശേഷം മാത്രമാണ് മാറുന്നത്. അനുയോജ്യ സംഘടന പ്രശ്നം കണ്ടാൽ മാറുന്നു. എന്നാൽ സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടന പ്രശ്നം വരുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ മാറ്റത്തിന്റെ സാധ്യതകൾ അന്വേഷിക്കുന്നു. അത് ചോദിക്കും: “നമ്മുടെ ഇപ്പോഴത്തെ വിജയം തന്നെ നാളത്തെ പരാജയത്തിന്റെ കാരണമാകുമോ?”
ഈ ചോദ്യം വളരെ ആഴമുള്ളതാണ്. ഇന്നത്തെ വിജയകരമായ ഉൽപ്പന്നം നാളത്തെ പഴയ സാങ്കേതികവിദ്യയായേക്കാം. ഇന്നത്തെ മികച്ച ബിസിനസ് മാതൃക നാളത്തെ ഉപഭോക്താവിന് പ്രസക്തമല്ലാതാകാം. ഇന്നത്തെ ശക്തമായ സംഘടനാഘടന നാളത്തെ വിപണിയിൽ മന്ദഗതിയാകാം. അതുകൊണ്ട് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടന സ്വന്തം വിജയത്തെപ്പോലും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുന്നു.
ഒരു സംഘടനയ്ക്ക് ഏകീകരണശക്തികൾ അനിവാര്യമാണ്. പൊതുദർശനം, മൂല്യങ്ങൾ, ലക്ഷ്യങ്ങൾ, നിയമങ്ങൾ, ഉത്തരവാദിത്വങ്ങൾ, സാമ്പത്തികനിയന്ത്രണം, പ്രവർത്തനക്രമം, ഗുണനിലവാരമാനദണ്ഡങ്ങൾ എന്നിവ സംഘടനയെ ഒരുമിച്ച് നിർത്തുന്നു. ഇവ ഇല്ലെങ്കിൽ സംഘടന ചിതറിപ്പോകാം. ഓരോ വിഭാഗവും സ്വന്തം ദിശയിൽ പ്രവർത്തിക്കും. വിഭവങ്ങൾ പാഴാകും. തീരുമാനങ്ങളിൽ ഏകോപനം നഷ്ടപ്പെടും. അതുകൊണ്ട് ഏകീകരണശക്തി സംഘടനയുടെ അസ്ഥികൂടമാണ്.
എന്നാൽ ഈ ശക്തി അമിതമായാൽ ജഡത ഉണ്ടാകും. നിയമങ്ങൾ വളരെയധികം കർശനമായാൽ ജീവനക്കാർ പുതിയ മാർഗങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കില്ല. പദവിക്രമം അതിയായി ശക്തമായാൽ താഴെത്തട്ടിലെ അറിവ് മുകളിലേക്ക് എത്തില്ല. നടപടിക്രമങ്ങൾ അതിരുകടന്നാൽ അവസരങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടും. അതുകൊണ്ട് ഏകീകരണം ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ ജീവനുള്ള ഏകീകരണം ആയിരിക്കണം.
പുതിയ ആശയങ്ങൾ, ജീവനക്കാരുടെ വിമർശനം, ഉപഭോക്തൃപരാതികൾ, മത്സരത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദം, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ, പുതിയ വിപണികൾ, പരീക്ഷണങ്ങൾ, വ്യത്യസ്ത കാഴ്ചപ്പാടുകൾ എന്നിവ സംഘടനയ്ക്കുള്ളിലെ വിഘടനശക്തികളാണ്.
ഇവ ആദ്യം അസ്വസ്ഥത സൃഷ്ടിക്കാം. നിലവിലുള്ള രീതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യും. ചിലപ്പോൾ സംഘർഷം ഉണ്ടാക്കും. എന്നാൽ ഈ വിഘടനശക്തികൾ പൂർണ്ണമായി അടിച്ചമർത്തിയാൽ സംഘടന സ്വയംപുനർനവീകരിക്കാനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടും.
അതിനാൽ നല്ല നേതാവ് സംഘടനയിലെ എല്ലാ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളും ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നവനല്ല. ഏത് വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിപരമാണെന്നും ഏത് വൈരുദ്ധ്യം നാശകരമാണെന്നും തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സൃഷ്ടിപരമായ വൈരുദ്ധ്യത്തെ പുതിയ ഏകീകരണത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നവനാണ്.
പഴയ സംഘടനാരീതിയിൽ നേതൃത്വം പലപ്പോഴും നിയന്ത്രണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു. നേതാവ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; താഴെയുള്ളവർ നടപ്പാക്കുന്നു. വിവരങ്ങൾ മുകളിലേക്ക് പോകുന്നു; തീരുമാനങ്ങൾ താഴേക്ക് വരുന്നു.
എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണമായ ആധുനിക സംഘടനയിൽ ഈ മാതൃകയ്ക്ക് പരിമിതികളുണ്ട്. ഒരു നേതാവിന് എല്ലാ വിവരങ്ങളും കൈവശം വയ്ക്കാനാവില്ല. വിപണി മാറുന്ന വേഗതയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സങ്കീർണ്ണതയും വർധിക്കുമ്പോൾ തീരുമാനങ്ങൾ പല തലങ്ങളിലായി എടുക്കേണ്ടിവരും.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ നേതൃത്വം “എല്ലാ ഉത്തരങ്ങളും അറിയുന്ന വ്യക്തി” എന്നതിൽ നിന്ന് “ശരിയായ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുകയും ശരിയായ ആളുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വ്യക്തി” എന്നതിലേക്ക് മാറണം. നേതാവ് എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും സ്വയം എടുക്കേണ്ടതില്ല. ശരിയായ തീരുമാനമെടുക്കൽ സംവിധാനം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന ഉത്തരവാദിത്വം.
വികേന്ദ്രീകരണം അധികാരം ഉപേക്ഷിക്കൽ അല്ല. തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള ശേഷി ആവശ്യമായ സ്ഥലത്തേക്ക് മാറ്റുകയാണ്. ഒരു ഉപഭോക്താവിന്റെ പരാതിക്ക് മറുപടി നൽകാൻ ഓരോ തവണയും ഉന്നതാധികാരിയുടെ അനുമതി ആവശ്യമെങ്കിൽ സംഘടന മന്ദഗതിയാകും. ഒരു സാങ്കേതികപ്രശ്നം പരിഹരിക്കാൻ അതിനെക്കുറിച്ച് അറിവില്ലാത്ത മാനേജരുടെ അനുമതി കാത്തിരിക്കേണ്ടിവന്നാൽ അറിവും അധികാരവും തമ്മിൽ വേർപെടും.
അതിനാൽ തീരുമാനാധികാരം അറിവിനോട് അടുത്തിടത്ത് നിലനിർത്തുന്നത് പലപ്പോഴും കൂടുതൽ ഫലപ്രദമാണ്. എന്നാൽ പൂർണ്ണ വികേന്ദ്രീകരണം പോലും പ്രശ്നമാകാം. പൊതുലക്ഷ്യവും ഏകീകരണവും ഇല്ലെങ്കിൽ വിഭാഗങ്ങൾ പരസ്പരം വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കാം. അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംഘടനയിൽ കേന്ദ്രത്തിൽ ദിശ, പ്രാദേശികതലത്തിൽ പ്രവർത്തനസ്വാതന്ത്ര്യം എന്ന തത്വം പ്രയോഗിക്കാം.
വിവരം സംഘടനയുടെ നാഡീവ്യൂഹമാണ്. വിവരപ്രവാഹം തടസ്സപ്പെട്ടാൽ സംഘടന യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകും. എന്നാൽ വിവരത്തിന്റെ അളവ് കൂടുന്നത് മാത്രം മതിയല്ല. ശരിയായ വിവരം ശരിയായ സമയത്ത് ശരിയായ വ്യക്തിയിലേക്ക് എത്തണം. അമിതമായ വിവരപ്രവാഹവും പ്രശ്നമാണ്. പ്രധാനപ്പെട്ട വിവരങ്ങൾ അനാവശ്യ വിവരങ്ങളുടെ തിരക്കിൽ മറഞ്ഞുപോകാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംഘടനയ്ക്ക് വിവരശേഖരണത്തോടൊപ്പം വിവരതിരഞ്ഞെടുപ്പ് ശേഷിയും ആവശ്യമാണ്.
കൃത്രിമബുദ്ധിക്ക് ഇവിടെ വലിയ പങ്കുണ്ട്. വൻതോതിലുള്ള വിവരങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രധാനപ്പെട്ട മാതൃകകൾ തിരിച്ചറിയാനും മുന്നറിയിപ്പുകൾ നൽകാനും കഴിയും. എന്നാൽ ഏത് വിവരമാണ് പ്രധാനമെന്ന് നിർണ്ണയിക്കുന്നതിൽ മനുഷ്യവിധി ഇപ്പോഴും ആവശ്യമാണ്.
ഒരു സംഘടനയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട അറിവ് എല്ലായ്പ്പോഴും അതിന്റെ മുകളിലത്തെ ഓഫീസിലായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഉപഭോക്താവുമായി നേരിട്ട് ഇടപെടുന്ന ജീവനക്കാരന് ഉപഭോക്താവിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി അറിയാം. യന്ത്രത്തിനരികിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളിക്ക് ഉൽപ്പാദനത്തിലെ ചെറിയ തകരാറുകൾ ആദ്യം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും. വിപണിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വ്യക്തിക്ക് ഉപഭോക്തൃരീതിയിലെ മാറ്റം നേരത്തെ മനസ്സിലാകാം.
ഈ അറിവ് മുകളിലേക്ക് എത്താത്ത സംഘടനയ്ക്ക് വലിയ “അറിവുകുരുടത” ഉണ്ടാകും. അതിനാൽ താഴെത്തട്ടിലെ അനുഭവത്തെ സംഘടനാപരമായ അറിവാക്കി മാറ്റാനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ വേണം. തുറന്ന ആശയവിനിമയം, നിർദ്ദേശവ്യവസ്ഥ, പ്രശ്നറിപ്പോർട്ടിംഗ്, സംഘചർച്ചകൾ, പരീക്ഷണസംഘങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ അതിന് സഹായിക്കും.
ഒരു സംഘടനയിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ സ്വാഭാവികമാണ്. ഉൽപ്പാദനവിഭാഗം ചെലവ് കുറയ്ക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കും. ഗുണനിലവാരവിഭാഗം ഗുണമേന്മ വർധിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കും. വിപണനവിഭാഗം കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നവൈവിധ്യം ആവശ്യപ്പെടും. ധനകാര്യവിഭാഗം ചെലവ് നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഗവേഷണവിഭാഗം കൂടുതൽ സമയം ആവശ്യപ്പെടും.
ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ സംഘടനയിലെ സൃഷ്ടിപരത കുറയും. എന്നാൽ അവയെ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ വിട്ടാൽ സംഘടനയുടെ ഏകീകരണം തകരും. അതുകൊണ്ട് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തീരുമാനത്തിനുള്ള വിവരങ്ങളാക്കി മാറ്റണം. ഓരോ വിഭാഗത്തിന്റെയും താൽപര്യത്തെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ സമഗ്രലക്ഷ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ നേതൃത്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന കഴിവ്.
സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയെ ഒരു “സ്ഥിരസ്ഥാപനം” എന്നതിലുപരി ഒരു നിരന്തര പരീക്ഷണശാലയായി കാണാം. പുതിയ ഉൽപ്പന്നം പരീക്ഷിക്കാം. പുതിയ വിപണനരീതി പരീക്ഷിക്കാം. പുതിയ തൊഴിൽരീതി പരീക്ഷിക്കാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പരീക്ഷിക്കാം. ചെറിയ തോതിൽ പരീക്ഷിച്ച് ഫലം വിലയിരുത്തി വിജയകരമായ രീതികളെ വിപുലീകരിക്കാം.
ഇതിലൂടെ വലിയ അപകടം ഏറ്റെടുക്കാതെ ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ വലിയ പഠനം നേടാം. ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സൂക്ഷ്മതലത്തിലെ മാറ്റങ്ങളിൽ നിന്ന് ഗുണപരമായ വലിയ മാറ്റം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ പലതും നടക്കുന്നു. ചിലത് പരാജയപ്പെടുന്നു. ചിലത് വിജയിക്കുന്നു. വിജയകരമായ മാതൃകകൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ സംഘടനയുടെ പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഒരു സ്ഥാപനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ നിരവധി ചെറിയ സംരംഭകർ ഉണ്ടാകാം. പുതിയ ആശയം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ജീവനക്കാരൻ, ഒരു പ്രശ്നത്തിന് പുതിയ പരിഹാരം കണ്ടെത്തുന്ന തൊഴിലാളി, പുതിയ ഉപഭോക്തൃവിഭാഗം കണ്ടെത്തുന്ന വിപണനപ്രവർത്തകൻ, ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് കുറയ്ക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദഗ്ധൻ—ഇവരെല്ലാം സംഘടനയുടെ ആന്തരിക സംരംഭകരാണ്.
ഇത്തരം സൃഷ്ടിപരതയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്ന സംഘടനയ്ക്ക് പുറത്തുനിന്ന് മാത്രം പുതുമ വാങ്ങേണ്ടിവരില്ല. സംഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ പുതിയ ആശയങ്ങളുടെ നിരന്തര പ്രവാഹം ഉണ്ടാകും. ഇതിലൂടെ “സംരംഭകൻ” എന്ന ആശയം സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉടമയിൽ നിന്ന് മുഴുവൻ സംഘടനയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു.
ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ അറിവ് വ്യക്തികളുടെ തലയിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കരുത്. വ്യക്തി ജോലി ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അറിവും നഷ്ടപ്പെടുന്ന രീതിയിലുള്ള സ്ഥാപനം ദുർബലമാണ്. അനുഭവങ്ങളെ രേഖപ്പെടുത്തുക, പരിശീലനരീതികളാക്കുക, പ്രവർത്തനമാർഗരേഖകളാക്കി മാറ്റുക, ഡിജിറ്റൽ അറിവുശേഖരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക, സഹപ്രവർത്തക പഠനം വികസിപ്പിക്കുക എന്നിവ ആവശ്യമാണ്.
എന്നാൽ അറിവിനെ രേഖപ്പെടുത്തുന്നത് മാത്രം മതിയല്ല. രേഖപ്പെടുത്തിയ അറിവ് കാലഹരണപ്പെടാം. അതിനാൽ അറിവുശേഖരം തന്നെ നിരന്തരം പുതുക്കണം. അതാണ് സംഘടനാപരമായ പഠനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം.
ഒരു സംഘടനയ്ക്ക് ഒരു തരത്തിലുള്ള “സ്ഥാപനസ്മൃതി” ഉണ്ട്. മുൻകാല വിജയങ്ങളും പരാജയങ്ങളും തീരുമാനങ്ങളും പ്രതിസന്ധികളും പഠനങ്ങളും അതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. സ്ഥാപനസ്മൃതി ഇല്ലെങ്കിൽ ഓരോ തലമുറയും പഴയ തെറ്റുകൾ ആവർത്തിക്കും. എന്നാൽ സ്ഥാപനസ്മൃതി അമിതമായി കഠിനമായാൽ പഴയ അനുഭവങ്ങൾ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കും.
അതുകൊണ്ട് സ്ഥാപനസ്മൃതി ഒരു സംഭരണശാലയായി മാത്രം പ്രവർത്തിക്കരുത്. അത് ഒരു പഠനശേഖരമായിരിക്കണം. “മുമ്പ് എന്താണ് സംഭവിച്ചത്?” എന്നതോടൊപ്പം “ഇന്നത്തെ സാഹചര്യത്തിൽ അതിൽ നിന്ന് എന്താണ് പഠിക്കേണ്ടത്?” എന്നും ചോദിക്കണം.
ഒരു സ്ഥാപനം വളരുമ്പോൾ അതിന്റെ വിജയകരമായ രീതികൾ ക്രമേണ ചട്ടങ്ങളായി മാറുന്നു. ആദ്യം ഒരു നല്ല പരിഹാരമായിരുന്ന രീതി പിന്നീട് മാറ്റാനാവാത്ത നടപടിക്രമമായി മാറാം. തുടക്കത്തിൽ ആവശ്യമായിരുന്ന നിയന്ത്രണം പിന്നീട് അനാവശ്യമായ അധികാരകേന്ദ്രീകരണമായി മാറാം. ഇത് സംഘടനയുടെ ജീവിതചക്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യമാണ്. വളർച്ചയ്ക്ക് സഹായിച്ച ഏകീകരണം പിന്നീട് വളർച്ചയെ തടയുന്ന വിഘടനശക്തിയായി മാറുന്നു.
അതിനാൽ ഒരു പക്വമായ സംഘടന ഇടയ്ക്കിടെ സ്വന്തം ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യണം. “ഈ രീതി ഇപ്പോഴും ആവശ്യമാണ്?” “ഈ നിയമം ഇപ്പോഴും പ്രസക്തമാണോ?” “ഈ പദവി ഇപ്പോഴും ആവശ്യമായ അധികാരം കൈവശം വയ്ക്കണമോ?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കണം.
സ്വയംവിമർശനം വ്യക്തികളുടെ നൈതികഗുണം മാത്രമല്ല; സംഘടനയുടെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള സാങ്കേതികശേഷിയാണ്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് സ്വന്തം പരാജയങ്ങൾ അംഗീകരിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിന് യഥാർത്ഥ പഠനം സാധ്യമാകില്ല. പുറത്തുള്ള കാരണങ്ങളെ മാത്രം കുറ്റപ്പെടുത്തുന്ന സ്ഥാപനം സ്വന്തം ആന്തരിക ദൗർബല്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയില്ല.
എന്നാൽ സ്വയംവിമർശനം കുറ്റപ്പെടുത്തലായി മാറരുത്. അതിന്റെ ലക്ഷ്യം ആരാണ് തെറ്റ് ചെയ്തത് എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ എന്താണ് സംഭവിച്ചത്, എന്തുകൊണ്ടാണ് സംഭവിച്ചത്, വീണ്ടും അത് സംഭവിക്കാതിരിക്കാൻ എന്താണ് മാറ്റേണ്ടത് എന്നതായിരിക്കണം. ഇതിലൂടെ വ്യക്തിപരമായ കുറ്റാരോപണത്തിൽ നിന്ന് സംവിധാനപരമായ പഠനത്തിലേക്ക് സംഘടന മാറുന്നു.
ഒരു സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയിൽ പൂർണ്ണസ്ഥിരതയും പൂർണ്ണവിഘടനവും ഒന്നും സാധ്യമല്ല. അതിന് ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക തുലനം വേണം. അമിതമായ ഏകീകരണം ജഡത സൃഷ്ടിക്കും. അമിതമായ വിഘടനം അരാജകത സൃഷ്ടിക്കും.
അതിനാൽ സംഘടനയുടെ ആരോഗ്യകരമായ അവസ്ഥ ഒരു ചലനാത്മക സമതുലനം ആണ്. നിയമങ്ങൾ ഉണ്ടാകും; പക്ഷേ അവ പരിഷ്കരിക്കാനാകും. നേതൃത്വം ഉണ്ടാകും; പക്ഷേ അധികാരം പങ്കിടപ്പെടും. ലക്ഷ്യം വ്യക്തമായിരിക്കും; പക്ഷേ തന്ത്രം മാറാം. ഉത്തരവാദിത്വം ഉണ്ടായിരിക്കും; പക്ഷേ പരീക്ഷണത്തിന് ഇടയുണ്ടാകും. സാമ്പത്തികനിയന്ത്രണം ഉണ്ടായിരിക്കും; പക്ഷേ ഗവേഷണത്തിനും പുതുമയ്ക്കും വിഭവങ്ങൾ മാറ്റിവയ്ക്കും. ഇതാണ് സംഘടനയുടെ ക്വാണ്ടം സമതുലനം.
ഇതോടെ സംരംഭക സംഘടനയുടെ പരിണാമത്തെ നാല് ഘട്ടങ്ങളായി കാണാം. ആദ്യഘട്ടം നിശ്ചല സംഘടനയാണ്. പ്രധാന ലക്ഷ്യം സ്ഥിരതയും നിയന്ത്രണവുമാണ്. രണ്ടാംഘട്ടം പഠിക്കുന്ന സംഘടനയാണ്. പ്രധാന ലക്ഷ്യം അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് അറിവ് നേടുകയാണ്. മൂന്നാംഘട്ടം അനുയോജ്യ സംഘടനയാണ്. പ്രധാന ലക്ഷ്യം മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾക്ക് വേഗത്തിൽ പ്രതികരിക്കുകയാണ്. നാലാംഘട്ടം സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയാണ്. പ്രധാന ലക്ഷ്യം പുറംമാറ്റങ്ങൾക്ക് പ്രതികരിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് മാറി, സ്വന്തം ഭാവിയെ നിരന്തരം പുനഃസൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.
ഈ നാലാം ഘട്ടത്തിലാണ് സംഘടന ഒരു “സ്ഥാപനം” എന്നതിൽ നിന്ന് ഒരു “ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹികബുദ്ധിസംവിധാനം” എന്ന നിലയിലേക്ക് ഉയരുന്നത്. അത് സ്വന്തം ഘടനയെ നിരീക്ഷിക്കുന്നു. സ്വന്തം ദൗർബല്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നു. പുതിയ സാധ്യതകൾ പരീക്ഷിക്കുന്നു. പരാജയങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്നു. പുതിയ തലമുറയിലെ നേതാക്കളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പഴയ അറിവിനെ പുതുക്കുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. വിപണി മാറുന്നതിന് മുമ്പ് മാറ്റത്തിന്റെ സൂചനകൾ അന്വേഷിക്കുന്നു.
സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംരംഭം സ്വന്തം നിലവിലെ രൂപത്തെ അന്തിമരൂപമായി കാണുന്നില്ല. അത് സ്വന്തം വിജയത്തെ പോലും താൽക്കാലിക ഏകീകരണമായി കാണുന്നു. ഇന്ന് വിജയകരമായ ഘടന നാളെ മാറേണ്ടിവരും. ഇന്ന് മികച്ച നേതാവ് നാളെ പുതിയ നേതൃത്വത്തിന് ഇടം നൽകണം. ഇന്ന് ഏറ്റവും മികച്ച ഉൽപ്പന്നം നാളെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കപ്പെടണം. ഇന്ന് വിജയകരമായ ബിസിനസ് മാതൃക നാളെ പുതിയ മാതൃകയ്ക്ക് വഴിമാറണം.
ഇത് സ്വയംനശീകരണമല്ല. സ്വയംപുനർനിർമാണമാണ്. ഒരു വിത്ത് മരമായി മാറുമ്പോൾ വിത്തിന്റെ പഴയ രൂപം ഇല്ലാതാകുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ജീവശേഷി ഉയർന്ന തലത്തിൽ തുടരുന്നു. അതുപോലെ ഒരു സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടന പഴയ ഘടനകളെ ഉപേക്ഷിച്ചാലും അവയിൽ നിന്നുള്ള അറിവും മൂല്യങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും പുതിയ ഘടനയിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ ഉയർച്ച.
ഭാവിയിലെ വിജയകരമായ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഏറ്റവും വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഏറ്റവും കൂടുതൽ പഠിക്കാനും മാറാനും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളായിരിക്കും. ഒരു ചെറിയ സ്ഥാപനം അതിവേഗം പഠിക്കുന്നുവെങ്കിൽ വലിയ സ്ഥാപനത്തെ മറികടക്കാം. ഒരു വലിയ സ്ഥാപനം സ്വന്തം ജഡതയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയാണെങ്കിൽ അതിന് പുതിയ തലമുറയുടെ മത്സരത്തെ നേരിടാം. അതിനാൽ വലുപ്പത്തേക്കാൾ അനുയോജനശേഷി പ്രധാനമാകും. മൂലധനത്തേക്കാൾ പഠനശേഷി ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിർണായകമാകും. സ്ഥിരമായ നടപടിക്രമങ്ങളേക്കാൾ സാഹചര്യബോധം പ്രധാനമാകും. ഒറ്റനേതാവിനേക്കാൾ കൂട്ടായ ബുദ്ധി പ്രധാനമാകും. വിവരശേഖരണത്തേക്കാൾ വിവരത്തിൽ നിന്ന് അർത്ഥം കണ്ടെത്താനുള്ള കഴിവ് പ്രധാനമാകും. ഇതാണ് ഭാവിയിലെ സംരംഭക സംഘടനയുടെ പുതിയ അളവുകോലുകൾ.
സംരംഭക സംഘടനയുടെ പരിണാമം ഒടുവിൽ ഒരു ആഴമുള്ള മാറ്റത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്: നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന സംഘടനയിൽ നിന്ന് സ്വയംപഠിക്കുന്ന സംഘടനയിലേക്ക്; സ്വയംപഠിക്കുന്ന സംഘടനയിൽ നിന്ന് സ്വയംഅനുയോജ്യമാകുന്ന സംഘടനയിലേക്ക്; സ്വയംഅനുയോജ്യമാകുന്ന സംഘടനയിൽ നിന്ന് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയിലേക്ക്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടുത്ത വലിയ പരിവർത്തനം ഭൗതിക മൂലധനത്തിൽ നിന്ന് അറിവ്, വിവരം, സൃഷ്ടിപരത, ശൃംഖല, കൃത്രിമബുദ്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയിലേക്ക് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രഭാരം മാറുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വ്യവസായയുഗത്തിൽ ഭൂമി, യന്ത്രം, അസംസ്കൃതവസ്തു, തൊഴിൽ എന്നിവ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളായിരുന്നെങ്കിൽ, അറിവുസമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ഒരു ആശയം, ഒരു അൽഗോരിതം, ഒരു ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ, ഒരു സാങ്കേതികരീതി, ഒരു രൂപകൽപ്പന, ഒരു ഡാറ്റാശേഖരം, ഒരു സാമൂഹിക ശൃംഖല എന്നിവ തന്നെ വലിയ സാമ്പത്തികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും.
എന്നാൽ അറിവിന്റെ പ്രത്യേകത അത് ഉപയോഗിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ തീരുന്ന വിഭവമല്ല എന്നതാണ്. ഒരു യന്ത്രം ഒരേസമയം ഒരിടത്ത് മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാനാകൂ. എന്നാൽ ഒരു ആശയം ഒരേ സമയം അനേകം ആളുകൾക്ക് ഉപയോഗിക്കാം. ഒരു ശാസ്ത്രീയ അറിവ് പങ്കുവച്ചാൽ അതിന്റെ അളവ് കുറയുന്നില്ല. മറിച്ച് പുതിയ ആളുകൾ അതിൽ നിന്ന് പുതിയ അറിവുകൾ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം വർധിക്കാം.
ഇവിടെ അറിവിന്റെ സ്വഭാവം പരമ്പരാഗത വസ്തുസമ്പത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. അറിവിനെ പൂർണ്ണമായി സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക വ്യാപനശേഷി കുറയാം. എന്നാൽ അറിവിന്റെ സൃഷ്ടാവിന് യാതൊരു അവകാശവുമില്ലാത്ത സാഹചര്യവും പുതുമയെ ദുർബലപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ അറിവുസമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ വീണ്ടും ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ തുലനം ആവശ്യമാണ്: അറിവിന്റെ സൃഷ്ടാവിന്റെ അവകാശവും അറിവിന്റെ സാമൂഹിക പ്രചരണവും.
ഭൗതിക വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി അറിവ് മറ്റൊരു അറിവിനെ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവുള്ളതാണ്. ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ മറ്റൊരു സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ വ്യവസായം സൃഷ്ടിക്കാം. പുതിയ വ്യവസായം പുതിയ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ആ ആവശ്യങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ ഗവേഷണത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കാം.
ഇത് ഒരു സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന ചക്രമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥത്തിൽ അറിവ് ഒരു നിശ്ചല സംഭരണമല്ല; അത് സ്വയം പുതിയ സാധ്യതകളെ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന ചലനാത്മക ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്. അതിനാൽ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെയോ സ്ഥാപനത്തിന്റെയോ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ കൈവശമുള്ള പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ അളവിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. അതിന്റെ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കാനും പ്രചരിപ്പിക്കാനും പ്രയോഗിക്കാനും പുതുക്കാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയും അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനശക്തിയുടെ ഭാഗമാണ്.
“മനുഷ്യ മൂലധനം” എന്ന ആശയം വിദ്യാഭ്യാസവും വൈദഗ്ധ്യവും സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഭാഗമായി കാണുന്നതിൽ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യനെ ഒരു മൂലധനഘടകമായി മാത്രം കാണുന്നത് അവന്റെ സാമൂഹികവും സൃഷ്ടിപരവുമായ സ്വഭാവത്തെ ചുരുക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ഒരു നിക്ഷേപിക്കാവുന്ന വിഭവം മാത്രമല്ല. അവൻ പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും നിലവിലുള്ള അറിവിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവനും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും ആണ്. അതിനാൽ “മനുഷ്യ മൂലധനം” എന്നതിനെക്കാൾ വിപുലമായ ഒരു ആശയം ആവശ്യമാണ്: മനുഷ്യസൃഷ്ടിശേഷി.
ഒരു സമൂഹം മനുഷ്യസൃഷ്ടിശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്നത് വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെയും ആരോഗ്യസംരക്ഷണത്തിലൂടെയും സ്വതന്ത്രചിന്തയിലൂടെയും സാംസ്കാരികപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയും ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിലൂടെയും സാമൂഹികസുരക്ഷയിലൂടെയും ആണ്. മനുഷ്യൻ നിരന്തരം സാമ്പത്തിക സമ്മർദ്ദത്തിൽ മാത്രം കഴിയുമ്പോൾ അവന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി പൂർണ്ണമായി വികസിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നത് ഒരു സാമൂഹികക്ഷേമപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; ദീർഘകാല ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപവുമാണ്.
പഴയ വിദ്യാഭ്യാസരീതി പ്രധാനമായും നിലവിലുള്ള അറിവ് ഒരു തലമുറയിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു തലമുറയിലേക്ക് കൈമാറുന്നതിൽ ഊന്നിയിരുന്നു. എന്നാൽ അറിവിന്റെ വേഗത്തിലുള്ള വളർച്ചയുള്ള കാലത്ത് ഇതിനേക്കാൾ പ്രധാനമാകുന്നത് പുതിയ അറിവ് കണ്ടെത്താനുള്ള കഴിവാണ്.
വിദ്യാർത്ഥി വിവരങ്ങൾ ഓർമ്മിക്കുന്നതിൽ മാത്രം പ്രാവീണ്യം നേടുന്നതിന് പകരം പ്രശ്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാനും തെളിവുകൾ പരിശോധിക്കാനും വിവിധ അറിവുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കാനും പരീക്ഷണം നടത്താനും പരാജയങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും കഴിയണം. ഇത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശേഷികളുമായി നേരിട്ട് ബന്ധപ്പെടുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭക വിദ്യാഭ്യാസം ബിസിനസ് തുടങ്ങാനുള്ള പരിശീലനം മാത്രമാകരുത്. അത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയിൽ നിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകൾ കണ്ടെത്താനും പഠിപ്പിക്കണം.
ശാസ്ത്രവും സംരംഭകത്വവും തമ്മിൽ ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ സാമ്യമുണ്ട്. രണ്ടും അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. രണ്ടും അനുമാനങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നു. രണ്ടും പരീക്ഷണം നടത്തുന്നു. രണ്ടും തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പഴയ ധാരണകൾ മാറ്റുന്നു.
ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ ഒരു സിദ്ധാന്തം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. തെളിവുകൾ അതിനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ സിദ്ധാന്തം തിരുത്തുന്നു. ഒരു സംരംഭകൻ ഒരു ഉൽപ്പന്നധാരണ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. വിപണി അതിനെ സ്വീകരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ ഉൽപ്പന്നമോ വിപണനരീതിയോ മാറ്റുന്നു. അതുകൊണ്ട് മികച്ച സംരംഭകത്വം ഒരു തരത്തിലുള്ള പ്രായോഗിക ശാസ്ത്രീയരീതി പോലെയാണ്.
എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസമുണ്ട്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ വിശ്വസനീയമായ അറിവാണ്. സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ആ അറിവും വിഭവങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് സാമൂഹികമോ സാമ്പത്തികമോ ആയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. ഈ രണ്ട് പ്രക്രിയകൾ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ പുതിയ സംരംഭങ്ങളായി മാറുകയും സംരംഭകപ്രശ്നങ്ങൾ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
മുതലാളിത്ത വികസനത്തിൽ പഴയ ഉൽപ്പാദനരീതികളെ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്ന പ്രക്രിയയെ പലപ്പോഴും “സൃഷ്ടിപരമായ നാശം” എന്ന ആശയത്തിലൂടെ വിവരിക്കാറുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാഷയിൽ ഇത് വിഘടനത്തിലൂടെ പുതിയ ഏകീകരണം എന്ന നിലയിൽ കാണാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പഴയ ഘടനയെ വിഘടിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ വിഘടനത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
കുതിരവണ്ടിയെ മോട്ടോർവാഹനം മാറ്റിസ്ഥാപിച്ചു. ഫിലിം ക്യാമറകളെ ഡിജിറ്റൽ ക്യാമറകൾ മാറ്റിസ്ഥാപിച്ചു. ഭൗതിക വിൽപ്പനശാലകളെ ഡിജിറ്റൽ വാണിജ്യം ഭാഗികമായി മാറ്റി. പരമ്പരാഗത ആശയവിനിമയരീതികളെ ഇന്റർനെറ്റ് പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ഈ മാറ്റങ്ങളെ വെറും സാങ്കേതിക വിജയങ്ങളുടെ പട്ടികയായി കാണരുത്. ഓരോ മാറ്റത്തിനും സാമൂഹിക ചെലവും ഉണ്ടാകും. പഴയ തൊഴിൽവിഭാഗങ്ങൾ ഇല്ലാതാകാം. ചില പ്രദേശങ്ങൾ സാമ്പത്തികമായി പിന്നിലാകാം. പഴയ വൈദഗ്ധ്യങ്ങളുടെ മൂല്യം കുറയാം.
അതുകൊണ്ട് സൃഷ്ടിപരമായ നാശത്തെ സാമൂഹികമായി കൈകാര്യം ചെയ്യേണ്ടത് നിർണായകമാണ്. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയെ തടയുക പരിഹാരമല്ല; അതിന്റെ ആഘാതം ഏറ്റുവാങ്ങുന്ന മനുഷ്യരെ പുതിയ കഴിവുകളിലേക്കും പുതിയ തൊഴിൽമേഖലകളിലേക്കും മാറ്റാനുള്ള സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ആവശ്യമായത്.
സാങ്കേതികമാറ്റത്തിന്റെ വേഗത കൂടുമ്പോൾ ഒരു വ്യക്തി ഒരിക്കൽ നേടിയ വൈദഗ്ധ്യം ജീവിതകാലം മുഴുവൻ മതിയാകണമെന്നില്ല. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം ബാല്യത്തിലും യുവാവസ്ഥയിലും മാത്രം നടക്കുന്ന പ്രവർത്തനമാകാതെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ തുടരുന്ന പ്രക്രിയയായി മാറണം. ഇതാണ് “ജീവിതകാല പഠനം” എന്ന ആശയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം.
ഒരു സ്ഥാപനം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ പഴയ ജീവനക്കാരെ മാറ്റിനിർത്തുക മാത്രമല്ല ചെയ്യേണ്ടത്. അവരെ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ പരിശീലിപ്പിക്കുകയും അവരുടെ അനുഭവത്തെ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യണം. പഴയ അനുഭവവും പുതിയ അറിവും തമ്മിലുള്ള സംയോജനത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ കഴിവുകൾ ഉദ്ഭവിക്കും. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ വികസനം.
ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ സംരംഭകത്വത്തിന് വലിയ അവസരങ്ങൾ തുറന്നെങ്കിലും അവ പുതിയ തരത്തിലുള്ള അധികാരകേന്ദ്രീകരണവും സൃഷ്ടിച്ചു. ഒരു വലിയ പ്ലാറ്റ്ഫോമിൽ കോടിക്കണക്കിന് ഉപയോക്താക്കൾ ഒന്നിച്ചാൽ നെറ്റ്വർക്ക് ഫലം അതിന്റെ ശക്തി വർധിപ്പിക്കും. കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കൾ → കൂടുതൽ ഡാറ്റ → മെച്ചപ്പെട്ട സേവനം → കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കൾ എന്ന ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇത് ശക്തമായ ഏകീകരണചക്രമാണ്. എന്നാൽ ഇതേ ചക്രം മത്സരത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്താനും കഴിയും. വലിയ പ്ലാറ്റ്ഫോം കൂടുതൽ വലുതാകുമ്പോൾ പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അതിൽ പ്രവേശിക്കുക ബുദ്ധിമുട്ടാകാം. ഉപഭോക്താക്കളും ചെറുകിട സംരംഭകരും ഒരു പ്രത്യേക പ്ലാറ്റ്ഫോമിനെ ആശ്രയിക്കേണ്ടിവരാം. അതിനാൽ പ്ലാറ്റ്ഫോം സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ഏകീകരണശക്തി തന്നെ അധികാരകേന്ദ്രീകരണശക്തിയായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.
ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ പുതിയ തൊഴിൽസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിച്ചു. എന്നാൽ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ തൊഴിലാളിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സുരക്ഷയും കുറയുകയും ചെയ്തു. ഒരു അൽഗോരിതം ജോലി നൽകുന്നു, വില നിശ്ചയിക്കുന്നു, പ്രകടനം വിലയിരുത്തുന്നു, ചിലപ്പോൾ തൊഴിലാളിയുടെ അക്കൗണ്ട് നിയന്ത്രിക്കുന്നു.
ഇവിടെ മാനേജർ ഒരു വ്യക്തിയല്ല; ഒരു അൽഗോരിതമാണ്. ഇത് തൊഴിലിന്റെ പുതിയ രൂപമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ ഒരു യന്ത്രത്തിന്റെ ഉത്തരവുകൾ അനുസരിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ഒരു അദൃശ്യ അൽഗോരിതത്തിന്റെ തീരുമാനങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ തൊഴിൽനിയമങ്ങൾ മനുഷ്യ–മനുഷ്യ ബന്ധം മാത്രമല്ല, മനുഷ്യ–അൽഗോരിതം ബന്ധവും പരിഗണിക്കേണ്ടിവരും. തൊഴിലാളിക്ക് തീരുമാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ച് അറിയാനുള്ള അവകാശം, ന്യായമായ വിലയിരുത്തൽ, തെറ്റായ തീരുമാനത്തിനെതിരെ അപ്പീൽ, ഡാറ്റയുടെ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സുതാര്യത എന്നിവ ആവശ്യമായി വരും.
ആഗോളവൽക്കരണം ഉൽപ്പാദനത്തെ വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് വിഭജിച്ചു. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ അസംസ്കൃതവസ്തു ഒരു രാജ്യത്ത് നിന്ന് വരാം, ഘടകങ്ങൾ മറ്റൊരു രാജ്യത്ത് നിർമ്മിക്കാം, അന്തിമസംയോജനം മൂന്നാമത്തെ രാജ്യത്ത് നടക്കാം, വിപണി ലോകമെമ്പാടുമാകാം. ഇത് കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം ആശ്രിതത്വവും വർധിച്ചു. ഒരു രാജ്യത്തെ രാഷ്ട്രീയപ്രശ്നം മറ്റൊരു രാജ്യത്തെ ഉൽപ്പാദനത്തെ ബാധിക്കാം. ഒരു തുറമുഖതടസ്സം ലോകവിപണിയെ ബാധിക്കാം. ഒരു രോഗവ്യാപനം ആഗോള വിതരണശൃംഖലകളെ തടസ്സപ്പെടുത്താം. അതുകൊണ്ട് പരമാവധി ആഗോള കാര്യക്ഷമതയും പ്രാദേശിക പ്രതിരോധശേഷിയും തമ്മിൽ പുതിയ തുലനം ആവശ്യമാണ്.
എല്ലാ ഉൽപ്പാദനവും പ്രാദേശികമാക്കണമെന്നല്ല അതിന്റെ അർത്ഥം. എന്നാൽ നിർണായക വിഭവങ്ങൾക്കും അടിസ്ഥാനസേവനങ്ങൾക്കും കുറഞ്ഞത് ഒരു പരിധിവരെ പ്രാദേശിക സ്വയംപര്യാപ്തതയും പകരംവയ്ക്കാവുന്ന വിതരണശൃംഖലകളും വേണം.
ഇവിടെ “ആഗോളവൽക്കരണം”യും “പ്രാദേശികവൽക്കരണം”യും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഉയർന്നതലത്തിൽ ഏകീകരിക്കുന്ന ഒരു മാതൃകയായി ആഗോള–പ്രാദേശിക സംയോജനം കാണാം. ഒരു സംരംഭം ആഗോള വിപണിയിലെത്താം; എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനം പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കാം. ആഗോള സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രാദേശിക ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് രൂപാന്തരപ്പെടുത്താം. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള അറിവ് പ്രാദേശിക ഭാഷയിൽ പ്രയോഗിക്കാം. ഇതിലൂടെ “ലോകത്ത് നിന്ന് പഠിക്കുക, പ്രാദേശികമായി രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുക” എന്ന പുതിയ സംരംഭക തത്വം രൂപപ്പെടുന്നു.
സംരംഭകത്വം പുതിയ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ പുതിയ സമ്പത്ത് എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നത് മറ്റൊരു പ്രശ്നമാണ്. ചില സംരംഭകർ വളരെ വലിയ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ, അതേ കാലയളവിൽ പല തൊഴിലാളികൾക്കും വരുമാനവർധന കുറവായിരിക്കാം. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടങ്ങൾ മൂലധനത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയുള്ളവരിലേക്ക് കൂടുതലായി ഒഴുകാം. ഇതോടെ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും സാമ്പത്തിക സമത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ശക്തമാകാം.
എന്നാൽ സമത്വം എന്നത് എല്ലാവർക്കും ഒരേ ഫലം നൽകുക എന്നതല്ല. ആരംഭാവസരങ്ങളിലെ അസമത്വം കുറയ്ക്കുക, വിദ്യാഭ്യാസവും ആരോഗ്യവും ഉറപ്പാക്കുക, സംരംഭകത്വത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വിപുലീകരിക്കുക, തൊഴിലാളികളുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയിൽ നിന്നുള്ള നേട്ടത്തിൽ അവർക്കും പങ്കാളിത്തം നൽകുക എന്നിവയാണ് പ്രധാനമായത്.
ഒരു സമൂഹത്തിൽ സംരംഭകത്വം ചില കുടുംബങ്ങൾക്കും വർഗങ്ങൾക്കും മാത്രം ലഭ്യമാണെങ്കിൽ അതിന്റെ മൊത്തം സൃഷ്ടിശേഷി പരിമിതപ്പെടും. ഒരു ഗ്രാമത്തിലെ കഴിവുള്ള യുവാവിന് മൂലധനം ലഭ്യമല്ല. മറ്റൊരാൾക്ക് മികച്ച ആശയമുണ്ടെങ്കിലും വിപണി പ്രവേശനം ഇല്ല. മറ്റൊരാൾക്ക് സാങ്കേതികവിദ്യ അറിയാം, എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസാവസരം കുറവായിരുന്നു. മറ്റൊരാൾക്ക് മികച്ച ഉൽപ്പന്നമുണ്ട്, എന്നാൽ ധനകാര്യസംവിധാനം അവനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നില്ല. ഇത്തരം മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന കഴിവുകൾ ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതെ പോകുമ്പോൾ സമൂഹം തന്നെ നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം സാമ്പത്തികനീതിയുടെ ഭാഗമാണ്.
ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പകുതിയിലധികം ജനങ്ങളുടെ കഴിവ് പൂർണ്ണമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടാത്ത പക്ഷം ആ സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയും പരിമിതപ്പെടും. സ്ത്രീകൾക്കും സാമൂഹികമായി പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്ന വിഭാഗങ്ങൾക്കും വിദ്യാഭ്യാസം, ധനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിപണി, സ്വത്തവകാശം, പരിശീലനം എന്നിവയിലേക്കുള്ള സമതുലിതമായ പ്രവേശനം ഉറപ്പാക്കുന്നത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വ്യാപ്തി വർധിപ്പിക്കും.
ഇത് ഒരു ദാനധർമ്മപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല. ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതെ കിടക്കുന്ന മനുഷ്യസൃഷ്ടിശേഷിയെ സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ ശക്തിയാക്കി മാറ്റുകയാണ്.
വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് വലിയ വിഭവശേഷിയുണ്ടാകും. എന്നാൽ ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾക്ക് പലപ്പോഴും കൂടുതൽ വഴക്കവും പ്രാദേശിക അറിവും വേഗത്തിലുള്ള തീരുമാനശേഷിയും ഉണ്ടായിരിക്കും. ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ പ്രത്യേക ആവശ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും അതനുസരിച്ച് ഉൽപ്പന്നം മാറ്റാനും ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് എളുപ്പമായേക്കാം. പ്രാദേശിക ഉപഭോക്താവുമായി നേരിട്ടുള്ള ബന്ധം അവർക്കു ലഭിക്കും. എന്നാൽ ചെറുകിട സ്ഥാപനങ്ങൾ മൂലധനക്ഷാമം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അഭാവം, വിപണി പ്രവേശനം, വിതരണശൃംഖല, ധനകാര്യഅപകടം എന്നിവ നേരിടുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ചെറുകിട സംരംഭകത്വത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലുപരി അതിന്റെ കഴിവ് വികസിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പരിസ്ഥിതി വേണം: സാങ്കേതികസഹായം, പരിശീലനം, ഡിജിറ്റൽ വിപണി, സഹകരണസംഘങ്ങൾ, കുറഞ്ഞ ചെലവിലുള്ള ധനസേവനങ്ങൾ, ഗവേഷണപിന്തുണ എന്നിവ.
ഒരു സംരംഭം ഒറ്റപ്പെട്ട് വളരുന്നില്ല. അതിന്റെ ചുറ്റും സർവകലാശാലകൾ, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, ബാങ്കുകൾ, നിക്ഷേപകർ, സർക്കാർസ്ഥാപനങ്ങൾ, ഉപഭോക്താക്കൾ, വിതരണക്കാർ, സാങ്കേതികവിദഗ്ധർ, പരിശീലനകേന്ദ്രങ്ങൾ, നിയമസംവിധാനങ്ങൾ, സാമൂഹികശൃംഖലകൾ എന്നിവ ചേർന്ന ഒരു സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി.
ഒരു സർവകലാശാല ഗവേഷണം നടത്തുന്നു. ഗവേഷണം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സംരംഭകൻ അതിനെ ഉൽപ്പന്നമാക്കുന്നു. നിക്ഷേപകൻ മൂലധനം നൽകുന്നു. തൊഴിലാളികൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു. വിപണി പ്രതികരിക്കുന്നു. ഗവേഷണസ്ഥാപനം വീണ്ടും ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നു. ഇത് ഒരു നിരന്തര ചക്രമാണ്. അതുകൊണ്ട് ഒരു രാജ്യത്തിന് മികച്ച സംരംഭകത്വം വേണമെങ്കിൽ സംരംഭകരെ മാത്രം സൃഷ്ടിച്ചാൽ പോരാ; സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കണം.
സർക്കാരിന്റെ പങ്കും മാറേണ്ടിവരും. സർക്കാർ എല്ലാം നേരിട്ട് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണമെന്നില്ല. അതുപോലെ എല്ലാം വിപണിക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കുകയും വേണ്ട. ന്യായമായ മത്സരം ഉറപ്പാക്കുക, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം നിർമ്മിക്കുക, വിദ്യാഭ്യാസവും ഗവേഷണവും ശക്തിപ്പെടുത്തുക, പൊതുജനാരോഗ്യം ഉറപ്പാക്കുക, നിയമസംരക്ഷണം നൽകുക, പരിസ്ഥിതിപരിധികൾ നിർണ്ണയിക്കുക, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾക്ക് പ്രവേശനസൗകര്യം നൽകുക എന്നിവ സർക്കാരിന്റെ പ്രധാന ഉത്തരവാദിത്വങ്ങളാണ്. ഇവിടെ സർക്കാർ ഒരു “നിയന്ത്രകൻ” മാത്രമല്ല; സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയുടെ ഏകീകരകനും സൗകര്യദാതാവും ആകുന്നു.
പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യസംരംഭകത്വവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട വിരുദ്ധങ്ങളായി കാണേണ്ടതില്ല. അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, അടിസ്ഥാന സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയിൽ പൊതുമേഖല നിർണായകമായ പങ്ക് വഹിക്കാം. അതിന്റെ മുകളിൽ സ്വകാര്യവും സഹകരണപരവുമായ സംരംഭങ്ങൾ പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സേവനങ്ങളും വികസിപ്പിക്കാം. അങ്ങനെ പൊതുവും സ്വകാര്യവും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ പ്രവർത്തനവിഭജനം സൃഷ്ടിക്കാം.
പൊതുമേഖല സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല അടിസ്ഥാനശേഷി നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ സ്വകാര്യസംരംഭം വേഗത്തിലുള്ള പരീക്ഷണങ്ങളും വിപണി പ്രതികരണങ്ങളും കൈകാര്യം ചെയ്യാം. സഹകരണസംരംഭങ്ങൾ കൂട്ടായ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാം. സാമൂഹികസംരംഭങ്ങൾ ലാഭവും സാമൂഹികലക്ഷ്യവും ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഇത് ഒരു ബഹുരൂപ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
ഒരു യഥാർത്ഥ സംരംഭം ഒരു ഉൽപ്പന്നം മാത്രം മാറ്റണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ അത് മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റത്തെ മാറ്റും. പുതിയ ഗതാഗതരീതി നഗരജീവിതത്തെ മാറ്റാം. പുതിയ ആശയവിനിമയസാങ്കേതികവിദ്യ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മാറ്റാം. പുതിയ ആരോഗ്യസാങ്കേതികവിദ്യ ചികിത്സാരീതിയെ മാറ്റാം. പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസരീതി പഠനത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറ്റാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം സമൂഹത്തിന്റെ ഉപരിതലത്തിൽ നടക്കുന്ന സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അത് സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ പ്രേരകശക്തിയാകാം.
എന്നാൽ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ ദിശ സ്വാഭാവികമായി പുരോഗമനപരമാകണമെന്നില്ല. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ സമൂഹത്തെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമാക്കാം; മറ്റൊന്ന് നിരീക്ഷണം വർധിപ്പിക്കാം. ഒരു പ്ലാറ്റ്ഫോം അവസരങ്ങൾ ജനാധിപത്യവൽക്കരിക്കാം; മറ്റൊന്ന് അധികാരം കേന്ദ്രീകരിക്കാം. അതുകൊണ്ട് സാങ്കേതിക പുതുമയെ സാമൂഹികമൂല്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിലയിരുത്തേണ്ടതുണ്ട്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം പുതിയ വസ്തുക്കൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; മനുഷ്യന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ പരിധി വികസിപ്പിക്കുന്നതിലുമാണ്. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന് കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്നുണ്ടോ? ഒരു പുതിയ സേവനം സമയം ലാഭിക്കുന്നുണ്ടോ? ഒരു പുതിയ തൊഴിൽരീതി മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരത വർധിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ? ഒരു പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസസംവിധാനം അറിവിന്റെ പ്രവേശനം വ്യാപിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹിക മൂല്യം അളക്കാൻ സഹായിക്കും.
സംരംഭകത്വം ഒരു പുതിയ വ്യാപാരസ്ഥാപനം ആരംഭിക്കുന്നതിനുള്ള വ്യക്തിപരമായ ശ്രമം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ്. ഒരു ആശയത്തെ ഉൽപ്പന്നമാക്കുകയും, ഒരു പ്രശ്നത്തെ പരിഹാരമാക്കുകയും, ഒരു ആവശ്യത്തെ പുതിയ വിപണിയാക്കുകയും, ലഭ്യമായ വിഭവങ്ങളെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ഏകീകരിച്ച് പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം. എന്നാൽ ഈ പ്രക്രിയ ഒരിക്കലും നേരേ സഞ്ചരിക്കുന്നതല്ല. സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, അപകടവും അവസരവും, മൂലധനവും തൊഴിലും, മത്സരവും സഹകരണവും, സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യശേഷിയും, വ്യക്തിഗത താൽപര്യവും സാമൂഹിക ആവശ്യവും, പ്രാദേശികതയും ആഗോളതയും, പ്രകൃതിയുടെ പരിധിയും സാമ്പത്തിക വളർച്ചയുടെ സമ്മർദ്ദവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലുകളിലൂടെയാണ് ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ജീവിതം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഈ പരസ്പരവിരുദ്ധവും പരസ്പരാശ്രിതവുമായ ശക്തികളുടെ ചലനാത്മകബന്ധത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സംരംഭകത്വത്തിന് ഒരു പുതിയ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു.
പരമ്പരാഗത ഡയലക്ടിക്കൽ ഭൗതികവാദത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്, ഏതൊരു സംവിധാനത്തെയും പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന ഏകീകരണശക്തികളുടെയും വിഘടനശക്തികളുടെയും ചലനാത്മക മേഖലയായി കാണുന്നു. ഏകീകരണശക്തികൾ ക്രമവും തുടർച്ചയും സ്ഥിരതയും തിരിച്ചറിവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിഘടനശക്തികൾ നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും മാറ്റവും വൈവിധ്യവും അനിശ്ചിതത്വവും പുതിയ സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സംരംഭകത്വത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. വ്യക്തമായ ബിസിനസ് മാതൃക, സാമ്പത്തിക അടിത്തറ, പരിശീലനം ലഭിച്ച മനുഷ്യവിഭവം, വിശ്വസനീയമായ വിതരണശൃംഖല, നിയമപരമായ സംരക്ഷണം, ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം, സംഘടനാപരമായ ക്രമം എന്നിവ സംരംഭത്തെ ഏകീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ മാറുന്ന വിപണി, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ, ഉപഭോക്തൃരുചിയിലെ വ്യതിയാനം, പുതിയ മത്സരാർത്ഥികൾ, സാമ്പത്തികപ്രതിസന്ധി, നിയമപരമായ മാറ്റങ്ങൾ, പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾ, സാമൂഹികമാറ്റങ്ങൾ എന്നിവ അതേ സംരംഭത്തെ വിഘടിപ്പിക്കുകയും പഴയ രീതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. സംരംഭം നിലനിൽക്കുന്നതിന്റെ രഹസ്യം ഈ വിഘടനശക്തികളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല; അവയെ പുതിയ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകീകരണത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിലാണ്.
ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ പ്രാരംഭഘട്ടത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് ഏകീകരണശക്തികളുടെ നിർമ്മാണമാണ്. ആശയം മാത്രം ഒരു സംരംഭമാകുന്നില്ല. അതിന് സാമ്പത്തികവിഭവം, സാങ്കേതികവിദ്യ, മനുഷ്യശേഷി, നിയമപരമായ ഘടന, വിപണി അറിവ്, പ്രവർത്തനക്രമം, വിതരണശൃംഖല, ഉപഭോക്തൃബന്ധം, നേതൃത്വശേഷി എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വിഭവങ്ങളെ ഒരു പൊതുലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന ഈ പ്രവർത്തനമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ഏകീകരണം. ധനം ലഭ്യമാക്കുക, ശരിയായ ആളുകളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക, ഉൽപ്പാദനക്രമം രൂപപ്പെടുത്തുക, ഗുണനിലവാരം ഉറപ്പാക്കുക, വിപണി കണ്ടെത്തുക, ഉപഭോക്താവുമായി വിശ്വാസബന്ധം സ്ഥാപിക്കുക എന്നിവയിലൂടെ ഒരു സാധ്യത യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട് സംരംഭകന്റെ ഒരു പ്രധാന കഴിവ് പുതിയ ആശയം കണ്ടെത്തുന്നതിൽ മാത്രമല്ല; ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വിഭവങ്ങൾ തമ്മിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
എന്നാൽ ഒരു സംരംഭം വളരുന്നതിനനുസരിച്ച് അതിനെ നിലനിർത്തിയ അതേ ഏകീകരണശക്തികൾ പിന്നീട് ജഡതയുടെ കാരണമാകാനും കഴിയും. ഒരു ബിസിനസ് മാതൃക ആദ്യം വിജയകരമായിരുന്നു എന്നത് അത് എന്നെന്നേക്കുമായി വിജയകരമായിരിക്കും എന്നർത്ഥമല്ല. ഒരിക്കൽ കാര്യക്ഷമത നൽകിയ നടപടിക്രമങ്ങൾ പിന്നീട് മാറ്റത്തിന് തടസ്സമാകാം. ഒരിക്കൽ വിപണിയിൽ വിജയം നൽകിയ ഉൽപ്പന്നം പിന്നീട് കാലഹരണപ്പെടാം. ഒരിക്കൽ സംഘടനയെ ഏകീകരിച്ച അധികാരഘടന പിന്നീട് തീരുമാനമെടുക്കൽ മന്ദഗതിയാക്കാം. ഒരിക്കൽ ബ്രാൻഡിന്റെ ശക്തിയായിരുന്ന തിരിച്ചറിവ് പിന്നീട് പുതിയ മാറ്റങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുന്നതിൽ തടസ്സമാകാം. ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിലെ പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യം: സംരംഭത്തെ നിലനിർത്തുന്ന ശക്തി തന്നെയാണ് ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അതിന്റെ പരിണാമത്തെ തടയുന്ന ശക്തിയായി മാറുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ കഴിവ് സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; ആവശ്യമായ സമയത്ത് ആ സ്ഥിരതയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലുമാണ്. ഒരു സംരംഭം സ്വന്തം ഘടനയെ അന്തിമസത്യമായി കാണാൻ തുടങ്ങുന്ന നിമിഷം അതിന്റെ പരിണാമശേഷി കുറയുന്നു. അതിന് ഇടയ്ക്കിടെ സ്വയം ചോദിക്കേണ്ടിവരും: നമ്മൾ ഇപ്പോൾ വിജയിക്കുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? ഈ വിജയത്തിന് പിന്നിലെ ശക്തികൾ മാറുന്ന ലോകത്തും പ്രവർത്തിക്കുമോ? ഇന്നത്തെ നമ്മുടെ ശക്തി നാളത്തെ ദൗർബല്യമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ടോ? പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ നമ്മുടെ നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പന്നത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുമോ? ഉപഭോക്താവിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ മാറുകയാണോ? നമ്മുടെ സംഘടനയ്ക്ക് ആ മാറ്റം തിരിച്ചറിയാനും പ്രതികരിക്കാനും കഴിയുന്നുണ്ടോ? ഇത്തരത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങളാണ് ഒരു സ്ഥാപനത്തെ നിശ്ചല സംഘടനയിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന സംഘടനയിലേക്കും പിന്നീട് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയിലേക്കും ഉയർത്തുന്നത്.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വവും ശാസ്ത്രീയചിന്തയും തമ്മിൽ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള സാമ്യം കാണാം. ശാസ്ത്രം ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ അന്തിമസത്യമായി കാണുന്നില്ല; പുതിയ തെളിവുകൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ അത് തിരുത്തുന്നു. അതുപോലെ ഒരു ജീവിക്കുന്ന സംരംഭം തന്റെ ബിസിനസ് മാതൃകയെ അന്തിമരൂപമായി കാണരുത്. വിപണി നൽകുന്ന പ്രതികരണം, ഉപഭോക്തൃപരാതികൾ, ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ പരാജയം, സാങ്കേതികമാറ്റം, മത്സരത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദം എന്നിവയെല്ലാം സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിലവിലെ ധാരണകളെ പരിശോധിക്കുന്ന പരീക്ഷണങ്ങളാണ്. ഈ പ്രതികരണങ്ങളെ അടിച്ചമർത്താതെ അവയിൽ നിന്ന് അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വിഘടനശക്തി പുതിയ ഏകീകരണശക്തിയായി മാറുന്നു. അതിനാൽ പരാജയം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിപരീതമല്ല; പഠനത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്ന പരാജയം സംരംഭത്തിന്റെ പരിണാമശേഷിയുടെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമാണ്.
എന്നാൽ എല്ലാ പരാജയങ്ങളും ഒരുപോലെ കാണാനാവില്ല. സത്യസന്ധമായ പരീക്ഷണത്തിന്റെ പരാജയവും അശ്രദ്ധയുടെയും ഉത്തരവാദിത്വമില്ലായ്മയുടെയും ഫലമായ പരാജയവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. പുതിയ സാധ്യത പരിശോധിക്കുന്നതിനായി നടത്തിയ പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെട്ടാൽ അതിൽ നിന്ന് അറിവ് ലഭിക്കും. എന്നാൽ അറിയാവുന്ന അപകടങ്ങളെ അവഗണിച്ചുള്ള തീരുമാനത്തെ “പഠനപരാജയം” എന്ന് ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ പഠിക്കുന്ന സംഘടനയിൽ ഉത്തരവാദിത്വവും പരീക്ഷണസ്വാതന്ത്ര്യവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കണം. ഇതും ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള ഒരു ചലനാത്മക സമതുലനമാണ്.
ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ആന്തരികഘടനയും ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. നിയമങ്ങൾ, ഉത്തരവാദിത്വങ്ങൾ, സാമ്പത്തികനിയന്ത്രണം, ഗുണനിലവാരമാനദണ്ഡങ്ങൾ, നേതൃത്വഘടന, പ്രവർത്തനക്രമങ്ങൾ എന്നിവ സംഘടനയ്ക്ക് ഏകീകരണം നൽകുന്നു. എന്നാൽ ജീവനക്കാരുടെ പുതിയ ആശയങ്ങൾ, ഉപഭോക്താക്കളുടെ വിമർശനം, പരീക്ഷണങ്ങൾ, സാങ്കേതികമാറ്റങ്ങൾ, വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ എന്നിവ സംഘടനയിൽ വിഘടനശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ വിഘടനശക്തികളെ പൂർണ്ണമായി അടിച്ചമർത്തുന്ന സംഘടന ക്രമേണ ജഡമാകും. മറുവശത്ത്, എല്ലാ നിയന്ത്രണങ്ങളും ഇല്ലാതാക്കി പൂർണ്ണമായ സ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രം അനുവദിച്ചാൽ സംഘടനയുടെ ഏകീകരണം തകരാം. അതിനാൽ ആരോഗ്യകരമായ സംഘടനയ്ക്ക് നിയന്ത്രണവും സ്വാതന്ത്ര്യവും, ക്രമവും പരീക്ഷണവും, നേതൃത്വവും പങ്കാളിത്തവും, കേന്ദ്രദിശയും പ്രാദേശിക തീരുമാനസ്വാതന്ത്ര്യവും ഒരുമിച്ച് ആവശ്യമാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭാവിയിലെ സംരംഭക നേതൃത്വത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറേണ്ടിവരും. എല്ലാം അറിയുകയും എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും സ്വയം എടുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നേതാവിനെക്കാൾ, സംഘടനയിലെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്ന അറിവുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ശരിയായ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുകയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായ തീരുമാനങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന നേതാവായിരിക്കും കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളത്. നേതൃത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിയന്ത്രണത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയിൽ അല്ല; മറ്റുള്ളവരുടെ കഴിവുകളെ ഏകീകരിച്ച് സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയെ പ്രവർത്തനക്ഷമമാക്കുന്നതിലാണ്. ഒരു നേതാവിന് എല്ലാ വിവരങ്ങളും കൈവശം വയ്ക്കാനാവില്ല. ഉപഭോക്താവുമായി നേരിട്ട് ഇടപെടുന്ന ജീവനക്കാരന് ഉപഭോക്താവിന്റെ മാറ്റം നേരത്തെ മനസ്സിലാകാം. യന്ത്രത്തിനരികിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന തൊഴിലാളിക്ക് ഉൽപ്പാദനത്തിലെ തകരാർ ആദ്യം കാണാം. വിപണിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ജീവനക്കാരന് മത്സരത്തിലെ മാറ്റം നേരത്തെ തിരിച്ചറിയാം. ഈ അറിവ് സംഘടനയുടെ മുകളിലത്തെ തലത്തിലേക്ക് എത്താത്ത പക്ഷം നേതൃത്വം യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകും.
അതുകൊണ്ട് താഴെത്തട്ടിലെ അറിവിനെ സംഘടനാപരമായ അറിവാക്കി മാറ്റാനുള്ള കഴിവ് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷതയാണ്. ഒരു ജീവനക്കാരന്റെ അനുഭവം വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യപരിചയമായി മാത്രം അവശേഷിക്കാതെ സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ അറിവായി മാറണം. അതിനായി തുറന്ന ആശയവിനിമയം, പ്രശ്നറിപ്പോർട്ടിംഗ്, ആശയനിർദ്ദേശങ്ങൾ, സംഘചർച്ചകൾ, പരിശീലനം, അറിവുശേഖരങ്ങൾ, സഹപ്രവർത്തകപഠനം, പരീക്ഷണസംഘങ്ങൾ എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. ഇങ്ങനെ ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ അറിവ് വ്യക്തികളുടെ തലയിൽ മാത്രം അടിഞ്ഞുകൂടാതെ സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ സ്മൃതിയായി മാറുന്നു. എന്നാൽ ഈ സ്മൃതിയും നിശ്ചലമാകരുത്. പഴയ അനുഭവങ്ങൾ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ വീണ്ടും പരിശോധിക്കപ്പെടണം. അല്ലെങ്കിൽ സ്ഥാപനസ്മൃതി സ്ഥാപനജഡതയായി മാറും.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക ഡയലക്ടിക്കൽ മേഖല മൂലധനവും തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ്. മൂലധനം ഉൽപ്പാദനത്തിനാവശ്യമായ വിഭവങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നു; തൊഴിൽ ആ വിഭവങ്ങളെ യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ഈ പ്രക്രിയയുടെ കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു. വിപണി ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രയോജനം പരിശോധിക്കുന്നു. ഇവ പരസ്പരം ആശ്രിതമാണെങ്കിലും അവയുടെ താൽപര്യങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരുപോലെയല്ല. മൂലധനം കൂടുതൽ ലാഭവും പുനർനിക്ഷേപശേഷിയും തേടുമ്പോൾ തൊഴിലാളി ന്യായമായ വേതനം, തൊഴിൽസുരക്ഷ, മാന്യത, വിശ്രമം, പങ്കാളിത്തം എന്നിവ തേടുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യം ഇല്ലാതാക്കുന്നതിന് പകരം അതിനെ കൂടുതൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തിലേക്ക് മാറ്റുകയാണ് ആധുനിക സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന വെല്ലുവിളി.
തൊഴിലാളിയെ വെറും ചെലവായി കാണുന്ന സംരംഭം സ്വന്തം സൃഷ്ടിശേഷിയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനാകുന്നത് അവൻ നിർദ്ദേശിച്ച ജോലി നിർവഹിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; പ്രശ്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ കണ്ടെത്താനും നിലവിലുള്ള രീതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്നതിലാണ്. അതിനാൽ തൊഴിലാളിയുടെ അറിവും അനുഭവവും സംഘടനയുടെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന മൂലധനമാണ്. ഒരു പരിചയസമ്പന്നനായ തൊഴിലാളി സ്ഥാപനം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ ഒരു മനുഷ്യനെ മാത്രം നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല; വർഷങ്ങളായി രൂപപ്പെട്ട പ്രായോഗിക അറിവും ബന്ധങ്ങളും പ്രശ്നപരിഹാരശേഷിയും നഷ്ടപ്പെടാം. അതിനാൽ തൊഴിലാളിയുടെ കഴിവിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നത് ചെലവല്ല; സംഘടനയുടെ ഭാവിയിലെ ഏകീകരണശേഷിയിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപമാണ്.
ഇവിടെ ലാഭത്തിന്റെ സ്വഭാവവും പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യേണ്ടിവരുന്നു. ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ലാഭം ആവശ്യമാണ്. നഷ്ടം തുടർച്ചയായാൽ സ്ഥാപനം ഗവേഷണം നടത്താനും തൊഴിലാളികളെ വികസിപ്പിക്കാനും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കാനും കഴിയില്ല. എന്നാൽ ലാഭത്തെ സാമൂഹികമൂല്യത്തിന്റെ ഏക അളവുകോലായി കാണുന്നത് അപകടകരമാണ്. ഒരു ആശുപത്രി കൂടുതൽ വരുമാനം നേടുന്നു എന്നത് രോഗികളുടെ ആരോഗ്യത്തിൽ കൂടുതൽ പുരോഗതി ഉണ്ടായി എന്നതിന്റെ തെളിവല്ല. ഒരു വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനം കൂടുതൽ വിദ്യാർത്ഥികളെ ചേർത്തു എന്നത് കൂടുതൽ അറിവ് സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതിന്റെ തെളിവല്ല. ഒരു സാങ്കേതികസ്ഥാപനം കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കളെ നേടി എന്നത് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണമേന്മ വർധിപ്പിച്ചു എന്നതിന്റെ തെളിവല്ല. അതിനാൽ ലാഭം ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രതികരണസൂചനയാണ്; എന്നാൽ സാമൂഹികമൂല്യം അതിനേക്കാൾ വിശാലമായ ഒരു അളവുകോലാണ്.
ഇതുകൊണ്ടാണ് സാമൂഹിക സംരംഭകത്വത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. സമൂഹത്തിലെ ഒരു യഥാർത്ഥ പ്രശ്നത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിന് സാമ്പത്തികമായി നിലനിൽക്കാവുന്ന പരിഹാരം സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണ് സാമൂഹിക സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം. ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, കുടിവെള്ളം, മാലിന്യസംസ്കരണം, വയോജനപരിചരണം, വൈകല്യമുള്ളവരുടെ തൊഴിൽ, ഗ്രാമീണവികസനം, പുനരുപയോഗം, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം, കുറഞ്ഞ ചെലവിലുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയിൽ സാമ്പത്തിക നിലനിൽപ്പിനെയും സാമൂഹിക ലക്ഷ്യത്തെയും സംയോജിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. ഇവിടെ ലാഭവും സാമൂഹികമൂല്യവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട വൈരുദ്ധ്യങ്ങളല്ല; ശരിയായ ഘടനയിൽ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തികളായി മാറാം.
സഹകരണസംരംഭങ്ങളും ഇതേ സാധ്യത തുറക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ കഴിവിനെ കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥതയുടെയും കൂട്ടായ തീരുമാനമെടുക്കലിന്റെയും ഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുമ്പോൾ വ്യക്തിഗത സംരംഭകത്വം കൂട്ടായ സംരംഭകത്വമായി മാറുന്നു. കർഷകർ ചേർന്ന് വിപണനസംഘം സൃഷ്ടിക്കാം; തൊഴിലാളികൾ ചേർന്ന് സ്ഥാപനം നടത്താം; ഉപഭോക്താക്കൾ ചേർന്ന് സേവനസംഘടന രൂപീകരിക്കാം; ചെറുകിട സംരംഭകർ ചേർന്ന് വിതരണശൃംഖല സൃഷ്ടിക്കാം. ഒരാളുടെ കഴിവും മറ്റൊരാളുടെ അനുഭവവും മൂന്നാമനാളുടെ സാങ്കേതികവിദ്യയും നാലാമനാളുടെ വിപണി അറിവും കൂട്ടായ ബന്ധത്തിൽ സംയോജിക്കുമ്പോൾ അവരിൽ വേർതിരിച്ച് കാണാനാകാത്ത ഒരു പുതിയ കഴിവ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഉദ്ഭവഗുണം. കൂട്ടായ്മയുടെ ഗുണം അതിലെ അംഗങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ മാത്രമല്ല; അവരുടെ ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുകയാണ്.
ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടം ഈ കൂട്ടായ സംരംഭകശേഷിക്ക് പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. ഡാറ്റ, അറിവ്, സോഫ്റ്റ്വെയർ, കൃത്രിമബുദ്ധി, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ എന്നിവ പുതിയ തരത്തിലുള്ള ഉൽപ്പാദനശക്തികളായി മാറുന്നു. ഒരു ആശയം അനേകം ആളുകൾക്ക് ഒരേസമയം ഉപയോഗിക്കാം. ഒരു സോഫ്റ്റ്വെയർ ഒരിക്കൽ വികസിപ്പിച്ചാൽ വലിയ തോതിൽ വിതരണം ചെയ്യാം. ഒരു തുറന്ന അറിവുശേഖരത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ ചേർന്ന് അറിവ് വികസിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ അറിവ് പരമ്പരാഗത ഭൗതികമൂലധനത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്. അത് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ തീരുന്നില്ല; ശരിയായ സാഹചര്യത്തിൽ പങ്കിടുമ്പോൾ കൂടുതൽ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
എന്നാൽ അറിവിന്റെ ഈ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും അതിന്റെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിൽ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു. അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന വ്യക്തിക്കും സ്ഥാപനത്തിനും അവകാശം നൽകേണ്ടതുണ്ട്; അതേസമയം സമൂഹത്തിന്റെ അറിവ് വികസിപ്പിക്കാനുള്ള അവകാശവും സംരക്ഷിക്കണം. അതിനാൽ ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശവും തുറന്ന അറിവും തമ്മിൽ പുതിയ തുലനം ആവശ്യമാണ്. അറിവിന്റെ സൃഷ്ടാവിനെ പ്രതിഫലം നൽകുകയും അറിവിന്റെ സാമൂഹികപ്രചരണം തടയാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംവിധാനങ്ങളാണ് ദീർഘകാലത്തിൽ കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ അറിവുസമ്പദ്വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുക.
ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കൾ ഒരു ശൃംഖലയിൽ ചേരുമ്പോൾ അതിന്റെ മൂല്യം വർധിക്കുന്നു. കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കൾ കൂടുതൽ ഡാറ്റ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കൂടുതൽ ഡാറ്റ സേവനത്തെ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നു; മെച്ചപ്പെട്ട സേവനം വീണ്ടും കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കളെ ആകർഷിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്വയംശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഏകീകരണചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഒരു ഘട്ടത്തിനുശേഷം ഇതേ ഏകീകരണം വിപണി കേന്ദ്രീകരണത്തിനും മത്സരദുർബലീകരണത്തിനും കാരണമാകാം. വലിയ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ കൂടുതൽ വലുതാകുകയും ചെറിയ മത്സരാർത്ഥികൾക്ക് പ്രവേശനം പ്രയാസമാകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ഏകീകരണശക്തി അധികാരകേന്ദ്രീകരണമായി മാറുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ വളർച്ചയ്ക്ക് തുറന്ന മാനദണ്ഡങ്ങളും ന്യായമായ മത്സരവും ഡാറ്റാ അവകാശങ്ങളും ഉപയോക്തൃസ്വാതന്ത്ര്യവും ആവശ്യമാണ്.
ഡാറ്റയുടെ കാര്യത്തിലും ഇതേ ചോദ്യം ഉയരുന്നു. ഒരു ഡിജിറ്റൽ സേവനം ഉപയോഗിക്കുന്ന കോടിക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന ഡാറ്റയ്ക്ക് സാമ്പത്തികമൂല്യമുണ്ട്. എന്നാൽ ആ മൂല്യം ആരുടേതാണ് എന്ന ചോദ്യം ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രധാന ചോദ്യമാകും. ഉപയോക്താവിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിഞ്ഞ ഡാറ്റ മുഴുവൻ ഒരു സ്വകാര്യസ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വത്തായി മാറുമ്പോൾ, സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട മൂല്യം സ്വകാര്യമായി കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ ഡാറ്റയെ വെറും സ്വകാര്യസ്വത്തോ പൂർണ്ണമായി പൊതുസ്വത്തോ എന്ന ലളിതമായ ദ്വന്ദത്തിൽ കാണാതെ, വ്യക്തിഗത അവകാശം, കൂട്ടായ അവകാശം, പൊതുതാൽപര്യം, ഗവേഷണപ്രയോജനം, സ്വകാര്യത എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക തുലനം ആവശ്യമാണ്.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഈ പ്രശ്നങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കും. യന്ത്രങ്ങൾ ശാരീരിക തൊഴിൽ മാത്രമല്ല, ചില ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളും ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യനും സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മാറും. ചില തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ ഇല്ലാതാകാം; ചിലത് രൂപാന്തരപ്പെടാം; പുതിയ തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. എന്നാൽ അടിസ്ഥാനചോദ്യം “യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ ജോലി എടുത്തുകളയുമോ?” എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. യന്ത്രങ്ങൾ വർധിപ്പിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യും എന്നതാണ് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിച്ചിട്ടും തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽസമയം കുറയുന്നില്ലെങ്കിൽ, വരുമാനം വർധിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, സാമൂഹികസുരക്ഷ ശക്തിപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ, സാങ്കേതിക പുരോഗതി മനുഷ്യവിമോചനമായി മാറാതെ പുതിയ അസമത്വത്തിന്റെ ഉറവിടമായി മാറാം.
ഇവിടെ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികമൂല്യം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നത് അതിന്റെ കാര്യക്ഷമതയിൽ മാത്രം അല്ല; അത് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സൃഷ്ടിപരതയും ജീവിതഗുണവും എത്രത്തോളം വർധിപ്പിക്കുന്നു എന്നതിലാണ്. ഒരു യന്ത്രം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു എന്നത് മാത്രം പുരോഗതിയല്ല. അതിന്റെ ഫലമായി മനുഷ്യന് കൂടുതൽ സമയം, കൂടുതൽ അറിവ്, കൂടുതൽ സുരക്ഷ, കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരത, കൂടുതൽ സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം എന്നിവ ലഭിക്കുന്നുവെങ്കിൽ മാത്രമാണ് ആ സാങ്കേതിക പുരോഗതി ഉയർന്ന സാമൂഹികമൂല്യം നേടുന്നത്.
ആഗോളവൽക്കരണത്തിലും ഇതേ ഡയലക്ടിക്സ് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലെ വിഭവങ്ങളും തൊഴിലും സാങ്കേതികവിദ്യയും വിപണികളും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത് കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അമിതമായ പരസ്പരാശ്രിതത്വം പ്രതിസന്ധികളിൽ ദുർബലത സൃഷ്ടിക്കാം. ഒരു രാജ്യത്തെ രാഷ്ട്രീയപ്രശ്നം, ഒരു തുറമുഖത്തിലെ തടസ്സം, ഒരു രോഗവ്യാപനം, ഒരു യുദ്ധം, ഒരു പ്രകൃതിദുരന്തം എന്നിവ ആഗോള വിതരണശൃംഖലയെ ബാധിക്കാം. അതിനാൽ പരമാവധി കാര്യക്ഷമതയും പരമാവധി പ്രതിരോധശേഷിയും ഒരേ കാര്യമല്ല. ചിലപ്പോൾ അധിക സംഭരണം, പകരം വിതരണക്കാർ, പ്രാദേശിക ഉൽപ്പാദനം, വിതരണശൃംഖലയുടെ വൈവിധ്യവൽക്കരണം എന്നിവ സാമ്പത്തികമായി “അധികചെലവ്” പോലെ തോന്നിയാലും അവ പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് നിർണായകമായ പ്രതിരോധശേഷിയായി മാറുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന് ആഗോളവും പ്രാദേശികവുമായ ശക്തികളെ പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായി കാണേണ്ടതില്ല. ലോകത്തിന്റെ അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും പ്രയോജനപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പ്രാദേശിക ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പരിഹാരങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താം. ആഗോള വിപണിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുമ്പോഴും പ്രാദേശിക വിഭവശേഷി ശക്തിപ്പെടുത്താം. ഇതാണ് ആഗോളതയും പ്രാദേശികതയും തമ്മിലുള്ള ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകീകരണം. ലോകത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കുകയും പ്രാദേശികമായി രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും, പ്രാദേശിക സൃഷ്ടിപരതയെ ആഗോളതലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സംരംഭക മാതൃക ഇവിടെ രൂപപ്പെടുന്നു.
സംരംഭകത്വവും സാമ്പത്തിക അസമത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. സംരംഭകത്വം പുതിയ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ സമ്പത്ത് എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നത് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു സാമൂഹികചോദ്യമാണ്. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടം മുഴുവൻ അതിന്റെ ഉടമകൾക്ക് മാത്രം ലഭിക്കുകയും അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കെടുത്ത തൊഴിലാളികൾക്ക് അതിന്റെ നേട്ടത്തിൽ യാതൊരു പങ്കുമില്ലാതാകുകയും ചെയ്താൽ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വളർച്ചയും സാമൂഹികസമത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ശക്തമാകും. അതിനാൽ ലാഭപങ്കിടൽ, ജീവനക്കാരുടെ ഉടമസ്ഥത, സഹകരണസംരംഭങ്ങൾ, ന്യായമായ വേതനം, തൊഴിൽസുരക്ഷ, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യം, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവയെ സംരംഭകത്വവിരുദ്ധ സംവിധാനങ്ങളായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. മറിച്ച് ഇവ മനുഷ്യസൃഷ്ടിശേഷിയുടെ വിശാലമായ സാമൂഹിക അടിത്തറയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സംവിധാനങ്ങളാണ്.
ഒരു സമൂഹത്തിലെ ഓരോ വ്യക്തിക്കും സംരംഭകത്വത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ തുല്യമായ അവസരം ലഭിക്കുന്നില്ല. ഒരാൾക്ക് മൂലധനം ലഭിക്കും; മറ്റൊരാൾക്ക് വിദ്യാഭ്യാസമില്ല. ഒരാൾക്ക് വിപണി ബന്ധങ്ങളുണ്ട്; മറ്റൊരാൾക്ക് സാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനമില്ല. ഒരാൾക്ക് കുടുംബസ്വത്ത് ലഭിക്കും; മറ്റൊരാൾക്ക് ആശയമുണ്ടെങ്കിലും അതിനെ യാഥാർഥ്യമാക്കാൻ ആവശ്യമായ വിഭവമില്ല. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം എന്നത് എല്ലാവരെയും നിർബന്ധമായി സംരംഭകരാക്കുക എന്നതല്ല; മറിച്ച് സമൂഹത്തിൽ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന സൃഷ്ടിശേഷിക്ക് സാമ്പത്തികവും വിദ്യാഭ്യാസപരവും സാങ്കേതികവുമായ പ്രവേശനം നൽകുക എന്നതാണ്.
ഇവിടെ സ്ത്രീകളുടെയും സാമൂഹികമായി പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്ന വിഭാഗങ്ങളുടെയും സംരംഭകശേഷി പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. സമൂഹത്തിലെ വലിയൊരു വിഭാഗത്തിന്റെ അറിവും കഴിവും വിഭവപ്രവേശനത്തിന്റെ അഭാവത്തിൽ ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതെ പോകുമ്പോൾ അത് വ്യക്തിയുടെ നഷ്ടം മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തം ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ നഷ്ടമാണ്. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം, ധനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സ്വത്തവകാശം, വിപണി, പരിശീലനം, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവയിലേക്കുള്ള സമതുലിതമായ പ്രവേശനം സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാനഘടകമാകണം.
ഒരു സംരംഭവും ഒറ്റപ്പെട്ട് വളരുന്നില്ല. അതിന്റെ ചുറ്റും സർവകലാശാലകൾ, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, ബാങ്കുകൾ, നിക്ഷേപകർ, സർക്കാർസ്ഥാപനങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദഗ്ധർ, വിതരണക്കാർ, ഉപഭോക്താക്കൾ, പരിശീലനകേന്ദ്രങ്ങൾ, നിയമസംവിധാനങ്ങൾ, സാമൂഹികശൃംഖലകൾ എന്നിവ ചേർന്ന ഒരു സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി. ഒരു സർവകലാശാല ഗവേഷണം നടത്തുന്നു; ഗവേഷണം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സംരംഭകൻ അതിനെ ഉൽപ്പന്നമാക്കുന്നു; നിക്ഷേപകൻ വിഭവം നൽകുന്നു; തൊഴിലാളികൾ അതിനെ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു; വിപണി പ്രതികരിക്കുന്നു; ആ പ്രതികരണം വീണ്ടും ഗവേഷണത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇതൊരു അടഞ്ഞ രേഖയല്ല; നിരന്തരമായി സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന ചക്രമാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സർക്കാരിന്റെ പങ്കും പുതുതായി ചിന്തിക്കണം. സർക്കാർ എല്ലാം നേരിട്ട് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണമെന്നില്ല; അതുപോലെ എല്ലാം വിപണിക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കുകയും വേണ്ട. വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, ഗവേഷണം, നിയമസംരക്ഷണം, ന്യായമായ മത്സരം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾക്ക് പ്രവേശനസൗകര്യം എന്നിവയിലൂടെ സർക്കാർ സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാന ഏകീകരണശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കാം. സർക്കാർ ഒരു നിയന്ത്രകനായി മാത്രം നിൽക്കാതെ, സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഏകീകരിക്കുന്ന സൗകര്യദാതാവും പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയുടെ സംഘാടകനുമായി മാറണം.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യസംരംഭവും സഹകരണസംരംഭവും സാമൂഹികസംരംഭവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ശത്രുരൂപങ്ങളായി കാണേണ്ടതില്ല. അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, അടിസ്ഥാനസാങ്കേതികവിദ്യ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ പൊതുമേഖല നിർണായകമായ പങ്ക് വഹിക്കുമ്പോൾ സ്വകാര്യസംരംഭങ്ങൾക്ക് വേഗത്തിലുള്ള പരീക്ഷണങ്ങളും പുതുമകളും വിപണി പ്രതികരണങ്ങളും കൈകാര്യം ചെയ്യാം. സഹകരണസംരംഭങ്ങൾ കൂട്ടായ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാം. സാമൂഹികസംരംഭങ്ങൾ സാമ്പത്തികനിലനിൽപ്പിനെയും സാമൂഹികലക്ഷ്യത്തെയും ബന്ധിപ്പിക്കാം. തൊഴിലാളി ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനവും ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ ക്രമീകരിക്കാം. ഈ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളുടെ സഹവർത്തിത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളുടെ superposition എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം.
ഇവിടെ സാമ്പത്തികസംവിധാനം ഒരേയൊരു ഉടമസ്ഥതാരൂപത്തിൽ പൂട്ടപ്പെടേണ്ടതില്ല. വ്യത്യസ്ത മേഖലകൾക്ക് വ്യത്യസ്ത സംഘടനാരൂപങ്ങൾ കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായേക്കാം. ചില മേഖലകളിൽ പൊതുമേഖല ശക്തമായിരിക്കാം; ചിലതിൽ സ്വകാര്യസംരംഭം കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായിരിക്കാം; ചിലതിൽ സഹകരണരീതി കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായിരിക്കാം; ചിലതിൽ സാമൂഹികസംരംഭമോ കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥതയോ കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായിരിക്കാം. ഈ വൈവിധ്യത്തെ ദൗർബല്യമായി കാണേണ്ടതില്ല. പരസ്പരം പഠിക്കുകയും പരസ്പരം തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ബഹുരൂപ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ഏകതാനമായ ഒരു സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയെക്കാൾ കൂടുതൽ അനുയോജനശേഷി ഉണ്ടായേക്കാം.
ഇതോടെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ചോദ്യം കൂടുതൽ ആഴത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങൾ അത്യന്തം കേന്ദ്രീകൃതമായിരിക്കാം. ആരാണ് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ദിശ തീരുമാനിക്കുന്നത്? സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടം ആരിലേക്ക് പോകുന്നു? ലാഭം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യുന്നു? ഡാറ്റ ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്? ഒരു വലിയ നിക്ഷേപം ഒരു പ്രദേശത്തെ ബാധിക്കുമ്പോൾ പ്രാദേശിക സമൂഹത്തിന് എന്ത് പങ്കുണ്ട്? തൊഴിലാളികൾക്ക് അവരുടെ തൊഴിൽജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളിൽ എത്രത്തോളം പങ്കാളിത്തമുണ്ട്? ഇവയാണ് സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചോദ്യങ്ങൾ.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം അധികാരത്തിന്റെ പൂർണ്ണ കേന്ദ്രീകരണത്തെ കുറയ്ക്കുകയും തീരുമാനമെടുക്കൽശേഷിയെ വിവിധ തലങ്ങളിലേക്ക് വിതരണം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. എന്നാൽ വികേന്ദ്രീകരണം പൂർണ്ണമായ ചിതറലല്ല. പൊതുലക്ഷ്യവും പൊതുവായ നിയമങ്ങളും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവ് ആവശ്യമായിടത്തേക്ക് വിതരണം ചെയ്യുകയാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. അതിനാൽ കേന്ദ്രത്തിൽ ദിശയും പ്രാദേശികതലത്തിൽ പ്രവർത്തനസ്വാതന്ത്ര്യവും എന്ന ഒരു പുതിയ സംഘടനാതത്വം സംരംഭകത്വത്തിലും സാമ്പത്തികസംവിധാനത്തിലും പ്രയോഗിക്കാം.
ഇവയെല്ലാം ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം ഒരു ബഹുപാളി ചലനാത്മക സംവിധാനമാണെന്ന് വ്യക്തമാണ്. വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരത അതിന്റെ ഒരു പാളിയാണ്. കൂട്ടായ തൊഴിലും സംഘടനയും മറ്റൊരു പാളിയാണ്. മൂലധനവും സാങ്കേതികവിദ്യയും വിപണിയും മറ്റൊരു പാളിയാണ്. നിയമവും ഭരണവും പൊതുനയവും മറ്റൊരു പാളിയാണ്. പ്രകൃതിയും അതിന്റെ ഭൗതികപരിധികളും മറ്റൊരു പാളിയാണ്. ആഗോള അറിവുശൃംഖലകളും സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളും മറ്റൊരു പാളിയാണ്. ഈ പാളികൾ പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ടതല്ല; അവ നിരന്തരം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു സാങ്കേതികമാറ്റം വിപണിയെ മാറ്റുന്നു; വിപണിമാറ്റം തൊഴിലിനെ മാറ്റുന്നു; തൊഴിൽമാറ്റം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ മാറ്റുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസമാറ്റം വീണ്ടും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം സ്വഭാവം. ചെറിയൊരു ആശയം ചിലപ്പോൾ വലിയൊരു സാമൂഹികമാറ്റത്തിന് തുടക്കമാകാം. ഒരു ചെറിയ സാങ്കേതികപരീക്ഷണം ഒരു പുതിയ വ്യവസായത്തിന് ജന്മം നൽകാം. ഒരു പ്രാദേശിക സംരംഭം ആഗോള മാതൃകയായി മാറാം. അതുപോലെ ഒരു ചെറിയ സംഘടനാപിഴവ് വലിയ പ്രതിസന്ധിയിലേക്ക് വളരാനും കഴിയും. അതിനാൽ സംരംഭകസംവിധാനങ്ങളിൽ ചെറിയ മാറ്റങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം അവഗണിക്കാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം തലത്തിലെ ചെറിയ വ്യതിയാനങ്ങൾ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സമഗ്രസംവിധാനത്തിന്റെ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിന് കാരണമാകുന്നതുപോലെ, ചെറിയ സംരംഭകപരീക്ഷണങ്ങളും സാമൂഹികതലത്തിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങളുടെ വിത്തുകളാകാം.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ വലുപ്പമല്ല; അതിന്റെ ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്. കൂടുതൽ മൂലധനം ഉള്ള സ്ഥാപനം നിർബന്ധമായും കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതായിരിക്കണമെന്നില്ല. കൂടുതൽ പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനം, കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ അനുയോജ്യമാകുന്ന സ്ഥാപനം, അറിവ് പങ്കിടുന്ന സ്ഥാപനം, ജീവനക്കാരുടെ സൃഷ്ടിപരതയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനം, സ്വന്തം തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനം, പുതിയ തലമുറയിലെ നേതാക്കളെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്ഥാപനം, സ്വന്തം വിജയത്തെപ്പോലും ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനം എന്നിവയ്ക്കാണ് ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പിനുള്ള കൂടുതൽ സാധ്യത.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ രൂപം സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. നിശ്ചല സംഘടന നിലവിലുള്ള ഘടനയെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. പഠിക്കുന്ന സംഘടന അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് അറിവ് നേടുന്നു. അനുയോജ്യ സംഘടന മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾക്ക് പ്രതികരിക്കുന്നു. എന്നാൽ സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടന അതിനപ്പുറം പോകുന്നു: ഭാവിയിലെ മാറ്റങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി അന്വേഷിക്കുകയും, സ്വന്തം ഘടനയെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും, പുതിയ സാധ്യതകൾ പരീക്ഷിക്കുകയും, വിജയകരമായ പഴയ രീതികളെപ്പോലും ആവശ്യമായപ്പോൾ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ സംഘടനയുടെ ഏകീകരണം അതിന്റെ സ്ഥിരരൂപത്തിൽ അല്ല, സ്വയം മാറാനുള്ള കഴിവിലാണ്.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ സംരംഭകൻ ഒരു ബിസിനസ് ഉടമ എന്ന പരിമിതിയിൽ നിന്ന് മാറി സാധ്യതകളുടെ സംഘാടകനായി മാറുന്നു. അവൻ വെറും മൂലധനം നിക്ഷേപിക്കുന്നവനല്ല; ചിതറിക്കിടക്കുന്ന അറിവുകളെയും മനുഷ്യരെയും സാങ്കേതികവിദ്യകളെയും വിഭവങ്ങളെയും പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നവനാണ്. അവൻ വെറും അപകടം ഏറ്റെടുക്കുന്നവനല്ല; അനിശ്ചിതത്വത്തെ പഠനാവസരമാക്കി മാറ്റുന്നവനാണ്. അവൻ വെറും ലാഭം തേടുന്നവനല്ല; ദീർഘകാല മൂല്യസൃഷ്ടിയുടെ സാധ്യത തിരിച്ചറിയുന്നവനാണ്. അവൻ വെറും സ്ഥാപനം നിർമ്മിക്കുന്നവനല്ല; സ്വയംപഠിക്കുകയും സ്വയംവിമർശിക്കുകയും സ്വയംഅനുയോജ്യമാകുകയും സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സാമൂഹിക സൃഷ്ടിസംവിധാനം നിർമ്മിക്കുന്നവനാണ്.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദിശ വ്യക്തിഗത സംരംഭത്തിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ സംരംഭത്തിലേക്കും, ഭൗതിക മൂലധനത്തിൽ നിന്ന് അറിവുകേന്ദ്രിത മൂലധനത്തിലേക്കും, നിശ്ചല സംഘടനയിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന സംഘടനയിലേക്കും, പഠിക്കുന്ന സംഘടനയിൽ നിന്ന് അനുയോജ്യ സംഘടനയിലേക്കും, അനുയോജ്യ സംഘടനയിൽ നിന്ന് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയിലേക്കുമുള്ള ഒരു പരിണാമമായി കാണാം. എന്നാൽ ഈ പരിണാമം സ്വയം സംഭവിക്കുന്നതല്ല. മനുഷ്യരുടെ ബോധപൂർവമായ ഇടപെടലും സ്ഥാപനപരമായ പരീക്ഷണങ്ങളും സാമൂഹികസമരങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളും സാങ്കേതികവികസനവും ചേർന്നാണ് അതിന്റെ ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.
അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ നിർവചിക്കാം. വർത്തമാനത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, മനുഷ്യർ, അറിവ്, മൂലധനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രകൃതി, വിപണി, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ഏകീകരിച്ച് പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും, ആ മൂല്യത്തെ വീണ്ടും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷിയാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന നിരന്തര സ്വയംപുനർനവീകരണ പ്രക്രിയയാണ് സംരംഭകത്വം.
ഈ നിർവചനത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം സ്വകാര്യസമ്പത്തിന്റെ പരമാവധി വർധനയല്ല. സ്വകാര്യസമ്പത്ത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു ഫലമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം അതിനേക്കാൾ വിശാലമാണ്. പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ, മനുഷ്യരുടെ കഴിവ് വികസിക്കുന്നുണ്ടോ, തൊഴിൽ കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമാകുന്നുണ്ടോ, ഉപഭോക്താവിന്റെ ജീവിതഗുണം മെച്ചപ്പെടുന്നുണ്ടോ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുന്നുണ്ടോ, പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ, ഭാവിതലമുറകൾക്ക് കൂടുതൽ സാധ്യതകൾ ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതിലാണ് സംരംഭത്തിന്റെ ഉയർന്ന സാമൂഹികവിജയം അളക്കേണ്ടത്.
അങ്ങനെ സംരംഭകത്വം വ്യക്തിഗത ലാഭസൃഷ്ടിയുടെ പരിധി കടന്ന് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ഘടകമായി മാറുന്നു. മൂലധനം മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയാകാതെ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധിയായി മാറണം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യത്തൊഴിലിനെ നശിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാകാതെ മനുഷ്യനെ ആവർത്തനപരമായ അധ്വാനത്തിൽ നിന്ന് വിമോചിപ്പിച്ച് കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്ന ശക്തിയായി മാറണം. വിപണി സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാകാതെ സമൂഹത്തിന്റെ മാറുന്ന ആവശ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്ന പ്രതികരണവേദിയായി പ്രവർത്തിക്കണം. ലാഭം സാമൂഹികമൂല്യത്തെ വിഴുങ്ങുന്ന ശക്തിയാകാതെ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലേക്കും മനുഷ്യവികസനത്തിലേക്കും വീണ്ടും നിക്ഷേപിക്കപ്പെടണം.
ഇതിന്റെ സാരം ഒരു ചലനാത്മക ചക്രമായി കാണാം: സ്ഥിരത → വിഘടനം → വൈരുദ്ധ്യം → പരീക്ഷണം → പഠനം → പുതിയ ഏകീകരണം → പുതിയ സ്ഥിരത → വീണ്ടും വിഘടനം → വീണ്ടും ഉയർന്ന ഏകീകരണം. ഈ ചക്രം നിൽക്കുന്നിടത്ത് സംരംഭം ജഡമാകുന്നു; അത് തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നിടത്ത് സംരംഭം ജീവിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി നിലവിലുള്ള ഘടനയെ എത്രത്തോളം സംരക്ഷിക്കാനാകുന്നു എന്നതിലല്ല; ആവശ്യമായപ്പോൾ അതിനെ മറികടന്ന് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പുതിയ ഘടന സൃഷ്ടിക്കാനാകുന്നതിലാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴമുള്ള ദാർശനിക അർത്ഥം. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല വികസനം; അവയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ഇടപെടലിലൂടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പുതിയ ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് വികസനം. സംരംഭകത്വവും ഈ നിയമം പിന്തുടരുന്നു. ഇന്നത്തെ സംരംഭം നാളത്തെ പുതിയ സംരംഭത്തിന്റെ അടിത്തറയാകുന്നു; ഇന്നത്തെ സാങ്കേതികവിദ്യ നാളത്തെ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പൂർവരൂപമാകുന്നു; ഇന്നത്തെ സംഘടന നാളത്തെ സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയുടെ പ്രാരംഭരൂപമാകുന്നു.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി കൂടുതൽ വലിയ കമ്പനികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല. കൂടുതൽ പഠിക്കുന്ന, കൂടുതൽ അനുയോജ്യമാകുന്ന, കൂടുതൽ സഹകരിക്കുന്ന, കൂടുതൽ വികേന്ദ്രീകൃതവും കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരവുമായ, സാമൂഹികമായി കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്വമുള്ള, പ്രകൃതിയുമായുള്ള സമതുലനം സംരക്ഷിക്കുന്ന, ഒടുവിൽ സ്വയംപുനർനവീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാമ്പത്തിക–സാമൂഹിക സംഘടനകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭാവി.
സംരംഭകത്വം അപ്പോൾ ഒരു ബിസിനസ് ആരംഭിക്കുന്ന പ്രവർത്തനമല്ല; വർത്തമാനത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ സംഘടിത സൃഷ്ടിശേഷിയാണ്. അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല; പുതിയ മനുഷ്യശേഷിയും പുതിയ അറിവും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും പുതിയ സാങ്കേതികസാധ്യതകളും പുതിയ ജീവിതസാധ്യതകളും നിരന്തരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയായി അത് മാറുന്നു.
ഇവിടെയാണ് സംരംഭകൻ സ്വകാര്യ സമ്പത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവിൽ നിന്ന് സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ സംഘാടകനായി ഉയരുന്നത്; സംരംഭം ഒരു കമ്പനിയെന്ന പരിധി കടന്ന് ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹിക സൃഷ്ടിസംവിധാനമായി മാറുന്നത്; സാമ്പത്തിക വളർച്ച മനുഷ്യവികസനത്തോടും സാങ്കേതിക പുരോഗതി സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തോടും ലാഭം സാമൂഹികമൂല്യത്തോടും മനുഷ്യവികസനം പ്രകൃതിസംരക്ഷണത്തോടും ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നത്.
അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം — നിലവിലുള്ള ലോകത്തിൽ വെറും വിജയിക്കുക എന്നതല്ല; അതിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായി പരിവർത്തനം ചെയ്ത് കൂടുതൽ സുസ്ഥിരവും കൂടുതൽ മനുഷ്യകേന്ദ്രിതവും കൂടുതൽ സമതുലിതവും കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരവും കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതുമായ ഒരു പുതിയ സാമ്പത്തിക–സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യം നിരന്തരം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുക.
ഇതിന്റെ തുടർച്ചയായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തെ പ്രകൃതി, പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം, അറിവിന്റെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ, ഗ്രാമീണ സംരംഭകത്വം, തലമുറാന്തര കൈമാറ്റം, പ്രതിസന്ധികളിലെ പ്രതിരോധശേഷി, ഭാവിയിലെ സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ എന്നിവയിലേക്ക് കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാം.
സംരംഭകത്വത്തെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു രൂപമായി കാണുമ്പോൾ അതിനെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് കാണാൻ കഴിയില്ല. പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തികചിന്തയിൽ പ്രകൃതി പലപ്പോഴും ഉൽപ്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ ഒരു സംഭരണിയായി മാത്രം പരിഗണിക്കപ്പെട്ടു. ഭൂമി, ജലം, ധാതുക്കൾ, വനങ്ങൾ, ഊർജസ്രോതസ്സുകൾ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനത്തിന് ഉപയോഗിക്കാവുന്ന വിഭവങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രകൃതിയെ ഒരു നിശ്ചല വിഭവശേഖരമായി കാണുന്നില്ല. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഒരു ഏകീകൃത ഭൗതികപ്രക്രിയയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും അതിനെ മാറ്റുകയും മാലിന്യങ്ങളും താപവും മറ്റു ഉപോൽപ്പന്നങ്ങളും പ്രകൃതിയിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു ഏകദിശയിലുള്ള ചൂഷണമല്ല; നിരന്തരമായ പദാർത്ഥ–ഊർജ–വിവര കൈമാറ്റമാണ്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ വിജയത്തെ അതിന്റെ സാമ്പത്തികലാഭം മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് അളക്കുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. ഒരു സംരംഭം ഇന്ന് വലിയ ലാഭം നേടുകയും അതേസമയം ഭൂമിയുടെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ നശിപ്പിക്കുകയും ജലസ്രോതസ്സുകളെ മലിനമാക്കുകയും ജൈവവൈവിധ്യം കുറയ്ക്കുകയും ഭാവിതലമുറയുടെ വിഭവസാധ്യത ഇല്ലാതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികമൂല്യം നെഗറ്റീവ് ആയിരിക്കാം. സാമ്പത്തിക കണക്കുകളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാത്ത ഈ നഷ്ടങ്ങളെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം അവഗണിക്കില്ല. കാരണം ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് അതിന്റെ ആഭ്യന്തര ഏകീകരണത്തിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല; അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള വിശാലമായ ഭൗതികപരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തിലും ആശ്രയിക്കുന്നു.
ഇവിടെ പ്രകൃതി ഒരു പുറംപരിധി മാത്രമല്ല; സംരംഭത്തിന്റെ തന്നെ ഒരു സജീവ ഘടകമാണ്. ഒരു കൃഷിസംരംഭത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി മണ്ണിന്റെ ഗുണനിലവാരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മത്സ്യബന്ധനത്തിന്റെ ഭാവി സമുദ്രപരിസ്ഥിതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വിനോദസഞ്ചാരത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് പ്രകൃതിസൗന്ദര്യത്തോടും പ്രാദേശിക പരിസ്ഥിതിയോടും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആരോഗ്യസംരംഭങ്ങളുടെ ഭാവി മനുഷ്യന്റെ ആരോഗ്യകരമായ ജീവിതപരിസ്ഥിതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ വിഘടനം ഒടുവിൽ സാമ്പത്തികസംവിധാനത്തിന്റെ തന്നെ വിഘടനമായി തിരിച്ചെത്തും. പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വം ദീർഘകാലം വളരാൻ കഴിയില്ല.
ഇതിൽ നിന്ന് സുസ്ഥിര സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥം ഉയർന്നുവരുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ വിഭവങ്ങളെ ഉപയോഗിക്കാതിരിക്കുക എന്നതല്ല സുസ്ഥിരത. ഉപയോഗവും പുനരുത്പാദനവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സമതുലനം നിലനിർത്തുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഒരു വനത്തിൽ നിന്ന് മരം ഉപയോഗിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ പുനരുത്പാദനശേഷിയും സംരക്ഷിക്കണം. ഭൂഗർഭജലം ഉപയോഗിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ പുനർനിറവ് കണക്കിലെടുക്കണം. ഊർജം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനവും മലിനീകരണവും പരിഗണിക്കണം. ഒരു ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ മുഴുവൻ ജീവിതചക്രവും—അസംസ്കൃതവസ്തുവിൽ നിന്ന് ഉപഭോഗത്തിലേക്കും മാലിന്യസംസ്കരണത്തിലേക്കും—പരിഗണിക്കണം.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം “ഉൽപ്പാദനം → വിൽപ്പന → ലാഭം” എന്ന രേഖീയ മാതൃകയിൽ നിന്ന് “വിഭവം → ഉൽപ്പാദനം → ഉപഭോഗം → പുനരുപയോഗം → പുനർനിർമ്മാണം → വീണ്ടും ഉൽപ്പാദനം” എന്ന ചാക്രിക മാതൃകയിലേക്ക് മാറേണ്ടിവരും. മാലിന്യം ഒരു അവസാന ഉൽപ്പന്നമല്ല; മറ്റൊരു ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുടെ അസംസ്കൃത വസ്തുവായി മാറാവുന്ന വിഭവമാണ്. ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ മാലിന്യം മറ്റൊരു സംരംഭത്തിന്റെ അസംസ്കൃത വസ്തുവാകുമ്പോൾ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ കൂടുതൽ ഏകീകൃതമായ ഒരു ഭൗതികചക്രമായി മാറുന്നു. ഇതാണ് ചാക്രിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അടിത്തറ.
ഇവിടെ വിഘടനശക്തി തന്നെ പുതിയ ഏകീകരണശക്തിയായി മാറുന്നു. മാലിന്യം പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിൽ വിഘടനത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. എന്നാൽ അതിനെ പുനരുപയോഗിക്കാനുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതേ മാലിന്യം പുതിയ ഉൽപ്പാദനബന്ധത്തിന്റെ ഘടകമാകുന്നു. പഴയ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടം പുതിയ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ തുടക്കമാകുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിലെ “അവസാനം” പലപ്പോഴും മറ്റൊരു ചക്രത്തിന്റെ “ആരംഭം” കൂടിയാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക മേഖലയാണ് അറിവ്. ഭൗതിക മൂലധനത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി അറിവ് പങ്കുവെച്ചാൽ പലപ്പോഴും അതിന്റെ ഉപയോഗശേഷി കുറയുന്നില്ല; മറിച്ച് വർധിക്കാം. ഒരു ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ ആയിരക്കണക്കിന് ഗവേഷകർക്ക് പുതിയ ഗവേഷണങ്ങൾക്ക് അടിത്തറയാകാം. ഒരു തുറന്ന സോഫ്റ്റ്വെയർ ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾക്ക് ഉപയോഗിക്കാനും വികസിപ്പിക്കാനും കഴിയും. ഒരു വിദ്യാഭ്യാസ ആശയം പല തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറാം. ഇതിലൂടെ അറിവ് സ്വയംവികസിക്കുന്ന ഒരു ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അറിവിനെ ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവായി കാണാതെ നിരന്തരമായി വികസിക്കുന്ന ബന്ധപരമായ ഘടനയായി കാണാം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ അറിവ് മറ്റൊരാളുടെ അനുഭവവുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ പുതിയ അറിവ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ശാസ്ത്രശാഖകൾ തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ പുതിയ ഗവേഷണമേഖലകൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ജീവശാസ്ത്രവും വിവരസാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിൽ ജൈവവിവരശാസ്ത്രം പോലുള്ള പുതിയ മേഖലകൾ രൂപപ്പെടുന്നത് ഇതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധി, ജീവശാസ്ത്രം, നാനോസാങ്കേതികവിദ്യ, റോബോട്ടിക്സ്, വസ്തുശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ പരസ്പരസംയോജനവും ഭാവിയിൽ കൂടുതൽ പുതിയ അറിവുപാളികൾ സൃഷ്ടിക്കും.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകൻ ഒരു ഉൽപ്പന്നവിദഗ്ധൻ മാത്രമാകാൻ കഴിയില്ല. അവൻ അറിവുകളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന വ്യക്തിയായിരിക്കണം. ഒരു മേഖലയിൽ മാത്രം ആഴമുള്ള അറിവിനൊപ്പം വിവിധ മേഖലകളിലെ അറിവുകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവും ആവശ്യമാണ്. പുതിയ കണ്ടുപിടിത്തങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഒരേയൊരു മേഖലയുടെ ആന്തരിക പുരോഗതിയിൽ നിന്ന് മാത്രമല്ല, രണ്ട് വ്യത്യസ്ത അറിവുപാളികൾ തമ്മിലുള്ള പുതിയ ബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇതുകൊണ്ടാണ് സർവകലാശാലകളും ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങളും വ്യവസായങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയിൽ നിർണായകമാകുന്നത്. സർവകലാശാല അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഗവേഷണസ്ഥാപനം അതിന്റെ അതിരുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു; സംരംഭകൻ അതിനെ പ്രായോഗിക പരിഹാരമാക്കുന്നു; വിപണി അതിന്റെ ഉപയോഗപ്രാപ്തിയെ പരിശോധിക്കുന്നു; സമൂഹം അതിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ഈ ചക്രം ശക്തമായാൽ അറിവ് സാമ്പത്തികമൂല്യമായും സാമ്പത്തികമൂല്യം വീണ്ടും പുതിയ അറിവിന്റെ നിക്ഷേപമായും മാറുന്നു.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു. അറിവിനെ സ്വകാര്യസ്വത്താക്കി സംരക്ഷിക്കുന്നത് കണ്ടുപിടിത്തത്തിന് പ്രോത്സാഹനം നൽകാം; എന്നാൽ അത്യധികം സ്വകാര്യവൽക്കരണം അറിവിന്റെ സാമൂഹികപ്രചരണം തടയുകയും പുതിയ കണ്ടുപിടിത്തങ്ങളുടെ വേഗത കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശവും തുറന്ന അറിവും തമ്മിൽ പുതിയൊരു ചലനാത്മക സമതുലനം ആവശ്യമാണ്. കണ്ടുപിടിത്തകാരന് ന്യായമായ പ്രതിഫലം നൽകുകയും അതേസമയം സമൂഹത്തിന് അറിവിന്റെ ദീർഘകാല ഉപയോഗം ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സ്ഥാപനരൂപങ്ങളാണ് കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ അറിവുസമ്പദ്വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് അനുയോജ്യം.
ഗ്രാമീണ സംരംഭകത്വത്തിലും ഈ ചിന്ത പ്രയോഗിക്കാം. ഗ്രാമത്തെ നഗരത്തിന്റെ പിന്നാക്കരൂപമായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. ഗ്രാമങ്ങളിൽ ഭൂമി, ജൈവവൈവിധ്യം, പരമ്പരാഗത അറിവ്, കൃഷി, കൈത്തൊഴിൽ, ഭക്ഷ്യസംസ്കരണം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, പ്രാദേശിക സംസ്കാരം, മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ സാന്ദ്രത എന്നിവ വലിയ സാധ്യതകളാണ്. ഇവയെ ആധുനിക ശാസ്ത്രവും ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയും വിപണിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ പുതിയ സംരംഭക സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കാം.
ഒരു പ്രാദേശിക കർഷകന്റെ അനുഭവം ആധുനിക മണ്ണുശാസ്ത്രവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. പരമ്പരാഗത ഔഷധസസ്യജ്ഞാനം ആധുനിക സസ്യശാസ്ത്രവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. പ്രാദേശിക ഭക്ഷ്യവിഭവങ്ങളെ ആധുനിക ഭക്ഷ്യസംസ്കരണ സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഗ്രാമീണ കരകൗശലത്തെ ഡിജിറ്റൽ വിപണിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. പ്രാദേശിക വിനോദസഞ്ചാരത്തെ പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഗ്രാമീണ സംരംഭകത്വം പഴയ രീതികളുടെ സംരക്ഷണം മാത്രമല്ല; പഴയ അറിവും പുതിയ അറിവും തമ്മിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ഏകീകരണമാണ്.
കേരളം പോലുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽ ഇതിന് പ്രത്യേക സാധ്യതയുണ്ട്. ഉയർന്ന സാക്ഷരത, ആരോഗ്യബോധം, പ്രവാസബന്ധം, ഡിജിറ്റൽ പ്രവേശനം, ശക്തമായ പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണസ്ഥാപനങ്ങൾ, സഹകരണപരമ്പര, ചെറുകിട സംരംഭകശേഷി എന്നിവയെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചാൽ പ്രാദേശിക സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കാം. ഇവിടെ ലക്ഷ്യം വലിയ വ്യവസായങ്ങളെ മാത്രം ആകർഷിക്കുക എന്നതല്ല; ആയിരക്കണക്കിന് ചെറുകിട സംരംഭങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച് ഒരു സാന്ദ്രമായ പ്രാദേശിക ഉൽപ്പാദനശൃംഖല സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.
പ്രവാസി സമൂഹവും ഈ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയിലെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമാകാം. വിദേശത്ത് സമ്പാദിച്ച പണം മാത്രം നാട്ടിലേക്ക് അയക്കുന്നതിന് പകരം പ്രവാസികളുടെ അറിവ്, സാങ്കേതിക പരിചയം, വിപണി ബന്ധങ്ങൾ, മാനേജ്മെന്റ് അനുഭവം, ആഗോളബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ പ്രാദേശിക സംരംഭകത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. അപ്പോൾ പ്രവാസബന്ധം വെറും പണപ്പരിവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് അറിവിന്റെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും വിപണിയുടെയും കൈമാറ്റമായി മാറും.
ഇതിലൂടെ “പ്രവാസ മൂലധനം” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ വിശാലമായ “പ്രവാസ അറിവും ബന്ധങ്ങളും” എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് വികസിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തി വിദേശത്ത് ജോലി ചെയ്ത വർഷങ്ങളിൽ നേടിയ അറിവ് നാട്ടിലെ ഒരു പുതിയ സംരംഭത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക മൂലധനത്തേക്കാൾ വലിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കാം. അറിവും ബന്ധങ്ങളും പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങളുമായി ചേർന്നാൽ പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ ഉണ്ടാകും.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷിയും ഇതേ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കണം. പ്രതിസന്ധിയില്ലാത്ത ഒരു ബിസിനസ് അന്തരീക്ഷം യാഥാർഥ്യത്തിൽ ഇല്ല. സാമ്പത്തികമാന്ദ്യം, രോഗവ്യാപനം, യുദ്ധം, പ്രകൃതിദുരന്തം, സാങ്കേതികവിഘടനം, വിപണിയിലെ പെട്ടെന്നുള്ള മാറ്റം, ധനകാര്യപ്രശ്നം എന്നിവ ഏതൊരു സ്ഥാപനത്തെയും ബാധിക്കാം. എന്നാൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ള സ്ഥാപനം പ്രതിസന്ധിയെ വെറും നാശമായി കാണുന്നില്ല. അതിൽ നിന്ന് പഠിക്കുകയും ഘടന മാറ്റുകയും പുതിയ വഴികൾ കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
പ്രതിരോധശേഷി അതിനാൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ കഠിനതയല്ല; അതിന്റെ വഴക്കമാണ്. വളരെ കഠിനമായ ഒരു ഘടന ശക്തമായ ആഘാതത്തിൽ തകരാം. എന്നാൽ ആവശ്യത്തിന് വഴങ്ങുകയും വീണ്ടും സ്വന്തം ഘടന പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംവിധാനം കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതായിരിക്കും. മുള പോലെയുള്ള ഒരു ഘടന കാറ്റിൽ വളയുന്നു; അതുകൊണ്ട് തന്നെ ഒടിയാതെ നിലനിൽക്കുന്നു. ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിലെ ഘടനാപരമായ വഴക്കത്തിന്റെ ഒരു പ്രകൃതിദത്ത ഉപമ.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ചലനാത്മക സമതുലനത്തിന്റെ ആശയം പ്രധാനമാണ്. സമതുലനം എന്നത് ശക്തികൾ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്ന നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല. ഏകീകരണവും വിഘടനവും പരസ്പരം പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും സംവിധാനം അതിന്റെ പ്രവർത്തനക്ഷമമായ പരിധി നിലനിർത്തുന്നതാണ് ചലനാത്മക സമതുലനം. ഒരു സംരംഭവും അതുപോലെയാണ്. എല്ലാം സ്ഥിരമായാൽ വളർച്ച നിൽക്കും. എല്ലാം മാറിക്കൊണ്ടിരുന്നാൽ സംഘടന തകരും. ആവശ്യമായ സ്ഥിരതയും ആവശ്യമായ മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ശരിയായ അനുപാതം നിലനിർത്തുകയാണ് നേതൃത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ കഴിവ്.
അതിനാൽ അപകടനിർവഹണം അപകടം ഒഴിവാക്കുന്നതല്ല. അപകടത്തിന്റെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കി അതിന്റെ ആഘാതം നിയന്ത്രിക്കുകയും അതിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന അവസരങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. എല്ലാ അപകടങ്ങളും ഒഴിവാക്കിയാൽ സംരംഭകത്വം തന്നെ ഇല്ലാതാകും. മറുവശത്ത് എല്ലാ അപകടങ്ങളും ഏറ്റെടുക്കുന്നത് ഉത്തരവാദിത്വമില്ലായ്മയാണ്. അതിനിടയിൽ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന അപകടമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സ്വഭാവം.
ഇവിടെ സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഒരു ആശയം ആദ്യം സാധ്യതയുടെ രൂപത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അത് അറിവും വിഭവങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യയും സംഘടനയും വിപണിയും ലഭിക്കുമ്പോൾ യാഥാർഥ്യമായി മാറുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യമായ ഓരോ സാധ്യതയും വീണ്ടും പുതിയ സാധ്യതകളുടെ ഉറവിടമാകുന്നു. ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പന്നം ഒരു പുതിയ വിപണി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ വിപണി പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ ആവശ്യപ്പെടുന്നു; പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം സാധ്യത → യാഥാർഥ്യം → പുതിയ സാധ്യത എന്ന നിരന്തരചക്രമാണ്.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തെ സൃഷ്ടിപരമായ പരിണാമപ്രക്രിയയാക്കുന്നത്. ഒരു സംരംഭകൻ നിലവിലുള്ള ആവശ്യങ്ങൾ മാത്രം നിറവേറ്റുന്നില്ല; പലപ്പോഴും സമൂഹത്തിന് ഇതുവരെ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയാത്ത ആവശ്യങ്ങൾ പോലും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മൊബൈൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വ്യാപനത്തിന് മുമ്പ് ഇന്ന് നാം സാധാരണമായി കാണുന്ന നിരവധി സേവനങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ വ്യക്തമായ ആവശ്യങ്ങളായിരുന്നില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ ആവശ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും പഴയ ആവശ്യങ്ങളുടെ സ്വഭാവം മാറ്റുകയും ചെയ്തു. അതിനാൽ വിപണി ഒരു നിശ്ചല ആവശ്യത്തിന്റെ പ്രതിഫലനം മാത്രമല്ല; സാങ്കേതികവിദ്യ, സംസ്കാരം, വരുമാനം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പരസ്യം, ജീവിതശൈലി എന്നിവയുടെ ഇടപെടലിൽ നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു സാമൂഹികമേഖലയാണ്.
ഇതിൽ സംരംഭകന്റെ പങ്ക് ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; ഭാവിയുടെ ഒരു ഭാഗം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലുമാണ്. പ്രവചനാതീതമായ സാഹചര്യത്തിൽ ഭാവി കാത്തിരിക്കുന്നതിനുപകരം, പുതിയ സാധ്യതകൾ പരീക്ഷിച്ച് ഭാവിയുടെ ചില ഘടകങ്ങളെ തന്നെ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് യഥാർത്ഥ സംരംഭകത്വം. എന്നാൽ ഈ സൃഷ്ടിക്ക് സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം ആവശ്യമാണ്. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സാധ്യമാണെന്നത് മാത്രം അത് നിർബന്ധമായും ഉപയോഗിക്കണം എന്നർത്ഥമല്ല. സാങ്കേതികമായി സാധ്യമായത് സാമൂഹികമായി അഭികാമ്യമാണോ എന്ന ചോദ്യം വേറെയാണ്.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ നൈതികബോധം ഒരു പുറംനിയന്ത്രണമല്ല; അതിന്റെ ആഭ്യന്തര ഘടകമാകണം. ഉപഭോക്താവിനെ വഞ്ചിക്കാതിരിക്കുക, തൊഴിലാളിയെ ചൂഷണം ചെയ്യാതിരിക്കുക, പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കാതിരിക്കുക, ഡാറ്റ ദുരുപയോഗം ചെയ്യാതിരിക്കുക, തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കാതിരിക്കുക, വിപണിയിലെ അധികാരം ദുരുപയോഗം ചെയ്യാതിരിക്കുക എന്നിവ നിയമാനുസരണത്തിന്റെ കാര്യങ്ങൾ മാത്രമല്ല. ദീർഘകാല സാമൂഹികവിശ്വാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവുമാണ്.
വിശ്വാസം സംരംഭത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട അദൃശ്യ ഏകീകരണശക്തികളിലൊന്നാണ്. ഉപഭോക്താവിന് സ്ഥാപനത്തിൽ വിശ്വാസമുണ്ടെങ്കിൽ അവൻ വീണ്ടും അതിലേക്ക് മടങ്ങിവരും. തൊഴിലാളിക്ക് നേതൃത്വത്തിൽ വിശ്വാസമുണ്ടെങ്കിൽ അവൻ തന്റെ സൃഷ്ടിപരത കൂടുതൽ തുറന്നുവിടും. നിക്ഷേപകന് സ്ഥാപനത്തിന്റെ സുതാര്യതയിൽ വിശ്വാസമുണ്ടെങ്കിൽ ദീർഘകാല നിക്ഷേപത്തിന് തയ്യാറാകും. വിതരണക്കാരന് സ്ഥാപനത്തിൽ വിശ്വാസമുണ്ടെങ്കിൽ കൂടുതൽ സ്ഥിരതയുള്ള ബന്ധം സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ വിശ്വാസം ഒരു ധാർമ്മികമൂല്യം മാത്രമല്ല; സാമ്പത്തികമൂല്യവും സംഘടനാപരമായ മൂലധനവുമാണ്.
എന്നാൽ വിശ്വാസവും അന്ധവിശ്വാസവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ആരോഗ്യകരമായ സംരംഭകസംസ്കാരം ചോദ്യങ്ങളെ അനുവദിക്കണം. നേതാവിനെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയണം. കണക്കുകൾ പരിശോധിക്കപ്പെടണം. തെറ്റുകൾ തുറന്നുപറയാൻ കഴിയണം. അപകടസൂചനകൾ മറച്ചുവയ്ക്കരുത്. സംഘടനയിൽ വിമർശനം ശത്രുതയായി കാണുമ്പോൾ ഏകീകരണം കൃത്രിമമാകുന്നു. യഥാർത്ഥ ഏകീകരണം വൈവിധ്യത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതാണ്; ഏകസ്വരത നിർബന്ധിക്കുന്നതല്ല.
അതിനാൽ സംഘടനയിലെ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം തന്നെ ഒരു വിഘടനശക്തിയായി കാണാം. എന്നാൽ അത് നാശകരമായ വിഭാഗീയതയായി മാറാതെ പുതിയ തീരുമാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ അത് സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാകും. ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ എല്ലാവരും ഒരേ അഭിപ്രായം പറയുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ പൂർണ്ണമായ ഐക്യം എന്ന് കരുതേണ്ടതില്ല. ചിലപ്പോൾ അത് ഭയത്തിന്റെ ഫലമായിരിക്കാം. യഥാർത്ഥ ഏകീകരണം വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ തുറന്നുവന്ന് അവയിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെട്ട തീരുമാനമുണ്ടാകുന്ന അവസ്ഥയാണ്.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിലെ സംഘടനാപരമായ ഡയലക്ടിക്സ്. ഏകതയും വൈവിധ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. സംഘടനയ്ക്ക് പൊതുലക്ഷ്യം വേണം; എന്നാൽ ആ ലക്ഷ്യത്തിലേക്കുള്ള ചിന്തകൾ ഏകതാനമാകേണ്ടതില്ല. പൊതുദിശയും ചിന്തയിലെ വൈവിധ്യവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുമ്പോഴാണ് സംഘടന പഠിക്കാൻ കഴിയുന്നത്. ഈ തത്വം ഒരു ഗവേഷണസ്ഥാപനത്തിനും വ്യവസായത്തിനും സഹകരണസംരംഭത്തിനും സാമൂഹികസംരംഭത്തിനും ഒരുപോലെ ബാധകമാണ്.
തലമുറകളുടെ കൈമാറ്റവും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പിൽ പ്രധാനമാണ്. ഒരു സംരംഭം സ്ഥാപകന്റെ വ്യക്തിപരമായ കഴിവിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നുവെങ്കിൽ സ്ഥാപകൻ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ അതിന്റെ നിലനിൽപ്പും അപകടത്തിലാകും. എന്നാൽ സ്ഥാപകന്റെ അറിവിനെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ കൂട്ടായ അറിവാക്കി മാറ്റാൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ സ്ഥാപകൻ മാറിയാലും സ്ഥാപനം തുടരാം. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സംരംഭക വിജയം സ്വന്തം സാന്നിധ്യത്തെ അനിവാര്യമാക്കുന്നതിൽ അല്ല; സ്വന്തം അഭാവത്തിലും സ്ഥാപനം വളരുന്ന വിധത്തിലുള്ള ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
ഇതാണ് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സവിശേഷത. സ്ഥാപകൻ സ്ഥാപനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സ്ഥാപനം പുതിയ നേതാക്കളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ നേതാക്കൾ പുതിയ ആശയങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ആശയങ്ങൾ സ്ഥാപനത്തെ മാറ്റുന്നു; മാറ്റപ്പെട്ട സ്ഥാപനം വീണ്ടും പുതിയ തലമുറയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഒരു സംരംഭം ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജീവിതപരിധി കടന്ന് ഒരു തുടർച്ചയായ സാമൂഹിക സൃഷ്ടിപ്രക്രിയയായി മാറുന്നു.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ സംരംഭകത്വം ഒരു തലമുറയുടെ സമ്പത്ത് അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൂടുതൽ സൃഷ്ടിശേഷി നൽകുകയാണ് അതിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം. സ്വത്ത് കൈമാറ്റത്തേക്കാൾ അറിവിന്റെ കൈമാറ്റം, അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തേക്കാൾ കഴിവിന്റെ വികേന്ദ്രീകരണം, സ്ഥാപനത്തിന്റെ സംരക്ഷണത്തേക്കാൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വയംപുനർനവീകരണം എന്നിവയാണ് ദീർഘകാല സാമൂഹികമൂല്യത്തിന്റെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന രൂപങ്ങൾ.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമരൂപം ഒരു “വിജയിച്ച കമ്പനി” അല്ല; മറിച്ച് സ്വന്തം വിജയത്തെ തന്നെ മറികടന്ന് പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയാണ്. അത്തരമൊരു സ്ഥാപനത്തിന് സ്വന്തം ഉൽപ്പന്നത്തെ തന്നെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയണം; സ്വന്തം ബിസിനസ് മാതൃകയെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയണം; പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കാൻ മാത്രമല്ല, ആവശ്യമായപ്പോൾ പഴയ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപേക്ഷിക്കാനും കഴിയണം; സ്വന്തം നേതൃത്വത്തെ പുതുക്കാനും പുതിയ തലമുറയെ വളർത്താനും കഴിയണം.
ഇവിടെയാണ് സംരംഭകത്വം യഥാർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം കൈവരിക്കുന്നത്. അത് ഒരു സ്ഥിരവസ്തുവല്ല; സാധ്യതകളുടെ നിരന്തര പരിവർത്തനമാണ്. അത് ഒരു നേട്ടത്തിന്റെ അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; പുതിയ നേട്ടങ്ങളുടെ തുടക്കമാണ്. അത് ഒരു വിപണിയുടെ നിയന്ത്രണം മാത്രമല്ല; മാറുന്ന യാഥാർഥ്യങ്ങളുമായി നിരന്തരം ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു സജീവ പ്രക്രിയയാണ്.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം “എത്ര വലിയ സംരംഭം സൃഷ്ടിക്കാം?” എന്നതല്ല. “എത്ര വലിയ സ്വയംപുനർനവീകരണശേഷിയുള്ള സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശക്തി സൃഷ്ടിക്കാം?” എന്നതാണ്.
ഈ ചോദ്യം സംരംഭകത്വത്തെ വ്യക്തിഗത വിജയത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികപരിണാമത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷി, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, മൂലധനം, തൊഴിൽ, പ്രകൃതി, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കാതെ അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകീകരണത്തിലേക്ക് മാറ്റുകയാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. അതുവഴി സംരംഭകത്വം വെറും സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തിയല്ലാതായി മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിനുള്ള ഒരു പ്രധാന ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറുന്നു.
അവസാനമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചലനം ഇങ്ങനെയാണ്: അറിയുന്നതിൽ നിന്ന് അറിയാത്തതിലേക്ക്, അറിയാത്തതിൽ നിന്ന് സാധ്യതയിലേക്ക്, സാധ്യതയിൽ നിന്ന് പരീക്ഷണത്തിലേക്ക്, പരീക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക്, യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്ക്, പുതിയ വൈരുദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പുതിയ സാധ്യതയിലേക്ക്. ഈ നിരന്തര ചലനമാണ് സംരംഭകത്വത്തെ ജീവനോടെ നിലനിർത്തുന്നത്.
അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പത്ത് അവന്റെ പണം മാത്രമല്ല; മാറ്റത്തെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവാണ്. അവന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഉപകരണം യന്ത്രം മാത്രമല്ല; അറിവാണ്. അവന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി വ്യക്തിപരമായ കഴിവ് മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരെ ഏകീകരിച്ച് കൂട്ടായ സൃഷ്ടിശേഷിയാക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. അവന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സുരക്ഷ നിലവിലെ വിപണി വിഹിതമല്ല; മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ വീണ്ടും പഠിക്കാനും വീണ്ടും പരീക്ഷിക്കാനും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ സാരം: മാറ്റത്തെ പ്രതിരോധിച്ച് നിലനിൽക്കുക അല്ല, മാറ്റത്തെ മനസ്സിലാക്കി അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയെ ഉപയോഗിച്ച് സ്വയം മാറുകയും പുതിയ യാഥാർഥ്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുക.
സംരംഭകത്വത്തെ ഇത്രയും വിശാലമായ അർത്ഥത്തിൽ കാണുമ്പോൾ അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയസ്വഭാവവും വ്യക്തമാകുന്നു. സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനം ഒരിക്കലും രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടുനിൽക്കുന്നില്ല. ആരാണ് വിഭവങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, ആരാണ് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്, ആരാണ് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥത കൈവശം വയ്ക്കുന്നത്, ആരാണ് വിപണിയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, ആരുടെ അറിവാണ് അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നത്, ആരുടെ തൊഴിലാണ് വിലമതിക്കപ്പെടുന്നത് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ സാമ്പത്തിക ചോദ്യങ്ങളായിരിക്കുമ്പോഴും അവയുടെ പിന്നിൽ അധികാരബന്ധങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ രൂപമായിരിക്കുമ്പോഴും അത് പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാമൂഹിക–രാഷ്ട്രീയ ഘടനയെ അവഗണിച്ചുകൊണ്ട് അതിന്റെ പൂർണ്ണ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അധികാരത്തെയും ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവായി കാണാനാവില്ല. അത് ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുകയും ബന്ധങ്ങളുടെ മാറ്റത്തോടൊപ്പം മാറുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഗുണമാണ്. ഒരാൾക്ക് വിഭവങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം കൂടുതലായിരിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ തീരുമാനശേഷിയും വർധിക്കും. മറ്റുള്ളവർ അവനെ ആശ്രയിക്കുന്നതനുസരിച്ച് അവന്റെ അധികാരം കൂടുതൽ ഏകീകരിക്കപ്പെടും. എന്നാൽ അതേ സമയം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ, പുതിയ സംഘടനാരൂപം, പുതിയ അറിവ്, പുതിയ വിപണി എന്നിവ ആ അധികാരബന്ധത്തെ വിഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. അതുകൊണ്ട് സാമ്പത്തിക അധികാരവും സംരംഭകത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു നിരന്തരമായ ഏകീകരണ–വിഘടന പ്രക്രിയയാണ്.
ഇവിടെ വിപണി ഒരു പ്രധാന സാമൂഹികപരീക്ഷണശാലയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു സംരംഭകൻ ഒരു ആശയം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു; ഉപഭോക്താക്കൾ അതിനോട് പ്രതികരിക്കുന്നു; മത്സരാർത്ഥികൾ പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു; സർക്കാർ നിയമങ്ങൾ മാറ്റുന്നു; സാമൂഹികമൂല്യങ്ങൾ മാറുന്നു. ഈ പ്രതികരണങ്ങളുടെ കൂട്ടായ ഫലമാണ് ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ഭാവി നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വിപണി ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിജയത്തിനുള്ള വേദി മാത്രമല്ല; അത് നിരന്തരമായ പ്രതികരണത്തിന്റെ ഒരു സങ്കീർണ്ണ മേഖലയാണ്. എന്നാൽ വിപണി നൽകുന്ന പ്രതികരണം എല്ലായ്പ്പോഴും സാമൂഹികമായി ഉചിതമായ ദിശയിലേക്കായിരിക്കണമെന്നില്ല. വിപണിയിൽ ഉയർന്ന ആവശ്യകതയുള്ള ഒരു ഉൽപ്പന്നം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് ദീർഘകാലത്തിൽ ഹാനികരമായിരിക്കാം. അതിനാൽ വിപണിസൂചനയും സാമൂഹികബോധവും തമ്മിൽ ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകീകരണം ആവശ്യമാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായി കാണുന്നത് ശരിയല്ല. യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉത്തരവാദിത്വമില്ലായ്മയല്ല. ഒരു സംരംഭകന് പുതിയ ആശയം പരീക്ഷിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം വേണം; എന്നാൽ ആ പരീക്ഷണം മറ്റുള്ളവരുടെ അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങളെ നശിപ്പിക്കരുത്. വിപണിയിൽ മത്സരിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം വേണം; എന്നാൽ ആ സ്വാതന്ത്ര്യം ഏകാധിപത്യമായി മാറരുത്. ലാഭം നേടാനുള്ള അവകാശം വേണം; എന്നാൽ ലാഭത്തിനായി പ്രകൃതിയെയും തൊഴിലാളിയെയും ഉപഭോക്താവിനെയും ചൂഷണം ചെയ്യാനുള്ള അവകാശമായി അത് മാറരുത്. സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിലുള്ള ഈ ബന്ധമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ സാമൂഹിക അടിത്തറ.
ഇവിടെ നിയമത്തിന്റെയും സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും പ്രാധാന്യം ഉയരുന്നു. നിയമം സംരംഭകത്വത്തെ തടയാനുള്ള ഉപകരണമാകരുത്; മറിച്ച് ആരോഗ്യകരമായ സംരംഭകത്വത്തിന് ആവശ്യമായ പരിധികൾ നിർണ്ണയിക്കാനുള്ള സംവിധാനമാകണം. കരാറുകളുടെ സംരക്ഷണം, സ്വത്തവകാശം, ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശം, തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങൾ, ഉപഭോക്തൃസംരക്ഷണം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, ന്യായമായ മത്സരം, ഡാറ്റാ സ്വകാര്യത എന്നിവ സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയിലെ വ്യത്യസ്ത ഏകീകരണശക്തികളാണ്. എന്നാൽ നിയമം അത്യധികം സങ്കീർണ്ണമാകുമ്പോൾ ചെറിയ സംരംഭങ്ങൾക്ക് പ്രവേശനം പ്രയാസപ്പെടാം. മറുവശത്ത് നിയമനിയന്ത്രണം വളരെ ദുർബലമായാൽ ശക്തമായ സ്ഥാപനങ്ങൾ ദുർബലരായവരെ നിയന്ത്രിക്കാം. അതിനാൽ നിയമവ്യവസ്ഥയ്ക്കും ഒരു ചലനാത്മക സമതുലനം ആവശ്യമാണ്.
സംരംഭകത്വത്തിലെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം കേന്ദ്രീകരണവും വികേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലുള്ളതാണ്. വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ വിഭവങ്ങൾ ഏകീകരിക്കാനും വലിയ തോതിലുള്ള ഗവേഷണം നടത്താനും ആഗോള വിപണിയിൽ പ്രവേശിക്കാനും കഴിവുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരണം കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിരുകടന്ന കേന്ദ്രീകരണം തീരുമാനമെടുക്കൽ മന്ദഗതിയാക്കുകയും മത്സരത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും അധികാരം കുറച്ചുപേരുടെ കൈകളിൽ അടിച്ചമർത്തുകയും ചെയ്യാം. മറുവശത്ത് പൂർണ്ണ വികേന്ദ്രീകരണം വിഭവങ്ങളുടെ അനാവശ്യ ആവർത്തനത്തിനും ഏകോപനക്കുറവിനും കാരണമാകാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകസംഘടനയ്ക്ക് ആവശ്യമായത് കേന്ദ്രവും പരിസരവും തമ്മിലുള്ള പുതിയൊരു ചലനാത്മക ബന്ധമാണ്.
കേന്ദ്രത്തിൽ പൊതുദിശയും പൊതുവായ മാനദണ്ഡങ്ങളും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ പ്രവർത്തനപരമായ തീരുമാനങ്ങൾ കഴിയുന്നത്ര താഴത്തെ തലങ്ങളിലേക്ക് വിതരണം ചെയ്യാം. ഒരു പ്രദേശത്തെ വിപണി അറിയുന്ന ജീവനക്കാരന് അവിടത്തെ തീരുമാനത്തിൽ കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകാം. ഒരു ഗവേഷണസംഘത്തിന് പരീക്ഷണങ്ങളിൽ കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകാം. ഉൽപ്പാദനസംഘത്തിന് ഗുണനിലവാരപ്രശ്നങ്ങൾ ഉടൻ പരിഹരിക്കാനുള്ള അധികാരം നൽകാം. എന്നാൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളും ദീർഘകാല ലക്ഷ്യങ്ങളും പൊതുവായിരിക്കണം. ഇങ്ങനെ കേന്ദ്ര ഏകീകരണവും പ്രാദേശിക സ്വാതന്ത്ര്യവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സംഘടനാരൂപം വികസിപ്പിക്കാം.
ഇത് ഒരു രാഷ്ട്രീയസംഘടനയ്ക്കും ഒരു വ്യവസായസ്ഥാപനത്തിനും ഒരുപോലെ ബാധകമായ ഒരു പൊതുതത്വമാണ്. മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് മാത്രം ഒഴുകുന്ന ഉത്തരവുകൾ ഒരു സംഘടനയെ നിയന്ത്രിക്കാം; എന്നാൽ അതിനെ പഠിക്കുന്ന സംഘടനയാക്കില്ല. താഴെ നിന്ന് മുകളിലേക്ക് മാത്രം വരുന്ന ആവശ്യങ്ങൾ ഒരു സംഘടനയെ ചിതറിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ അതിന് ഏകീകൃത ദിശ നഷ്ടപ്പെടാം. അതിനാൽ വിവരവും തീരുമാനവും രണ്ട് ദിശകളിലും സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ശൃംഖലാപരമായ ഘടന ആവശ്യമാണ്. ഈ രീതിയിൽ സംഘടന ഒരു പിരമിഡിനേക്കാൾ സജീവമായ ഒരു നാഡീവ്യൂഹത്തെപ്പോലെ പ്രവർത്തിക്കും.
സംരംഭകത്വത്തിൽ വിവരത്തിന്റെ വേഗത അതിനാൽ നിർണായകമാണ്. ഒരു വിപണിമാറ്റം സ്ഥാപനത്തിന്റെ മുകളിലെത്താൻ മാസങ്ങൾ എടുക്കുന്നുവെങ്കിൽ സ്ഥാപനം പ്രതികരിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് അവസരം നഷ്ടപ്പെട്ടേക്കാം. ഒരു ഉൽപ്പാദനപ്രശ്നം മറച്ചുവച്ചാൽ ചെറിയ തകരാർ വലിയ നഷ്ടമായി മാറാം. ഒരു ഉപഭോക്തൃപരാതി അവഗണിച്ചാൽ അത് പിന്നീട് ബ്രാൻഡിന്റെ വിശ്വാസ്യതയെ ബാധിക്കാം. അതിനാൽ വിവരത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രവും വേഗത്തിലുള്ളതുമായ പ്രവാഹം സംഘടനയുടെ ഒരു പ്രധാന ഏകീകരണശക്തിയാണ്. എന്നാൽ വിവരത്തിന്റെ അളവ് മാത്രം മതിയല്ല; ശരിയായ വിവരത്തെ ശരിയായ സമയത്ത് തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവും ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെ കൃത്രിമബുദ്ധിയും ഡാറ്റാവിശകലനവും വലിയ സഹായം നൽകുന്നു. വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന് ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടാത്ത മാതൃകകൾ കണ്ടെത്താൻ യന്ത്രങ്ങൾക്ക് കഴിയും. വിപണിയിലെ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ, ഉപഭോക്തൃപ്രവണതകൾ, ഉൽപ്പാദനത്തിലെ വ്യതിയാനങ്ങൾ, വിതരണശൃംഖലയിലെ അപകടസൂചനകൾ എന്നിവ നേരത്തെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും. എന്നാൽ ഡാറ്റ സ്വയം അറിവല്ല. ഡാറ്റയ്ക്ക് അർത്ഥം നൽകുന്നത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ വ്യാഖ്യാനമാണ്. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ പകരക്കാരനായി മാത്രം കാണാതെ മനുഷ്യ–യന്ത്ര കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെ ഒരു ഘടകമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം.
ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു ഉദ്ഭവഗുണം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ അനുഭവവും യന്ത്രത്തിന്റെ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും പരസ്പരം ചേർന്നാൽ അവയിൽ ഓരോന്നിലും ഒറ്റയ്ക്ക് ഇല്ലാത്ത ഒരു പുതിയ തീരുമാനശേഷി ഉണ്ടാകാം. യന്ത്രം വലിയ തോതിലുള്ള വിവരത്തിൽ നിന്ന് മാതൃക കണ്ടെത്തുന്നു; മനുഷ്യൻ അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യം മനസ്സിലാക്കുന്നു. യന്ത്രം സാധ്യത കണക്കാക്കുന്നു; മനുഷ്യൻ മൂല്യപരമായ തീരുമാനം എടുക്കുന്നു. യന്ത്രം വേഗം നൽകുന്നു; മനുഷ്യൻ ഉത്തരവാദിത്വം നൽകുന്നു. ഈ സംയോജനമാണ് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിക്കുക.
എന്നാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വ്യാപനം ഒരു പുതിയ വൈരുദ്ധ്യവും സൃഷ്ടിക്കും. തീരുമാനങ്ങൾ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമാകുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനസ്വാതന്ത്ര്യം കുറയാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ഒരു അൽഗോരിതം ഒരു ഉപഭോക്താവിനെ വായ്പയ്ക്ക് യോഗ്യനല്ലെന്ന് തീരുമാനിക്കാം; ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ പ്രവർത്തനത്തെ കുറഞ്ഞ നിലവാരമുള്ളതെന്ന് വിലയിരുത്താം; ഒരു അപേക്ഷകനെ തിരഞ്ഞെടുക്കാതിരിക്കാം. എന്നാൽ ഈ തീരുമാനത്തിന്റെ പിന്നിലെ മാനദണ്ഡം മനുഷ്യന് മനസ്സിലാകുന്നില്ലെങ്കിൽ സാങ്കേതിക കാര്യക്ഷമത സാമൂഹികനീതിക്ക് പകരമാകില്ല. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന് അൽഗോരിതമിക സുതാര്യതയും മനുഷ്യ മേൽനോട്ടവും അനിവാര്യമായിത്തീരും.
സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം അതുകൊണ്ട് നിർണായകമാണ്. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ കുറച്ചുപേർക്ക് മാത്രം ലഭ്യമാകുമ്പോൾ അവ സാമ്പത്തിക അധികാരം കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. അതേ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വ്യാപകമായി ലഭ്യമാകുമ്പോൾ ചെറുകിട സംരംഭകരും പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളും സ്വതന്ത്ര ഗവേഷകരും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ഒരു ചെറുകിട സ്ഥാപനത്തിന് മുമ്പ് വലിയ കമ്പനികൾക്ക് മാത്രം ലഭ്യമായിരുന്ന കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി ഇന്ന് മേഘകമ്പ്യൂട്ടിംഗ് സേവനങ്ങളിലൂടെ ലഭിക്കാം. ഡിജിറ്റൽ വിപണനത്തിലൂടെ ചെറിയൊരു സംരംഭത്തിനും ആഗോള ഉപഭോക്താക്കളെ സമീപിക്കാം. ഇത്തരത്തിലുള്ള സാങ്കേതിക ജനാധിപത്യവൽക്കരണം സാമ്പത്തിക പ്രവേശനത്തിന്റെ പുതിയ വഴികൾ തുറക്കുന്നു.
എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ലഭ്യമാണെന്നത് മാത്രം മതിയല്ല. അത് ഉപയോഗിക്കാൻ അറിവും ഭാഷാപരമായ കഴിവും സാമ്പത്തികശേഷിയും അടിസ്ഥാനസൗകര്യവും വേണം. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ വിടവ് ഒരു സാങ്കേതികപ്രശ്നം മാത്രമല്ല; ഒരു സാമൂഹിക അസമത്വപ്രശ്നവുമാണ്. നഗരത്തിലെ ഉയർന്നവിദ്യാഭ്യാസമുള്ള ഒരാൾക്കും സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഗ്രാമീണ തൊഴിലാളിക്കും ഒരേ ഉപകരണം ലഭിച്ചാലും അതിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന പ്രയോജനം ഒരുപോലെയായിരിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സാങ്കേതിക ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിന് വിദ്യാഭ്യാസജനാധിപത്യവൽക്കരണവും ആവശ്യമാണ്.
ഇതിൽ ഭാഷയ്ക്കും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. അറിവ് ഒരു ഭാഷയിൽ മാത്രം ലഭ്യമാണെങ്കിൽ ആ ഭാഷ അറിയാത്ത ജനവിഭാഗങ്ങൾക്ക് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടം പൂർണ്ണമായി ലഭിക്കില്ല. പ്രാദേശിക ഭാഷകളിൽ ശാസ്ത്രീയവും സാങ്കേതികവുമായ അറിവ് ലഭ്യമാക്കുന്നത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറ വികസിപ്പിക്കും. ഒരു വിദ്യാർത്ഥിക്ക് സ്വന്തം ഭാഷയിൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ അവന്റെ സൃഷ്ടിപരത കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായി വികസിക്കാം. അതിനാൽ ഭാഷാപരമായ അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ തന്നെ ഭാഗമാണ്.
സംരംഭകത്വവും സംസ്കാരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരത അതിന്റെ സാമ്പത്തികസംവിധാനത്തിൽ നിന്ന് മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ചോദ്യംചെയ്യുന്ന സംസ്കാരം, പരീക്ഷണത്തെ അംഗീകരിക്കുന്ന സംസ്കാരം, പരാജയത്തെ പഠനമായി കാണുന്ന സംസ്കാരം, വ്യത്യസ്ത ആശയങ്ങളെ സഹിക്കുന്ന സംസ്കാരം, സ്ത്രീകളുടെയും യുവാക്കളുടെയും പുതിയ ആശയങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുന്ന സംസ്കാരം എന്നിവ സംരംഭകത്വത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. മറുവശത്ത് അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പാടില്ലെന്ന സംസ്കാരവും പരാജയത്തെ അപമാനമായി കാണുന്ന സംസ്കാരവും പുതുമയെ തടയാം.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിത്തറയിൽ ഒരു പ്രത്യേക മാനസികസംസ്കാരവും ആവശ്യമാണ്. ചോദ്യംചെയ്യുക, പരീക്ഷിക്കുക, പഠിക്കുക, തിരുത്തുക, വീണ്ടും ശ്രമിക്കുക എന്ന ചക്രം വ്യക്തിയിലും സ്ഥാപനത്തിലും സമൂഹത്തിലും വളർത്തണം. ഇതാണ് സംരംഭക മനോഭാവത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉള്ളടക്കം. പണം സമ്പാദിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം മാത്രം സംരംഭക മനോഭാവമല്ല. നിലവിലുള്ള അവസ്ഥയെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും പരാജയത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കാനും മറ്റുള്ളവരുടെ അറിവുമായി സഹകരിക്കാനും കഴിയുന്ന മാനസികശേഷിയാണ് അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അടിത്തറ.
ഈ മാനസികശേഷി ബാല്യത്തിൽ തന്നെ വളർത്തേണ്ടതാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം കുട്ടിയെ ശരിയായ ഉത്തരങ്ങൾ ഓർമ്മിക്കുന്ന യന്ത്രമാക്കുന്നതിനു പകരം ശരിയായ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്ന മനുഷ്യനാക്കണം. പരീക്ഷയിൽ ഒരേയൊരു ഉത്തരമാണ് ശരിയെന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നതിനു പകരം ഒരു പ്രശ്നത്തിന് പല പരിഹാരങ്ങൾ ഉണ്ടാകാമെന്ന് പഠിപ്പിക്കണം. പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണത്തെ ശിക്ഷിക്കുന്നതിനുപകരം എന്തുകൊണ്ട് പരാജയപ്പെട്ടു എന്ന് വിശകലനം ചെയ്യാൻ പഠിപ്പിക്കണം. ഇത്തരത്തിലുള്ള വിദ്യാഭ്യാസം സംരംഭകത്വത്തിന് മാത്രമല്ല, ശാസ്ത്രത്തിനും ജനാധിപത്യത്തിനും സാമൂഹികപരിണാമത്തിനും ആവശ്യമാണ്.
യുവതലമുറയുടെ പങ്ക് ഇവിടെ പ്രത്യേകമാണ്. പഴയ തലമുറയുടെ അനുഭവം ഏകീകരണശക്തിയാണ്; പുതിയ തലമുറയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ വിഘടനശക്തിയാണ്. ഈ രണ്ടിനെയും തമ്മിൽ വിരുദ്ധങ്ങളാക്കി കാണുന്നത് സമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ കുറയ്ക്കും. അനുഭവമില്ലാത്ത പുതുമ അനാവശ്യ അപകടങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കാം; പുതുമയില്ലാത്ത അനുഭവം ജഡതയിലേക്ക് നയിക്കാം. അതിനാൽ തലമുറകളുടെ സംവാദം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന സാമൂഹികശക്തിയാണ്.
ഒരു മുതിർന്ന സംരംഭകന്റെ അനുഭവവും ഒരു യുവാവിന്റെ സാങ്കേതികപരിചയവും ചേർന്നാൽ പുതിയ സംരംഭകശേഷി ഉദ്ഭവിക്കാം. പഴയ വിപണി ബന്ധങ്ങളും പുതിയ ഡിജിറ്റൽ വിപണനരീതികളും സംയോജിപ്പിക്കാം. പരമ്പരാഗത ഉൽപ്പന്നജ്ഞാനവും ആധുനിക രൂപകൽപ്പനയും ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഇതാണ് തലമുറാന്തര അറിവിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകീകരണം.
ഇതിൽ നിന്ന് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക മാതൃക ഉയരുന്നു: വ്യക്തിഗത സംരംഭകത്വത്തിൽ നിന്ന് ശൃംഖലാപരമായ സംരംഭകത്വത്തിലേക്ക്, ശൃംഖലാപരമായ സംരംഭകത്വത്തിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ സംരംഭകത്വത്തിലേക്ക്, കൂട്ടായ സംരംഭകത്വത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക സ്വയംപുനർനവീകരണത്തിലേക്ക്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ കഴിവ് ഒരു ശൃംഖലയുമായി ചേരുന്നു; ശൃംഖല ഒരു പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയുമായി ചേരുന്നു; പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുമായി ചേരുന്നു. ഈ ബന്ധങ്ങളുടെ സാന്ദ്രത കൂടുന്നതിനനുസരിച്ച് പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ അളവുകോൽ നിർദ്ദേശിക്കാം: ഒരു സംരംഭം എത്രമാത്രം സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതോടൊപ്പം, എത്ര പുതിയ സംരംഭകരെ, എത്ര പുതിയ അറിവുകളെ, എത്ര പുതിയ കഴിവുകളെ, എത്ര പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളെ, എത്ര പുതിയ സഹകരണബന്ധങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതും കണക്കാക്കണം. ഒരു സ്ഥാപനം സ്വയം വലുതാകുന്നതിന് പകരം ചുറ്റുമുള്ള ചെറുകിട സംരംഭങ്ങളെ വളർത്തുകയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രഭാവം കൂടുതൽ വലുതായിരിക്കാം. ഒരു ഗവേഷണസ്ഥാപനം സ്വന്തം കണ്ടെത്തലുകൾ മാത്രം സംരക്ഷിക്കുന്നതിനുപകരം പുതിയ ഗവേഷകരെ സൃഷ്ടിക്കുകയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ അറിവുമൂല്യം കൂടുതൽ ദീർഘകാലമായിരിക്കും.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു “മൾട്ടിപ്ലയർ” ആക്കുന്നത്. ഒരു മികച്ച സംരംഭം ഒരു ഉൽപ്പന്നം മാത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; പുതിയ കഴിവുകളും തൊഴിലും വിതരണശൃംഖലകളും അറിവും ഉപഭോക്തൃപരിചയവും മറ്റ് സംരംഭകസാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിന്റെ സ്വാധീനം സ്വന്തം സ്ഥാപനപരിധിക്ക് പുറത്തേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാഷയിൽ, ഒരു പ്രാദേശിക ഏകീകരണത്തിൽ നിന്ന് വിശാലമായ സംവിധാനത്തിൽ പുതിയ ഘടനാപരമായ മാറ്റങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
അതിനാൽ ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികമൂല്യം അതിന്റെ സാമ്പത്തികവലുപ്പത്തേക്കാൾ അതിന്റെ ബന്ധസൃഷ്ടിശേഷിയിലും അളക്കാം. എത്ര ആളുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു? എത്ര അറിവുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു? എത്ര വിഭവങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു? എത്ര പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു? എത്ര പഴയ തടസ്സങ്ങളെ മറികടക്കുന്നു? എത്ര പുതിയ സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങളാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അളവുകോൽ.
ഇവിടെ നിന്ന് ഒരു വലിയ ദാർശനിക നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്താം. സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാനശക്തി വസ്തുക്കളുടെ അളവിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണത്തിലാണ്. ഒരേ വിഭവങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത ബന്ധങ്ങളിൽ ക്രമീകരിക്കുമ്പോൾ വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. ഒരേ മനുഷ്യവിഭവം വ്യത്യസ്ത സംഘടനകളിൽ വ്യത്യസ്ത ഉൽപ്പാദനശേഷി പ്രകടിപ്പിക്കും. ഒരേ സാങ്കേതികവിദ്യ വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികസംവിധാനങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ നൽകും. ഒരേ മൂലധനം വ്യത്യസ്ത സ്ഥാപനഘടനകളിൽ വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കും.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സൃഷ്ടിപരത പുതിയ വസ്തുക്കൾ കണ്ടെത്തുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; നിലവിലുള്ള ഘടകങ്ങൾക്കിടയിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രത്യേകത. പുതിയ മൂല്യം പലപ്പോഴും പുതിയ വസ്തുവിൽ നിന്ന് മാത്രമല്ല, പഴയ വസ്തുക്കളുടെയും അറിവുകളുടെയും മനുഷ്യരുടെയും സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെയും പുതിയ ഏകീകരണത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ കേന്ദ്രചോദ്യം “എന്താണ് നമുക്ക് സ്വന്തമായി ഉള്ളത്?” എന്നതിൽ നിന്ന് “നമുക്കുള്ള ഘടകങ്ങൾ തമ്മിൽ എന്തെല്ലാം പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനാകും?” എന്നതിലേക്ക് മാറണം. ഈ മാറ്റമാണ് വിഭവകേന്ദ്രിത സംരംഭകത്വത്തിൽ നിന്ന് സാധ്യതകേന്ദ്രിത സംരംഭകത്വത്തിലേക്കുള്ള പരിണാമം.
അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വം നമ്മോട് പറയുന്നത് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അതിർത്തി വിപണി അല്ല എന്നതാണ്. അതിന്റെ അതിർത്തി മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവും പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലാണ്. മനുഷ്യൻ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കണം; എന്നാൽ ആ സൃഷ്ടി സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയെ നശിപ്പിക്കരുത്. മൂലധനം വികസിക്കണം; എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ അടിച്ചമർത്തുന്ന രീതിയിൽ അല്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ വളരണം; എന്നാൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം ചുരുക്കുന്ന രീതിയിൽ അല്ല. വിപണി വികസിക്കണം; എന്നാൽ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ തകർക്കുന്ന രീതിയിൽ അല്ല.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി വളർച്ചയോ സ്ഥിരതയോ എന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ അല്ല; സ്ഥിരതയ്ക്കുള്ളിൽ വളർച്ചയും വളർച്ചയ്ക്കുള്ളിൽ പുനരുത്പാദനശേഷിയും നിലനിർത്തുന്ന ചലനാത്മക സമതുലനത്തിലാണ്. ഒരു ജീവി വളരുമ്പോഴും അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ഏകീകരണം നിലനിർത്തുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ കോശങ്ങളും ഘടനകളും നിരന്തരം മാറുന്നു. സംരംഭവും അതുപോലെ ആയിരിക്കണം. അത് വലുതാകുമ്പോഴും പഠിക്കണം; പഠിക്കുമ്പോഴും മാറണം; മാറുമ്പോഴും സ്വന്തം അടിസ്ഥാനലക്ഷ്യത്തെ പുനർനിർവചിക്കണം; പുനർനിർവചിക്കുമ്പോഴും സമൂഹത്തോടും പ്രകൃതിയോടും ഉള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കണം.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വയംചലനത്തിന്റെ സാമ്പത്തികരൂപം തന്നെയാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുമായി ഇടപെടുന്നു, പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു, അതേ സമയം ആ മാറ്റത്തിലൂടെ സ്വയം മാറുന്നു. മനുഷ്യൻ ഉപകരണങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു; ഉപകരണങ്ങൾ വീണ്ടും മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനശേഷിയെ മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യൻ സ്ഥാപനങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു; സ്ഥാപനങ്ങൾ മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റത്തെ മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യൻ വിപണി നിർമ്മിക്കുന്നു; വിപണി വീണ്ടും മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യൻ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ വീണ്ടും മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ പരിധി വികസിപ്പിക്കുന്നു.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ചക്രം: മനുഷ്യൻ ലോകത്തെ മാറ്റുന്നു; ലോകത്തെ മാറ്റുന്ന പ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യനും മാറുന്നു; മാറിയ മനുഷ്യൻ വീണ്ടും പുതിയ ലോകസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം ഒരു സമ്പത്ത് ശേഖരമല്ല; തുടർച്ചയായി പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സമൂഹത്തെ നിർമ്മിക്കലാണ്. അത്തരമൊരു സമൂഹത്തിൽ ഓരോ സംരംഭവും അടുത്ത സംരംഭത്തിനുള്ള അറിവും കഴിവും അടിസ്ഥാനസൗകര്യവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഓരോ സാങ്കേതികവിദ്യയും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കുള്ള പടിയാകുന്നു; ഓരോ തലമുറയും അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് വെറും സ്വത്ത് മാത്രമല്ല, കൂടുതൽ വികസിച്ച സൃഷ്ടിശേഷിയും കൈമാറുന്നു. അവിടെയാണ് സംരംഭകത്വം യഥാർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഒരു സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറുന്നത്.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഈ വിശാലമായ അർത്ഥം അംഗീകരിക്കുമ്പോൾ മൂലധനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ധാരണയും പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവരുന്നു. മൂലധനം പണം, യന്ത്രങ്ങൾ, കെട്ടിടങ്ങൾ, ഭൂമി തുടങ്ങിയ ഭൗതികരൂപങ്ങളിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്ന ഒന്നല്ല. അറിവ്, കഴിവ്, സംഘടനാപരമായ അനുഭവം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിവരശേഖരം, വിശ്വാസം, ബ്രാൻഡ്, ഗവേഷണശേഷി, മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിപരത എന്നിവയും ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ വിപുലമായ അർത്ഥത്തിൽ മൂലധനത്തിന്റെ രൂപങ്ങളായി കാണാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്ന വ്യത്യസ്ത പാളികളിലെ ഉൽപ്പാദനശേഷികളാണ്. ഒരു പാളിയിലെ മാറ്റം മറ്റൊരു പാളിയിലെ മാറ്റത്തെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയും, അവയുടെ ഇടപെടലിൽ മുമ്പില്ലാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇതിൽ മനുഷ്യശേഷിക്ക് പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഒരു ഘടകം മാത്രമല്ല; ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാണ്. ഒരു യന്ത്രം നിർദ്ദിഷ്ട പ്രവർത്തനം നിർവഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തിന്റെ പ്രവർത്തനരീതിയെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും പുതിയ യന്ത്രം രൂപപ്പെടുത്താനും കഴിയും. ഒരു തൊഴിലാളി ഒരു ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിക്കുന്നു; അതേസമയം ഉൽപ്പാദനരീതിയിലെ കുറവ് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിനെ മെച്ചപ്പെടുത്താനും കഴിയും. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരതയെ വെറും തൊഴിൽശക്തിയായി ചുരുക്കുന്നത് സാമ്പത്തികശാസ്ത്രപരമായും ദാർശനികമായും അപൂർണ്ണമാണ്.
ഇവിടെ തൊഴിലും സംരംഭകത്വവും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത വിഭജനം പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യാം. സംരംഭകൻ മാത്രം സൃഷ്ടിപരനും തൊഴിലാളി വെറും നിർവഹണശേഷിയുമാണ് എന്ന ധാരണ യാഥാർഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല. ഒരു നല്ല തൊഴിലാളി ദിവസേന നേരിടുന്ന പ്രശ്നങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നു. ഒരു ഗവേഷകൻ പുതിയ ആശയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു സാങ്കേതികവിദഗ്ധൻ പഴയ ഉപകരണത്തെ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു വിൽപ്പനപ്രവർത്തകൻ ഉപഭോക്താവിന്റെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ആവശ്യം തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇവയെല്ലാം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളാണ്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ സ്ഥാപകന്റെ സ്വകാര്യഗുണമായി മാത്രം കാണാതെ സംഘടനയിലുടനീളം വിതരണം ചെയ്യാവുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവായി കാണണം.
ഇതിൽ നിന്നാണ് അന്തരിക സംരംഭകത്വം എന്ന ആശയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ഉയരുന്നത്. ഒരു വലിയ സ്ഥാപനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ജീവനക്കാർക്ക് പുതിയ ആശയങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാനും പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാനും പുതിയ പ്രവർത്തനരീതികൾ നിർദ്ദേശിക്കാനും അവസരം നൽകുമ്പോൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ സംരംഭകശേഷി പലമടങ്ങ് വർധിക്കുന്നു. ഓരോ ജീവനക്കാരനും ഒരു സാധ്യതയുള്ള പ്രശ്നപരിഹാരകനായി മാറുന്നു. സംഘടനയിലെ സൃഷ്ടിപരത മുകളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കാതെ താഴേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. ഇതോടെ സ്ഥാപനം ഒരു ഉത്തരവനിർവഹണ യന്ത്രത്തിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ ചിന്താസംവിധാനമായി മാറുന്നു.
ഇത്തരം സംഘടനയിൽ നേതൃത്വത്തിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യം നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകുന്നതിലുപരി സാധ്യതകൾ തുറക്കുകയാണ്. എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് എല്ലാം പറയുന്ന നേതാവിന് കീഴിൽ ജീവനക്കാർ നിർദ്ദേശങ്ങൾ അനുസരിക്കാൻ പഠിക്കും. എന്തുകൊണ്ട് ചെയ്യണം, എങ്ങനെ മെച്ചപ്പെടുത്താം, എന്താണ് മാറ്റേണ്ടത് എന്നിങ്ങനെ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്ന നേതാവിന് കീഴിൽ ജീവനക്കാർ ചിന്തിക്കാൻ പഠിക്കും. ആദ്യത്തെ രീതി സംഘടനയെ ആശ്രിതമാക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് സംഘടനയെ സ്വയംപഠിക്കുന്നതാക്കുന്നു.
ഇവിടെ അധികാരത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്നു. പരമ്പരാഗത സംഘടനയിൽ അധികാരം എന്നത് തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള അവകാശമാണ്. സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയിൽ അധികാരം എന്നത് മറ്റുള്ളവരിൽ തീരുമാനശേഷി സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവായി മാറുന്നു. ഒരു നേതാവിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി എത്ര തീരുമാനങ്ങൾ താൻ എടുത്തു എന്നതിലല്ല; തന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ എത്ര പേർ സ്വതന്ത്രമായി ശരിയായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാൻ പഠിച്ചു എന്നതിലാണ്. ഈ മാറ്റം നേതൃത്വത്തിന്റെ ഗുണപരമായ പരിണാമമാണ്.
ഇത് ഒരു പുതിയ സംഘടനാപരമായ ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വ്യക്തികളെ ഒരേ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നതല്ല ഏകീകരണം; വ്യത്യസ്ത കഴിവുകളെ പൊതുലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതാണ്. ഒരു ഗവേഷകൻ, ഒരു അക്കൗണ്ടന്റ്, ഒരു തൊഴിലാളി, ഒരു വിപണനവിദഗ്ധൻ, ഒരു സാങ്കേതികവിദഗ്ധൻ, ഒരു ഉപഭോക്തൃസേവനപ്രവർത്തകൻ—ഇവർ ഒരേ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല. അവരുടെ വ്യത്യാസങ്ങൾ തന്നെയാണ് സംഘടനയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ വിഘടനശക്തി. പൊതുലക്ഷ്യവും പരസ്പരവിശ്വാസവും അവയെ ഏകീകരിക്കുമ്പോൾ ആ വൈവിധ്യത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ കൂട്ടായ ബുദ്ധി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് വൈവിധ്യം ഒരു സംഘടനയുടെ ദൗർബല്യമല്ല. ജാതി, ലിംഗം, പ്രായം, വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽപരിചയം, സാംസ്കാരിക പശ്ചാത്തലം, ചിന്താരീതി എന്നിവയിലെ വൈവിധ്യം വ്യത്യസ്ത അനുഭവങ്ങളെ സംഘടനയിൽ എത്തിക്കുന്നു. ഒരേ സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിന്നുള്ള ആളുകൾ മാത്രം തീരുമാനമെടുക്കുമ്പോൾ ചില പ്രശ്നങ്ങൾ തിരിച്ചറിയപ്പെടാതെ പോകാം. വ്യത്യസ്ത ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ തീരുമാനമെടുക്കൽ മേഖലയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരും. ആ ചോദ്യങ്ങളാണ് പലപ്പോഴും നവീകരണത്തിന്റെ തുടക്കം.
അതുകൊണ്ട് ഉൾക്കൊള്ളൽ ഒരു ധാർമ്മിക അലങ്കാരം മാത്രമല്ല; സംരംഭകത്വത്തിന്റെ കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്ന ഘടകവുമാണ്. സമൂഹത്തിന്റെ വലിയൊരു വിഭാഗത്തിന്റെ കഴിവുകൾ ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതെ കിടക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ സ്വന്തം ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഒരു ഭാഗം നഷ്ടപ്പെടുത്തുകയാണ്. സ്ത്രീകൾ, യുവാക്കൾ, ഗ്രാമീണ ജനങ്ങൾ, വൈകല്യമുള്ളവർ, പരമ്പരാഗതമായി അവസരങ്ങളിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ട വിഭാഗങ്ങൾ എന്നിവരുടെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകൾ സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നത് സാമൂഹികനീതിയോടൊപ്പം ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വിപുലീകരണവുമാണ്.
ഇതിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥതയുടെ ചോദ്യമാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന മൂല്യത്തിൽ പലരുടെയും സംഭാവനയുണ്ടെങ്കിൽ ഉടമസ്ഥതയും തീരുമാനാധികാരവും പൂർണ്ണമായി ഒരൊറ്റ വ്യക്തിയിലോ വളരെ ചെറിയൊരു വിഭാഗത്തിലോ കേന്ദ്രീകരിക്കേണ്ടതുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യം ഉയരും. ഒരു സ്ഥാപകന്റെ ആശയം നിർണായകമായിരിക്കാം; എന്നാൽ ആ ആശയത്തെ യാഥാർഥ്യമാക്കുന്നത് തൊഴിലാളികളും സാങ്കേതികവിദഗ്ധരും നിക്ഷേപകരും ഉപഭോക്താക്കളും വിതരണക്കാരും സമൂഹവും ചേർന്നുള്ള പ്രവർത്തനമാണ്. അതിനാൽ മൂല്യസൃഷ്ടിയുടെ കൂട്ടായ സ്വഭാവം ഉടമസ്ഥതയുടെ രൂപത്തെയും സ്വാധീനിക്കാം.
ഇവിടെ സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, തൊഴിലാളി ഉടമസ്ഥത, ജീവനക്കാരുടെ ഓഹരി പങ്കാളിത്തം, ലാഭപങ്കിടൽ തുടങ്ങിയ വിവിധ രൂപങ്ങൾക്ക് പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ഒരേ രീതിയിലുള്ള പരിഹാരങ്ങളല്ല. എന്നാൽ പൊതുവായ തത്വം ഒന്നാണ്: ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കാളികളായവർക്കും അതിന്റെ ഫലങ്ങളിൽ ന്യായമായ പങ്കാളിത്തം ലഭിക്കണം. ഈ പങ്കാളിത്തം സംഘടനയോടുള്ള വിശ്വാസവും ഉത്തരവാദിത്വവും വർധിപ്പിക്കുകയും തൊഴിലാളിയെ ഒരു പുറംഘടകത്തിൽ നിന്ന് സ്ഥാപനത്തിന്റെ സഹസ്രഷ്ടാവാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യാം.
ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വ്യക്തിഗത ഉടമസ്ഥത വേഗത്തിലുള്ള തീരുമാനമെടുക്കലിനും വ്യക്തമായ ഉത്തരവാദിത്വത്തിനും സഹായിക്കാം. കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥത വിശാലമായ പങ്കാളിത്തത്തിനും ദീർഘകാല സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തിനും സഹായിക്കാം. രണ്ടിനും ശക്തികളും പരിമിതികളും ഉണ്ട്. അതിനാൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു രൂപത്തെ സർവസാധാരണമായ അന്തിമരൂപമാക്കുന്നതിനു പകരം, സംരംഭത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിനും വലുപ്പത്തിനും സാമൂഹികലക്ഷ്യത്തിനും അനുയോജ്യമായ ഉടമസ്ഥതാരൂപം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം.
ഇത് സാമ്പത്തികസംവിധാനങ്ങളുടെ ബഹുരൂപതയിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. സ്വകാര്യസംരംഭം, പൊതുമേഖല, സഹകരണസംരംഭം, സാമൂഹികസംരംഭം, തൊഴിലാളി ഉടമസ്ഥത, കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥത, ലാഭേച്ഛയില്ലാത്ത സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന ഏകമാന രൂപങ്ങളായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. ഓരോന്നിനും വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനക്ഷമതയുണ്ടാകാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ superposition ആശയം ഉപയോഗിച്ച് നോക്കുമ്പോൾ ഒരു സമൂഹത്തിൽ ഈ വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തികരൂപങ്ങൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുകയും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യാം.
ഇവിടെ പ്രധാനമായത് ഏത് രൂപമാണ് “ശുദ്ധമായത്” എന്നതല്ല; ഏത് രൂപമാണ് ഏത് സാമൂഹികാവശ്യത്തിന് കൂടുതൽ അനുയോജ്യമാകുന്നത് എന്നതാണ്. അടിസ്ഥാനസൗകര്യത്തിൽ പൊതുമേഖല ശക്തമായിരിക്കാം. ഉപഭോക്തൃഉൽപ്പന്നങ്ങളിൽ സ്വകാര്യസംരംഭം വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കാം. കർഷകവിപണനത്തിൽ സഹകരണരീതി ഫലപ്രദമായേക്കാം. സാമൂഹികപരിചരണത്തിൽ സാമൂഹികസംരംഭം അനുയോജ്യമായേക്കാം. ഗവേഷണത്തിൽ പൊതുനിക്ഷേപവും സ്വകാര്യനിക്ഷേപവും സംയോജിക്കാം. ഈ വൈവിധ്യം സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ പ്രതിരോധശേഷി വർധിപ്പിക്കാം.
എന്നാൽ ഈ ബഹുരൂപതയ്ക്ക് പൊതുവായ സാമൂഹികപരിധികളും ആവശ്യമാണ്. പരിസ്ഥിതിനാശം, തൊഴിലാളിചൂഷണം, ഉപഭോക്തൃവഞ്ചന, ഏകാധിപത്യപ്രവണത, ഡാറ്റാദുരുപയോഗം, അഴിമതി, നികുതിവെട്ടിപ്പ് തുടങ്ങിയവയെ “വിപണി സ്വാതന്ത്ര്യം” എന്ന പേരിൽ ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ രൂപം മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നശിപ്പിക്കാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയും സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും തമ്മിൽ യുക്തിസഹമായ സമതുലനം വേണം.
ഇതിൽ നികുതിയുടെ പങ്കും പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യാം. നികുതി സംരംഭകത്വത്തെ ശിക്ഷിക്കുന്ന ഉപകരണമെന്ന രീതിയിൽ മാത്രം കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, റോഡുകൾ, വൈദ്യുതി, ജലം, നിയമസംരക്ഷണം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയ്ക്ക് പൊതുനിക്ഷേപം ആവശ്യമാണ്. ഈ പൊതുസൗകര്യങ്ങളാണ് സ്വകാര്യസംരംഭത്തിന്റെയും അടിത്തറ. അതിനാൽ സ്വകാര്യസംരംഭം സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചുനിൽക്കുന്ന സ്വതന്ത്ര ഘടകം അല്ല; പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചാണ് അതിന്റെ നിലനിൽപ്പ്.
ഇതുകൊണ്ട് നികുതി ഒരു തിരിച്ചടവ് ബന്ധമായും കാണാം. സംരംഭം സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വിഭവങ്ങളും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും മനുഷ്യശേഷിയും വിപണിയും സ്വീകരിക്കുന്നു; നികുതിയിലൂടെ സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുശേഷിയിലേക്ക് തിരിച്ചും സംഭാവന ചെയ്യുന്നു. ഈ ചക്രം തകരുമ്പോൾ പൊതുസംവിധാനങ്ങൾ ദുർബലമാകുകയും ഒടുവിൽ സംരംഭകത്വത്തിനുതന്നെ പ്രതികൂലമായ അന്തരീക്ഷം രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ ന്യായമായ നികുതിവ്യവസ്ഥ സംരംഭകത്വവിരുദ്ധമല്ല; ദീർഘകാല സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയുടെ ഏകീകരണശക്തിയാണ്.
ഇതുപോലെ സാമൂഹികസുരക്ഷയും സാമ്പത്തികചലനശേഷിയെ വർധിപ്പിക്കാം. ഒരു വ്യക്തിക്ക് പരാജയപ്പെട്ടാൽ ജീവിതം പൂർണ്ണമായി തകർന്നുപോകുമെന്ന ഭയം ഉണ്ടെങ്കിൽ പുതിയ സംരംഭം ആരംഭിക്കാനുള്ള ധൈര്യം കുറയും. അടിസ്ഥാന ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, വയോജനസുരക്ഷ, തൊഴിലില്ലായ്മയിൽ താൽക്കാലിക പിന്തുണ, പുനർപരിശീലനം തുടങ്ങിയ സംവിധാനങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ അടിസ്ഥാനജീവിതത്തെ സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ അവൻ പുതിയ അപകടങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കാൻ കൂടുതൽ തയ്യാറാകാം. അതിനാൽ സാമൂഹികസുരക്ഷയും സംരംഭകത്വവും പരസ്പരം വിരുദ്ധമല്ല; ശരിയായ രീതിയിൽ രൂപകൽപ്പന ചെയ്താൽ സാമൂഹികസുരക്ഷ സംരംഭക അപകടമെടുക്കാനുള്ള ശേഷി വർധിപ്പിക്കും.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം കാണാം: സുരക്ഷയും അപകടമെടുക്കലും. അടിസ്ഥാനജീവിതത്തിൽ യാതൊരു സുരക്ഷയും ഇല്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യൻ അമിതമായി അപകടം ഒഴിവാക്കും. എന്നാൽ അമിതമായ സുരക്ഷയും എല്ലാ അപകടങ്ങളെയും ഇല്ലാതാക്കുകയാണെങ്കിൽ സൃഷ്ടിപരത കുറയാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന് ആവശ്യമായത് അപകടരഹിതമായ സമൂഹമല്ല; പരാജയപ്പെട്ടാലും വീണ്ടും ഉയർന്നുവരാനുള്ള സാമൂഹികസാധ്യതയുള്ള സമൂഹമാണ്.
ഈ ആശയം “രണ്ടാമത്തെ അവസരം” എന്ന സാമൂഹികതത്വത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഒരു സംരംഭം പരാജയപ്പെട്ടു എന്നത് വ്യക്തിയുടെ ജീവിതപരാജയമായി കണക്കാക്കേണ്ടതില്ല. പരാജയത്തിൽ നിന്ന് നേടിയ അറിവും ബന്ധങ്ങളും കഴിവുകളും അടുത്ത സംരംഭത്തിൽ ഉപയോഗിക്കാം. സാമ്പത്തികസംവിധാനം സത്യസന്ധമായ പരാജയത്തിന് ശേഷം വീണ്ടും ആരംഭിക്കാനുള്ള അവസരം നൽകുമ്പോൾ പരാജയം ഒരു സാമൂഹികവിഭവമായി മാറുന്നു. മറിച്ച് ഓരോ പരാജയവും സ്ഥിരമായ സാമൂഹിക അപമാനമായി മാറുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ആളുകൾ പരീക്ഷണം ഒഴിവാക്കും.
ഇതിനാൽ സംരംഭക സംസ്കാരത്തിന് “പരാജയത്തെ ആഘോഷിക്കുക” എന്നതിലുപരി “പരാജയത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കുക” എന്ന സമീപനമാണ് വേണ്ടത്. എല്ലാ പരാജയവും നല്ലതല്ല. എന്നാൽ ഓരോ പരാജയത്തിലും പഠിക്കാവുന്ന ഘടകം ഉണ്ടാകാം. ആ അറിവ് സ്ഥാപനത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും കൂട്ടായ സ്മൃതിയിൽ ചേർന്നാൽ പരാജയത്തിന്റെ സാമൂഹികചെലവ് ഭാവിയിലെ അറിവായി മാറുന്നു.
ഇതേ ചിന്ത ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിലും ബാധകമാണ്. ആയിരക്കണക്കിന് പരീക്ഷണങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടശേഷം ഒരു പ്രധാന കണ്ടുപിടിത്തം ഉണ്ടാകാം. ഗവേഷണസംവിധാനം പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണങ്ങളെ രേഖപ്പെടുത്താതെ വിജയങ്ങൾ മാത്രം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചാൽ കൂട്ടായ അറിവിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം നഷ്ടപ്പെടും. അതിനാൽ അറിവിന്റെ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയിൽ “പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണം” പോലും വിവരമൂല്യമുള്ളതാണ്. സംരംഭകത്വവും ശാസ്ത്രവും ഇവിടെ ഒരേ ഡയലക്ടിക്കൽ നിയമം പങ്കിടുന്നു.
ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ ഗവേഷണവും വ്യാപാരവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തികളും കൂടുതൽ മങ്ങും. ഒരു സംരംഭം തുടർച്ചയായി ഗവേഷണം നടത്തുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ ഉൽപ്പന്നം പഴയതാകാം. ഒരു ഗവേഷണസ്ഥാപനം പ്രായോഗിക ആവശ്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ അറിവ് സാമൂഹികപ്രയോഗത്തിൽ എത്താതെ പോകാം. അതിനാൽ ഗവേഷണവും സംരംഭവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു ഏകദിശയിലുള്ള “ഗവേഷണത്തിൽ നിന്ന് വിപണിയിലേക്ക്” എന്ന പ്രവാഹമല്ല; വിപണി പ്രശ്നങ്ങളിൽ നിന്ന് ഗവേഷണചോദ്യങ്ങളിലേക്കും ഗവേഷണത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിലേക്കും, അവിടെ നിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ സാമൂഹികചോദ്യങ്ങളിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ചാക്രിക പ്രക്രിയയാണ്.
ഇതിൽ ഉപഭോക്താവിന്റെ പങ്കും മാറുന്നു. പരമ്പരാഗത വിപണിയിൽ ഉപഭോക്താവ് ഉൽപ്പന്നം വാങ്ങുന്ന വ്യക്തിയാണ്. ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ ഉപഭോക്താവ് ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ സഹസ്രഷ്ടാവായി മാറാം. ഉപയോക്തൃപ്രതികരണം, പരീക്ഷണസംഘങ്ങൾ, തുറന്ന രൂപകൽപ്പന, വ്യക്തിഗത ആവശ്യങ്ങൾ, ഉപയോക്താക്കളുടെ ആശയങ്ങൾ എന്നിവ ഉൽപ്പന്നവികസനത്തിൽ നേരിട്ട് ഉൾപ്പെടാം. അപ്പോൾ ഉൽപ്പാദകനും ഉപഭോക്താവും തമ്മിലുള്ള കർശനമായ അതിർത്തി ദുർബലമാകുന്നു.
ഇത് “ഉപഭോക്താവ് എന്ത് വാങ്ങുന്നു?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ നിന്ന് “ഉപഭോക്താവ് എന്ത് പ്രശ്നമാണ് പരിഹരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ്. ഉൽപ്പന്നം ഒരു അന്തിമവസ്തുവല്ല; ഒരു പ്രശ്നപരിഹാരത്തിന്റെ രൂപമാണ്. ഉപഭോക്താവിന്റെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ പുതിയ ഉൽപ്പന്നമാത്രമല്ല, ചിലപ്പോൾ പുതിയ ബിസിനസ് മാതൃക തന്നെ രൂപപ്പെടാം.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വം വിപണിയിലെ ആവശ്യങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നതിൽ നിന്ന് ആവശ്യങ്ങളെ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കി പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു. എന്നാൽ ഉപഭോക്താവിന്റെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സാമൂഹികമായി അഭികാമ്യമല്ല. അതിനാൽ “ഉപഭോക്താവിന് ഇഷ്ടമുള്ളത്” എന്നും “സമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായത്” എന്നും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും സംരംഭകൻ തിരിച്ചറിയണം. ആരോഗ്യകരമായ സംരംഭകത്വം ഈ രണ്ടിനെയും സാധ്യമായിടത്ത് ഏകീകരിക്കുന്നു.
ഇവിടെ വീണ്ടും ലാഭവും സാമൂഹികമൂല്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഉയരുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നം ലാഭകരമാണെങ്കിൽ അതിന് വിപണിമൂല്യമുണ്ട്. എന്നാൽ അതിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം നിർണ്ണയിക്കാൻ കൂടുതൽ വിശാലമായ മാനദണ്ഡങ്ങൾ വേണം. ഉപഭോക്താവിന്റെ ജീവിതത്തിൽ അത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന മാറ്റം, തൊഴിലാളിയുടെ ജീവിതത്തിൽ ഉണ്ടാക്കുന്ന സ്വാധീനം, പ്രകൃതിയിൽ ഉണ്ടാക്കുന്ന ആഘാതം, അറിവുസൃഷ്ടിയിൽ നൽകുന്ന സംഭാവന, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ ഉണ്ടാക്കുന്ന മാറ്റം എന്നിവയും കണക്കാക്കണം.
ഇതിലൂടെ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന് ഒരു പുതിയ “മൂല്യക്കണക്ക്” ആവശ്യമായി വരും. സാമ്പത്തിക ലാഭത്തിനൊപ്പം സാമൂഹികമൂല്യം, പരിസ്ഥിതിമൂല്യം, അറിവുമൂല്യം, മനുഷ്യശേഷിവികസനം, സംഘടനാപരമായ പഠനം എന്നിവയും കണക്കാക്കേണ്ടിവരും. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് അതിന്റെ ബാങ്ക് അക്കൗണ്ടിൽ മാത്രം കാണാനാവില്ല; അതിന്റെ അറിവുശേഖരത്തിലും മനുഷ്യശേഷിയിലും സാമൂഹികവിശ്വാസത്തിലും പരിസ്ഥിതിബന്ധത്തിലും ഭാവിയിലേക്കുള്ള സാധ്യതകളിലും അതിന്റെ ഒരു വലിയ ഭാഗം നിലനിൽക്കുന്നു.
ഇത്തരം ഒരു സമീപനം സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അളവുകോലുകളെയും മാറ്റും. വരുമാനം, ലാഭം, വിപണി വിഹിതം, നിക്ഷേപമൂല്യം എന്നിവ പ്രധാനമാണ്. എന്നാൽ അതിനൊപ്പം ജീവനക്കാരുടെ പഠനവേഗം, പുതിയ ആശയങ്ങളുടെ എണ്ണം, ഗവേഷണശേഷി, ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം, പരിസ്ഥിതിആഘാതം, സാമൂഹികപ്രഭാവം, പുതിയ സംരംഭങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി, സംഘടനയുടെ അനുയോജനശേഷി തുടങ്ങിയവയും ദീർഘകാല സൂചികകളാകണം.
ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ഒരു ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭക സൂചിക എന്ന ആശയം സങ്കൽപ്പിക്കാനാകുന്നത്. ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ശക്തിയെ അതിന്റെ വലുപ്പം മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് അളക്കാതെ, ഏകീകരണശേഷി, വിഘടനത്തെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ്, പഠനശേഷി, അനുയോജനശേഷി, നവീകരണശേഷി, സാമൂഹികബന്ധസൃഷ്ടി, പ്രകൃതിയുമായുള്ള സമതുലനം, മനുഷ്യശേഷിവികസനം, സ്വയംപുനർനവീകരണശേഷി എന്നിവയുടെ സംയുക്തഫലമായി വിലയിരുത്താം.
ഇവിടെ “വലുതാകുക” എന്നതും “വളരുക” എന്നതും തമ്മിൽ വ്യത്യാസപ്പെടുത്തണം. ഒരു സ്ഥാപനം കൂടുതൽ ശാഖകളും കൂടുതൽ ജീവനക്കാരും കൂടുതൽ വിൽപ്പനയും നേടിയാൽ അത് വലുതായി. എന്നാൽ അതേ സമയം പഠനശേഷി കുറഞ്ഞാൽ, കടബാധ്യത വർധിച്ചാൽ, തീരുമാനമെടുക്കൽ മന്ദഗതിയിലായാൽ, ജീവനക്കാരുടെ സൃഷ്ടിപരത കുറഞ്ഞാൽ, പരിസ്ഥിതിആഘാതം വർധിച്ചാൽ അത് യഥാർത്ഥത്തിൽ വളർന്നുവെന്ന് പറയാനാവില്ല. യഥാർത്ഥ വളർച്ച സംഘടനയുടെ മൊത്തം സങ്കീർണ്ണത കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷി വർധിക്കുന്നതിലാണ്.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭത്തിന്റെ പരിണാമം ഒരു അളവിന്റെ വർധനമല്ല; ഒരു ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്. ചെറിയ സ്ഥാപനം വലിയ സ്ഥാപനമാകുന്നത് അളവിലെ മാറ്റമാണ്. വലിയ സ്ഥാപനം സ്വയംപഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനമാകുന്നത് ഗുണത്തിലെ മാറ്റമാണ്. സ്വയംപഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനം സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനമാകുന്നത് അതിലും ഉയർന്ന ഗുണപരമായ മാറ്റമാണ്. ഈ ഗുണപരമായ ചാട്ടങ്ങളാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഉദ്ഭവപരിണാമവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാവുന്നത്.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം ഒരു “വലിയ കമ്പനി” സൃഷ്ടിക്കുകയല്ല; ഒരു വലിയ സൃഷ്ടിശേഷി സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം തനിക്കുള്ളിലെ കഴിവുകളെ എത്രമാത്രം വികസിപ്പിക്കുന്നു, പുറത്തുള്ള അറിവുകളുമായി എത്രമാത്രം ബന്ധപ്പെടുന്നു, മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ എത്രമാത്രം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു, സമൂഹത്തിന് എത്ര പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു എന്നതാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിണാമമൂല്യം.
ഈ നിലയിൽ സംരംഭകത്വം വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും സാമൂഹിക സൃഷ്ടിശേഷിയുടെയും ഇടയിൽ ഒരു പാലമായി മാറുന്നു. വ്യക്തി തന്റെ ആശയം യാഥാർഥ്യമാക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ യാഥാർഥ്യം സമൂഹത്തിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സമൂഹം അതിന് വിഭവങ്ങളും വിപണിയും അറിവും നൽകുന്നു; സംരംഭം സമൂഹത്തിന് പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും തൊഴിലും അറിവും സേവനങ്ങളും നൽകുന്നു. ഈ കൈമാറ്റം പരസ്പരപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ചക്രമായി മാറുമ്പോഴാണ് സംരംഭകത്വം യഥാർത്ഥത്തിൽ സാമൂഹികമായി ഉൽപ്പാദനക്ഷമമാകുന്നത്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമചോദ്യം “ആരാണ് വിജയിച്ചത്?” എന്നതല്ല. “ഈ സംരംഭത്തിന്റെ വിജയത്തിലൂടെ എത്ര പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറന്നു?” എന്നതാണ്. എത്ര പേർക്ക് പുതിയ കഴിവുകൾ ലഭിച്ചു? എത്ര പുതിയ അറിവുകൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു? എത്ര പുതിയ സംരംഭങ്ങൾ ജനിച്ചു? എത്ര സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരം ലഭിച്ചു? എത്ര വിഭവങ്ങൾ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായി ഉപയോഗിച്ചു? എത്ര പ്രകൃതിസമ്പത്ത് സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു? എത്ര മനുഷ്യർ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രരും സൃഷ്ടിപരരുമായി?
ഈ ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് സംരംഭകത്വം മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ ദാർശനിക പരിധി വലുതാകുന്നു. സംരംഭകൻ ഇനി “ലാഭം പരമാവധി വർധിപ്പിക്കുന്ന വ്യക്തി” എന്ന നിർവചനത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അവൻ സാധ്യതകളുടെ സ്രഷ്ടാവും ബന്ധങ്ങളുടെ സംഘാടകനും അറിവിന്റെ പരിവർത്തകനും സാമൂഹികമൂല്യത്തിന്റെ നിർമ്മാതാവും ഭാവിയുടെ പരീക്ഷകനുമായി മാറുന്നു.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടുത്ത പരിണാമഘട്ടം. ഇവിടെ മൂലധനം ഒരു ലക്ഷ്യമല്ല, ഉപാധിയാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു ലക്ഷ്യമല്ല, മനുഷ്യസാധ്യത വികസിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധിയാണ്. വിപണി ഒരു അന്തിമവിധികർത്താവല്ല, സാമൂഹികപ്രതികരണത്തിന്റെ ഒരു വേദിയാണ്. സംഘടന ഒരു അടഞ്ഞ ഘടനയല്ല, നിരന്തരം പഠിക്കുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സംവിധാനം ആണ്. ലാഭം ഒരു അന്തിമഫലമല്ല, പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലേക്കുള്ള പുനർനിക്ഷേപത്തിന്റെ ഒരു ഘടകമാണ്. മനുഷ്യൻ ഒരു ചെലവല്ല, സൃഷ്ടിപരമായ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്. പ്രകൃതി ഒരു അസംസ്കൃതവസ്തു സംഭരണിയല്ല, മുഴുവൻ സാമ്പത്തികപ്രക്രിയയുടെ ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്.
ഈ പുനർനിർവചനമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തെ പരമ്പരാഗത സംരംഭകത്വചിന്തയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നത്. അത് സംരംഭത്തെ ഒറ്റപ്പെട്ട സാമ്പത്തിക ഘടകമായി കാണുന്നില്ല; വ്യക്തി, സംഘടന, വിപണി, സാങ്കേതികവിദ്യ, സമൂഹം, രാഷ്ട്രം, പ്രകൃതി, ആഗോളവ്യവസ്ഥ എന്നിവ പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന ഒരു ബഹുപാളി ചലനാത്മക സംവിധാനമായി കാണുന്നു.
അവസാനമായി, സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിനെ മാത്രം ഉറപ്പാക്കുന്ന സ്ഥാപനം അല്ല; തനിക്കു ചുറ്റുമുള്ള പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയുടെ സൃഷ്ടിശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനമാണ്. താൻ വളരുമ്പോൾ മറ്റുള്ളവരെയും വളർത്തുന്ന സ്ഥാപനം; താൻ അറിവ് നേടുമ്പോൾ അറിവ് പങ്കിടുന്ന സ്ഥാപനം; താൻ ലാഭം നേടുമ്പോൾ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്ന സ്ഥാപനം; താൻ സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യശേഷിയെ ഉയർത്തുന്ന സ്ഥാപനം; താൻ വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അവയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി സംരക്ഷിക്കുന്ന സ്ഥാപനം; താൻ വിജയിക്കുമ്പോഴും സ്വന്തം വിജയത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനം.
ഇത്തരം ഒരു സംരംഭമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ജീവിക്കുന്നത്. കാരണം ജീവിക്കുന്ന സംവിധാനത്തിന്റെ ലക്ഷണം അതിന്റെ നിലവിലെ രൂപം സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; മാറുന്ന പരിസ്ഥിതിയുമായി നിരന്തരം ഇടപെട്ടുകൊണ്ട് സ്വന്തം ഘടനയും പ്രവർത്തനവും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവിലാണ്. സംരംഭവും അതുപോലെ തന്നെ. അതിന്റെ നിലനിൽപ്പ് സ്ഥിരതയിൽ അല്ല, ചലനാത്മക സമതുലനത്തിലാണ്; അതിന്റെ വളർച്ച വലുപ്പത്തിൽ അല്ല, സങ്കീർണ്ണത കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്; അതിന്റെ നവീകരണം പുതിയ വസ്തുക്കളിൽ മാത്രം അല്ല, പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ആണ്; അതിന്റെ ഭാവി നിലവിലെ വിജയത്തിൽ അല്ല, സ്വയംപുനർനവീകരിക്കാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ സംരംഭകത്വത്തെ ഒറ്റവാചകത്തിൽ ഇങ്ങനെ നിർവചിക്കാം: “സാധ്യതകളെ യാഥാർഥ്യങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും, യാഥാർഥ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുകയും, മനുഷ്യർ–അറിവ്–മൂലധനം–സാങ്കേതികവിദ്യ–പ്രകൃതി–സമൂഹം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയാണ് സംരംഭകത്വം.”
ഈ നിർവചനത്തിൽ സംരംഭകത്വം ഇനി ഒരു വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല. അത് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ തന്നെ ചലനാത്മക സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ ഒരു രൂപമാണ്. വൈരുദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് സാധ്യതയിലേക്കും, സാധ്യതയിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിയിലേക്കും, സൃഷ്ടിയിൽ നിന്ന് പുതിയ വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്കും, പുതിയ വൈരുദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന സൃഷ്ടിയിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്ന അനന്തമായ മനുഷ്യപ്രക്രിയ.
സംരംഭകത്വത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണത്തിൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അത് വ്യക്തിയുടെ കഴിവും വിപണിയിലെ അവസരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മാത്രമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. ഓരോ സംരംഭവും നിലനിൽക്കുന്നത് ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രപരമായ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ്. ഭൂമി, തൊഴിൽ, മൂലധനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, അറിവ്, നിയമം, രാഷ്ട്രം, വിപണി, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഒരു പ്രത്യേക വിന്യാസമാണ് ഓരോ കാലഘട്ടത്തിലും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സംരംഭകത്വം ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ഒരു സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രതിഭ നിർണായകമായിരിക്കാം; എന്നാൽ ആ പ്രതിഭയ്ക്ക് പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള അവസരം നൽകുന്ന സാമൂഹികപരിസ്ഥിതിയാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാധ്യത നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രകാരം ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിലെ ഘടകങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ മാത്രമല്ല. ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നാണ് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. സംരംഭകത്വത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ആശയമുണ്ട്, മറ്റൊരാൾക്ക് മൂലധനമുണ്ട്, മറ്റൊരാൾക്ക് സാങ്കേതികവിദ്യയുണ്ട്, മറ്റൊരാൾക്ക് വിപണി പരിചയമുണ്ട്, മറ്റൊരാൾക്ക് തൊഴിൽകഴിവുണ്ട്. ഇവ ഓരോന്നും വേർതിരിച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ അവയുടെ ഉൽപ്പാദനശേഷി പരിമിതമാണ്. എന്നാൽ അവ ഒരു പൊതുലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് ബന്ധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവയിൽ ഒറ്റയ്ക്കില്ലാത്ത ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതാണ് സംരംഭത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണം.
അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ കഴിവ് പുതിയ ആശയം കണ്ടെത്തുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനശേഷികളെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ഏകീകരിക്കുന്നതിലാണ്. ഒരു നല്ല സംരംഭകൻ അവസരം കാണുന്നവനാണ് എന്ന പരമ്പരാഗത നിർവചനത്തെ ഇതിലൂടെ വികസിപ്പിക്കാം. അവൻ മറ്റുള്ളവർ വേർതിരിച്ച് കാണുന്ന ഘടകങ്ങൾക്കിടയിൽ പുതിയ ബന്ധം കാണുന്നവനാണ്. ഒരു പ്രശ്നവും ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; ഒരു ഉപഭോക്തൃആവശ്യവും ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതിയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; ഒരു പ്രാദേശികവിഭവവും ആഗോളവിപണിയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ബന്ധസൃഷ്ടിയാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ആന്തരിക സൃഷ്ടിപരത.
ഇവിടെ “അവസരം” എന്ന ആശയവും പുനർനിർവചിക്കാം. അവസരം പുറംലോകത്ത് സ്വതന്ത്രമായി കിടക്കുന്ന ഒരു വസ്തുവല്ല. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ലഭ്യമായ വിഭവങ്ങൾ, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, ആവശ്യങ്ങൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പ്രത്യേക കൂട്ടായ്മയിൽ നിന്ന് അവസരം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഒരാൾക്ക് അവസരമായി തോന്നുന്ന കാര്യം മറ്റൊരാൾക്ക് അവസരമായി തോന്നണമെന്നില്ല. ഒരേ സാഹചര്യത്തിൽ വ്യത്യസ്ത വ്യക്തികൾ വ്യത്യസ്ത സാധ്യതകൾ തിരിച്ചറിയുന്നത് അവരുടെ അറിവിന്റെ ഘടനയും അനുഭവവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും വ്യത്യസ്തമായതിനാലാണ്.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വം “അവസരം കണ്ടെത്തൽ” മാത്രമല്ല; അവസരം നിർമ്മിക്കൽ കൂടിയാണ്. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ നിലവിൽ വന്നശേഷം അതിന്റെ ഉപയോഗം കണ്ടെത്തുന്നതും ഒരു രൂപമാണ്. എന്നാൽ ഒരു സാമൂഹികപ്രശ്നത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിന് മുമ്പ് വിപണിയിൽ ഇല്ലാതിരുന്ന ഒരു പരിഹാരം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും മറ്റൊരു രൂപമാണ്. രണ്ടാമത്തേതിൽ സംരംഭകൻ നിലവിലുള്ള വിപണിയെ പിന്തുടരുന്നില്ല; പുതിയ വിപണി രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.
ഇവിടെ ആവശ്യം, ഉൽപ്പാദനം, വിപണി എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഡയലക്ടിക്കൽമാണ്. പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തികചിന്തയിൽ ആവശ്യം ഉൽപ്പാദനത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു എന്ന ധാരണ ശക്തമാണ്. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനവും ആവശ്യത്തെ മാറ്റുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ ജീവിതരീതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ജീവിതരീതികൾ പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ ഉൽപ്പാദനത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആവശ്യം → ഉൽപ്പാദനം എന്ന ഏകദിശബന്ധത്തിന് പകരം ആവശ്യം ↔ ഉൽപ്പാദനം എന്ന പരസ്പരപരിണാമബന്ധമാണ് യാഥാർഥ്യത്തോട് കൂടുതൽ യോജിക്കുന്നത്.
ഇതിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഉദാഹരണമാണ് ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ. ഇന്റർനെറ്റ് വെറും നിലവിലുള്ള ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റിയില്ല; അത് മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങളുടെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറ്റി. തൽക്ഷണ ആശയവിനിമയം, ഓൺലൈൻ വാങ്ങൽ, ഡിജിറ്റൽ പേയ്മെന്റ്, ദൂരപ്രവർത്തനം, ഓൺലൈൻ വിദ്യാഭ്യാസം, ഡിജിറ്റൽ വിനോദം എന്നിവ ഇന്ന് സാധാരണ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇവയിൽ പലതും മുമ്പ് മനുഷ്യരുടെ വ്യക്തമായ ആവശ്യങ്ങളായിരുന്നില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ തന്നെ പുതിയ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളുടെ ഒരു ഭാഗം സൃഷ്ടിച്ചു.
അതേസമയം ഇവിടെ ഒരു അപകടവും ഉണ്ട്. പുതിയ ആവശ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും കൃത്രിമമായി ഉപഭോഗം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും ഒരുപോലെയല്ല. മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ജീവിതപ്രശ്നത്തിന് പരിഹാരം നൽകുന്ന ഉൽപ്പന്നവും നിരന്തര ഉപഭോഗം പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഉൽപ്പന്നവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. സംരംഭകത്വം മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളുടെ പരിഹാരത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ അസന്തൃപ്തിയെ തന്നെ വിൽപ്പനയുടെ ഉപാധിയാക്കി മാറ്റുമ്പോൾ അത് സാമൂഹികമൂല്യത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുന്നു. അതിനാൽ “പുതിയ ആവശ്യം സൃഷ്ടിക്കുക” എന്ന സംരംഭക തത്വത്തിന് നൈതികവും സാമൂഹികവുമായ പരിധി ആവശ്യമാണ്.
ഇതിൽ പരസ്യത്തിന്റെയും വിവരവിനിമയത്തിന്റെയും പങ്ക് നിർണായകമാണ്. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉപയോഗമൂല്യത്തെക്കുറിച്ച് ഉപഭോക്താവിനെ ബോധവൽക്കരിക്കുന്നത് ആരോഗ്യകരമായ വിപണി ബന്ധമാണ്. എന്നാൽ തെറ്റായ പ്രതീക്ഷകളും ഭയങ്ങളും അസന്തൃപ്തിയും സൃഷ്ടിച്ച് ഉപഭോഗം വർധിപ്പിക്കുന്നത് വിപണിയുടെ വിഘടനശക്തിയെ സാമൂഹികവികൃതിയാക്കി മാറ്റാം. അതിനാൽ വിവരത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയുടെ ഒരു അടിസ്ഥാന ഏകീകരണശക്തിയാണ്.
ഇവിടെ മാധ്യമങ്ങളും സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങളും സംരംഭകത്വവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഒരു ചെറിയ സംരംഭത്തിന് വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ചെലവില്ലാതെ തന്നെ തന്റെ ഉൽപ്പന്നത്തെ ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് പരിചയപ്പെടുത്താൻ ഇന്ന് കഴിയും. ഇത് വിപണി പ്രവേശനത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിന് സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ മാധ്യമങ്ങൾ തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ, വ്യാജപ്രചാരണം, കൃത്രിമ ഉപഭോക്തൃപ്രതികരണം, ഏകപക്ഷീയമായ പ്രചാരണശക്തി എന്നിവയ്ക്കും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ വിപണി കൂടുതൽ തുറന്നതാകുന്നതോടൊപ്പം വിവരസത്യസന്ധതയും ഉപഭോക്തൃബോധവൽക്കരണവും കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുന്നു.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വർഗസ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയും ഇവിടെ പ്രസക്തമാകുന്നു. എല്ലാ സംരംഭകരും ഒരേ സാമൂഹികസ്ഥിതിയിലുള്ളവരല്ല. ഒരു വലിയ മൂലധനശേഖരമുള്ള സ്ഥാപകനും ചെറിയ വായ്പയെടുത്ത് ഒരു കുടുംബസംരംഭം ആരംഭിക്കുന്ന വ്യക്തിയും ഒരേ അർത്ഥത്തിൽ “സംരംഭകൻ” ആണെങ്കിലും അവരുടെ സാമൂഹികശക്തിയും അപകടസാധ്യതയും തുല്യമല്ല. ഒരാൾ പരാജയപ്പെട്ടാൽ തന്റെ ജീവിതം തുടരാൻ നിരവധി വിഭവങ്ങൾ കൈവശം വയ്ക്കാം; മറ്റൊരാൾക്ക് ഒരു ചെറിയ പരാജയം തന്നെ കുടുംബത്തിന്റെ ജീവിതസുരക്ഷയെ ബാധിക്കാം. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തെ വ്യക്തിഗത ധൈര്യത്തിന്റെ മാത്രം ഫലമായി കാണുന്നത് സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലത്തെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു.
മൂലധനത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം സംരംഭക അവസരങ്ങളുടെ പ്രധാന നിർണ്ണായകമാണ്. നല്ല ആശയമുള്ള ഒരാൾക്ക് ധനം ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ ആ ആശയം യാഥാർഥ്യമാകാതെ പോകാം. അതേസമയം വലിയ മൂലധനമുള്ള ഒരാൾക്ക് ശരാശരി ആശയത്തെയും വലിയ പരസ്യവും വിപണിശക്തിയും ഉപയോഗിച്ച് വിജയിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിന് ധനപ്രവേശനം നിർണായകമാണ്. ചെറുകിട വായ്പ, സഹകരണ ധനസംവിധാനം, പൊതുനിക്ഷേപം, വിത്തുമൂലധനം, സാമൂഹികനിക്ഷേപം, സംരംഭക പരിശീലനം തുടങ്ങിയവ സാമ്പത്തികമായി പിന്നാക്കമുള്ളവരുടെ സംരംഭകശേഷിയെ സജീവമാക്കാം.
ഇതോടൊപ്പം പരാജയത്തിന്റെ സാമൂഹികവിതരണവും പരിഗണിക്കണം. ഒരു വലിയ സ്ഥാപനം നഷ്ടം നേരിടുമ്പോൾ നിക്ഷേപകർക്ക് നഷ്ടം സംഭവിക്കാം; എന്നാൽ ഒരു ചെറിയ സംരംഭകന്റെ പരാജയം കുടുംബത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസത്തെയും ആരോഗ്യത്തെയും ജീവിതസുരക്ഷയെയും ബാധിക്കാം. അതിനാൽ അപകടത്തിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണവും ലാഭത്തിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. സമൂഹം അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളിലൂടെയും നിയമങ്ങളിലൂടെയും വിപണിയിലൂടെയും സംരംഭങ്ങൾക്ക് പിന്തുണ നൽകുന്നുവെങ്കിൽ, വിജയത്തിന്റെ നേട്ടം മാത്രമല്ല പരാജയത്തിന്റെ ഭാരവും ന്യായമായ രീതിയിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യേണ്ട സാമൂഹികതത്വം ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെ പൊതുസംവിധാനങ്ങൾ ഒരു സുരക്ഷാജാലം മാത്രമല്ല; സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാധ്യത വികസിപ്പിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളുമാണ്. ഒരു കുട്ടിക്ക് സൗജന്യമായി ഗുണമേന്മയുള്ള വിദ്യാഭ്യാസം ലഭിച്ചാൽ അവൻ ഭാവിയിലെ സംരംഭകനാകാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു. നല്ല പൊതുജനാരോഗ്യം ഒരു കുടുംബത്തെ ഒരു ചികിത്സാചെലവിന്റെ ആഘാതത്തിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമ്പത്തികശേഷി നിലനിൽക്കും. ഗതാഗതവും ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യവും ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾക്ക് വിപണിയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വർധിപ്പിക്കും. അതിനാൽ പൊതുമേഖലയിലെ നിക്ഷേപം സ്വകാര്യസംരംഭത്തിന്റെ എതിരാളിയെന്നതിലുപരി അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിയുടെ അടിസ്ഥാന ഘടകമായി കാണണം.
ഇതിൽ നിന്ന് “സാമൂഹിക മൂലധനം” എന്ന ആശയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ഉയരുന്നു. ആളുകൾ തമ്മിലുള്ള വിശ്വാസം, സഹകരണം, ബന്ധങ്ങൾ, പരസ്പരസഹായം, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളിലുള്ള വിശ്വാസം എന്നിവ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ചെലവ് കുറയ്ക്കുന്നു. വിശ്വാസമുള്ള സമൂഹത്തിൽ കരാറുകൾ എളുപ്പം നടക്കുന്നു, വിവരങ്ങൾ വേഗത്തിൽ കൈമാറുന്നു, സഹകരണത്തിന് തടസ്സങ്ങൾ കുറയുന്നു. വിശ്വാസം കുറഞ്ഞ സമൂഹത്തിൽ ഓരോ ഇടപാടിനും അധിക നിയന്ത്രണവും പരിശോധനയും നിയമച്ചെലവും ആവശ്യമായി വരുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികവിശ്വാസം ഒരു അദൃശ്യ സാമ്പത്തിക വിഭവമാണ്.
കുടുംബബന്ധങ്ങളും പ്രാദേശിക സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും പല ചെറുകിട സംരംഭങ്ങളുടെ പിന്നിലെ പ്രധാന ഏകീകരണശക്തികളാണ്. എന്നാൽ കുടുംബാധിഷ്ഠിത സംരംഭങ്ങൾക്ക് അതിന്റെ പരിധികളും ഉണ്ട്. കുടുംബബന്ധം വിശ്വാസം നൽകുമ്പോഴും പ്രൊഫഷണൽ കഴിവിനെക്കാൾ ബന്ധത്തിന് മുൻഗണന നൽകുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ വിശ്വാസവും കഴിവും തമ്മിലുള്ള ശരിയായ സമതുലനം ആവശ്യമാണ്. ബന്ധം സംഘടനയുടെ ശക്തിയാകണം; കഴിവിന്റെ പകരക്കാരനാകരുത്.
ഇതുപോലെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ അമിതമായ ഏകീകരണവും പുതിയ ആശയങ്ങൾക്ക് തടസ്സമാകാം. ഒരേ ആളുകളുമായി മാത്രം ഇടപെടുന്ന സംരംഭകൻ ഒരേ ആശയങ്ങളിലേയ്ക്ക് കുടുങ്ങാം. വ്യത്യസ്ത ശൃംഖലകളുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ പുതിയ വിവരങ്ങളും പുതിയ അവസരങ്ങളും ലഭിക്കും. അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ സാമൂഹികശൃംഖലയിൽ ഒരു പരിധിവരെ “ബന്ധപരമായ വൈവിധ്യം” ആവശ്യമാണ്. പരിചിതരുമായി ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധവും അപരിചിത മേഖലകളുമായി പുതിയ ബന്ധങ്ങളും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുമ്പോഴാണ് നവീകരണസാധ്യത വർധിക്കുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇതിനെ ഏകീകരണത്തിന്റെ സാന്ദ്രതയും വിഘടനത്തിന്റെ വൈവിധ്യവും തമ്മിലുള്ള സമതുലനമായി കാണാം. വളരെ കുറച്ച് ബന്ധങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ സംഘടന ചിതറിപ്പോകും. എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും ഒരേ സ്വഭാവമുള്ളവയായാൽ സംഘടന ജഡമാകും. വ്യത്യസ്തതകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സാന്ദ്രമായ ശൃംഖലയാണ് കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
ഇതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപമാണ് സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ. ഒരു നഗരം, പ്രദേശം, രാജ്യം എന്നിവയിൽ സംരംഭകർ പരസ്പരം മത്സരിക്കുകയും സഹകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സർവകലാശാലകൾ അറിവ് നൽകുന്നു. ബാങ്കുകൾ ധനം നൽകുന്നു. സർക്കാർ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം നൽകുന്നു. ഉപഭോക്താക്കൾ പ്രതികരണം നൽകുന്നു. തൊഴിലാളികൾ കഴിവ് നൽകുന്നു. സാങ്കേതികസ്ഥാപനങ്ങൾ ഉപകരണങ്ങൾ നൽകുന്നു. നിക്ഷേപകർ അപകടം ഏറ്റെടുക്കുന്നു. ഈ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ സംരംഭകശേഷി ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് ഒരു മികച്ച സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ നിർമ്മിക്കുക എന്നത് ചില വിജയകരമായ കമ്പനികളെ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതിലുപരി വിശാലമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുകയാണ്. ഒരു സംരംഭകൻ പരാജയപ്പെട്ടാലും അവന്റെ അനുഭവം മറ്റൊരാൾക്ക് ഉപകാരപ്പെടണം. ഒരു കമ്പനി അടഞ്ഞാലും അതിലെ തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവ് മറ്റൊരു സ്ഥാപനത്തിലേക്ക് ഒഴുകണം. ഒരു ഗവേഷണം വ്യാപാരപരമായി പരാജയപ്പെട്ടാലും അതിൽ നിന്നുള്ള അറിവ് മറ്റൊരു ഗവേഷണത്തിന് ഉപയോഗിക്കണം. ഇങ്ങനെ പരാജയവും വിജയവും മുഴുവൻ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയുടെ കൂട്ടായ പഠനമായി മാറുമ്പോഴാണ് സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ ശക്തമാകുന്നത്.
ഇവിടെ അറിവിന്റെ ഒഴുക്ക് സാമ്പത്തികവളർച്ചയുടെ പ്രധാന ചാലകശക്തിയാണ്. അറിവ് ഒരു സ്ഥാപനത്തിനുള്ളിൽ പൂട്ടിയിരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രഭാവം പരിമിതമാകും. എന്നാൽ അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയങ്ങൾ വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുമ്പോൾ പുതിയ സംരംഭങ്ങളും ഗവേഷണങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും ജനിക്കാം. അതുകൊണ്ട് അറിവിന്റെ സംരക്ഷണത്തിനും പ്രചരണത്തിനും ഇടയിൽ സമതുലനം വേണം. സൃഷ്ടാവിന് ന്യായമായ അവകാശം നൽകുകയും അറിവിന്റെ സാമൂഹികപരിണാമം തടയാതിരിക്കുകയും ചെയ്യണം.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് ഈ ചോദ്യത്തിന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിച്ച ഭാഷയും ചിത്രങ്ങളും സംഗീതവും ശാസ്ത്രീയരേഖകളും സാങ്കേതികരേഖകളും വലിയ തോതിൽ യന്ത്രപഠനത്തിനുള്ള അടിസ്ഥാനമാകുന്നു. അതിൽ നിന്ന് പുതിയ യന്ത്രബുദ്ധി വികസിക്കുന്നു. ആ യന്ത്രബുദ്ധി വീണ്ടും പുതിയ ഉള്ളടക്കവും അറിവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതോടെ മനുഷ്യഅറിവും യന്ത്രഅറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു പുതിയ ചക്രമായി മാറുന്നു. എന്നാൽ ഈ ചക്രത്തിൽ സ്രഷ്ടാവിന്റെ അവകാശം, വിവരത്തിന്റെ ഉറവിടം, പ്രതിഫലം, പൊതുപ്രയോജനം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് പുതിയ നിയമങ്ങളും സാമൂഹികകരാറുകളും ആവശ്യമായി വരും.
AI മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും മാറും. ആവർത്തനപരമായ പല ജോലികളും യന്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം തീരുമാനമെടുക്കൽ, സൃഷ്ടിപരത, ബന്ധനിർമ്മാണം, ഗവേഷണം, പരിചരണം, സങ്കീർണ്ണ പ്രശ്നപരിഹാരം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലേക്ക് മാറാം. എന്നാൽ ഈ പരിവർത്തനം സ്വാഭാവികമായി എല്ലാവർക്കും ഗുണകരമാകില്ല. പുതിയ കഴിവുകൾ നേടാനുള്ള അവസരം ലഭിക്കാത്തവർ പിന്നിലാകാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികപരിവർത്തനത്തോടൊപ്പം തുടർച്ചയായ വിദ്യാഭ്യാസവും പുനർപരിശീലനവും അനിവാര്യമാണ്.
ഇതോടെ “ജീവിതകാല തൊഴിൽ” എന്ന പഴയ ആശയം ദുർബലമാകുകയും “ജീവിതകാല പഠനം” എന്ന ആശയം ശക്തമാകുകയും ചെയ്യും. ഒരാൾ ഒരേ ജോലി ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ചെയ്യുന്നതിനു പകരം പല ഘട്ടങ്ങളിൽ പല തൊഴിൽരൂപങ്ങളിലേക്ക് മാറേണ്ടിവരും. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം ബാല്യത്തിൽ പൂർത്തിയാക്കുന്ന ഒരു ഘട്ടമല്ല; ജീവിതകാലം മുഴുവൻ തുടരുന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ്. സംരംഭകത്വവും അതേ രീതിയിൽ ഒരു തുടർച്ചയായ പഠനപ്രക്രിയയാകും.
ഇവിടെ തൊഴിലിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യവും പുനർനിർവചിക്കണം. വിപണി വില നൽകാത്ത നിരവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. കുട്ടികളെ വളർത്തൽ, വയോജനപരിചരണം, രോഗിപരിചരണം, സാമൂഹികസേവനം, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പലപ്പോഴും വിപണി വില കുറവായിരിക്കാം; എന്നാൽ അവയുടെ സാമൂഹികമൂല്യം വലുതാണ്. അതിനാൽ വിപണി വിലയും സാമൂഹികമൂല്യവും ഒരേ കാര്യമല്ലെന്ന് സംരംഭകത്വവും സാമ്പത്തികശാസ്ത്രവും അംഗീകരിക്കണം.
ഈ തിരിച്ചറിവ് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തെ കൂടുതൽ മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമാക്കും. പരിചരണസമ്പദ്വ്യവസ്ഥ, വയോജനസേവനം, വൈകല്യസഹായം, മാനസികസുഖം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിപുനരുദ്ധാരം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ പുതിയ സംരംഭക സാധ്യതകൾ വളരും. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതഗുണം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളെ സാമ്പത്തികമായി നിലനിൽക്കാവുന്ന രീതിയിൽ സംഘടിപ്പിക്കുക എന്നതും സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യമാകും.
ഇതിൽ ഒരു പ്രധാന മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു: “ഉൽപ്പന്നകേന്ദ്രിത സംരംഭകത്വത്തിൽ” നിന്ന് “പരിഹാരകേന്ദ്രിത സംരംഭകത്വത്തിലേക്ക്.” ഉപഭോക്താവിന് ഒരു വസ്തു വിൽക്കുക എന്നതിനു പകരം അവന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഒരു പ്രശ്നം പരിഹരിക്കുക എന്നതാകും കേന്ദ്രം. ഇത് ആരോഗ്യസംരക്ഷണത്തിലും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും കൃഷിയിലും ഗതാഗതത്തിലും ഊർജത്തിലും ഭവനത്തിലും വയോജനപരിചരണത്തിലും വലിയ മാറ്റങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കും.
പരിഹാരകേന്ദ്രിത സംരംഭകത്വം കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ചിന്ത ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഒരു രോഗത്തിന് ഒരു ഉൽപ്പന്നം നൽകുന്നതിനു പകരം രോഗിയുടെ ജീവിതപരിസ്ഥിതി, ഭക്ഷണം, പരിചരണം, പ്രതിരോധം, തുടർപരിശോധന എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന സമഗ്രപരിഹാരം ചിന്തിക്കാം. ഒരു കർഷകന് വിത്ത് മാത്രം നൽകുന്നതിനു പകരം മണ്ണ്, ജലം, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിപണി, സംഭരണം, വിലവിവരം എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സമഗ്രപരിഹാരം നൽകാം. ഒരു വിദ്യാർത്ഥിക്ക് ഒരു പുസ്തകം മാത്രം നൽകുന്നതിനു പകരം പഠനപരിസ്ഥിതി, ഡിജിറ്റൽ വിഭവങ്ങൾ, പരിശീലനം, മാർഗനിർദ്ദേശം എന്നിവ ചേർന്ന പഠനസംവിധാനം സൃഷ്ടിക്കാം.
ഇവിടെയാണ് സംരംഭകത്വം വ്യത്യസ്ത ക്വാണ്ടം പാളികളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പ്രവർത്തനമായി മാറുന്നത്. വ്യക്തിയുടെ പ്രശ്നം സാമൂഹികപരിസ്ഥിതിയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു; സാമൂഹികപരിസ്ഥിതി സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ സാമ്പത്തികവിഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു; സാമ്പത്തികവിഭവങ്ങൾ പൊതുനയവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഈ പാളികൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ മനസ്സിലാക്കാതെ സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങൾക്ക് ദീർഘകാല പരിഹാരം സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കഴിവ് “ഒരു മേഖലയിൽ വിദഗ്ധൻ” എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങില്ല. വ്യത്യസ്ത മേഖലകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സമഗ്രചിന്ത അവനാവശ്യമാണ്. ജീവശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രവും പരിസ്ഥിതിയും, മനഃശാസ്ത്രവും വിപണിയും, സമൂഹശാസ്ത്രവും കൃത്രിമബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയണം. പുതിയ പരിഹാരങ്ങളുടെ വലിയൊരു ഭാഗം ഈ അതിർത്തികൾക്കിടയിലാണ് ജനിക്കുക.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “ക്വാണ്ടം പാളി” എന്ന ആശയം സംരംഭകത്വത്തിന് പ്രത്യേക പ്രയോജനകരമാണ്. ഒരു സംരംഭത്തെ ഒറ്റ സാമ്പത്തികപാളിയിൽ മാത്രം കാണുമ്പോൾ അതിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. വ്യക്തിപാളിയിൽ പ്രേരണയും സൃഷ്ടിപരതയും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സംഘടനാപാളിയിൽ നേതൃത്വം, തൊഴിൽ, സംസ്കാരം എന്നിവ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികപാളിയിൽ മൂലധനം, വിപണി, വില എന്നിവ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാങ്കേതികപാളിയിൽ ഉപകരണങ്ങളും അറിവും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാമൂഹികപാളിയിൽ വിശ്വാസവും നിയമവും സ്ഥാപനങ്ങളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പരിസ്ഥിതിപാളിയിൽ പ്രകൃതിയും വിഭവപരിധികളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവയുടെ ഇടപെടലിലാണ് സംരംഭത്തിന്റെ സമഗ്രസ്വഭാവം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ പ്രശ്നത്തിന് ഒരു തലത്തിൽ മാത്രം പരിഹാരം തേടുന്നത് പലപ്പോഴും പര്യാപ്തമാകില്ല. വിൽപ്പന കുറയുന്നത് ഒരു വിപണിപ്രശ്നമായി തോന്നാം; എന്നാൽ അതിന് പിന്നിൽ ഉൽപ്പന്നഗുണനിലവാരം, തൊഴിലാളികളുടെ പരിശീലനം, വിതരണശൃംഖല, ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം, വിലനിർണ്ണയം, സാങ്കേതികമാറ്റം എന്നിവയിൽ ഒന്നോ അതിലധികമോ കാരണങ്ങളുണ്ടാകാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം പ്രശ്നത്തെ അതിന്റെ വിവിധ പാളികളിൽ പരിശോധിക്കുകയും അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യും.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തിൽ ഒരു പുതിയ രീതിയിലുള്ള “ഡയഗ്നോസ്റ്റിക് ചിന്ത” ആവശ്യമായി വരുന്നു. പ്രശ്നം എവിടെയാണ് പ്രകടമാകുന്നത് എന്നതും പ്രശ്നം യഥാർത്ഥത്തിൽ എവിടെ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത് എന്നതും രണ്ടായിരിക്കാം. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ വിൽപ്പന കുറഞ്ഞത് വിപണിയിൽ പ്രകടമാകാം; എന്നാൽ യഥാർത്ഥ കാരണം സംഘടനയിലെ മന്ദഗതിയിലുള്ള തീരുമാനമെടുക്കലായിരിക്കാം. തൊഴിലാളികളുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത കുറഞ്ഞത് ഉൽപ്പാദനശാലയിൽ പ്രകടമാകാം; എന്നാൽ യഥാർത്ഥ കാരണം പരിശീലനക്കുറവോ നേതൃത്വപ്രശ്നമോ ആയിരിക്കാം. അതിനാൽ ലക്ഷണം മാത്രം പരിഹരിക്കുന്നതിനു പകരം സംവിധാനത്തിന്റെ ബന്ധഘടന പരിശോധിക്കണം.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയത. അത് ഒറ്റ കാരണത്തെ തേടുന്ന രേഖീയചിന്തയിൽ നിന്ന് പരസ്പരബന്ധിതമായ കാരണങ്ങളുടെ ശൃംഖലയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. “ഇത് കാരണം അത്” എന്നതിനു പകരം “ഇവ പരസ്പരം എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു?” എന്ന ചോദ്യമാണ് കേന്ദ്രമാകുന്നത്.
അവസാനം, സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ കഥയായി മാത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് മാറേണ്ട സമയമാണിത്. ഓരോ സംരംഭകനും ഒരു സാമൂഹിക പരിസ്ഥിതിയുടെ ഉൽപ്പന്നമാണ്; അതേസമയം ഓരോ വിജയകരമായ സംരംഭകനും ആ പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റാനും കഴിയും. ഈ പരസ്പരബന്ധമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം.
സമൂഹം സംരംഭകനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സംരംഭകൻ സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ സംരംഭകനെ മാറ്റുന്നു; സംരംഭകൻ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗത്തെ മാറ്റുന്നു. വിപണി സംരംഭത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; സംരംഭം വിപണിയെ പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. തൊഴിലാളി സ്ഥാപനത്തെ നിർമ്മിക്കുന്നു; സ്ഥാപനം തൊഴിലാളിയുടെ കഴിവിനെ വീണ്ടും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. പ്രകൃതി ഉൽപ്പാദനത്തിന് വിഭവം നൽകുന്നു; ഉൽപ്പാദനം പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ പ്രകൃതി വീണ്ടും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പരിധികളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു.
ഈ പരസ്പരപരിണാമമാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം “ഞാൻ എന്ത് സ്വന്തമാക്കും?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ നിന്ന് “ഞാൻ എന്ത് സൃഷ്ടിക്കും?”, അതിൽ നിന്ന് “നാം എന്ത് സൃഷ്ടിക്കും?”, ഒടുവിൽ “നമ്മുടെ സൃഷ്ടിയിലൂടെ സമൂഹത്തിന് എന്ത് പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കും?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് വളരണം.
ഈ അവസാന ചോദ്യം തന്നെയാണ് സംരംഭകത്വത്തെ സ്വകാര്യ വിജയത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു സാമൂഹികശക്തിയായി ഉയർത്തുന്നത്.
ഇതിന്റെ തുടർച്ചയായി ഇനി സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി: ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ, സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടന, സാമൂഹിക സംരംഭകത്വം, പൊതുതാൽപര്യം, മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം, ആഗോള പ്രതിസന്ധികൾ എന്നീ മേഖലകളിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാം.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവി: ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദിശ
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഭാവിയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മാറ്റം സംരംഭത്തെ ഒരു അടഞ്ഞ സാമ്പത്തിക ഘടകമായി കാണുന്നതിൽ നിന്ന് ഒരു തുറന്ന, ചലനാത്മക, പരസ്പരാശ്രിത സംവിധാനമായി കാണുന്നതിലേക്കുള്ളതാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം അതിന്റെ കെട്ടിടത്തിന്റെയോ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെയോ സാമ്പത്തിക കണക്കുകളുടെയോ പരിധിക്കുള്ളിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ ജീവനക്കാർ, ഉപഭോക്താക്കൾ, വിതരണക്കാർ, നിക്ഷേപകർ, സാങ്കേതികവിദ്യ, നിയമവ്യവസ്ഥ, പ്രകൃതി, പ്രാദേശിക സമൂഹം, ആഗോള വിപണി, അറിവിന്റെ ശൃംഖലകൾ എന്നിവയുമായി നിരന്തരമായി പദാർത്ഥം, ഊർജം, വിവരം, മൂല്യം എന്നിവ കൈമാറ്റം ചെയ്യുന്ന ഒരു തുറന്ന സംവിധാനമാണ് അത്. ഈ കൈമാറ്റം നിലയ്ക്കുമ്പോൾ സ്ഥാപനം ജഡമാകുന്നു; അത്യധികം അസന്തുലിതമാകുമ്പോൾ അത് വിഘടിക്കുന്നു. അതിനിടയിൽ ആവശ്യമായ ചലനാത്മക സമതുലനം നിലനിർത്തുന്നതാണ് സംരംഭത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിസ്ഥാനശർത്ത്.
ഇത്തരം ഒരു തുറന്ന സംവിധാനത്തിൽ അതിരുകൾ പോലും സ്ഥിരമായവയല്ല. ഒരു സ്ഥാപനത്തിനുള്ളിലെ അറിവ് പുറത്തേക്കു പോകുന്നു; പുറത്തുനിന്നുള്ള അറിവ് സ്ഥാപനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. ഒരു ഉപഭോക്താവിന്റെ അനുഭവം ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ രൂപകൽപ്പനയെ മാറ്റുന്നു. ഒരു ജീവനക്കാരന്റെ പുതിയ ആശയം സംഘടനയുടെ പ്രവർത്തനരീതിയെ മാറ്റുന്നു. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ വിപണിയെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ വിപണി വീണ്ടും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വികസനദിശയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംരംഭത്തിന്റെ അതിർത്തി ഒരു മതിൽപോലെ കഠിനമല്ല; അത് നിരന്തരമായ കൈമാറ്റത്തിലൂടെ നിർവചിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു സജീവ അതിർത്തിയാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “ബന്ധപരമായ അസ്തിത്വം” എന്ന ആശയം സംരംഭകത്വത്തിൽ പ്രയോഗിക്കാവുന്ന സ്ഥലം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിനകത്തുള്ള ഘടകങ്ങൾകൊണ്ട് മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അവ പുറത്തുള്ള ഘടകങ്ങളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്നതും അതിനെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. നല്ല സാങ്കേതികവിദ്യയുള്ള ഒരു സ്ഥാപനം മോശം വിതരണശൃംഖലയിൽ പരാജയപ്പെടാം. മികച്ച ഉൽപ്പന്നമുള്ള സ്ഥാപനം ഉപഭോക്തൃവിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ തകരാം. വലിയ മൂലധനമുള്ള സ്ഥാപനം തെറ്റായ നേതൃത്വത്തിൽ തകർന്നുപോകാം. മറുവശത്ത് പരിമിതമായ വിഭവങ്ങളുള്ള ഒരു സ്ഥാപനം ശക്തമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും വേഗത്തിലുള്ള പഠനശേഷിയും ഉപയോഗിച്ച് വലിയ മത്സരാർത്ഥികളെ മറികടക്കാം.
അതുകൊണ്ട് സംരംഭകശേഷിയെ വിഭവങ്ങളുടെ അളവുകൊണ്ട് മാത്രം അളക്കുന്നത് തെറ്റാണ്. വിഭവങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരവും നിർണായകമാണ്. കുറഞ്ഞ വിഭവങ്ങളെ മികച്ച രീതിയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനം, വലിയ വിഭവശേഖരമുള്ളെങ്കിലും അവയെ ഫലപ്രദമായി ഏകീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത സ്ഥാപനത്തെ മറികടക്കാം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയിൽ ഉദ്ഭവഗുണത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ “സംരംഭക മൂലധനം” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ വിപുലമാക്കാം. പണവും യന്ത്രങ്ങളും മാത്രം അല്ല, ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ പഠനശേഷി, പരസ്പരവിശ്വാസം, അറിവിന്റെ ഒഴുക്ക്, പ്രശ്നപരിഹാരശേഷി, നേതൃഗുണം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള പൊരുത്തം, സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കാനുള്ള കഴിവ്, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള സങ്കൽപ്പശേഷി എന്നിവയും അതിന്റെ മൂലധനമാണ്. ചില സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക മൂലധനം കൂടുതലായിരിക്കാം; മറ്റൊന്നിന് മനുഷ്യശേഷിയും അറിവും കൂടുതലായിരിക്കാം. ദീർഘകാല വിജയത്തിൽ ഏതാണ് കൂടുതൽ നിർണായകമാകുന്നത് എന്നത് സാഹചര്യത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കും.
ഇതോടെ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ “അദൃശ്യ മൂലധനം” കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുന്നു. ഒരു ബ്രാൻഡിനോടുള്ള വിശ്വാസം, തൊഴിലാളികളുടെ പരസ്പരവിശ്വാസം, ഉപഭോക്താക്കളുടെ വിശ്വാസ്യത, ഗവേഷണസംസ്കാരം, സ്ഥാപനസ്മൃതി, തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള വേഗത എന്നിവ അക്കൗണ്ടിംഗ് പുസ്തകങ്ങളിൽ പൂർണ്ണമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല. എന്നാൽ പ്രതിസന്ധിയുടെ സമയത്ത് ഇവയുടെ മൂല്യം പെട്ടെന്ന് പ്രകടമാകും. പണം വാങ്ങാൻ കഴിയുന്ന വിഭവമാണ്; വിശ്വാസം വർഷങ്ങളെടുത്ത് നിർമ്മിക്കേണ്ട വിഭവമാണ്. യന്ത്രം വാങ്ങാം; എന്നാൽ അനുഭവസമ്പന്നമായ ഒരു സംഘത്തെ ഉടൻ നിർമ്മിക്കാനാവില്ല.
അതിനാൽ ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി ചിലപ്പോൾ അതിന്റെ ബാലൻസ് ഷീറ്റിനേക്കാൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക–അറിവ്–സംഘടനാപരമായ സ്മൃതിയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കും. ഒരു പ്രതിസന്ധിക്ക് ശേഷം വീണ്ടും ഉയർന്നുവരാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ സാധാരണയായി അവരുടെ മുൻകാല അനുഭവങ്ങളെ പഠനമായി സംഗ്രഹിച്ചിട്ടുള്ളവയാണ്. അവർ പരാജയങ്ങളെ മറക്കുന്നില്ല; അവയെ സ്ഥാപനസ്മൃതിയാക്കി മാറ്റുന്നു. വിജയങ്ങളെയും അവർ അന്ധമായി ആവർത്തിക്കുന്നില്ല; ഏത് സാഹചര്യത്തിലാണ് വിജയം ഉണ്ടായതെന്ന് പരിശോധിക്കുന്നു.
ഇവിടെ “പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനം” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ ആഴം നേടുന്നു. പഠനം എന്നത് പരിശീലനപരിപാടികൾ സംഘടിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഓരോ പ്രവർത്തനവും പുതിയ വിവരമായി മാറുകയും ആ വിവരത്തിൽ നിന്ന് പ്രവർത്തനരീതി പരിഷ്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു തുടർച്ചയായ ചക്രമാണ് പഠനം. പ്രവർത്തനം → ഫലം → പ്രതികരണം → വിശകലനം → തിരുത്തൽ → പുതിയ പ്രവർത്തനം എന്ന ചക്രം വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സ്ഥാപനമാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനം.
ഇതിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടമാണ് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനം. പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനം സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നു. സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സ്ഥാപനം ആവശ്യമായപ്പോൾ സ്വന്തം അടിസ്ഥാനഘടന തന്നെ മാറ്റുന്നു. പഴയ ഉൽപ്പന്നം ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയ ഉൽപ്പന്നത്തിലേക്ക് മാറാം. പഴയ വിപണി വിട്ട് പുതിയ വിപണിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം. പഴയ സംഘടനാരീതി മാറ്റാം. പുതിയ നേതൃത്വരീതി സ്വീകരിക്കാം. അതായത് സ്ഥാപനം സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിന്റെ പഴയ രൂപത്തെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തയ്യാറാകുന്നു.
ഇതാണ് സംരംഭകത്വത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന വിഘടനശക്തി. പുറത്തെ മത്സരാർത്ഥി സ്ഥാപനത്തെ മാറ്റാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നതിനു മുമ്പ് സ്ഥാപനം തന്നെ സ്വന്തം പരിമിതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഈ സ്വയംവിഘടനം നാശകരമല്ല; സൃഷ്ടിപരമാണ്. പഴയ രൂപത്തെ മറികടന്ന് പുതിയ രൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ആന്തരിക പരിണാമപ്രക്രിയയാണത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥത്തിൽ ഒരു സ്ഥാപനം സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്നത് സ്വയംസംരക്ഷണവും സ്വയംമാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകീകരണം ആണ്. സ്ഥാപനം തന്റെ അടിസ്ഥാനലക്ഷ്യം സംരക്ഷിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ രൂപവും രീതികളും നിരന്തരം മാറ്റുന്നു. ഒരു സർവകലാശാലയുടെ ലക്ഷ്യം അറിവ് സൃഷ്ടിക്കലും കൈമാറ്റവുമാകാം; എന്നാൽ അതിന്റെ പഠനരീതികളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും ഗവേഷണരീതികളും കാലാനുസൃതമായി മാറണം. ഒരു ആരോഗ്യസ്ഥാപനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മനുഷ്യാരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്തലായിരിക്കാം; എന്നാൽ രോഗനിർണയവും ചികിത്സയും വിവരസാങ്കേതികവിദ്യയും സേവനരീതികളും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കണം.
ഇതിൽ നിന്ന് ലക്ഷ്യത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും മാർഗങ്ങളുടെ മാറ്റവും എന്ന പ്രധാന തത്വം ഉയരുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് ലക്ഷ്യത്തിൽ വ്യക്തത വേണം; എന്നാൽ ലക്ഷ്യത്തിലേക്കുള്ള മാർഗങ്ങൾ മാറ്റാൻ തയ്യാറായിരിക്കണം. മാർഗത്തെ ലക്ഷ്യമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുമ്പോഴാണ് സംഘടന ജഡമാകുന്നത്. ഒരു പ്രത്യേക സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരിക്കൽ വിജയിച്ചു എന്ന കാരണത്താൽ അത് എന്നും ഉപയോഗിക്കണം എന്നില്ല. ഒരു പ്രത്യേക വിപണനരീതി ഒരിക്കൽ ഫലപ്രദമായിരുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് അത് എന്നും ഫലപ്രദമാകണമെന്നില്ല.
ഇതേ തത്വം സംരംഭകന്റെ വ്യക്തിജീവിതത്തിലും ബാധകമാണ്. “ഞാൻ വിജയിച്ച സംരംഭകനാണ്” എന്ന സ്വപരിചയം തന്നെ ഒരിക്കൽ വിഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരാം. ഇന്നത്തെ വിജയം നാളത്തെ വിജയത്തിന്റെ ഉറപ്പല്ല. ഒരിക്കൽ വിജയിച്ച ആശയം തന്നെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിൽ പരാജയപ്പെടാം. അതിനാൽ സംരംഭകന്റെ ഏറ്റവും വലിയ തിരിച്ചറിവ് തന്റെ നിലവിലെ സ്ഥാനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാതെ പഠിക്കുന്ന വ്യക്തി എന്ന നിലയിൽ നിലനിർത്തുന്നതാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ അഹങ്കാരവും പഠനവും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യമുണ്ട്. തന്റെ അറിവ് പൂർണ്ണമാണെന്ന് കരുതുന്ന സംരംഭകൻ പുതിയ വിവരങ്ങളെ ഭീഷണിയായി കാണും. തന്റെ അറിവ് അപൂർണ്ണമാണെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്ന സംരംഭകൻ പുതിയ വിവരങ്ങളെ വിഭവമായി കാണും. അനിശ്ചിതത്വത്തെ സമ്മതിക്കുന്ന വിനയം സംരംഭകന്റെ ഒരു വലിയ ബൗദ്ധികശക്തിയാണ്. കാരണം വിപണിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളും നിരന്തരം മാറുന്ന ലോകത്ത് പൂർണ്ണമായ ഉറപ്പ് ഒരിക്കലും ലഭ്യമല്ല.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാധ്യതാ സ്വഭാവം പ്രയോഗിക്കാം. ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ഭാവി ഒരൊറ്റ നിശ്ചിത പാതയല്ല. പല സാധ്യതകൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. ചിലത് ശക്തമാകുന്നു, ചിലത് ദുർബലമാകുന്നു, ചിലത് അപ്രതീക്ഷിതമായി യാഥാർഥ്യമാകുന്നു. സംരംഭകന്റെ പ്രവർത്തനം ഈ സാധ്യതകളിൽ ചിലതിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചിലതിനെ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ തന്ത്രപരമായ ആസൂത്രണം ഒരു കൃത്യമായ ഭാവിപ്രവചനം അല്ല; സാധ്യതകളുടെ ഭൂപടം നിർമ്മിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.
ഇത്തരം സാധ്യതാചിന്ത പരമ്പരാഗത ദീർഘകാല പദ്ധതികളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. പത്ത് വർഷത്തിനുശേഷം വിപണി എങ്ങനെയായിരിക്കും എന്ന് കൃത്യമായി പ്രവചിക്കുന്നതിനുപകരം, പത്ത് വർഷത്തിനുള്ളിൽ സംഭവിക്കാവുന്ന വിവിധ സാഹചര്യങ്ങൾ പരിഗണിച്ച് ഓരോ സാഹചര്യത്തിലും എന്തുചെയ്യണമെന്ന് മുൻകൂട്ടി ചിന്തിക്കാം. ഇതാണ് സാഹചര്യാധിഷ്ഠിത തന്ത്രചിന്ത. ഒരു സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകുമ്പോൾ അതനുസരിച്ച് വേഗത്തിൽ മാറാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനമാണ് കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളത്.
ഇവിടെ “ചെറിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ” വലിയ തന്ത്രപരമായ ആയുധങ്ങളായി മാറുന്നു. ഭാവി പൂർണ്ണമായി പ്രവചിക്കാനാകാത്തപ്പോൾ ചെറിയ തോതിൽ പരീക്ഷിച്ച് പഠിക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം. പുതിയ ഉൽപ്പന്നം ആദ്യം ചെറിയ ഉപഭോക്തൃസംഘത്തിൽ പരീക്ഷിക്കാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു വിഭാഗത്തിൽ പരീക്ഷിക്കാം. പുതിയ സംഘടനാരീതി ഒരു സംഘത്തിൽ പരീക്ഷിക്കാം. ഫലത്തിൽ നിന്ന് പഠിച്ച് പിന്നീട് വ്യാപിപ്പിക്കാം. ഇതിലൂടെ വലിയ അപകടമില്ലാതെ വലിയ പഠനം നേടാം.
ഇതാണ് പരീക്ഷണവും ഘടനയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം. പരീക്ഷണം വിഘടനശക്തിയാണ്; സ്ഥാപിത ഘടന ഏകീകരണശക്തിയാണ്. പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് യാതൊരു പരിധിയും ഇല്ലെങ്കിൽ വിഭവങ്ങൾ പാഴാകാം. പരിധികൾ അതിരുകടന്നാൽ പുതുമ മരിക്കും. അതിനാൽ നിയന്ത്രിത സ്വാതന്ത്ര്യം എന്ന സംഘടനാതത്വം ആവശ്യമാണ്. പരീക്ഷിക്കാൻ സ്വാതന്ത്ര്യം വേണം; എന്നാൽ പരീക്ഷണത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും പരിധിയും വിഭവങ്ങളും വിലയിരുത്തൽരീതിയും വ്യക്തമാകണം.
ഇതിലൂടെ പരാജയത്തിന്റെ ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും പഠനത്തിന്റെ വേഗം വർധിപ്പിക്കാനും കഴിയും. ഒരു വലിയ പദ്ധതി ഒരൊറ്റ തീരുമാനത്തിൽ നടപ്പാക്കുന്നതിനു പകരം ഘട്ടംഘട്ടമായി പരീക്ഷിച്ചാൽ തെറ്റുകൾ നേരത്തെ കണ്ടെത്താം. ഇത് സംരംഭകത്വത്തിൽ “വേഗത്തിലുള്ള പഠനം” എന്ന പുതിയ ഏകീകരണശക്തി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വേഗത്തിൽ തീരുമാനിക്കുന്നതിനെക്കാൾ വേഗത്തിൽ പഠിക്കുന്ന സ്ഥാപനമാണ് ദീർഘകാലത്തിൽ കൂടുതൽ ശക്തമായിരിക്കുക.
ഇവിടെ സമയം തന്നെയും ഒരു വിഭവമായി മാറുന്നു. വിപണിയിൽ അവസരം ലഭിക്കുന്ന സമയവും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പ്രസക്തിയും ഉപഭോക്താവിന്റെ ശ്രദ്ധയും പരിമിതമാണ്. അതിനാൽ തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള വേഗതയും പഠനത്തിന്റെ വേഗതയും മത്സരക്ഷമതയുടെ ഭാഗമാകുന്നു. എന്നാൽ വേഗത മാത്രം മതിയല്ല. തെറ്റായ ദിശയിൽ വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന സ്ഥാപനം കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ പരാജയപ്പെടും. അതിനാൽ വേഗവും ദിശയും തമ്മിലുള്ള സമതുലനം ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെ വീണ്ടും ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ദിശ നൽകുന്നത് ഏകീകരണശക്തിയാണ്; വേഗത്തിൽ പരീക്ഷിക്കുന്നത് വിഘടനശക്തിയാണ്. ദിശയില്ലാത്ത പരീക്ഷണം അസ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കും. പരീക്ഷണമില്ലാത്ത ദിശ ജഡത സൃഷ്ടിക്കും. ഇവ രണ്ടും ഒരുമിച്ചാണ് സംരംഭകത്വത്തെ സജീവമാക്കുന്നത്.
ഇതേ രീതിയിൽ ലാഭവും ദീർഘകാല മൂല്യസൃഷ്ടിയും തമ്മിൽ വ്യത്യാസപ്പെടുത്തണം. ഉടൻ ലഭിക്കുന്ന ലാഭം ചിലപ്പോൾ സ്ഥാപനത്തിന് ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ മുഴുവൻ ലാഭവും ഉടൻ വിതരണം ചെയ്താൽ ഗവേഷണം, പരിശീലനം, സാങ്കേതിക നവീകരണം, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം, പുതിയ വിപണികളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം എന്നിവയ്ക്കുള്ള നിക്ഷേപം കുറയാം. അതിനാൽ ലാഭത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ഭാവിയിലെ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ പുനർനിക്ഷേപിക്കണം.
ഇവിടെ ലാഭം ഒരു അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; ഒരു പുനർസൃഷ്ടിശക്തിയാണ്. ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന അധികമൂല്യം വീണ്ടും ഉൽപ്പാദനശേഷി വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തികചക്രം ശക്തമാകുന്നു. പുതിയ യന്ത്രം, പുതിയ പരിശീലനം, പുതിയ ഗവേഷണം, പുതിയ വിപണി, പുതിയ ജീവനക്കാർ, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപം ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ചക്രം തകരുമ്പോൾ സ്ഥാപനം തൽക്ഷണലാഭം നേടിയാലും ദീർഘകാലത്തിൽ ദുർബലമാകാം.
ഇതിൽ നിന്ന് “വളർച്ചയുടെ ഗുണനിലവാരം” എന്ന ആശയം ഉയരുന്നു. വിൽപ്പന വർധിച്ചാൽ മാത്രം വളർച്ചയല്ല. ഓരോ അധിക ഉൽപ്പാദനവും കൂടുതൽ വിഭവനാശവും കൂടുതൽ കടബാധ്യതയും കൂടുതൽ തൊഴിൽസമ്മർദ്ദവും സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അത് ദീർഘകാല വളർച്ചയല്ല. മറിച്ച് കുറച്ച് വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് കൂടുതൽ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും തൊഴിലാളികളുടെ കഴിവ് വർധിപ്പിക്കുകയും പ്രകൃതിആഘാതം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വളർച്ചയാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന നിലവാരത്തിലുള്ള വളർച്ച.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം എന്ന ആശയത്തിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ മൂല്യം, കുറവ് വിഭവനാശം എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് നീങ്ങേണ്ടിവരും. ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ നിർമ്മിക്കുക എന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; കുറച്ച് പദാർത്ഥവും ഊർജവും ഉപയോഗിച്ച് കൂടുതൽ സാമൂഹികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതിലുമാണ്.
ഇവിടെ സാങ്കേതികവിദ്യ നിർണായകമാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധി, സ്വയംപ്രവർത്തനം, റോബോട്ടിക്സ്, ജീവസാങ്കേതികവിദ്യ, നാനോസാങ്കേതികവിദ്യ, പുതുക്കാവുന്ന ഊർജം, പുതിയ വസ്തുക്കൾ, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ എന്നിവ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഭൗതികപരിധികളെ മാറ്റാം. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ദിശ മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹികതിരഞ്ഞെടുപ്പുകളാൽ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടും. സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വയം നല്ലതോ ചീത്തയോ അല്ല; അത് ഏത് സാമൂഹികലക്ഷ്യത്തിനായി, ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ, ഏത് സ്ഥാപനഘടനയിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം.
അതുകൊണ്ട് സാങ്കേതിക പുരോഗതിയെ മനുഷ്യപുരോഗതിയുമായി സ്വയമേവ തുല്യമാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിച്ചാലും തൊഴിലില്ലായ്മ വർധിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ സാമൂഹികഫലത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായി വിലയിരുത്തണം. അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിലാളികളുടെ ജോലി സമയം കുറച്ച് വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും കുടുംബത്തിനും സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും കൂടുതൽ സമയം നൽകുകയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും.
ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ “സ്വതന്ത്രസമയം” തന്നെ ഒരു സാമ്പത്തികമൂല്യമായി പുനർചിന്തിക്കാം. മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഉൽപ്പാദനവും ഉപഭോഗവും മാത്രം അല്ല. അറിവ് നേടുക, കല സൃഷ്ടിക്കുക, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ വളർത്തുക, സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുക, പ്രകൃതിയുമായി ബന്ധപ്പെടുക, ചിന്തിക്കുക, വിശ്രമിക്കുക എന്നിവയും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ മൂല്യങ്ങളാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ കുറച്ച് ഈ മേഖലകളിലേക്ക് സമയം മാറ്റിവയ്ക്കാൻ സഹായിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അത് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഒരു ഉപാധിയാകാം.
എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ കൂടുതൽ ഉപഭോഗവും കൂടുതൽ നിരീക്ഷണവും കൂടുതൽ തൊഴിൽസമ്മർദ്ദവും സൃഷ്ടിച്ചാൽ അത് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ചുരുക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികദിശ ഒരു പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ–സാമ്പത്തിക ചോദ്യമായി മാറുന്നു.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വം വ്യക്തിഗത ലാഭത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യശേഷിയുടെ വിമോചനത്തിലേക്കുള്ള ഒരു പുതിയ ദിശ സ്വീകരിക്കാം. കുറഞ്ഞ വിഭവത്തിൽ കൂടുതൽ മനുഷ്യശേഷി സൃഷ്ടിക്കുക, ആവർത്തനപരമായ ജോലികൾ കുറയ്ക്കുക, അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വിപുലീകരിക്കുക, ആരോഗ്യവും വിദ്യാഭ്യാസവും കൂടുതൽ ലഭ്യമാക്കുക, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ പാഴ്വിനിയോഗം കുറയ്ക്കുക, മനുഷ്യരുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സമയത്തെ വർധിപ്പിക്കുക—ഇത്തരം ലക്ഷ്യങ്ങൾ ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഉയർന്ന സാമൂഹികരൂപങ്ങളായേക്കാം.
അപ്പോൾ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വിജയത്തിന്റെ അളവുകോലും മാറും. ഒരു സ്ഥാപനം എത്ര പണം സമ്പാദിച്ചു എന്നതോടൊപ്പം എത്ര മനുഷ്യസമയം മോചിപ്പിച്ചു, എത്ര അറിവ് സൃഷ്ടിച്ചു, എത്ര മനുഷ്യരുടെ കഴിവ് വികസിപ്പിച്ചു, എത്ര വിഭവങ്ങൾ സംരക്ഷിച്ചു, എത്ര സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിച്ചു, എത്ര പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറന്നു എന്നതും ചോദിക്കേണ്ടിവരും.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹികദർശനമാക്കി ഉയർത്തുന്നത്. സംരംഭകത്വം ഇനി വിപണിയിലെ മത്സരം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ ലക്ഷ്യം നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തികഘടനയെ അനന്തമായി വലുതാക്കുക മാത്രമല്ല; കൂടുതൽ ബുദ്ധിമാനും കൂടുതൽ നീതിയുക്തവും കൂടുതൽ സുസ്ഥിരവും കൂടുതൽ സ്വയംപുനർനവീകരിക്കാവുന്നതുമായ ഒരു ഉൽപ്പാദനസംവിധാനം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു ചുരുക്കവാക്യത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറയാം:
സംരംഭകത്വം നിലവിലുള്ള വിഭവങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ച് പുതിയ വസ്തുക്കൾ നിർമ്മിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച് പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും, ആ സാധ്യതകളെ യാഥാർഥ്യങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും, യാഥാർഥ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നിരന്തരമായ സ്വയംപുനർനവീകരണ പ്രക്രിയയാണ്.
ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഏകീകരണശക്തികൾ സ്ഥിരതയും വിശ്വാസവും സംഘടനയും വിഭവങ്ങളും നൽകുന്നു. വിഘടനശക്തികൾ ചോദ്യംചെയ്യലും മാറ്റവും പരീക്ഷണവും നവീകരണവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നത് സംരംഭകത്വത്തെ ദുർബലമാക്കും. സ്ഥിരതയില്ലാത്ത മാറ്റം അരാജകതയാകുന്നു; മാറ്റമില്ലാത്ത സ്ഥിരത ജഡതയാകുന്നു. സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള സജീവസമതുലനമാണ് ജീവിക്കുന്ന സംരംഭകത്വം.
അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സംരംഭകൻ മാറ്റത്തെ ഭയപ്പെടുന്നവനല്ല; മാറ്റത്തിന്റെ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയുന്നവനാണ്. അപകടത്തെ ഒഴിവാക്കുന്നവനല്ല; അപകടത്തിന്റെ ഘടന മനസ്സിലാക്കി അതിനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നവനാണ്. പരാജയത്തിൽ തകർന്നുപോകുന്നവനല്ല; പരാജയത്തെ അറിവാക്കി മാറ്റുന്നവനാണ്. വിജയത്തിൽ നിശ്ചലനാകുന്നവനല്ല; വിജയത്തിന്റെ പരിധികളെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവനാണ്. മറ്റുള്ളവരുമായി മത്സരിക്കുന്നവനിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ആവശ്യമായിടത്ത് സഹകരിച്ച് കൂടുതൽ വലിയ സൃഷ്ടിശേഷി ഉദ്ഭവിപ്പിക്കുന്നവനുമാണ്.
അവസാനം, ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം സ്വയം നിലനിൽക്കുന്ന സ്ഥാപനം അല്ല; സ്വയം മാറുകയും സ്വയം പഠിക്കുകയും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും പുതിയ തലമുറകളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സ്ഥാപനം ആണ്.
ഇത്തരം സ്ഥാപനം ഒരു സാമ്പത്തിക ഘടകം മാത്രമല്ല. അത് ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹികസംവിധാനമാണ്. അതിന്റെ ഓരോ വിജയവും പുതിയൊരു തുടക്കമാണ്; ഓരോ പ്രതിസന്ധിയും പുതിയൊരു പഠനാവസരമാണ്; ഓരോ വൈരുദ്ധ്യവും പുതിയൊരു സൃഷ്ടിയുടെ സാധ്യതയാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ ദിശ — നിലനിൽക്കുക എന്നതിലുപരി നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ട് കൂടുതൽ ഉയർന്ന നിലയിൽ വീണ്ടും സ്വയം സൃഷ്ടിക്കുക.
ഇനി സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനത്തെ സാമൂഹിക സംരംഭകത്വം, സഹകരണ ഉൽപ്പാദനം, പ്രാദേശിക സ്വയംപര്യാപ്തത, ആഗോള പരസ്പരാശ്രിതത്വം, പ്രതിസന്ധി–പരിണാമം, ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം എന്നീ മേഖലകളിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാം.
സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹികപരിണാമത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, വ്യക്തിഗത ലാഭത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംരംഭവും സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുതാൽപര്യത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംരംഭവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി ക്രമേണ മങ്ങുന്നതായി കാണാം. ഒരു സംരംഭം ലാഭകരമായിരിക്കണം എന്നത് അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമായേക്കാം; എന്നാൽ ലാഭം മാത്രം അതിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യമായി മാറുമ്പോൾ സാമൂഹികമൂല്യത്തിന്റെ മറ്റ് അളവുകൾ പിന്നിലാകാം. മറുവശത്ത്, സാമൂഹികലക്ഷ്യം മാത്രം മുൻനിർത്തി സാമ്പത്തിക നിലനിൽപ്പിനെ അവഗണിക്കുന്ന സംരംഭത്തിനും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക നിലനിൽപ്പും സാമൂഹികമൂല്യവും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ ചലനാത്മക സമതുലനം ആവശ്യമാണ്. ഇതിൽ നിന്നാണ് സാമൂഹിക സംരംഭകത്വത്തിന്റെ കൂടുതൽ വികസിച്ച രൂപം ഉയരുന്നത്.
സാമൂഹിക സംരംഭകത്വം ഒരു ദാനപ്രവർത്തനമല്ല. സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങളെ സാമ്പത്തികമായി നിലനിൽക്കാവുന്ന പരിഹാരങ്ങളാക്കി മാറ്റാനുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ശ്രമമാണത്. ദാരിദ്ര്യം, തൊഴിലില്ലായ്മ, വയോജനപരിചരണം, വൈകല്യസഹായം, മാലിന്യസംസ്കരണം, പരിസ്ഥിതിനാശം, ഗ്രാമീണ പിന്നാക്കാവസ്ഥ, ആരോഗ്യസേവനത്തിലെ അസമത്വം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ വിടവ് തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾ വെറും ക്ഷേമപദ്ധതികളിലൂടെ മാത്രം പരിഹരിക്കപ്പെടണമെന്നില്ല. ഇവയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്കും സേവനങ്ങൾക്കും തൊഴിൽസാധ്യതകൾക്കും അറിവുസൃഷ്ടിക്കും സാമൂഹികസംഘടനകൾക്കും അവസരങ്ങൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഒരു സംരംഭകൻ ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ പുതിയ സാമൂഹികമൂല്യമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുമ്പോൾ സംരംഭകത്വം സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ ശക്തിയായി മാറുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണത്തിൽ സാമൂഹികപ്രശ്നം ഒരു വിഘടനാവസ്ഥ മാത്രമല്ല; പുതിയ ഏകീകരണത്തിന്റെ സാധ്യതയും കൂടിയാണ്. തൊഴിലില്ലായ്മ ഒരു സാമൂഹികപ്രശ്നമാണ്; എന്നാൽ അതേ സമയം പുതിയ തൊഴിൽപരിശീലനസംവിധാനത്തിനും സഹകരണസംരംഭങ്ങൾക്കും പ്രാദേശിക ഉൽപ്പാദനശൃംഖലകൾക്കും സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മാലിന്യം ഒരു പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നമാണ്; എന്നാൽ അതേ സമയം പുനരുപയോഗ വ്യവസായത്തിനുള്ള അസംസ്കൃത വസ്തുവുമാണ്. വയോജനങ്ങളുടെ വർധിച്ചുവരുന്ന എണ്ണം ഒരു സാമൂഹിക വെല്ലുവിളിയാണ്; അതേസമയം വയോജനപരിചരണം, ഗൃഹസേവനം, ആരോഗ്യസഹായം, സാങ്കേതികസഹായം തുടങ്ങിയ പുതിയ സേവനമേഖലകൾക്ക് സാധ്യതയുമാണ്. അതിനാൽ ഒരു വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുക മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ഉള്ളിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന പുതിയ സാധ്യത തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുകയാണ് സംരംഭകന്റെ ഉയർന്ന കഴിവ്.
ഇവിടെ “പ്രശ്നം” എന്ന വാക്കിനുതന്നെ പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ഒരു പ്രശ്നം വെറും തടസ്സമല്ല; നിലവിലുള്ള സംവിധാനവും ആവശ്യമായ പുതിയ സംവിധാനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസമാണ്. ഈ വ്യത്യാസമാണ് മാറ്റത്തിനുള്ള സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ നിലവിലെ ഗതാഗതരീതി ജനസംഖ്യയുടെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗതാഗതരീതികൾക്ക് സാധ്യത ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. നിലവിലെ വിദ്യാഭ്യാസരീതി പുതിയ അറിവിന്റെ ആവശ്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ പുതിയ പഠനരീതികൾക്ക് സാധ്യത തുറക്കുന്നു. നിലവിലെ ആരോഗ്യസംവിധാനം വയോജനങ്ങളുടെ വർധിച്ചുവരുന്ന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നില്ലെങ്കിൽ പുതിയ പരിചരണസംവിധാനങ്ങൾ ആവശ്യമായി വരുന്നു.
അതിനാൽ സംരംഭകൻ പ്രശ്നങ്ങളെ മാത്രം കാണുന്ന വ്യക്തിയല്ല; പ്രശ്നവും സാധ്യതയും ഒരേ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ രണ്ട് വശങ്ങളായി കാണുന്ന വ്യക്തിയാണ്. മറ്റൊരാൾക്ക് പ്രതിസന്ധിയായി തോന്നുന്ന സാഹചര്യം അവന് മാറ്റത്തിന്റെ സൂചനയായി തോന്നാം. എന്നാൽ ഇത് പ്രതിസന്ധിയെ റൊമാന്റിക് രീതിയിൽ കാണുക എന്നല്ല. എല്ലാ പ്രതിസന്ധിയും സ്വയം അവസരമായി മാറുകയില്ല. അതിനെ അറിവും സംഘടനയും വിഭവങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യയും സാമൂഹികപങ്കാളിത്തവും ഉപയോഗിച്ച് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷി ആവശ്യമാണ്.
ഇതിൽ നിന്ന് “പരിവർത്തനാത്മക സംരംഭകത്വം” എന്ന ആശയം വികസിപ്പിക്കാം. പരമ്പരാഗത സംരംഭകൻ നിലവിലുള്ള ആവശ്യത്തിന് ഉൽപ്പന്നം നൽകുന്നു. നവീന സംരംഭകൻ പുതിയ ഉൽപ്പന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പരിവർത്തനാത്മക സംരംഭകൻ ഉൽപ്പന്നത്തെയും അതിന്റെ പിന്നിലെ സംവിധാനത്തെയും മാറ്റുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു കർഷകന് പുതിയ യന്ത്രം വിൽക്കുന്നത് ഒരു സംരംഭമാണ്; എന്നാൽ കർഷകന്റെ ഉൽപ്പാദനം, സംഭരണം, വിപണനം, ധനസഹായം, വിവരപ്രവാഹം എന്നിവയെ ഒരുമിച്ച് മാറ്റുന്ന സംവിധാനം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സംരംഭകത്വമാണ്.
ഇത്തരത്തിലുള്ള സംരംഭകത്വത്തിന് ഏകോപനശേഷി അനിവാര്യമാണ്. വിവിധ മേഖലകളിലെ വിഭവങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കാതെ സങ്കീർണ്ണമായ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരം കണ്ടെത്താനാവില്ല. കൃഷി, ധനകാര്യം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഗതാഗതം, വിപണനം, വിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവയെ വേർതിരിച്ചുനിർത്തിയാൽ ഓരോ മേഖലയുടെയും പരിധിയിൽ പ്രശ്നം തുടരും. അവ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ബന്ധങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവശേഷി സംരംഭകത്വത്തിൽ പ്രകടമാകുന്ന ഒരു പ്രധാന രൂപം. പുതിയ വസ്തുക്കൾ കണ്ടെത്തുന്നതിനെക്കാൾ ചിലപ്പോൾ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളത് നിലവിലുള്ള വസ്തുക്കൾക്കിടയിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. ഒരു മൊബൈൽ ഫോൺ, ഇന്റർനെറ്റ്, ബാങ്കിംഗ് സംവിധാനം, തിരിച്ചറിയൽ സംവിധാനം, ഭാഷാ സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ ഓരോന്നും വേറിട്ട സാങ്കേതികവിദ്യകളാണ്. എന്നാൽ ഇവയെ ഏകീകരിച്ചപ്പോൾ മൊബൈൽ അധിഷ്ഠിത സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകൾ പോലുള്ള പുതിയ സംവിധാനങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചു. അതിന്റെ മൂല്യം ഓരോ ഘടകത്തിന്റെയും മൂല്യങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കലിനേക്കാൾ വലുതാണ്.
ഇത്തരം ഉദ്ഭവഗുണമാണ് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ വലിയ സാധ്യത. നിലവിലുള്ള ലോകം ഇതിനകം നിരവധി വിഭവങ്ങളാൽ സമ്പന്നമാണ്. എന്നാൽ അവയുടെ ബന്ധങ്ങൾ പലപ്പോഴും അപൂർണ്ണമാണ്. ഒരു പ്രദേശത്ത് അറിവുണ്ട് പക്ഷേ വിപണിയില്ല; മറ്റൊരിടത്ത് വിപണിയുണ്ട് പക്ഷേ ഉൽപ്പാദനശേഷിയില്ല; മറ്റൊരിടത്ത് സാങ്കേതികവിദ്യയുണ്ട് പക്ഷേ പരിശീലനം ലഭിച്ച മനുഷ്യശേഷിയില്ല. ഈ വിടവുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സംരംഭകത്വമാണ് പുതിയ സാമ്പത്തികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുക.
ഇതിലൂടെ വിടവുകൾ കണ്ടെത്തൽ തന്നെ ഒരു പ്രധാന സംരംഭകകഴിവായി മാറുന്നു. വിപണിയിലെ വിൽക്കാത്ത ഇടം മാത്രമല്ല, അറിവിലെ വിടവ്, സേവനത്തിലെ വിടവ്, പ്രദേശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വിടവ്, തലമുറകൾ തമ്മിലുള്ള വിടവ്, സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യശേഷിയും തമ്മിലുള്ള വിടവ്, ഉൽപ്പാദനവും ഉപഭോഗവും തമ്മിലുള്ള വിടവ്, പ്രകൃതിയും സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള വിടവ് എന്നിവയും സംരംഭകാവസരങ്ങളാണ്.
കേരളത്തിന്റെ സാഹചര്യത്തിൽ ഇതിന് പ്രത്യേക പ്രസക്തിയുണ്ട്. ഉയർന്ന മനുഷ്യവികസനനിലവാരവും ശക്തമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ഉള്ളപ്പോഴും പല മേഖലകളിലും പ്രാദേശിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയും ആഗോള വിപണിയും തമ്മിൽ വലിയ വിടവുകൾ കാണാം. കൃഷി, ഭക്ഷ്യസംസ്കരണം, ആരോഗ്യപരിചരണം, വയോജനസേവനം, വിനോദസഞ്ചാരം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, ജൈവവൈവിധ്യം, കൈത്തൊഴിൽ, അറിവ് അധിഷ്ഠിത സേവനങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ പ്രവർത്തനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ഈ വിടവുകൾ പുതിയ സംരംഭക സാധ്യതകളായി മാറാം.
പ്രവാസിസമൂഹവുമായി കേരളത്തിനുള്ള ബന്ധം ഈ സാധ്യതയെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. വിദേശത്തുള്ള മലയാളികൾ പണം അയയ്ക്കുന്നവരായി മാത്രം കാണപ്പെടേണ്ടതില്ല. അവർ വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലെ സാങ്കേതികവിദ്യകളും വിപണികളും മാനേജ്മെന്റ് രീതികളും തൊഴിൽസംസ്കാരങ്ങളും അറിവുകളും പരിചയപ്പെട്ടവരാണ്. ഈ അറിവിനെ കേരളത്തിലെ പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചാൽ പുതിയ സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനായി പ്രവാസിയെ നിക്ഷേപകനായി മാത്രം കാണാതെ അറിവിന്റെ പാലമായി കാണേണ്ടതുണ്ട്.
ഇതുപോലെ കേരളത്തിലെ പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണസ്ഥാപനങ്ങൾക്കും സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയിൽ പുതിയ പങ്ക് വഹിക്കാനാകും. ഒരു പഞ്ചായത്തോ നഗരസഭയോ സേവനങ്ങൾ നൽകുന്ന ഭരണഘടകം മാത്രമല്ല; പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങൾ, മനുഷ്യശേഷി, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, പരിശീലനം, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾ, സഹകരണസ്ഥാപനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, ആരോഗ്യസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഏകോപനകേന്ദ്രമായി പ്രവർത്തിക്കാം. അപ്പോൾ പ്രാദേശിക ഭരണകൂടം സംരംഭകത്വത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിൽ നിന്ന് പ്രാദേശിക സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഉണർത്തുന്ന സ്ഥാപനമായി മാറും.
ഇവിടെ പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യസംരംഭവും തമ്മിലുള്ള പഴയ വൈരുദ്ധ്യത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ കാണേണ്ടതുണ്ട്. പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യസംരംഭവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ശക്തികളായി മാത്രം കാണുമ്പോൾ വലിയ സാധ്യതകൾ നഷ്ടപ്പെടാം. പൊതുമേഖല അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഗവേഷണം, നിയമസംരക്ഷണം, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവ നൽകുമ്പോൾ സ്വകാര്യവും സഹകരണപരവുമായ സംരംഭങ്ങൾ അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സേവനങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ സ്വകാര്യസംരംഭം പൊതുമേഖലയെ ദുർബലമാക്കുന്ന രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ അതേ ബന്ധം വിഘടനാത്മകമാകും.
അതുകൊണ്ട് പൊതുമേഖല–സ്വകാര്യസംരംഭ ബന്ധത്തിന് ഒരു പുതിയ സാമൂഹികകരാർ ആവശ്യമാണ്. പൊതുവിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്കും ഗവേഷണങ്ങൾക്കും സമൂഹത്തിന് ന്യായമായ പ്രയോജനം ലഭിക്കണം. സ്വകാര്യസംരംഭത്തിന് ലാഭത്തിനുള്ള അവസരം ലഭിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ ബാധ്യതകൾ വ്യക്തമായിരിക്കണം. പൊതുമേഖല കാര്യക്ഷമമാകുകയും സ്വകാര്യസംരംഭം ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതാകുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സംയോജിത പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയാണ് കൂടുതൽ സുസ്ഥിരം.
ഇവിടെ സഹകരണസംരംഭങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. വ്യക്തിഗത സംരംഭത്തിൽ ഒരാളുടെ കഴിവും മൂലധനവും നിർണായകമാണ്. സഹകരണസംരംഭത്തിൽ പലരുടെയും ചെറിയ സംഭാവനകൾ ചേർന്ന് വലിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കാം. കർഷകർക്ക് കൂട്ടായ വിപണനം, മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾക്ക് കൂട്ടായ സംഭരണം, ചെറുകിട ഉൽപ്പാദകർക്ക് കൂട്ടായ ബ്രാൻഡിംഗ്, തൊഴിലാളികൾക്ക് കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥത, ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് കൂട്ടായ വാങ്ങൽ തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങൾ വിഭവങ്ങളുടെ വിഘടനത്തെ മറികടക്കാൻ സഹായിക്കും.
ഇതിൽ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ തത്വമുണ്ട്: വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും കൂട്ടായ ശക്തിയും പരസ്പരം നശിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല. ശരിയായ സ്ഥാപനരൂപത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരതയും കൂട്ടായ വിഭവശേഷിയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാം. ഒരാൾക്ക് സ്വന്തം ആശയം വികസിപ്പിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം ഉണ്ടായിരിക്കാം; എന്നാൽ വിപണനവും ധനസഹായവും സംഭരണവും സാങ്കേതികവിദ്യയും കൂട്ടായി പങ്കിടാം. ഇങ്ങനെ വ്യക്തിഗത സൃഷ്ടിപരതയും കൂട്ടായ സാമ്പത്തികശേഷിയും തമ്മിൽ പുതിയൊരു ഏകീകരണം സാധ്യമാകും.
ഇതോടെ “ചെറിയ സംരംഭം” എന്നതിന്റെ അർത്ഥവും മാറുന്നു. ചെറിയ മൂലധനമുള്ള ഒരു സ്ഥാപനം നിർബന്ധമായും ദുർബലമായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ, സഹകരണസംഘടന, പങ്കിട്ട അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, കൂട്ടായ വാങ്ങൽ, കൂട്ടായ വിപണനം എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് നിരവധി ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾ ചേർന്ന് വലിയ സാമ്പത്തികശേഷി സൃഷ്ടിക്കാം. അതായത് വലുപ്പം കേന്ദ്രീകരിക്കാതെ ശൃംഖലയുടെ സാന്ദ്രത ഉപയോഗിച്ചും സാമ്പത്തികശക്തി സൃഷ്ടിക്കാം.
ഇതാണ് ഭാവിയിലെ ശൃംഖലാപരമായ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ ഒരു പ്രധാന രൂപം. ഒരു വലിയ സ്ഥാപനം എല്ലാം സ്വന്തമാക്കുന്നതിനുപകരം നിരവധി പ്രത്യേകവിദഗ്ധ സ്ഥാപനങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കാം. ഒരു സ്ഥാപനം രൂപകൽപ്പനയിൽ വിദഗ്ധമാകാം; മറ്റൊന്ന് ഉൽപ്പാദനത്തിൽ; മറ്റൊന്ന് ഡിജിറ്റൽ വിപണനത്തിൽ; മറ്റൊന്ന് വിതരണത്തിൽ; മറ്റൊന്ന് ഗവേഷണത്തിൽ. ഇവയെല്ലാം ഒരു പൊതുവായ വിവരശൃംഖലയിലൂടെ ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഒരു വലിയ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഏകീകരണശേഷിക്ക് സമാനമായ ശക്തി ലഭിക്കാം.
ഇത്തരം ശൃംഖലകൾ കൂടുതൽ വഴക്കമുള്ളവയുമാണ്. ഒരു ഘടകം പരാജയപ്പെട്ടാൽ മുഴുവൻ സംവിധാനവും തകരാതെ മറ്റൊരു ഘടകം അതിന്റെ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കാം. ഇതാണ് വിതരണശൃംഖലയുടെ പ്രതിരോധശേഷി. അത്യധികം കേന്ദ്രീകൃതമായ സംവിധാനം കാര്യക്ഷമമായിരിക്കാം; എന്നാൽ ഒരൊറ്റ കേന്ദ്രത്തിൽ തകരാർ സംഭവിച്ചാൽ മുഴുവൻ സംവിധാനം ബാധിക്കാം. വിതരണം ചെയ്ത ശൃംഖലയിൽ ചില ഘടകങ്ങൾ തകരുമ്പോഴും മറ്റുള്ളവ പ്രവർത്തനം തുടരാം. അതിനാൽ കാര്യക്ഷമതയും പ്രതിരോധശേഷിയും തമ്മിലുള്ള സമതുലനം നിർണായകമാണ്.
ആഗോള പ്രതിസന്ധികൾ ഈ തത്വത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം തെളിയിച്ചിട്ടുണ്ട്. മഹാമാരി, യുദ്ധങ്ങൾ, പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾ, ഊർജപ്രതിസന്ധികൾ, ഭക്ഷ്യവിതരണത്തിലെ തടസ്സങ്ങൾ എന്നിവ ആഗോള ഉൽപ്പാദനശൃംഖലകളുടെ ദൗർബല്യങ്ങൾ പുറത്തുകൊണ്ടുവരാം. വളരെ ദൂരെയുള്ള ഒരൊറ്റ വിതരണകേന്ദ്രത്തെ ആശ്രയിച്ചിരുന്ന സംവിധാനം പെട്ടെന്ന് തകരാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംരംഭങ്ങൾ ആഗോളബന്ധങ്ങൾ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടുതന്നെ ചില നിർണായക വിഭവങ്ങളിൽ പ്രാദേശിക ശേഷിയും വികസിപ്പിക്കേണ്ടിവരും.
ഇത് ആഗോളവൽക്കരണത്തെ നിരസിക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച് ആഗോളവും പ്രാദേശികവുമായ ഏകീകരണത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ ക്രമീകരിക്കുകയാണ്. എല്ലാ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും പ്രാദേശികമായി തന്നെ നിർമ്മിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ഭക്ഷണം, മരുന്ന്, ഊർജം, അടിസ്ഥാനസാങ്കേതികവിദ്യ, നിർണായക ആശയവിനിമയസൗകര്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ഒരു പരിധിവരെ പ്രാദേശിക പ്രതിരോധശേഷി ആവശ്യമാണ്. ആഗോള വിപണിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുമ്പോഴും അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങളിൽ പൂർണ്ണമായ പുറം ആശ്രിതത്വം ഒഴിവാക്കുന്നത് ഒരു പുതിയ തന്ത്രപരമായ സമതുലനമാണ്.
ഇവിടെ വീണ്ടും ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ആഗോളവൽക്കരണം ബന്ധങ്ങളെ വർധിപ്പിക്കുന്ന ഏകീകരണശക്തിയാണ്. എന്നാൽ അത്യധികമായ ആശ്രിതത്വം പുതിയ ദൗർബല്യം സൃഷ്ടിക്കാം. പ്രാദേശിക സ്വയംപര്യാപ്തത പ്രതിരോധശേഷി നൽകുന്നു; എന്നാൽ അത്യധികമായ അടച്ചുപൂട്ടൽ അറിവിന്റെയും വിപണിയുടെയും ഒഴുക്ക് കുറയ്ക്കാം. അതിനാൽ ബന്ധിതമായ സ്വയംപര്യാപ്തത എന്ന ആശയമാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം—പുറത്തുള്ള ലോകവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുമ്പോഴും അടിസ്ഥാനപരമായ സ്വയംപുനരുത്പാദനശേഷി നിലനിർത്തുക.
ഈ തത്വം പ്രകൃതിയിലും കാണാം. ഒരു പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ പൂർണ്ണമായും ഒറ്റപ്പെട്ടതല്ല; പുറത്തുനിന്ന് ഊർജവും പദാർത്ഥവും ലഭിക്കുന്നു. അതേസമയം അതിന് സ്വന്തം ആന്തരിക ചക്രങ്ങളുണ്ട്. സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയും അതുപോലെ ആയിരിക്കണം. ആഗോള അറിവും മൂലധനവും സാങ്കേതികവിദ്യയും സ്വീകരിക്കണം; അതോടൊപ്പം പ്രാദേശിക മനുഷ്യശേഷി, വിഭവങ്ങൾ, അറിവ്, ഉൽപ്പാദനശേഷി എന്നിവയുടെ പുനരുത്പാദനവും ഉറപ്പാക്കണം.
ഇതോടെ സുസ്ഥിരതയുടെ ആശയം കൂടുതൽ ആഴമാകുന്നു. സുസ്ഥിരത എന്നത് മാറ്റമില്ലായ്മയല്ല. പ്രകൃതിയിലെ സുസ്ഥിരത തന്നെ നിരന്തരമായ മാറ്റത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഒരു വനത്തിലെ ഓരോ ജീവിയും ജനിക്കുകയും മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ തുടരുന്നു. ഒരു നദിയിലെ ജലം നിരന്തരം മാറുന്നു; എന്നാൽ നദിയുടെ പ്രവാഹഘടന തുടരുന്നു. ഒരു സംരംഭത്തിലും ജീവനക്കാർ മാറാം, ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ മാറാം, സാങ്കേതികവിദ്യ മാറാം, വിപണി മാറാം; എന്നാൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസൃഷ്ടിശേഷി തുടരാം.
അതിനാൽ സുസ്ഥിരമായ സംരംഭം എന്നത് “ഒന്നും മാറാത്ത സംരംഭം” അല്ല; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും നിലനിൽക്കാൻ കഴിയുന്ന സംരംഭമാണ്. ഇതാണ് ചലനാത്മക സുസ്ഥിരത. ഒരു സ്ഥാപനം പരിസ്ഥിതിയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുകയും വിഭവങ്ങൾ പുനരുപയോഗിക്കുകയും മനുഷ്യശേഷിയെ പുതുക്കുകയും അറിവ് വികസിപ്പിക്കുകയും സാങ്കേതികവിദ്യ പുതുക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ നിലനിൽപ്പ് കൂടുതൽ ശക്തമാകും.
ഇതിൽ കാലാവസ്ഥാമാറ്റം സംരംഭകത്വത്തിന് ഒരു വലിയ വിഘടനശക്തിയാണ്. പരമ്പരാഗത ഉൽപ്പാദനരീതികൾ, ഊർജോപയോഗം, ഗതാഗതം, കൃഷി, നിർമ്മാണം എന്നിവയിൽ മാറ്റം അനിവാര്യമാകുന്നു. എന്നാൽ ഈ മാറ്റം വെറും നിയന്ത്രണമായി കാണാതെ പുതിയ സംരംഭക സാധ്യതയായി കാണാം. പുതുക്കാവുന്ന ഊർജം, ഊർജക്ഷമത, ജലസംരക്ഷണം, മാലിന്യപുനരുപയോഗം, കാർബൺ കുറയ്ക്കൽ, പരിസ്ഥിതി പുനരുദ്ധാരം, സുസ്ഥിരകൃഷി, പ്രകൃതിസൗഹൃദ നിർമ്മാണം തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ വലിയ പുതിയ സാമ്പത്തിക മേഖലകളായി മാറാം.
എന്നാൽ പരിസ്ഥിതി സംരംഭകത്വവും വെറും പുതിയ വിപണി പിടിക്കാനുള്ള ഉപാധിയായി മാറരുത്. “പച്ച” എന്ന പേരിൽ പഴയ ചൂഷണരീതികൾ തുടരുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതി അവകാശവാദങ്ങൾ അളക്കാവുന്നതും പരിശോധിക്കാവുന്നതുമായിരിക്കണം. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തെ വിപണനവാചകമാക്കുന്നതിന് പകരം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടനയിൽ തന്നെ ഉൾപ്പെടുത്തണം.
ഇതിൽ നിന്നാണ് ഭാവിയിലെ സംരംഭകത്വത്തിൽ പരിസ്ഥിതി അക്കൗണ്ടിംഗ് കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുന്നത്. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ വിലയിൽ അസംസ്കൃതവസ്തു, തൊഴിൽ, ഗതാഗതം എന്നിവയുടെ ചെലവ് ഉൾപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ജലനാശം, മണ്ണിന്റെ ഗുണനിലവാരക്കുറവ്, കാർബൺ പുറന്തള്ളൽ, ജൈവവൈവിധ്യനാശം തുടങ്ങിയ പരിസ്ഥിതിചെലവുകളും ദീർഘകാലത്തിൽ കണക്കാക്കേണ്ടിവരും. വിപണിവിലയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാത്ത ഈ ചെലവുകൾ സമൂഹം വഹിക്കേണ്ടിവരുന്നുവെങ്കിൽ, സ്വകാര്യലാഭം യഥാർത്ഥ സാമൂഹികലാഭമല്ല.
ഇവിടെ സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ ചെലവുകൾ സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നത് സംരംഭകത്വത്തെ തടയാനല്ല; കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യബോധമുള്ളതാക്കാനാണ്. യഥാർത്ഥ വിഭവച്ചെലവ് മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായ സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്ക് പ്രോത്സാഹനം ലഭിക്കും. മാലിന്യം കുറയ്ക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനം മത്സരാധിഷ്ഠിതമാകും. പുനരുപയോഗം സാമ്പത്തികമായി ആകർഷകമാകും. ദീർഘകാലപരമായി ഇത് സംരംഭത്തിന്റെ തന്നെ ചെലവ് കുറയ്ക്കും.
ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വം “ലാഭം വിരുദ്ധ പരിസ്ഥിതി” എന്ന പഴയ വൈരുദ്ധ്യത്തെ മറികടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ശരിയായ സാങ്കേതികവിദ്യയും സ്ഥാപനരൂപവും ഉപയോഗിച്ചാൽ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം തന്നെ പുതിയ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ ഉറവിടമാകാം. കുറച്ച് ഊർജത്തിൽ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം, കുറച്ച് ജലത്തിൽ കൂടുതൽ വിളവ്, കുറച്ച് അസംസ്കൃതവസ്തുവിൽ കൂടുതൽ ഉപയോഗമൂല്യം, മാലിന്യത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ഉൽപ്പന്നം—ഇവയെല്ലാം പരിസ്ഥിതിയും സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമതയും തമ്മിലുള്ള പുതിയ ഏകീകരണത്തിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വം മനുഷ്യന്റെ പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തെയും മാറ്റുന്നു. പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കുക എന്ന പഴയ വ്യവസായിക മനോഭാവത്തിൽ നിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ പ്രക്രിയകളുമായി സഹകരിക്കുക എന്ന പുതിയ സമീപനത്തിലേക്ക് നീങ്ങേണ്ടിവരും. പ്രകൃതിയിൽ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി പരിണമിച്ചിട്ടുള്ള കാര്യക്ഷമമായ സംവിധാനങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിച്ച് സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കാം. ഇതാണ് പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന സംരംഭകത്വം.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം വ്യക്തിയുടെ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കലും സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുസമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കലും തമ്മിലുള്ള പുതിയ ബന്ധത്തിലാണ്. സ്വകാര്യ സംരംഭകത്വം സൃഷ്ടിപരതയും വേഗതയും നൽകാം. പൊതുസംവിധാനങ്ങൾ അടിസ്ഥാനസുരക്ഷയും വിശാലമായ അവസരങ്ങളും നൽകാം. സഹകരണസംവിധാനങ്ങൾ കൂട്ടായ വിഭവശേഷി നൽകാം. സാമൂഹികസംരംഭങ്ങൾ സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങളെ പുതിയ സാമ്പത്തികപരിഹാരങ്ങളാക്കാം. ശാസ്ത്രം അറിവ് നൽകാം. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കാം. ഇവ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട സംവിധാനങ്ങളല്ല; ശരിയായ ബന്ധത്തിൽ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്താവുന്ന വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തികപാളികളാണ്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയെ ഒരു ഏകമാന മാതൃകയിൽ അടച്ചുപൂട്ടുന്നതിന് പകരം, വ്യത്യസ്ത ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളും ഉൽപ്പാദനരീതികളും പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന ഒരു ബഹുപാളി സംവിധാനമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യബോധമുള്ളത്. പ്രധാനപ്പെട്ടത് ഏതെങ്കിലും ഒരു രൂപത്തിന്റെ ശുദ്ധതയല്ല; മനുഷ്യാവശ്യങ്ങൾ, സാമൂഹികനീതി, സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമത, സാങ്കേതിക പുരോഗതി, പരിസ്ഥിതി സുസ്ഥിരത എന്നിവ തമ്മിൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ചലനാത്മക സമതുലനം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.
ഈ ദിശയിൽ സംരംഭകത്വം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യയാത്രയിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ പരിണാമയാത്രയായി മാറുന്നു. ഓരോ സംരംഭകനും ഒരു സാധ്യതയെ യാഥാർഥ്യമാക്കുന്നു; ഓരോ യാഥാർഥ്യവും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഓരോ വൈരുദ്ധ്യവും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. ഈ അനന്തമായ ചക്രമാണ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനം.
അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വം എന്നത് ലാഭം സൃഷ്ടിക്കുന്ന കല മാത്രമല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ പുതിയ സാധ്യതകളാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന സാമൂഹിക സൃഷ്ടിശാസ്ത്രമാണ്. അവിടെ സംരംഭകൻ വെറും വ്യാപാരി അല്ല. അവൻ സാധ്യതകളുടെ അന്വേഷണിയാണ്. അവൻ വെറും മൂലധനത്തിന്റെ സംഘാടകൻ അല്ല. അവൻ മനുഷ്യശേഷി, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രകൃതി, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ഏകീകരിക്കുന്ന സ്രഷ്ടാവാണ്. അവൻ വെറും വിപണിയുടെ ഉപഭോക്താവിനെ പിന്തുടരുന്നവനല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയിലെ ആവശ്യങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിയുകയും അവയ്ക്ക് പുതിയ രൂപം നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന പരിവർത്തനശക്തിയാണ്.
അതിനാൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അന്തിമപരിണാമം “ഞാൻ വിജയിക്കണം” എന്ന വ്യക്തികേന്ദ്രിത ബോധത്തിൽ നിന്ന് “നമ്മുടെ സൃഷ്ടിയിലൂടെ കൂടുതൽ മനുഷ്യർക്ക് കൂടുതൽ സാധ്യതകൾ ലഭിക്കണം” എന്ന സാമൂഹികബോധത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനത്തിലാണ്. ഈ പരിവർത്തനമാണ് സംരംഭകത്വത്തെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു സജീവ ശക്തിയായി ഉയർത്തുന്നത്.
നിലവിലുള്ള ലോകത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാത്ത, അതിനെ കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരവും നീതിയുക്തവും സുസ്ഥിരവും സ്വയംപുനർനവീകരിക്കാവുന്നതുമായ പുതിയ ലോകത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷിയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവനകളിലൊന്ന്, ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ചലനത്തെ അതിലെ ഓരോ ഘടകത്തിന്റെയും സ്വതന്ത്രപ്രവർത്തനമായി മാത്രം കാണാതെ, അവയ്ക്കിടയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഏകീകരണ–വിഘടന ശക്തികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണുന്നതാണ്. സംരംഭകത്വത്തെയും ഈ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ അത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യപ്രവർത്തനം എന്ന പരിധി കടന്ന് ഒരു സ്വയംസംഘടിത സാമൂഹികശക്തിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വ്യക്തിയുടെ ആശയം, തൊഴിലാളിയുടെ കഴിവ്, ഉപഭോക്താവിന്റെ ആവശ്യം, നിക്ഷേപകന്റെ മൂലധനം, ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ അറിവ്, സാങ്കേതികവിദഗ്ധന്റെ കഴിവ്, ഭരണകൂടത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, സമൂഹത്തിന്റെ വിശ്വാസം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ അവയിൽ ഓരോന്നിലും ഒറ്റയ്ക്ക് ഇല്ലാത്ത ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ ഉദ്ഭവഗുണമാണ് ഒരു സംരംഭത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തി.
ഒരു സംരംഭം അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ ആശയത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള വിപുലീകരണമല്ല. ആശയം ഒരു വിത്തുപോലെയാണ്; എന്നാൽ വിത്ത് ഒരു വൃക്ഷമാകാൻ മണ്ണും ജലവും പ്രകാശവും പോഷകങ്ങളും ജീവജാലങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധവും ആവശ്യമാണ്. അതുപോലെ ഒരു സംരംഭക ആശയം യാഥാർഥ്യമാകാൻ മൂലധനം, മനുഷ്യശേഷി, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിപണി, നിയമം, സാമൂഹികവിശ്വാസം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയുടെ അനുകൂലമായ പരിസ്ഥിതി ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ സംരംഭക വിജയത്തെ വ്യക്തിപരമായ പ്രതിഭയുടെ മാത്രം ഫലമായി കാണുന്നത്, അതിന് പിന്നിലെ സാമൂഹിക പരിസ്ഥിതിയെ അദൃശ്യവൽക്കരിക്കുന്നതാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ “സ്വയം നിർമ്മിച്ച സംരംഭകൻ” എന്ന പരമ്പരാഗത ധാരണയും പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യണം. ഒരു സംരംഭകൻ സ്വന്തം കഴിവുകൊണ്ട് മുന്നേറുന്നു എന്നത് ഭാഗികമായി ശരിയാണ്. എന്നാൽ ആ കഴിവ് രൂപപ്പെടാൻ വിദ്യാഭ്യാസവും കുടുംബവും സമൂഹവും സ്ഥാപനങ്ങളും ശാസ്ത്രവും ഭാഷയും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും മുമ്പേ നിലനിന്നിരുന്നു. അവയിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച അറിവുകളും വിഭവങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചാണ് വ്യക്തി തന്റെ സംരംഭം നിർമ്മിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വ്യക്തിഗത വിജയം സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ട ഒന്നല്ല; അത് സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട സാധ്യതകളുടെ ഒരു പ്രത്യേക ഏകീകരണമാണ്.
അതേസമയം സമൂഹവും സംരംഭകനെ മാത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. സംരംഭകൻ സമൂഹത്തെ തിരിച്ചും മാറ്റുന്നു. ഒരു പുതിയ വ്യവസായം ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ തൊഴിൽഘടന മാറ്റാം. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതശൈലി മാറ്റാം. ഒരു പുതിയ സേവനം ഉപഭോക്തൃപ്രതീക്ഷകൾ മാറ്റാം. ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതി മറ്റ് സ്ഥാപനങ്ങളെയും മാറാൻ നിർബന്ധിതരാക്കാം. അതിനാൽ വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. സമൂഹം സംരംഭകനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സംരംഭകൻ സമൂഹത്തിന്റെ അടുത്ത രൂപത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ പങ്കാളിയാകുന്നു. ഇതാണ് ഈ ബന്ധത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം.
ഇവിടെ സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു പരിണാമപ്രക്രിയയായി കാണാം. ആദ്യം ഒരു പുതിയ ആശയം നിലവിലുള്ള സാഹചര്യവുമായി വൈരുദ്ധ്യത്തിലാകുന്നു. നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനരീതി അതിനെ അംഗീകരിക്കാതിരിക്കാം. ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് അതിന്റെ ആവശ്യകത മനസ്സിലാകാതിരിക്കാം. നിക്ഷേപകർ അപകടം കാണാം. നിയമവ്യവസ്ഥയിൽ അതിനുള്ള വ്യക്തമായ സ്ഥാനം ഇല്ലാതിരിക്കാം. എന്നാൽ ആശയം പ്രായോഗികമായി തെളിയുകയും സാമൂഹികാവശ്യവുമായി ബന്ധപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ അത് ക്രമേണ പുതിയ ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പഴയ സംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്ന ഘടകങ്ങൾ പുതിയ രീതിയിൽ ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇത് ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമത്തിലെ “നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം” എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്. പുതിയ സംരംഭം പഴയ രീതിയെ നിഷേധിക്കുന്നു; എന്നാൽ പഴയ രീതിയിലെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്നില്ല. അതിൽ പ്രയോജനകരമായ ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പുതിയ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന് ഡിജിറ്റൽ ബാങ്കിംഗ് പരമ്പരാഗത ബാങ്കിംഗിനെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കിയില്ല; അതിന്റെ പല അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങളും ഉൾക്കൊണ്ട് പുതിയ സാങ്കേതിക ഘടന സൃഷ്ടിച്ചു. ഓൺലൈൻ വിദ്യാഭ്യാസം അധ്യാപകന്റെ പങ്ക് ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതില്ല; മറിച്ച് അധ്യാപകനും പഠിതാവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം.
ഇതിലൂടെ പുതുമ എന്നത് പഴയതിനെ മുഴുവനായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നതല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. പുതുമ എന്നത് പഴയതിൽ നിന്ന് ഉപയോഗപ്രദമായ ഘടകങ്ങളെ വേർതിരിച്ച് പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പരമ്പരാഗത അറിവിനും ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യമുണ്ടാകേണ്ടതില്ല. അവയെ ശാസ്ത്രീയമായി പരിശോധിച്ച് പ്രയോജനകരമായ ഘടകങ്ങളെ പുതിയ സാങ്കേതിക സാഹചര്യത്തിൽ പുനർസംഘടിപ്പിക്കാം.
ഇത് കേരളം പോലുള്ള സാമൂഹികമായി സങ്കീർണ്ണമായ പ്രദേശങ്ങളിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. പരമ്പരാഗത കൃഷിജ്ഞാനം, ആയുർവേദപരമ്പര, കൈത്തൊഴിൽ, മത്സ്യബന്ധനജ്ഞാനം, പ്രാദേശിക ഭക്ഷ്യപരമ്പരകൾ, പ്രകൃതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അറിവുകൾ തുടങ്ങിയവയെ ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനയോടും ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യയോടും ബന്ധിപ്പിച്ചാൽ പുതിയ സംരംഭകമേഖലകൾ സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ പരമ്പരാഗതമായതിനാൽ മാത്രം ഒരു അറിവ് ശരിയാണെന്ന് കരുതരുത്; അതുപോലെ ആധുനികമായതിനാൽ മാത്രം പുതിയ രീതി ശരിയാണെന്നും കരുതരുത്. രണ്ടിനെയും തെളിവ്, പ്രയോഗം, സാമൂഹികഫലം എന്നീ മാനദണ്ഡങ്ങളിലൂടെ പരിശോധിക്കുകയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം.
സംരംഭകത്വത്തിൽ ശാസ്ത്രീയചിന്തയുടെ പ്രാധാന്യം ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരു സംരംഭക തീരുമാനം വെറും അന്തർബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ എടുക്കുന്നത് അപകടകരമാണ്. എന്നാൽ കണക്കുകൾ മാത്രം നോക്കി തീരുമാനമെടുക്കുന്നതും പര്യാപ്തമല്ല. കണക്കുകൾ കഴിഞ്ഞകാലത്തെ കാണിക്കുന്നു; സംരംഭകത്വം ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. അതിനാൽ വിവരാധിഷ്ഠിത വിശകലനവും സൃഷ്ടിപരമായ സങ്കൽപ്പശേഷിയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കണം.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ തീരുമാനമെടുക്കൽ ഒരു ത്രിതലപ്രക്രിയയായി കാണാം: വിവരം → വ്യാഖ്യാനം → പരീക്ഷണം. ആദ്യം ലഭ്യമായ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവയുടെ ബന്ധങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും തിരിച്ചറിയുന്നു. അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു സാധ്യത രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. പിന്നീട് ചെറിയ തോതിൽ പരീക്ഷണം നടത്തി യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ വിവരം നേടുന്നു. ആ വിവരം പഴയ ധാരണയെ തിരുത്താം. വീണ്ടും പുതിയ പരീക്ഷണം നടക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ തീരുമാനമെടുക്കൽ ഒരു അടഞ്ഞ പ്രവർത്തിയല്ല; നിരന്തരമായ പഠനചക്രമാണ്.
ഈ സമീപനം സംരംഭകത്വത്തെ പ്രവചനാധിഷ്ഠിത പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് പഠനാധിഷ്ഠിത പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. ഭാവി കൃത്യമായി അറിയാമെന്ന് കരുതുന്ന സ്ഥാപനത്തേക്കാൾ ഭാവി മാറിയാൽ ഉടൻ പഠിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനമാണ് കൂടുതൽ ശക്തം. അനിശ്ചിതത്വം ഇല്ലാതാക്കുക അസാധ്യമായേക്കാം; എന്നാൽ അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ പഠിക്കാനുള്ള കഴിവ് വികസിപ്പിക്കാം.
ഇതോടൊപ്പം സ്ഥാപനത്തിന്റെ അനുയോജനപരിധി എന്ന ആശയവും പ്രധാനമാകുന്നു. എല്ലാ മാറ്റങ്ങളെയും സ്വീകരിക്കുന്നത് അനുയോജനം അല്ല. ചില മാറ്റങ്ങൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനലക്ഷ്യത്തെ തന്നെ തകർക്കാം. മറുവശത്ത് എല്ലാ മാറ്റങ്ങളെയും നിരസിക്കുന്നത് ജഡതയിലേക്ക് നയിക്കും. അതിനാൽ ഏത് മാറ്റം സ്വീകരിക്കണം, ഏത് മാറ്റം നിരസിക്കണം, ഏത് മാറ്റത്തെ സ്വന്തം ലക്ഷ്യത്തിനനുസരിച്ച് പുനർരൂപപ്പെടുത്തണം എന്ന തിരിച്ചറിവാണ് തന്ത്രപരമായ അനുയോജനശേഷി.
ഒരു ജീവി പരിസ്ഥിതിയിലെ എല്ലാ മാറ്റങ്ങളോടും ഒരേ രീതിയിൽ പ്രതികരിക്കുന്നില്ല. ചില മാറ്റങ്ങളോട് നേരിട്ട് പൊരുത്തപ്പെടുന്നു; ചിലതിനെ ഒഴിവാക്കുന്നു; ചിലതിനെ സ്വന്തം ഘടന മാറ്റിക്കൊണ്ട് കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. ഒരു സംരംഭത്തിനും അതുപോലെ തന്നെ. മത്സരാർത്ഥിയുടെ ഓരോ നീക്കവും അനുകരിക്കേണ്ടതില്ല. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ വന്നാൽ അതിന്റെ എല്ലാ സവിശേഷതകളും സ്വീകരിക്കേണ്ടതില്ല. വിപണിയിലെ ഓരോ പ്രവണതയും പിന്തുടരേണ്ടതില്ല. സ്ഥാപനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനലക്ഷ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന മാറ്റങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള കഴിവാണ് യഥാർത്ഥ അനുയോജനം.
ഇവിടെ വീണ്ടും ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള സമതുലനം പ്രധാനമാകുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് സ്വന്തം തിരിച്ചറിവ് വേണം; എന്നാൽ അതേ തിരിച്ചറിവ് മാറ്റാനാവാത്ത കോട്ടയായി മാറരുത്. ബ്രാൻഡിന്റെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങൾ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ മാറ്റാം. സ്ഥാപനത്തിന്റെ ദൗത്യം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് സാങ്കേതികവിദ്യ മാറ്റാം. സാമൂഹികലക്ഷ്യം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് സാമ്പത്തിക മാതൃക മാറ്റാം. ഇതാണ് ആന്തരിക തുടർച്ചയും ബാഹ്യപരിവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള സജീവബന്ധം.
സംരംഭകത്വത്തിലെ ഈ തത്വം വ്യക്തിപരമായ ജീവിതത്തിലും ബാധകമാണ്. ഒരു സംരംഭകൻ തന്റെ വ്യക്തിത്വത്തെ ഒരു പ്രത്യേക ബിസിനസുമായി പൂർണ്ണമായി ഏകീകരിച്ചാൽ ബിസിനസിലെ പരാജയം വ്യക്തിപരമായ പരാജയമായി അനുഭവപ്പെടാം. എന്നാൽ തന്റെ അടിസ്ഥാനമൂല്യങ്ങളെ ബിസിനസ് മാതൃകയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് കാണാൻ കഴിയുമ്പോൾ പുതിയ തുടക്കം എളുപ്പമാകും. ഒരു സംരംഭം പരാജയപ്പെടാം; എന്നാൽ സംരംഭകന്റെ അറിവും അനുഭവവും ബന്ധങ്ങളും ശേഷികളും നിലനിൽക്കും. അവ പുതിയ സാധ്യതകളുടെ വിത്തുകളാകും.
ഇതാണ് പരാജയത്തെ “അവസാനം” എന്നതിൽ നിന്ന് “പരിവർത്തനഘട്ടം” എന്നതിലേക്ക് മാറ്റുന്ന ദൃഷ്ടികോണം. ഒരു സംരംഭം അടഞ്ഞാൽ അതിലെ അറിവും ബന്ധങ്ങളും മനുഷ്യശേഷിയും മറ്റൊരു സംരംഭത്തിലേക്ക് ഒഴുകാം. ഒരു സ്ഥാപനം നഷ്ടപ്പെട്ടാലും അതിന്റെ ജീവനക്കാരുടെ അനുഭവം സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ അറിവിന്റെ ഭാഗമാകാം. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ പരാജയപ്പെട്ടാലും അതിന്റെ ഗവേഷണം മറ്റൊരു സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് അടിത്തറയാകാം. അതിനാൽ സാമ്പത്തികസംവിധാനത്തിൽ വിഭവങ്ങളുടെ പുനർചംക്രമണം സാധ്യമാകുന്നത്ര ഉയർന്നാൽ പരാജയത്തിന്റെ സാമൂഹികനഷ്ടം കുറയും.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു ആരോഗ്യകരമായ സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ പരാജയപ്പെട്ടവരെ പുറത്താക്കുന്ന സംവിധാനമല്ല; അവരുടെ അനുഭവത്തെ വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കുന്ന സംവിധാനമാണ്. പരാജയപ്പെട്ട സംരംഭകന്റെ അറിവ് അടുത്ത സംരംഭത്തിലേക്ക് കടക്കണം. അടഞ്ഞ സ്ഥാപനത്തിലെ പരിശീലനം നേടിയ തൊഴിലാളികൾക്ക് പുതിയ അവസരങ്ങൾ ലഭിക്കണം. ഉപയോഗിക്കപ്പെടാത്ത അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ മറ്റുള്ളവർക്ക് ഉപയോഗിക്കാനാകണം. ഗവേഷണഫലങ്ങൾ പുതിയ ഗവേഷണങ്ങൾക്ക് തുറക്കണം. ഇങ്ങനെ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയിൽ വിഭവങ്ങളുടെ പുനർചംക്രമണം വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രതിരോധശേഷിയും വർധിക്കും.
ഇതോടെ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്മൃതി ഒരു പ്രധാന ഘടകമാകുന്നു. ഒരു പ്രദേശത്ത് കഴിഞ്ഞ നൂറുവർഷത്തെ വ്യവസായപരിചയം, വ്യാപാരബന്ധങ്ങൾ, തൊഴിലാളി കഴിവുകൾ, സാങ്കേതിക അറിവ്, സ്ഥാപനപരമായ അനുഭവം എന്നിവ സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടാൽ പുതിയ സംരംഭകർക്ക് അവയിൽ നിന്ന് പഠിക്കാം. ഓരോ തലമുറയും എല്ലാം പൂജ്യം മുതൽ ആരംഭിക്കേണ്ടി വരില്ല. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ മുൻകാല അനുഭവം അടുത്ത തലമുറയുടെ ആരംഭബിന്ദുവായി മാറുന്നു.
അതിനാൽ ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ സംരംഭകത്വവികസനത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തലിനും അറിവുസംരക്ഷണത്തിനും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. വിജയിച്ചവരുടെ കഥകൾ മാത്രം അല്ല, പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണങ്ങളും രേഖപ്പെടുത്തണം. എന്തുകൊണ്ട് ഒരു വ്യവസായം അടഞ്ഞു? എന്തുകൊണ്ട് ഒരു ഉൽപ്പന്നം പരാജയപ്പെട്ടു? ഏത് നയമാണ് തടസ്സമായത്? ഏത് സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രവർത്തിച്ചില്ല? ഏത് വിപണിപ്രവർത്തനം തെറ്റായി വിലയിരുത്തപ്പെട്ടു? ഈ വിവരങ്ങൾ അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് വിലപ്പെട്ട സാമൂഹികമൂലധനമാണ്.
ഇവിടെ സർവകലാശാലകൾക്കും ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ഒരു പുതിയ പങ്കുണ്ട്. അവ തൊഴിൽ നേടാനുള്ള പരിശീലനകേന്ദ്രങ്ങൾ മാത്രം ആകരുത്. പ്രാദേശിക പ്രശ്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ ഗവേഷണചോദ്യങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും വിദ്യാർത്ഥികളെ പരീക്ഷണത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും വ്യവസായവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രാദേശിക അറിവുകേന്ദ്രങ്ങൾ ആയി മാറണം. സർവകലാശാല–വ്യവസായം–സമൂഹം എന്ന ത്രികോണബന്ധം ശക്തമാകുമ്പോൾ അറിവ് സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ മൂല്യമായി വേഗത്തിൽ മാറും.
ഇവിടെ വിദ്യാർത്ഥി ഒരു ജോലി തേടുന്ന വ്യക്തിയിൽ നിന്ന് പ്രശ്നപരിഹാരകനായി മാറുന്നു. “എനിക്ക് ജോലി എവിടെ ലഭിക്കും?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എന്ത് പ്രശ്നത്തിന് ഞാൻ പരിഹാരം സൃഷ്ടിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യവും ഉയരുന്നു. ഈ മാറ്റം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സാമൂഹികലക്ഷ്യത്തെ തന്നെ മാറ്റും. തൊഴിൽ ലഭിക്കുക എന്നത് പ്രധാനമാണ്; എന്നാൽ തൊഴിൽ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന കഴിവ് വികസിപ്പിക്കുക അതിലും ഉയർന്ന ലക്ഷ്യമായി മാറുന്നു.
എന്നാൽ ഓരോ വിദ്യാർത്ഥിയും സംരംഭകനാകണം എന്നത് യാഥാർഥ്യമല്ല, ആവശ്യവുമല്ല. സമൂഹത്തിന് അധ്യാപകരും ശാസ്ത്രജ്ഞരും ഡോക്ടർമാരും കലാകാരന്മാരും തൊഴിലാളികളും ഭരണപ്രവർത്തകരും പരിചരണപ്രവർത്തകരും ഗവേഷകരും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ സംരംഭക വിദ്യാഭ്യാസം എല്ലാവരെയും വ്യാപാരികളാക്കാനുള്ള ശ്രമമല്ല. ചോദ്യംചെയ്യൽ, സൃഷ്ടിപരത, പ്രശ്നപരിഹാരം, സ്വയംപഠനം, സഹകരണം, അനിശ്ചിതത്വം കൈകാര്യം ചെയ്യൽ തുടങ്ങിയ കഴിവുകൾ എല്ലാവരിലും വളർത്തുകയാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം.
ഇതിലൂടെ സംരംഭകത്വവും ജനാധിപത്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ശക്തമാകുന്നു. ജനാധിപത്യം രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളിലേക്കുള്ള പങ്കാളിത്തം മാത്രമല്ല; സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളിലും മനുഷ്യർക്ക് ശബ്ദം ലഭിക്കുന്ന അവസ്ഥ കൂടിയാണ്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് വോട്ട് ചെയ്യാനുള്ള അവകാശമുണ്ടെങ്കിലും അവന്റെ ജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളിൽ യാതൊരു സ്വാധീനവുമില്ലെങ്കിൽ ജനാധിപത്യം അപൂർണ്ണമായിരിക്കും. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക പങ്കാളിത്തം, തൊഴിലാളി പങ്കാളിത്തം, ഉപഭോക്തൃപങ്കാളിത്തം, സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, പ്രാദേശിക സംരംഭകത്വം എന്നിവ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളായി കാണാം.
സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം എല്ലാ സ്ഥാപനങ്ങളും ഒരേ രീതിയിൽ കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥതയിലാകണം എന്നർത്ഥമല്ല. മറിച്ച് സാമ്പത്തിക അധികാരം അനാവശ്യമായി കേന്ദ്രീകരിക്കാതിരിക്കാനും, ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഫലങ്ങളിലും തീരുമാനങ്ങളിലും ബന്ധപ്പെട്ടവരുടെ ന്യായമായ പങ്കാളിത്തം ഉറപ്പാക്കാനും കഴിയുന്ന വൈവിധ്യമാർന്ന സ്ഥാപനരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഇതിലൂടെ വ്യക്തിഗത സംരംഭകത്വവും കൂട്ടായ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും തമ്മിൽ പുതിയൊരു സമതുലനം കണ്ടെത്താം.
ഈ സമതുലനം തന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഏകീകരണവും തമ്മിലുള്ള ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ബന്ധം. നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹികവിഘടനത്തിലേക്ക് നയിക്കാം; വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം ഇല്ലാത്ത ഏകീകരണം അടിച്ചമർത്തലിലേക്ക് നയിക്കാം. മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും സംരക്ഷിക്കുന്ന തരത്തിലുള്ള വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും വ്യക്തികളുടെ സൃഷ്ടിപരതയെ വളർത്തുന്ന തരത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ഏകീകരണവുമാണ് ആരോഗ്യകരമായ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ അടിത്തറ.
ഇവിടെ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പങ്കും പുതിയ രീതിയിൽ കാണണം. സംരംഭകത്വത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഭരണകൂടമോ സംരംഭകർക്ക് എല്ലാം വിട്ടുകൊടുക്കുന്ന ഭരണകൂടമോ എന്ന രണ്ടു അറ്റങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരു മൂന്നാമത്തെ സാധ്യതയുണ്ട്: സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന രാഷ്ട്രം. വിദ്യാഭ്യാസം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, ഗവേഷണം, നിയമസംരക്ഷണം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, ധനപ്രവേശനം, സാങ്കേതികപ്രവേശനം, പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം എന്നിവയിലൂടെ സംരംഭകത്വത്തിന് ആവശ്യമായ പരിസ്ഥിതി നിർമ്മിക്കുക എന്നതാണ് രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യം.
അത്തരം രാഷ്ട്രം ഓരോ സംരംഭവും നേരിട്ട് നടത്തണമെന്നില്ല. എന്നാൽ സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി വികസിക്കാൻ ആവശ്യമായ അടിസ്ഥാന ഏകീകരണശക്തികൾ സൃഷ്ടിക്കും. ഗവേഷണത്തിൽ പൊതുനിക്ഷേപം നടത്തും. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്ക് അടിസ്ഥാനസൗകര്യം നൽകും. ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾക്ക് ധനപ്രവേശനം മെച്ചപ്പെടുത്തും. പ്രാദേശിക സംരംഭക പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ വികസിപ്പിക്കും. അതേസമയം ഏകാധിപത്യവും ചൂഷണവും പരിസ്ഥിതിനാശവും നിയന്ത്രിക്കും.
ഇത് സംരംഭകത്വത്തെ നിയന്ത്രണരഹിതമായ വിപണിയുടെ കൈകളിൽ വിട്ടുകൊടുക്കുന്നതിൽ നിന്നും എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളെയും ഭരണകൂടത്തിന്റെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായ ഒരു സമീപനമാണ്. സാമൂഹിക ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കുന്ന പൊതുസംവിധാനവും, വിവിധ പരിഹാരങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കുന്ന ബഹുവിധ സംരംഭകശേഷിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ് ഇവിടെ പ്രധാനമാകുന്നത്.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന സംരംഭകത്വത്തെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക വിജയത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംപരിണാമത്തിലേക്കുള്ള പാലമായി കാണുന്നതിലാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രശ്നങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നു; അവയെ അറിവാക്കി മാറ്റുന്നു; അറിവിനെ സാങ്കേതികവിദ്യയാക്കി മാറ്റുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യയെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയാക്കി മാറ്റുന്നു; ഉൽപ്പാദനശേഷി പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ പ്രശ്നങ്ങളും പുതിയ സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇത് ഒരു അടഞ്ഞ ചക്രം അല്ല. ഓരോ ചക്രവും മുൻചക്രത്തെ മറികടന്ന് പുതിയ സങ്കീർണ്ണതയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. അതുകൊണ്ട് സംരംഭകത്വം ഒരു അന്തിമ ലക്ഷ്യത്തിലേക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള യാത്രയല്ല; നിരന്തരമായി പുതിയ നിലകളിലേക്ക് ഉയരുന്ന പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്.
വൈരുദ്ധ്യം → സാധ്യത → പരീക്ഷണം → ഉദ്ഭവം → സംഘടന → വിപുലീകരണം → പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം → പുതിയ സാധ്യത എന്ന ചക്രമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ചലനം. ഈ ചക്രം തടയപ്പെടുമ്പോൾ സ്ഥാപനം ജഡമാകുന്നു. വിഘടനശക്തി ഏകീകരണത്തെ പൂർണ്ണമായി മറികടക്കുമ്പോൾ സ്ഥാപനം തകരുന്നു. ഏകീകരണശക്തി വിഘടനത്തെ പൂർണ്ണമായി അടിച്ചമർത്തുമ്പോൾ സ്ഥാപനം പുതുമ നഷ്ടപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ രണ്ടും സൃഷ്ടിപരമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ സ്ഥാപനം സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സംവിധാനമായി മാറുന്നു.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിജയകരമായ സംരംഭം ഏറ്റവും വലിയതോ ഏറ്റവും സമ്പന്നമോ ആയ സ്ഥാപനം ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. ഏറ്റവും വേഗത്തിൽ പഠിക്കുന്നതും, ഏറ്റവും ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെടുന്നതും, ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായി സ്വയംമാറ്റുന്നതും, ഏറ്റവും കൂടുതൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതുമായ സ്ഥാപനമായിരിക്കും അത്.
അവിടെ സംരംഭകന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് അവന്റെ കൈവശമുള്ള മൂലധനത്തിൽ മാത്രം അല്ല; അവൻ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളിലാണ്. അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സംരംഭകത്വത്തിന്റെ പരമമായ അർത്ഥം ഇങ്ങനെ പുനർനിർവചിക്കാം: “നിലവിലുള്ള ലോകത്തിന്റെ വിഭവങ്ങളെയും അറിവുകളെയും ബന്ധങ്ങളെയും പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച് പുതിയ സാധ്യതകളെ യാഥാർഥ്യമാക്കുകയും, ആ യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും പുതിയ സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടിതവും സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്നതുമായ സൃഷ്ടിപരമായ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ് സംരംഭകത്വം.”
ഈ നിർവചനത്തിൽ സംരംഭകത്വം ഇനി വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യലാഭത്തിന്റെ പരിധിയിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും സാമൂഹിക സഹകരണത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെയും സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെയും പ്രകൃതിയുമായുള്ള ചലനാത്മക സമതുലനത്തിന്റെയും സംഗമമായി മാറുന്നു.
അതാണ് സംരംഭകത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാവി: സ്വയം വളരുന്ന സംരംഭത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തെ വളർത്തുന്ന സംരംഭത്തിലേക്ക്; ലാഭം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിൽ നിന്ന് സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിലേക്ക്; നിലനിൽക്കുന്ന സംഘടനയിൽ നിന്ന് സ്വയംപുനർനവീകരിക്കുന്ന സംഘടനയിലേക്ക്; സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയിലേക്ക്.
QUANTUM DIALECTICS- 
Leave a comment