ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിഷ്യൻ(Quantum Dialectician) – മനുഷ്യചിന്തയുടെ പരിണാമചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വികസിച്ച ഘട്ടത്തിന്റെ പ്രത്രിനിധി

മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണവും വൈരുധ്യഭരിതവുമായ ഒരു കാലഘട്ടത്തിലൂടെയാണ് നാം കടന്നുപോകുന്നത്. ഒരു വശത്ത് മനുഷ്യന്റെ ശാസ്ത്രീയവും സാങ്കേതികവുമായ കഴിവുകൾ മുമ്പൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത ഉയരങ്ങളിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. തൽക്ഷണ ആശയവിനിമയം, കൃത്രിമ ബുദ്ധി, ജീനുകളുടെ തിരുത്തൽ, ക്വാണ്ടം ശാസ്ത്രം, ബഹിരാകാശ ഗവേഷണം, ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ അതിവേഗ പുരോഗതി എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെയും ഇടപെടലിന്റെയും പരിധികളെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് പരിസ്ഥിതി നാശം, കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനം, സാമൂഹിക അസമത്വം, മാനസിക സംഘർഷങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണം, ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ദുർബലീകരണം, യുദ്ധങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക വിഘടനം, സാമ്പത്തിക ചൂഷണം, മനുഷ്യന്റെ അന്യീകരണം എന്നിവ കൂടുതൽ രൂക്ഷമാകുന്നു. നാം മുമ്പൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്തത്ര വിവരസമ്പന്നരായിരിക്കുമ്പോഴും അർത്ഥത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധിയിലാണ്. സാങ്കേതിക ശൃംഖലകളിലൂടെ ലോകം പരസ്പരം അതീവ അടുത്തിരിക്കുമ്പോഴും വ്യക്തികൾ കൂടുതൽ ഏകാന്തതയും അന്യീകരണവും അനുഭവിക്കുന്നു. അറിവിന്റെ അളവ് അതിവേഗം വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും ആ അറിവുകളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സമഗ്രത മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ് അതേ വേഗത്തിൽ വളർന്നിട്ടില്ല. അതിനാൽ നമ്മുടെ കാലത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധി പരിസ്ഥിതിയുടെയോ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെയോ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയോ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയോ മാത്രം പ്രതിസന്ധിയല്ല; അതിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ മനുഷ്യന്റെ ചിന്താശേഷിയുടെ തന്നെ ഒരു ഘടനാപരമായ പ്രതിസന്ധി നിലകൊള്ളുന്നു.

മനുഷ്യൻ അറിയുന്ന കാര്യങ്ങളുടെ അളവ് അതിശയകരമായി വർധിച്ചിട്ടും, അവയെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച് ഒരു സമഗ്ര ലോകദർശനമായി മാറ്റാനുള്ള കഴിവ് പല മേഖലകളിലും ദുർബലമായിരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം അനവധി പ്രത്യേക ശാഖകളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു; ഓരോ ശാഖയും അതിന്റെ സ്വന്തം വിഷയത്തിൽ അത്യന്തം ആഴത്തിലുള്ള അറിവ് സൃഷ്ടിച്ചു. എന്നാൽ ഒരു ശാഖയിലെ കണ്ടെത്തൽ മറ്റൊരു ശാഖയിലെ മാറ്റങ്ങളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യം പലപ്പോഴും അവഗണിക്കപ്പെടുന്നു. രാഷ്ട്രീയവും സമാനമായി ധ്രുവങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം പലപ്പോഴും അറിവിന്റെ കൈമാറ്റമായി ചുരുങ്ങുന്നു. മാധ്യമങ്ങൾ സംഭവങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധമില്ലാത്ത വാർത്തകളായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ കണക്കുകളിലേക്കും ഉൽപ്പാദന-ഉപഭോഗ ബന്ധങ്ങളിലേക്കും ചുരുക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ മനുഷ്യന്റെ വിജ്ഞാനം വളരുമ്പോഴും വിജ്ഞാനത്തിന്റെ സമഗ്രത വിഘടിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്നത്തെ ലോകത്തിന് ആവശ്യമായത് കൂടുതൽ അറിവ് മാത്രം നൽകുന്ന മറ്റൊരു പ്രത്യേകവിദഗ്ധനല്ല; വ്യത്യസ്ത അറിവുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കാനും വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകോപനം കണ്ടെത്താനും കഴിയുന്ന ഒരു പുതിയ ചിന്താരൂപമാണ്.

പഴയ ചിന്താരീതികളുടെ പരിധികൾ ഈ സാഹചര്യത്തിൽ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. യാന്ത്രിക യുക്തിവാദം അളക്കാനും കണക്കുകൂട്ടാനും കാരണ-ഫലബന്ധങ്ങൾ കണ്ടെത്താനും വലിയ കഴിവ് നൽകി; എന്നാൽ ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ സമഗ്രമായ സാമൂഹികവും ജീവശാസ്ത്രപരവുമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ എല്ലായ്പ്പോഴും ഉൾക്കൊള്ളാൻ അതിന് കഴിയുന്നില്ല. പ്രത്യേകവിദഗ്ധൻ തന്റെ മേഖലയിൽ കൂടുതൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; എന്നാൽ അതേ അറിവ് മറ്റു മേഖലകളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്നത് പലപ്പോഴും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിധിക്ക് പുറത്താകുന്നു. കാര്യനിർവാഹകൻ കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ കാര്യക്ഷമമാക്കുന്ന സംവിധാനം എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത് എന്ന അടിസ്ഥാനചോദ്യം അവഗണിക്കപ്പെടാം. ദാർശനികൻ സമഗ്രമായ ആശയങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവയുടെ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ പ്രയോഗത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ആത്മീയഗുരു വ്യക്തിക്ക് ആശ്വാസം നൽകുന്നു; എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ ദുരിതത്തിന് പിന്നിലെ സാമൂഹിക ഘടനകളെ മാറ്റേണ്ട ആവശ്യകതയിൽ നിന്ന് ശ്രദ്ധ തിരിയാനും സാധ്യതയുണ്ട്. ഇവരാരും അനാവശ്യരല്ല. മറിച്ച് ഓരോരുത്തരും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അനിവാര്യമായ ഒരു ഭാഗത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഭാഗിക സത്യങ്ങൾ തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടാതെ പോകുമ്പോഴാണ് സമഗ്രമായ ബോധം നഷ്ടപ്പെടുന്നത്. ഈ വിഘടനത്തെ മറികടന്ന് ശാസ്ത്രത്തെയും ദാർശനികതയെയും സാമൂഹികബോധത്തെയും നൈതിക ഉത്തരവാദിത്തത്തെയും ഒരുമിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന പുതിയ മനുഷ്യരൂപമാണ് 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിന് ആവശ്യമായത്.

ഇവിടെയാണ് വൈരുധ്യാത്മക ചിന്തകൻ എന്ന പുതിയ ബൗദ്ധിക മനുഷ്യരൂപം പ്രസക്തമാകുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഈ വൈരുധ്യാത്മക ചിന്തകൻ കൂടുതൽ വികസിക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ എന്ന രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. അദ്ദേഹം ഒരു ഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞൻ മാത്രമല്ല; ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് അമൂർത്തമായ ആശയങ്ങളിൽ മാത്രം സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ദാർശനികനും അല്ല. ശാസ്ത്രീയ നിരീക്ഷണത്തിന്റെ കൃത്യതയും ദാർശനിക വിമർശനത്തിന്റെ ആഴവും ചരിത്രബോധവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും ജീവന്റെ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധവും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണവും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമഗ്രചലനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദർശനവും ഒരേ ചിന്താപ്രവാഹത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന വ്യക്തിയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഒരു പുതിയ മതമോ ഒരു പുതിയ അടച്ചിട്ട ആശയധാരയോ സ്ഥാപിക്കുക എന്നതല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ ചിന്താശേഷിയെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് യോജിച്ച രീതിയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ പുനർവിചാരം ഇതാണ്: യാഥാർഥ്യം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; അത് ചലനാത്മകമായ ബന്ധങ്ങളുടെയും ശക്തികളുടെയും പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും നിരന്തരമായ പ്രക്രിയയാണ്. ദ്രവ്യം ഒരു നിശ്ചലമായ വസ്തുവല്ല; രൂപപ്പെടുകയും മാറുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. അണുക്കളുടെ അന്തർഘടനയിൽ നിന്ന് ജീവകോശങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്കും, ജീവികളുടെ പരിണാമത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തിലേക്കും, വ്യക്തിയുടെ മാനസിക സംഘർഷങ്ങളിൽ നിന്ന് വർഗ്ഗസമരങ്ങളിലേക്കും വൈരുധ്യങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ വൈരുധ്യം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ഒരു പിശകല്ല; പുതിയ രൂപങ്ങളും പുതിയ ഗുണങ്ങളും പുതിയ സംഘടനകളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നതിനുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാണ്. ഒരു ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഏകോപനം അതിന്റെ അന്തർവൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ തന്നെ മാറുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഏകോപനം വൈരുധ്യത്തിന് മുമ്പുള്ള നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; വൈരുധ്യത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രപഞ്ചത്തെ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ക്വാണ്ടം പാളികളുടെ ഒരു സമഗ്ര വ്യവസ്ഥയായി കാണാം. ഭൗതികപാളിയിൽ നിന്ന് രാസപാളിയിലേക്കും, രാസപാളിയിൽ നിന്ന് ജൈവപാളിയിലേക്കും, ജൈവപാളിയിൽ നിന്ന് മാനസികപാളിയിലേക്കും, മാനസികപാളിയിൽ നിന്ന് സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ പാളികളിലേക്കും സംഘടനയുടെ സങ്കീർണ്ണത വർധിക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ പാളിയും അതിന് മുമ്പുള്ള പാളികളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചാലും അവയുടെ ലളിതമായ ആവർത്തനം മാത്രമല്ല. പുതിയ ബന്ധക്രമങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഒരു ജലതന്മാത്രയിലെ ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും ഒറ്റയ്ക്ക് ജലത്തിന്റെ ദ്രവഗുണം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല; അനവധി തന്മാത്രകൾ പ്രത്യേക ബന്ധക്രമത്തിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോഴാണ് ജലത്തിന്റെ സമഗ്രഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. അതുപോലെ ജീവനും ബോധവും സാമൂഹികസംഘടനയും അവയുടെ താഴത്തെ ഘടകങ്ങളുടെ വെറും കൂട്ടിച്ചേർക്കലായി മാത്രം വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ ഉദ്ഭവമാണ് പരിണാമത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷതകളിലൊന്ന്.

ഈ സമഗ്രപ്രക്രിയയുടെ അടിസ്ഥാനവൈരുധ്യത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കോഹീഷൻ എന്നും ഡീകോഹീഷൻ എന്നും വിളിക്കുന്ന പരസ്പരവിരുദ്ധവും പരസ്പരപൂരകവുമായ പ്രവണതകളിലൂടെ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. കോഹീഷൻ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ഏകീകരിക്കുകയും സ്ഥിരത നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവണതയാണ്. ഡീകോഹീഷൻ വേർതിരിക്കുകയും വ്യത്യസ്തമാക്കുകയും മാറ്റത്തിനും പുനഃസംഘടനയ്ക്കും വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവണതയാണ്. കോഹീഷൻ മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ യാതൊരു മാറ്റവുമില്ലാത്ത നിശ്ചലതയിലേക്ക് പ്രപഞ്ചം നീങ്ങുമായിരുന്നു. ഡീകോഹീഷൻ മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ എല്ലാ ഘടനകളും വിഘടിച്ച് രൂപരഹിതമായ അസ്ഥിരതയിലേക്ക് നീങ്ങുമായിരുന്നു. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക സ്വഭാവത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നത്. സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, ഏകതയും വൈവിധ്യവും, ക്രമവും പരിവർത്തനവും, തിരിച്ചറിയലും വ്യത്യാസവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ശത്രുക്കളല്ല; ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സംഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്ന പരസ്പരവിരുദ്ധ പ്രവണതകളാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ് നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം.

ഇത്തരം ഒരു ലോകദർശനത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ അന്തിമവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ സത്യത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ “എല്ലാം ആപേക്ഷികമാണ്” എന്ന നിലപാടിലേക്കും അദ്ദേഹം പോകുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തിന് സത്യം ഒരു നിശ്ചലമായ വസ്തുവല്ല; അതേസമയം വ്യക്തിയുടെ ഇഷ്ടാനുസരണം മാറുന്ന ഒന്നുമല്ല. സത്യം വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഏകോപനത്തിലേക്ക് വികസിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഒരു കാലഘട്ടത്തിലെ അറിവ് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യത്തിൽ ശരിയായിരിക്കാം; എന്നാൽ പുതിയ തെളിവുകളും പുതിയ അനുഭവങ്ങളും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും അതിന്റെ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്താം. അപ്പോൾ പഴയ അറിവ് പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടണമെന്നില്ല. അതിലെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അതിന്റെ പരിമിതികളെ അതിജീവിക്കുന്ന പുതിയ അറിവ് രൂപപ്പെടാം. അതിനാൽ അറിവിന്റെ വളർച്ച വെറും കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല; നിഷേധം, സംരക്ഷണം, അതിജീവനം, പുനഃസംഘടന എന്നിവയിലൂടെ മുന്നേറുന്ന ഒരു സർപ്പിളാകാര പ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെ സാധാരണ രേഖീയചിന്തയിൽ നിന്ന് വൈരുധ്യാത്മകചിന്തയുടെ വ്യത്യാസം വ്യക്തമാകുന്നു. രേഖീയചിന്ത ഒരു ആശയത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്കും ഒരു കാരണത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ഫലത്തിലേക്കും നേരെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. വൈരുധ്യാത്മകചിന്ത ഒരു ആശയത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ അതിന്റെ വിരുദ്ധപ്രവണതകളെ അന്വേഷിക്കുന്നു. ഒരു ഏകോപനം എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു, അതിനുള്ളിൽ ഏത് വൈരുധ്യങ്ങളാണ് വളരുന്നത്, അവ എങ്ങനെ പഴയ ഘടനയുടെ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, അതിൽ നിന്ന് എന്ത് പുതിയ ഘടന ഉദ്ഭവിക്കാം എന്നതാണ് അതിന്റെ ചോദ്യം. രേഖീയ യുക്തി പലപ്പോഴും അവസാനതീരുമാനം അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ വൈരുധ്യാത്മകചിന്ത വികസനത്തിന്റെ ചലനം അന്വേഷിക്കുന്നു. യുക്തി സ്ഥിരമായ പൊരുത്തം തേടുമ്പോൾ വൈരുധ്യാത്മകചിന്ത പരിവർത്തനത്തിലൂടെ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ പൊരുത്തത്തെ കണ്ടെത്തുന്നു.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ വൈരുധ്യാത്മക ചിന്തകൻ അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഭയപ്പെടുന്നില്ല. ഒരു പ്രശ്നത്തിന് ഉടൻ ഉത്തരമില്ലാത്തത് ചിന്തയുടെ പരാജയമാണെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നില്ല. പലപ്പോഴും അനിശ്ചിതത്വം തന്നെ പുതിയ അറിവിന്റെ ജനനവേദിയാണ്. വിവിധ ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം നിലനിൽക്കുന്നുവെന്നതിന്റെ സൂചനയായാണ് അദ്ദേഹം അതിനെ കാണുന്നത്. അതിനാൽ പെട്ടെന്നുള്ള പരിഹാരത്തിനുപകരം വൈരുധ്യത്തിന്റെ ചരിത്രവും ആന്തരികഘടനയും അതിനെ നയിക്കുന്ന പ്രവണതകളും അദ്ദേഹം അന്വേഷിക്കുന്നു. ആശയപരമായ പെട്ടെന്നുള്ള അവസാനിപ്പിക്കലിനെക്കാൾ ദീർഘമായ നിരീക്ഷണത്തിനും പുനഃപരിശോധനയ്ക്കും അദ്ദേഹം പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. സങ്കീർണ്ണതയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുകയല്ല, അതിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് പുതിയ ക്രമം കണ്ടെത്തുകയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം.

ഇത്തരം ചിന്തയിൽ മനുഷ്യബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയും മാറുന്നു. മനുഷ്യബോധം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പുറത്തുനിന്ന് അതിനെ നോക്കുന്ന ഒരു കണ്ണാടി മാത്രമല്ല. മനുഷ്യബോധം തന്നെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘമായ സ്വയംസംഘടനാ പ്രക്രിയയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒന്നാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു നിരീക്ഷകനല്ല; പ്രപഞ്ചം തന്നെ ഒരു പ്രത്യേക ജീവശാസ്ത്രപരമായ സംഘടനയിലൂടെ സ്വന്തം ചലനത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ഒരു രൂപമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ അറിവ് മനുഷ്യന്റെ മാത്രം പ്രവർത്തനമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംഅറിവിലേക്കുള്ള പരിണാമത്തിലെ ഒരു ഘട്ടമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, പ്രപഞ്ചം തന്നെ മനുഷ്യബോധത്തിലൂടെ സ്വന്തം ഘടനയെയും ചലനത്തെയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നുവെന്നതാണ് ഇവിടെ ഉയരുന്ന ദാർശനിക ആശയം.

ഓരോ ചിന്താപ്രക്രിയയെയും ഒരു ചെറിയ വൈരുധ്യാത്മക സംഭവമായി കാണാം. ആദ്യം മനസ്സ് വിവിധ അനുഭവങ്ങളെയും വിവരങ്ങളെയും ഒരു അർത്ഥപൂർണ്ണ ഏകോപനത്തിലേക്ക് കൂട്ടിയിണക്കുന്നു. പിന്നീട് ആ ഏകോപനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ സംശയങ്ങളും അപാകതകളും വൈരുധ്യങ്ങളും പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത ചോദ്യങ്ങളും ഉയരുന്നു. അവ പഴയ ധാരണയെ അസ്ഥിരമാക്കുന്നു. പഴയ ഏകോപനത്തിന്റെ നിഷേധം സംഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ നിഷേധം വെറും നശിപ്പിക്കൽ മാത്രമല്ല; പഴയ ധാരണയിലെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങളെയും പുതിയ അനുഭവങ്ങളെയും സംയോജിപ്പിച്ച് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു പുതിയ ധാരണ രൂപപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ അറിവ് ഒരു നേരേ നീളുന്ന പാതയല്ല; നിരന്തരം ഉയർന്ന തലങ്ങളിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു സർപ്പിളപ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ ഘട്ടവും ഒരു പരിഹാരവും ഒരേസമയം അടുത്ത പ്രശ്നത്തിന്റെ തുടക്കവുമാണ്.

ഈ രീതിയിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ “എല്ലാറ്റിനെയും കുറിച്ചുള്ള അറിവ്” അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ, എല്ലാ വിവരങ്ങളും ഒരൊറ്റ അന്തിമസമവാക്യത്തിൽ അടച്ചുപൂട്ടുക എന്ന ലക്ഷ്യം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. യാഥാർഥ്യം തന്നെ നിരന്തരം പുതിയ സംഘടനകളും പുതിയ ഗുണങ്ങളും പുതിയ പാളികളും സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണെങ്കിൽ അതിന്റെ പൂർണ്ണജ്ഞാനം ഒരു നിശ്ചലമായ അവസാനാവസ്ഥയായി ലഭിക്കില്ല. “എല്ലാറ്റിനെയും കുറിച്ചുള്ള അറിവ്” എന്നത് ഒരു അന്തിമ ഉത്തരമല്ല; വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലുള്ള യാഥാർഥ്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ കൂടുതൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്ന അനന്തമായ അന്വേഷണമാണ്. അറിവിന്റെ പരിധി വികസിക്കുന്തോറും അറിവില്ലായ്മയുടെ പുതിയ പ്രദേശങ്ങളും തുറന്നുവരും. അതിനാൽ പൂർണ്ണജ്ഞാനം ഒരു അവസാനബിന്ദുവിനേക്കാൾ നിരന്തരം മുന്നിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ഒരു ചക്രവാളമാണ്.

മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രം ഈ അറിവിന്റെ വൈരുധ്യാത്മക വളർച്ചയുടെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ഹെറാക്ലൈറ്റസ് എല്ലാം ഒഴുകുന്നു എന്ന തിരിച്ചറിവിലൂടെ സ്ഥിരതയ്ക്കുപകരം ചലനത്തെ പ്രാഥമികമാക്കി. വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സംഘർഷമാണ് ലോകത്തിന്റെ ചലനത്തിന് അടിസ്ഥാനം എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത വൈരുധ്യാത്മക ദർശനത്തിന്റെ ആദിമരൂപങ്ങളിലൊന്നായി കാണാം. ഗൗതമബുദ്ധന്റെ ആശ്രിതോത്പാദ സിദ്ധാന്തത്തിലും ഇതുമായി ബന്ധമുള്ള ഒരു ആഴത്തിലുള്ള തിരിച്ചറിവുണ്ട്: ഒന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് നിലനിൽക്കുന്നില്ല; പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിലൂടെയാണ് പ്രതിഭാസങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. നിശ്ചലതയോടുള്ള ആസക്തിയാണ് മാറ്റത്തിന്റെ ലോകത്തിൽ മനുഷ്യദുഃഖത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന കാരണം എന്ന ബുദ്ധന്റെ തിരിച്ചറിവും ചലനാത്മകമായ യാഥാർഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കുന്ന ഒരു ദർശനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം.

ഹെഗൽ വൈരുധ്യാത്മകചിന്തയെ കൂടുതൽ ക്രമബദ്ധമായ ദാർശനിക രീതിയായി വികസിപ്പിച്ചു. യാഥാർഥ്യം സ്വയം വികസിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്രതയാണെന്നും വൈരുധ്യം വികസനത്തിന്റെ ചാലകശക്തിയാണെന്നും അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. മാർക്സ് ഈ രീതിയെ ചരിത്രപരമായ ഭൗതികവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുനഃസ്ഥാപിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന് വൈരുധ്യം വെറും ആശയങ്ങൾക്കിടയിലെ സംഘർഷമല്ല; മനുഷ്യരുടെ യഥാർത്ഥ ജീവിതബന്ധങ്ങളിലെയും ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലെയും വർഗ്ഗങ്ങൾ തമ്മിലെയും സംഘർഷമായിരുന്നു. ചരിത്രം സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടികയല്ല; പരസ്പരവിരുദ്ധമായ സാമൂഹികശക്തികളുടെ ചലനമാണ് എന്ന തിരിച്ചറിവാണ് മാർക്സിന്റെ മഹത്തായ സംഭാവനകളിലൊന്ന്. ലെനിൻ ഈ വൈരുധ്യാത്മക രീതിയെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചരിത്ര-രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രയോഗിച്ചു. അതിലൂടെ വൈരുധ്യാത്മക ചിന്തകൻ വെറും നിരീക്ഷകനല്ലെന്നും അറിവിനെയും പ്രവർത്തനത്തെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന വ്യക്തിയാണെന്നും വ്യക്തമാകുന്നു.

ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിലും വൈരുധ്യാത്മക ഘടനകൾ പല രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ തരംഗ-കണിക ദ്വൈതസ്വഭാവം അതിന്റെ പ്രധാന ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഒരേ ക്വാണ്ടം വസ്തു ചില പരീക്ഷണക്രമങ്ങളിൽ കണികയുടെ സ്വഭാവവും മറ്റുചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ തരംഗസ്വഭാവവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിനെ ലളിതമായ ഒരു വൈരുധ്യമായി മാത്രം കാണാതെ, സ്ഥിതീകരണവും വ്യാപനവും, നിർവചനവും സാധ്യതയും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക ബന്ധമായി പരിശോധിക്കാം. എന്നാൽ ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രത അനിവാര്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ കണ്ടെത്തലുകളെ നേരിട്ട് ഒരു ദാർശനിക സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ തെളിവായി പ്രഖ്യാപിക്കരുത്. ശാസ്ത്രീയ ഫലങ്ങളും അവയിൽ നിന്നുള്ള ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്ത മുന്നേറേണ്ടത്.

ക്വാണ്ടം മണ്ഡലസിദ്ധാന്തം ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സ്വതന്ത്ര വസ്തുക്കളുടെ ധാരണയെയും മാറ്റിമറിച്ചു. കണികകൾ പൂർണ്ണമായും സ്വതന്ത്രമായ ചെറിയ വസ്തുക്കളല്ല; മണ്ഡലങ്ങളിലെ പ്രാദേശികമായ ഉത്തേജനങ്ങളായി അവയെ മനസ്സിലാക്കാം. ഇതിലൂടെ “ഒന്ന്” എന്നും “പല” എന്നും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം കൂടുതൽ ഉയർന്ന ബന്ധപരമായ ഏകോപനത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള സാധ്യത ലഭിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം കുടുക്കൽ പ്രതിഭാസം പരസ്പരം ഇടപെട്ട ക്വാണ്ടം സംവിധാനങ്ങൾക്കിടയിലെ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതിനെ പ്രകാശവേഗത്തെക്കാൾ വേഗത്തിലുള്ള വിവരവിനിമയമായി തെറ്റായി വ്യാഖ്യാനിക്കാതെ, പരസ്പരം വേർതിരിച്ച സ്വതന്ത്ര ഘടകങ്ങൾ എന്ന classical ധാരണയ്ക്ക് ചില പരിധികളുണ്ടെന്ന ക്വാണ്ടം പാഠമായി മനസ്സിലാക്കാം. ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തവും സ്ഥലം, സമയം, ദ്രവ്യം, ഊർജ്ജം എന്നിവയെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ഘടനകളായി അവതരിപ്പിച്ചു. സ്ഥലം-കാലം ഒരു നിശ്ചല പശ്ചാത്തലമല്ല; ദ്രവ്യ-ഊർജ്ജ വിതരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് അതിന്റെ ഘടന മാറുന്നു. ഇതെല്ലാം യാഥാർഥ്യത്തെ ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമായി കാണുന്ന പഴയ ചിത്രത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ബന്ധപരമായ ദർശനത്തിലേക്ക് മാറ്റി.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഈ ശാസ്ത്രീയ മാറ്റങ്ങൾ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ആന്തരികചലനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വിശാലമായ ദാർശനിക ചോദ്യത്തെ ഉയർത്തുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചലനത്തെ കോഹീഷനും ഡീകോഹീഷനും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇത് നിലവിലുള്ള ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ തെളിയിക്കപ്പെട്ട നിയമങ്ങൾക്ക് പകരം സ്ഥാപിക്കാവുന്ന ഒരു നിയമമല്ല; വിവിധ ശാസ്ത്രീയ മേഖലകളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ബന്ധങ്ങൾക്കും വൈരുധ്യങ്ങൾക്കും ഒരു പൊതുവായ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമമാണ്. ഇതിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ വിശദീകരണശേഷിയിലും ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനയോട് തുറന്നുനിൽക്കുന്ന സ്വഭാവത്തിലുമാണ്. യഥാർഥ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയ്ക്ക് കവിതാപരമായ ഉപമകൾ മാത്രം മതിയാകില്ല; ശാസ്ത്രീയ തെളിവ്, ദാർശനിക യുക്തി, അനുഭവപരിശോധന, ആശയപരമായ ഏകോപനം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ സംവാദം ആവശ്യമാണ്.

ഈ ദർശനത്തിൽ അസ്തിത്വം തന്നെ ചലനാത്മകമായ സംഘർഷമാണ്. ഒരു കണികയും ഒരു ജീവിയും ഒരു സമൂഹവും ഒരു ബോധാവസ്ഥയും വെറും നിശ്ചലമായ സമതുലിതാവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അവയുടെ നിലനിൽപ്പ് തന്നെ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ പ്രവണതകളുടെ നിരന്തരമായ നിയന്ത്രണത്തിലും പുനഃസംഘടനയിലുമാണ്. ഭൗതികതലത്തിൽ കോഹീഷൻ ബന്ധനവും ഘടനയും സ്ഥിരതയും നൽകുമ്പോൾ ഡീകോഹീഷൻ വ്യതിയാനത്തിനും ചലനത്തിനും വഴിയൊരുക്കുന്നു. ജൈവതലത്തിൽ കോഹീഷൻ സംഘടന, ഉപാപചയം, ആന്തരികസമതുലനം എന്നിവയായി പ്രകടമാകുമ്പോൾ ഡീകോഹീഷൻ വ്യതിയാനം, അനുയോജനം, പരിണാമം, ക്ഷയം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പ് തന്നെ ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളുടെ സജീവമായ ഏകോപനമാണ്. കോഹീഷൻ ഇല്ലെങ്കിൽ ജീവസംഘടന തകരും; ഡീകോഹീഷൻ ഇല്ലെങ്കിൽ പരിണാമം നിലച്ചുപോകും. അതിനാൽ ജീവൻ സ്ഥിരതയുടെ പേരിലുള്ള നിശ്ചലതയല്ല; മാറ്റത്തിനുള്ളിൽ സ്വയം നിലനിർത്തുന്ന സംഘടനയാണ്.

മാനസികതലത്തിൽ കോഹീഷൻ ഓർമ്മ, വ്യക്തിത്വബോധം, അർത്ഥം, തുടർച്ച എന്നിവയായി പ്രകടമാകുന്നു. ഡീകോഹീഷൻ സംശയം, ചോദ്യംചെയ്യൽ, സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്ത, വൈരുധ്യം എന്നിവയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സംശയമില്ലാത്ത മനസ്സ് അന്ധവിശ്വാസത്തിലേക്ക് നീങ്ങാം; തിരിച്ചറിവില്ലാത്ത സംശയം വിഘടനത്തിലേക്കും. അതിനാൽ ആരോഗ്യമുള്ള ചിന്ത പഴയ അറിവിനെ സംരക്ഷിക്കുകയും അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനം നിലനിർത്തുന്നു. സാമൂഹികതലത്തിലും ഇതേ ചലനം കാണാം. സ്ഥാപനങ്ങൾ, നിയമങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, കൂട്ടായ്മ, ഐക്യം എന്നിവ ഏകീകരണപ്രവണതകളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുമ്പോൾ സംഘർഷം, വിമർശനം, പ്രതിഷേധം, പരിഷ്കാരം, വിപ്ലവം എന്നിവ മാറ്റത്തിന്റെ ശക്തികളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഏകീകരണം മാത്രം കടുത്ത സ്ഥിരതയിലേക്കും അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തിലേക്കും നയിക്കാം; വിഘടനശക്തി മാത്രം സാമൂഹികപിളർപ്പിലേക്കും അസ്ഥിരതയിലേക്കും നയിക്കാം. ഇവയ്ക്കിടയിൽ പുതിയ സാമൂഹിക ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ് ചരിത്രപരമായ വികസനത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന രൂപം നിലകൊള്ളുന്നത്.

ഇങ്ങനെ യാഥാർഥ്യം ഒരു ശ്രേണീബദ്ധമായ വൈരുധ്യാത്മക മണ്ഡലമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഭൗതികതലം ജൈവതലത്തിന് അടിത്തറ നൽകുന്നു; ജൈവതലം മാനസികതലത്തിന് സാധ്യത നൽകുന്നു; മാനസികതലം സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ സംഘടനകൾക്ക് പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ ഉയർന്ന തലവും താഴത്തെ തലങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു; എന്നാൽ അവയെ അതേ രൂപത്തിൽ ആവർത്തിക്കുന്നില്ല. പുതിയ ബന്ധക്രമങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചം ഭാഗങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർത്ത ഒരു യന്ത്രമല്ല; പരസ്പരം ഉദ്ഭവിപ്പിക്കുകയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന പാളികളുടെ ജീവിക്കുന്ന സമഗ്രതയാണ്.

ഇതിൽ നിന്ന് മനുഷ്യബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രധാന നിഗമനം ഉയരുന്നു. ബോധം ദ്രവ്യത്തിനുമേൽ പുറത്തുനിന്ന് ചുമത്തപ്പെട്ട ഒരു അന്യഗുണമല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംസംഘടനയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച സ്വയംപ്രതിഫലനശേഷിയാണ്. ജീവന്റെ പരിണാമത്തിൽ നാഡീവ്യൂഹങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണത ഉയരുകയും വിവരസംസ്കരണശേഷി വികസിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, സ്വന്തം അവസ്ഥകളെയും പരിസ്ഥിതിയെയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവ് രൂപപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഈ പ്രതിഫലനം കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലെത്തുന്നു. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ചിന്തയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനും, സ്വന്തം അറിവിന്റെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിയാനും, ഭാവിയെ സങ്കൽപ്പിക്കാനും, സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലങ്ങളെക്കുറിച്ച് ആലോചിക്കാനും കഴിയുന്നു. ഈ സ്വയംപ്രതിഫലനശേഷിയാണ് മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപമായി കാണാനുള്ള അടിസ്ഥാനമാകുന്നത്.

ഇവിടെ ജ്ഞാനശാസ്ത്രവും അസ്തിത്വശാസ്ത്രവും തമ്മിലുള്ള അകലം കുറയുന്നു. ലോകത്തെ അറിയുക എന്നത് ലോകത്തെ പുറത്തുനിന്ന് നോക്കുക മാത്രമല്ല; ലോകത്തിന്റെ ചലനത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക രീതിയിൽ പങ്കാളിയാകുക കൂടിയാണ്. മനുഷ്യചിന്ത പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു കണ്ണാടിയല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു പ്രതിഫലനശേഷിയാണ് അത്. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, ഒരു അർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചം തന്നെ സ്വന്തം ഒരു രൂപത്തിലൂടെ സ്വയം മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഈ ആശയം ശാസ്ത്രീയമായ അന്തിമതീരുമാനമായി അല്ല, ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്ന് ജീവനും ബോധവും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്.

ഈ തിരിച്ചറിവിൽ നിന്ന് നൈതിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ പുതിയൊരു രൂപം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അറിവും ഉത്തരവാദിത്തവും വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ആണുവിഭജനം, ജീനുകളുടെ തിരുത്തൽ, കൃത്രിമ ബുദ്ധിയുടെ നിർമ്മാണം, വ്യാവസായിക ഉൽപ്പാദനം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ ഉപയോഗം എന്നിവ വെറും സാങ്കേതിക പ്രവർത്തനങ്ങളല്ല. അവ ഊർജ്ജപ്രവാഹങ്ങളെയും ജീവവ്യവസ്ഥകളെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും മനുഷ്യന്റെ ഭാവിയെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് വളരുന്നതിനനുസരിച്ച് ശാസ്ത്രീയ ഉത്തരവാദിത്തവും വളരണം. പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കാനുള്ള ശേഷി വർധിപ്പിക്കുക മാത്രമല്ല, ആ ശേഷിയുടെ ഫലങ്ങളെ സമഗ്രമായി വിലയിരുത്താനുള്ള ബോധവും വളർത്തണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നൈതികത പുറത്തുനിന്ന് മനുഷ്യനിൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന നിയമങ്ങളുടെ പട്ടികയല്ല; സമഗ്രമായ അസ്തിത്വത്തിൽ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ പങ്കാളിയാകാനുള്ള ഒരു ജീവിതരീതിയാണ്. ഒരു പ്രവൃത്തി ജീവന്റെ സംഘടനയും സാമൂഹികനീതിയും പരിസ്ഥിതിയുടെ നിലനിൽപ്പും മനുഷ്യരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരബന്ധവും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നുണ്ടോ, അതോ അവയെ വിഘടിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതാണ് പ്രധാന ചോദ്യം. ചൂഷണം, അമിതസമാഹരണം, അധിനിവേശം, പ്രകൃതിനാശം എന്നിവ സമഗ്രവ്യവസ്ഥയിൽ വിഘടനശക്തി വർധിപ്പിക്കുന്നു. സഹകരണം, നീതി, പുനരുജ്ജീവനം, വൈവിധ്യസംരക്ഷണം, ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഏകോപനത്തിന് സഹായിക്കുന്നു. ഇതോടെ നൈതികത വ്യക്തിപരമായ നല്ല പെരുമാറ്റത്തിന്റെ പരിധി കടന്ന് മനുഷ്യനും സമൂഹവും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യമായി മാറുന്നു.

ഈ ദർശനം മനുഷ്യകേന്ദ്രിത നൈതികതയിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചകേന്ദ്രിത ഉത്തരവാദിത്തത്തിലേക്കുള്ള ഒരു നീക്കത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുനിന്നുള്ള അധിപതിയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ പരിണാമത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു പ്രതിഫലനരൂപമാണ്. മനുഷ്യജീവിതം ജലം, വായു, മണ്ണ്, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, സസ്യങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, കാലാവസ്ഥ, ഊർജ്ജപ്രവാഹങ്ങൾ എന്നിവയുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു “പുറത്തുള്ള” പ്രകൃതിയെ സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയല്ല; മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയാണ്. വ്യവസായിക നാഗരികത പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തെ ഏകപക്ഷീയമായ ചൂഷണത്തിലേക്ക് മാറ്റുമ്പോൾ അത് ജീവമണ്ഡലത്തിൽ മാത്രമല്ല, മനുഷ്യസമൂഹത്തിലും അസന്തുലനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് വിപ്ലവാത്മക സഹാനുഭൂതിക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ദുരിതത്തെ വ്യക്തിപരമായ പരാജയമായി മാത്രം കാണാതെ അതിനു പിന്നിലെ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവും മാനസികവുമായ വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ സഹാനുഭൂതി. ഒരു സമൂഹത്തിലെ ദാരിദ്ര്യം, ഒരു കുടുംബത്തിലെ സംഘർഷം, ഒരു വ്യക്തിയുടെ അന്യീകരണം, ഒരു പരിസ്ഥിതിയുടെ തകർച്ച—ഇവയെല്ലാം അവയെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഘടനാപരമായ ബന്ധങ്ങളുമായി ചേർത്ത് മനസ്സിലാക്കണം. വൈരുധ്യാത്മക ചിന്തകൻ മറ്റുള്ളവരുടെ പേരിൽ സംസാരിക്കുന്ന രക്ഷകനായി പുറത്തുനിന്ന് ഇടപെടുന്നില്ല; പ്രശ്നത്തിന്റെ ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ നിന്ന് പുതിയ ഏകോപനത്തിന്റെ ജനനത്തിന് സഹായിക്കുന്ന പങ്കാളിയായാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ഇത്തരം ഒരു ചിന്തകൻ ഇന്നത്തെ സമൂഹത്തിൽ വിവിധ ഭാഗങ്ങളായി ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനങ്ങളെ വീണ്ടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ അനുഭവാധിഷ്ഠിത കൃത്യതയും സാമൂഹികപ്രവർത്തകന്റെ നൈതിക പ്രതിബദ്ധതയും കാര്യനിർവാഹകന്റെ സംഘടനാകഴിവും ദാർശനികന്റെ വിമർശനശേഷിയും കലാകാരന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഭാവനയും പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തകന്റെ ജീവമണ്ഡലബോധവും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായി കാണാതെ ഉയർന്ന ഒരു ബൗദ്ധിക ഏകോപനത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുകയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. അദ്ദേഹം ഇവയിൽ ഒന്നിനെയും ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയിലെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അവയുടെ പരിധികളെ അതിജീവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സമഗ്രത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ ഇതിന് വലിയ മാറ്റം ആവശ്യമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പരീക്ഷകൾക്കാവശ്യമായ വിവരങ്ങൾ ഓർമ്മിപ്പിക്കുക എന്നതിൽ ഒതുങ്ങരുത്. വിദ്യാർത്ഥി വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും വ്യത്യസ്ത കാഴ്ചപ്പാടുകളെ ഒരേസമയം പരിഗണിക്കാനും സ്വന്തം ചിന്തയെ തന്നെ പരിശോധിക്കാനും വിവിധ ശാസ്ത്രശാഖകളെ ബന്ധിപ്പിക്കാനും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ അറിവിനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും പഠിക്കണം. ഒരു അധ്യാപകൻ അറിവിന്റെ ഏക ഉടമയും വിദ്യാർത്ഥി അതിന്റെ നിഷ്ക്രിയ സ്വീകരകനുമായിരിക്കരുത്. അധ്യാപകനും വിദ്യാർത്ഥിയും ചേർന്ന് ചോദ്യംചെയ്യുകയും പരിശോധിക്കുകയും തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന വിജ്ഞാനപ്രക്രിയയാണ് വിദ്യാഭ്യാസമാകേണ്ടത്. വിദ്യാഭ്യാസം വിവരങ്ങളുടെ സംഭരണശാലയിൽ നിന്ന് ചിന്തയുടെ പരീക്ഷണശാലയായി മാറണം.

രാഷ്ട്രീയത്തിലും വൈരുധ്യാത്മകചിന്ത പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. ഇടതും വലതും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, സ്വാതന്ത്ര്യവും സമത്വവും, വികസനവും പരിസ്ഥിതിയും എന്നീ ദ്വന്ദ്വങ്ങളെ ലളിതമായ ശത്രുതകളായി കാണുന്നതിനുപകരം അവയുടെ പിന്നിലെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയണം. ഒരു രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷത്തിൽ ആരാണ് ശരി എന്ന ചോദ്യം മാത്രം മതിയാകില്ല; ആ സംഘർഷം എന്തുകൊണ്ടാണ് രൂപപ്പെട്ടത്, ഏത് സാമൂഹികശക്തികളാണ് അതിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്, ഏത് താൽപര്യങ്ങളാണ് അതിനെ നിലനിർത്തുന്നത്, അതിനെ മറികടന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക ഏകോപനം എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കാം എന്നതും ചോദിക്കണം. ജനാധിപത്യം കാലാകാലങ്ങളിലുള്ള വോട്ടെടുപ്പിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ ജനങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് നിരന്തരം പഠിക്കുകയും സ്വന്തം സ്ഥാപനങ്ങളെ തിരുത്തുകയും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് മാറുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി വികസിക്കണം.

ശാസ്ത്രത്തിലും വൈരുധ്യാത്മകചിന്ത reductionism-ന്റെ പരിധികളെ മറികടക്കുന്ന ഒരു ദിശ നൽകുന്നു. ഒരു സംവിധാനത്തെ ചെറിയ ഘടകങ്ങളായി വിഭജിച്ച് പഠിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രത്തിന് അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ ഘടകങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് സമഗ്രവ്യവസ്ഥയുടെ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ സങ്കീർണ്ണ ശൃംഖലകൾ, നാഡീവ്യൂഹത്തിലെ പരസ്പരബന്ധങ്ങൾ, ജീൻ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പലതലത്തിലുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ, ജീവമണ്ഡലത്തിലെ പരസ്പരാശ്രിതത്വങ്ങൾ എന്നിവ ബന്ധപരമായ ചിന്തയുടെ ആവശ്യകത വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഒരു ഘടകത്തിന്റെ സ്വഭാവം പലപ്പോഴും അതിന്റെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഗുണങ്ങളേക്കാൾ അത് ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ബന്ധശൃംഖലയാണ് നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ “ഇത് എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ഇത് എന്തുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു?”, “ഇത് എങ്ങനെ മാറുന്നു?”, “ഇതിൽ നിന്ന് എന്ത് പുതിയ ഗുണമാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം.

സാങ്കേതികവിദ്യയിലും ഇതേ മാറ്റം ആവശ്യമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റുകയും ഉപഭോഗം വർധിപ്പിക്കുകയും പെരുമാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കുപകരം മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ ആവശ്യമാണ്. വ്യക്തിക്കും സമൂഹത്തിനും സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ദീർഘകാല ഫലങ്ങൾ കാണാനും, വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും, വിവിധ സാധ്യതകളെ താരതമ്യം ചെയ്യാനും, പരിസ്ഥിതിയിലും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും ഉണ്ടാകുന്ന പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനും സഹായിക്കുന്ന പ്രതിഫലന സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വികസിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയെ പിടിച്ചടക്കുന്ന ഉപകരണമാകാതെ മനുഷ്യന്റെ ചിന്താശേഷിയെ വിപുലീകരിക്കുന്ന ഉപകരണമായി മാറണം.

കൃത്രിമ ബുദ്ധിക്ക് ഈ മേഖലയിൽ വലിയ സാധ്യതയുണ്ട്. എന്നാൽ കൃത്രിമ ബുദ്ധിയെ വെറും വേഗത്തിലുള്ള കണക്കുകൂട്ടൽ ഉപകരണമായി കാണുന്നത് അതിന്റെ സാധ്യത ചുരുക്കുന്നു. വിവിധ വിജ്ഞാനമേഖലകളിലെ വിവരങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുക, വൈരുധ്യങ്ങൾ കണ്ടെത്തുക, സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങളിലെ പരസ്പരബന്ധങ്ങൾ കാണിക്കുക, വിവിധ സാധ്യതകളുടെ ഫലങ്ങൾ പരിശോധിക്കുക എന്നിവയിൽ കൃത്രിമ ബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ ചിന്താശേഷിയെ വിപുലീകരിക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രബോധത്തെയും നൈതിക ഉത്തരവാദിത്തത്തെയും സാമൂഹിക അനുഭവത്തെയും അത് സ്വയം പകരംവയ്ക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യനും കൃത്രിമ ബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള ഭാവി ബന്ധം മനുഷ്യചിന്തയുടെ പകരക്കാരനെന്നതിലുപരി മനുഷ്യന്റെ വൈരുധ്യാത്മക ചിന്താശേഷിയുടെ വികസനസഹചാരിയായി രൂപപ്പെടണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ ഒരു ഏകാകിയായ മഹാപ്രതിഭയല്ല. ഈ മനുഷ്യരൂപം ഒരു കൂട്ടായ ബൗദ്ധികശേഷിയായി വളരേണ്ടതാണ്. ശാസ്ത്രജ്ഞർ, അധ്യാപകർ, സാമൂഹികപ്രവർത്തകർ, കലാകാരന്മാർ, സാങ്കേതികവിദഗ്ധർ, ദാർശനികർ, പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തകർ, ആരോഗ്യപ്രവർത്തകർ തുടങ്ങി വിവിധ മേഖലകളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നവർ ഇതിനകം തന്നെ വിഘടനത്തെ മറികടന്ന് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നുണ്ട്. അവർ ഒരേ സംഘടനയിൽപ്പെട്ടവരായിരിക്കണമെന്നില്ല; ഒരേ ആശയധാര പിന്തുടരണമെന്നുമില്ല. എന്നാൽ അവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത് വിഘടനത്തെ മറികടന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ഒരു പൊതുവായ പ്രവണതയാണ്. ഈ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ബൗദ്ധികശേഷികൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് ഒരു പുതിയ കൂട്ടായ ബോധം രൂപപ്പെടുക.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ ഒരു പദവിയല്ല; ഒരു ചിന്താപ്രവർത്തനരീതിയാണ്. ഒരാൾ ശാസ്ത്രജ്ഞനായിരിക്കാം, അധ്യാപകനായിരിക്കാം, ഡോക്ടറായിരിക്കാം, കർഷകനായിരിക്കാം, കലാകാരനായിരിക്കാം, രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകനായിരിക്കാം. എന്നാൽ സ്വന്തം മേഖലയുടെ പരിധി കടന്ന് അതിന്റെ മറ്റു മേഖലകളുമായുള്ള ബന്ധം കാണാനും, വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും, പുതിയ ഏകോപനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും അദ്ദേഹം പഠിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ അർത്ഥത്തിൽ അദ്ദേഹം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ പാതയിലാണ്. അതിനാൽ ഈ archetype ഒരു ചെറിയ ബുദ്ധിജീവിവർഗ്ഗത്തിന്റെ പ്രത്യേകാവകാശമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ പരിണാമസാധ്യതയാണ്.

ഇത്തരം ഒരു ബൗദ്ധിക പ്രസ്ഥാനം വളരാൻ പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസരീതികളും ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങളും പ്രസിദ്ധീകരണ സംവിധാനങ്ങളും വിവർത്തനപ്രവർത്തനങ്ങളും ആശയവിനിമയവേദികളും ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആശയങ്ങൾ ഒരു ഭാഷയിലോ ഒരു സംസ്കാരത്തിലോ ഒതുങ്ങരുത്. അവ വിവിധ ഭാഷകളുടെയും സംസ്കാരങ്ങളുടെയും ദാർശനിക പാരമ്പര്യങ്ങളുമായി സംവദിക്കണം. വിവർത്തനം വാക്കുകളുടെ മാറ്റം മാത്രമല്ല; ആശയങ്ങളെ പുതിയ സാംസ്കാരിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ വീണ്ടും ജീവിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാകണം. സങ്കീർണ്ണമായ ആശയങ്ങളെ ലളിതമായ ഭാഷയിൽ അവതരിപ്പിക്കണം; എന്നാൽ ലളിതമാക്കുന്നതിന്റെ പേരിൽ ആശയത്തിന്റെ ആഴം നഷ്ടപ്പെടുത്തരുത്. വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം എന്നത് അറിവിനെ താഴ്ത്തുക എന്നല്ല; ആഴമുള്ള അറിവിലേക്ക് കൂടുതൽ മനുഷ്യർക്ക് പ്രവേശനം നൽകുക എന്നതാണ്.

ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഒരു പുതിയ അഭിജാതവർഗ്ഗം സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതുമല്ല. “ഞങ്ങളാണ് വൈരുധ്യാത്മക ചിന്തകർ, മറ്റുള്ളവർ അല്ല” എന്ന പുതിയ വിഭജനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന നിമിഷം തന്നെ വൈരുധ്യാത്മകചിന്തയുടെ ആത്മാവ് ദുർബലമാകും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ ആരാധിക്കപ്പെടേണ്ട ഒരു പ്രവാചകനോ രക്ഷകനോ തത്ത്വചിന്തകനായ രാജാവോ അല്ല. അദ്ദേഹം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു പ്രവർത്തനരൂപമാണ്. ഈ രൂപം അനേകം മനുഷ്യരിൽ വിവിധ മേഖലകളിൽ ഒരേസമയം വികസിക്കണം. ഒരാളുടെ സ്വകാര്യസ്വത്തായി അത് മാറുമ്പോൾ അത് പുതിയൊരു സിദ്ധാന്താധിപത്യമായി ചുരുങ്ങും; കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ ഭാഗമായി വളരുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപ്രാധാന്യം തെളിയുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ ഉദ്ഭവം സ്വാഭാവികമായി സംഭവിക്കുമെന്നുറപ്പില്ല. സാങ്കേതിക പുരോഗതി സ്വയം വൈരുധ്യാത്മകബോധം സൃഷ്ടിക്കില്ല. ആഗോള പ്രതിസന്ധികളും സ്വയം പുതിയ ബോധത്തെ ജനിപ്പിക്കില്ല. മനുഷ്യർ പഴയ അന്ധവിശ്വാസങ്ങളിലേക്കും അധികാരവാദത്തിലേക്കും മതപരവും ദേശീയവുമായ കടുത്ത തിരിച്ചറിവുകളിലേക്കും വിപണി-അന്ധവിശ്വാസത്തിലേക്കും ശാസ്ത്രീയ ഏകപക്ഷീയതയിലേക്കും തിരിച്ചുപോകാം. അതിനാൽ പുതിയ ബോധം ബോധപൂർവ്വം വളർത്തിയെടുക്കേണ്ടതാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, രാഷ്ട്രീയം, സാമൂഹികസംഘടന എന്നിവയെല്ലാം ഈ വളർച്ചയ്ക്ക് അനുകൂലമായ രീതിയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇതിനായി ആദ്യം വേണ്ടത് ചിന്തയെ പരിശീലിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമാണ്. കുട്ടികളെ ഉത്തരങ്ങൾ മാത്രം പഠിപ്പിക്കാതെ ചോദ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താൻ പഠിപ്പിക്കണം. ഒരു ആശയം അംഗീകരിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് അതിന്റെ വിരുദ്ധമായ തെളിവുകൾ അന്വേഷിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കണം. സ്വന്തം വിശ്വാസങ്ങളെ തന്നെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കണം. ഒരു വിഷയത്തെ അതിന്റെ സ്വന്തം പരിധിക്കുള്ളിൽ മാത്രമല്ല, മറ്റു വിഷയങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധത്തിലും കാണാൻ പഠിപ്പിക്കണം. ഒരു പ്രശ്നത്തിന് ഒരു പരിഹാരം കണ്ടെത്തിയാൽ അതിന്റെ രണ്ടാമത്തെയും മൂന്നാമത്തെയും ഫലങ്ങൾ അന്വേഷിക്കണം. ഇങ്ങനെ വിദ്യാഭ്യാസം ഓർമ്മശക്തിയുടെ പരിശീലനത്തിൽ നിന്ന് ചിന്തയുടെ പരിശീലനമായി മാറണം.

രണ്ടാമതായി, വിവിധ മേഖലകളിലെ ചിന്തകരെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ജീവിക്കുന്ന ബൗദ്ധിക ശൃംഖലകൾ രൂപപ്പെടണം. അവ അടച്ചിട്ട ബുദ്ധിജീവി കൂട്ടായ്മകളാകരുത്. ശാസ്ത്രജ്ഞനും കലാകാരനും അധ്യാപകനും കർഷകനും തൊഴിലാളിയും സാമൂഹികപ്രവർത്തകനും സാങ്കേതികവിദഗ്ധനും ദാർശനികനും ഒരുമിച്ച് സംസാരിക്കുന്ന വേദികളായിരിക്കണം അവ. ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം അനുഭവവും അറിവും കൊണ്ടുവരണം. മറ്റുള്ളവരുടെ അറിവിനെ തന്റെ അറിവിന്റെ ശത്രുവായി കാണാതെ, സ്വന്തം അറിവിനെ വിപുലീകരിക്കുന്ന അവസരമായി കാണണം. വൈരുധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അതിൽ നിന്ന് പുതിയ ഏകോപനം കണ്ടെത്തുക എന്നതായിരിക്കണം ഈ കൂട്ടായ്മകളുടെ ലക്ഷ്യം.

മൂന്നാമതായി, വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം ആവശ്യമാണ്. പുസ്തകങ്ങൾ, ലേഖനങ്ങൾ, ശബ്ദ-ദൃശ്യ മാധ്യമങ്ങൾ, ചലച്ചിത്രങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ വേദികൾ, വിവർത്തനങ്ങൾ, തുറന്ന വിദ്യാഭ്യാസ സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ സങ്കീർണ്ണമായ ആശയങ്ങളെ ജനങ്ങളിലേക്ക് എത്തിക്കണം. എന്നാൽ ജനങ്ങളിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നതിനായി ആശയങ്ങളെ അമിതമായി ലളിതമാക്കി അവയുടെ ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ ഉള്ളടക്കം നഷ്ടപ്പെടുത്തരുത്. ലളിതമായ ഭാഷയിൽ ആഴമുള്ള ചിന്ത അവതരിപ്പിക്കുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യം. ഭാഷ മാറിയാലും ആശയത്തിന്റെ ആഴവും വൈരുധ്യാത്മക ഘടനയും സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം.

നാലാമതായി, ശാസ്ത്രവും ദാർശനികതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പുനഃസ്ഥാപിക്കണം. ശാസ്ത്രം തെളിവുകളും അളവുകളും പരീക്ഷണങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കരുത്. അതുപോലെ ദാർശനികത തെളിവുകളെ അവഗണിച്ച് അമൂർത്തമായ സങ്കൽപ്പങ്ങളിൽ ഒതുങ്ങുകയും അരുത്. ശാസ്ത്രം എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നതെന്ന് അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ ദാർശനികത അതിന്റെ അർത്ഥവും ബന്ധവും പരിധിയും പരിശോധിക്കണം. ശാസ്ത്രവും ദാർശനികതയും പരസ്പരം തിരുത്തുകയും സമ്പുഷ്ടമാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ബന്ധമാണ് ആവശ്യമായത്. ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തണം; ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന് പുതിയ ദിശകൾ തുറക്കണം.

അഞ്ചാമതായി, സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ പ്രതിഫലനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്ന രീതിയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കണം. മനുഷ്യനെ നിരന്തരം ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയും ശ്രദ്ധ ചിതറിക്കുകയും ഉപഭോഗത്തിലേക്ക് തള്ളുകയും ചെയ്യുന്ന സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾക്ക് പകരം, വ്യക്തിക്കും സമൂഹത്തിനും സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ കാണാനും വൈരുധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളെ വിലയിരുത്താനും സഹായിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയല്ല, മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ചിന്തയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ തിരിച്ചറിയാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു ഉപകരണമാകണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ പ്രധാന സവിശേഷത വൈരുധ്യത്തെ പേടിക്കാത്ത മനസ്സാണ്. വൈരുധ്യത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ നിൽക്കാനുള്ള ധൈര്യമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശക്തി. ഭൗതികതയും ബോധവും, ശാസ്ത്രവും ആത്മീയാനുഭവവും, വസ്തുനിഷ്ഠതയും വ്യക്തിനിഷ്ഠതയും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, സ്വാതന്ത്ര്യവും ആവശ്യകതയും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങളെ ഒരു പക്ഷത്തെ ഇല്ലാതാക്കി മറ്റൊന്നിനെ വിജയിപ്പിക്കുന്ന രീതിയിൽ പരിഹരിക്കുന്നതല്ല അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. അവയുടെ ആന്തരികബന്ധം കണ്ടെത്തി കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു ഏകോപനത്തിലേക്ക് അവയെ കൊണ്ടുപോകുകയാണ് ലക്ഷ്യം. എന്നാൽ ഈ ഏകോപനം എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളെയും ഇല്ലാതാക്കുന്ന ഏകതയല്ല. വ്യത്യാസം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടുള്ള ഉയർന്ന ഏകോപനമാണ് അത്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ സമഗ്രത ഏകതാനതയല്ല; വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഏകോപനമാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് സമഗ്രതയുടെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥവും. സമഗ്രത എന്നത് എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളെയും ഇല്ലാതാക്കി ഒരൊറ്റ രൂപമാക്കുക എന്നല്ല. വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങൾ അവരുടെ സ്വതന്ത്രത നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടുതന്നെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സംഘടന സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്. ജീവശരീരത്തിലെ വിവിധ അവയവങ്ങൾ ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. ഹൃദയം ഹൃദയമായും ശ്വാസകോശം ശ്വാസകോശമായും തലച്ചോർ തലച്ചോറായും തുടരുന്നു; എന്നാൽ അവയുടെ ഏകോപിതമായ പ്രവർത്തനത്തിലാണ് ജീവി നിലനിൽക്കുന്നത്. അതുപോലെ സമൂഹത്തിലും വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന ഏകത അധിനിവേശമായി മാറാം; പരസ്പരബന്ധമില്ലാത്ത വൈവിധ്യം വിഘടനമായും മാറാം. വ്യത്യാസങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടുള്ള പരസ്പരബന്ധമാണ് ഉയർന്ന സാമൂഹിക ഏകോപനത്തിന്റെ അടിത്തറ.

ഈ ദർശനത്തിന് രാഷ്ട്രീയപ്രാധാന്യവും അതുകൊണ്ട് തന്നെ വലുതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ അധികാരം പിടിച്ചെടുക്കുക എന്നതിനെ മാത്രം രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമായി കാണുന്നില്ല. അധികാരത്തിന്റെ ഘടന തന്നെ എങ്ങനെ കൂടുതൽ പങ്കാളിത്തപരവും ഉത്തരവാദിത്തപരവും സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷിയുള്ളതുമാക്കാം എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചോദ്യം. സമൂഹത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് പകരം അവയെ കേൾക്കുകയും മനസ്സിലാക്കുകയും കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും പുതിയ സാമൂഹിക ഏകോപനങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. അതുപോലെ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയെയും വെറും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെയും ഉപഭോഗത്തിന്റെയും കണക്കുകളായി കാണാനാവില്ല. സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനം മനുഷ്യജീവിതത്തെയും പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും ഭാവിതലമുറകളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ വിജയത്തെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അളവുകൊണ്ട് മാത്രം അളക്കാതെ അത് സമൂഹത്തിലും പ്രകൃതിയിലും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഏകോപനവും വിഘടനവും ഉപയോഗിച്ച് വിലയിരുത്തേണ്ടിവരും.

പരിസ്ഥിതിയുടെ കാര്യത്തിൽ ഈ ചിന്ത കൂടുതൽ അനിവാര്യമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു ശക്തിയല്ല. മനുഷ്യജീവിതം ജലം, വായു, മണ്ണ്, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, സസ്യങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, കാലാവസ്ഥ, ഊർജ്ജപ്രവാഹങ്ങൾ എന്നിവയുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനങ്ങൾ ഈ ബന്ധങ്ങളിൽ അസന്തുലനം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രത്യാഘാതം ഒടുവിൽ മനുഷ്യനിലേക്കുതന്നെ തിരിച്ചെത്തുന്നു. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട പ്രകൃതിയോട് കാണിക്കുന്ന കരുണാപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രവർത്തനമാണ്. പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തെ ചൂഷണത്തിന്റെ ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് പരസ്പരപോഷണത്തിന്റെയും ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെയും ബന്ധത്തിലേക്ക് മാറ്റേണ്ടത് മനുഷ്യസംസ്കാരത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് അനിവാര്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ നൈതികത ശക്തിയെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല; ശക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള ഉപയോഗമാണ് ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യന് കൂടുതൽ ശക്തി നൽകുന്നു. എന്നാൽ ശക്തി വർധിക്കുമ്പോൾ ഉത്തരവാദിത്തവും വർധിക്കണം. മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതികശേഷി പരിസ്ഥിതിയുടെ പുനരുജ്ജീവനശേഷിയെക്കാൾ വേഗത്തിൽ വളരുകയാണെങ്കിൽ ആ അസന്തുലനം അപകടകരമാകും. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി കൂടുതൽ ശക്തിയുള്ളവനാകുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; സ്വന്തം ശക്തിയുടെ പരിധികളും പ്രത്യാഘാതങ്ങളും മനസ്സിലാക്കി അതിനെ ശരിയായ ദിശയിൽ ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയുന്ന ബോധം വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.

ഈ നിലയിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ വഹിതാവാണ്. മനുഷ്യന്റെ അറിവ് എത്ര ഉയരുന്നുവോ അത്രയും അവന്റെ ഉത്തരവാദിത്തവും ഉയരണം. അറിവ് അധികാരമായി മാറുമ്പോൾ അത് ചൂഷണത്തിന് ഉപയോഗിക്കാം. അറിവ് ഉത്തരവാദിത്തമായി മാറുമ്പോൾ അത് വിമോചനത്തിനും പുനഃസംഘടനയ്ക്കും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരമമായ മൂല്യം മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയുടെ മേൽ കൂടുതൽ നിയന്ത്രണം നൽകുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണെന്ന ബോധം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ നൽകുന്നതിലുമാണ്.

എല്ലാറ്റിനെയും കുറിച്ചുള്ള അറിവിന്റെ അന്വേഷണം ഇവിടെ പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. മനുഷ്യൻ ഒരിക്കൽ സ്വപ്നം കണ്ടത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അന്തിമരഹസ്യം തുറക്കുന്ന ഒരു ഏകസമവാക്യം കണ്ടെത്തുക എന്നതായിരുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യം നിരന്തരം മാറുകയും പുതിയ സംഘടനകളും പുതിയ ഗുണങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒന്നാണെങ്കിൽ അന്തിമസമവാക്യം എന്ന ആശയം തന്നെ പുനഃപരിശോധിക്കണം. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അന്തിമസത്യം ഒരു നിശ്ചലവസ്തുവല്ല; അതിന്റെ നിരന്തരമായ സ്വയംസംഘടനയും പരിവർത്തനവുമാണ്. അതിനാൽ എല്ലാറ്റിനെയും കുറിച്ചുള്ള അറിവ് ഒരു അന്തിമസൂത്രത്തിൽ അടച്ചുപൂട്ടുന്നതിനു പകരം വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലുള്ള യാഥാർഥ്യങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പൊതുവായ ചലനനിയമങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്ന പ്രക്രിയയായിരിക്കണം.

ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം ആകാശത്തെയും ഭൂമിയെയും ഒരേ നിയമങ്ങളുടെ കീഴിൽ കൊണ്ടുവന്നു. ഐൻസ്റ്റൈൻ സ്ഥലം, സമയം, ദ്രവ്യം, ഊർജ്ജം എന്നിവയുടെ ബന്ധത്തെ പുതിയ തലത്തിൽ അവതരിപ്പിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം classical determinism-ന്റെ പല പരിധികളും വെളിപ്പെടുത്തി; സാധ്യത, അനിശ്ചിതത്വം, superposition, entanglement എന്നിവയിലൂടെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ മറ്റൊരു ആഴം തുറന്നു. ഓരോ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവവും മുൻകാല അറിവിന്റെ ചില പരിധികളെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ട് അതിലെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങളെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ചട്ടക്കൂടിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി. ഈ ചരിത്രം തന്നെ അറിവിന്റെ വൈരുധ്യാത്മക വളർച്ചയുടെ ഒരു ഉദാഹരണമായി കാണാം.

ഇപ്പോൾ പുതിയൊരു വൈരുധ്യം നമ്മുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു: ഭൗതികശാസ്ത്രം ദ്രവ്യത്തിന്റെയും ഊർജ്ജത്തിന്റെയും ചലനത്തെ അത്യന്തം ആഴത്തിൽ വിശദീകരിച്ചിട്ടും, പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ബോധം പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് എങ്ങനെ ചിന്തിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യം ഇപ്പോഴും തുറന്നുകിടക്കുന്നു. ജീവൻ, ബോധം, സ്വയംപ്രതിഫലനം, അർത്ഥനിർമ്മാണം, നൈതികത എന്നിവയെ ഭൗതികവും ജൈവവുമായ പ്രക്രിയകളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധിപ്പിക്കാം എന്നത് നമ്മുടെ കാലത്തിന്റെ പ്രധാന ശാസ്ത്രീയ-ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങളിലൊന്നാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നത്തിന് അന്തിമപരിഹാരം ലഭിച്ചുവെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നില്ല. പകരം ഈ വൈരുധ്യത്തെ ഒരു പുതിയ അന്വേഷണത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാക്കുന്നു. ദ്രവ്യം, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം എന്നിവയെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച ലോകങ്ങളായി കാണാതെ, പരസ്പരം ഉദ്ഭവിക്കുകയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പാളികളായി കാണാനുള്ള ഒരു ചട്ടക്കൂടാണ് അത് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്.

ഈ നിലയിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ അറിവിന്റെ ഉടമയല്ല; അറിവിന്റെ യാത്രയിലെ പങ്കാളിയാണ്. അദ്ദേഹം സത്യത്തെ സ്വന്തമാക്കുന്നില്ല; സത്യത്തിന്റെ വികസനത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തെ പുറത്തുനിന്ന് കീഴടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കി അതിനോട് കൂടുതൽ യോജിച്ച രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശാസ്ത്രവും ദാർശനികതയും വീണ്ടും ഒന്നിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം അളക്കുന്നതിൽ നിന്ന് അർത്ഥത്തിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. ദാർശനികത അമൂർത്തമായ ചിന്തയിൽ നിന്ന് ജീവിതത്തിന്റെ പ്രയോഗത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങിവരുന്നു. നൈതികത പുറത്തുനിന്നുള്ള നിയമങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള പങ്കാളിത്തമായി മാറുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ഉപകരണത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ പ്രതിഫലനശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധിയായി മാറുന്നു. രാഷ്ട്രീയം അധികാരമത്സരത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളെ ഉയർന്ന ഏകോപനത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്ന പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു.

അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ ശാസ്ത്രജ്ഞനും ദാർശനികനും സാമൂഹികചിന്തകനും നൈതികപ്രവർത്തകനും പ്രപഞ്ചത്തെ അന്വേഷിക്കുന്ന മനുഷ്യനും ഒരുമിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ബൗദ്ധിക രൂപമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം വൈരുധ്യങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലാണ് നടക്കുന്നത്. അദ്ദേഹം ഭൗതികതയെ ഉപേക്ഷിച്ച് അമൂർത്തമായ ആത്മീയവാദത്തിലേക്ക് പോകുന്നില്ല; അതുപോലെ ബോധത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന കടുത്ത ഭൗതികവാദത്തിലും ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ശാസ്ത്രത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച് അന്ധമായ ആത്മീയതയിലേക്ക് പോകുന്നില്ല; ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പേരിൽ മനുഷ്യാനുഭവത്തിന്റെ അർത്ഥലോകത്തെയും നിഷേധിക്കുന്നില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ മനുഷ്യന്റെ അധിപതിയാക്കാനും അനുവദിക്കുന്നില്ല. ഓരോ ധ്രുവത്തിലും അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന സത്യത്തെ തിരിച്ചറിയുകയും അതിന്റെ പരിധിയെ മറികടന്ന് ഉയർന്ന ഏകോപനം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇത്തരമൊരു ജീവിതത്തിന് അപൂർവമായ മാനസികധൈര്യം ആവശ്യമാണ്. സ്വന്തം വിശ്വാസങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ധൈര്യം, തെറ്റാണെന്ന് തെളിഞ്ഞാൽ നിലപാട് മാറ്റാനുള്ള സത്യസന്ധത, അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ ക്ഷമയോടെ നിലകൊള്ളാനുള്ള ശേഷി, മറ്റൊരാളുടെ വ്യത്യസ്തമായ കാഴ്ചപ്പാട് കേൾക്കാനുള്ള വിനയം, സങ്കീർണ്ണതയെ ലളിതമായ മുദ്രാവാക്യങ്ങളാക്കി ചുരുക്കാതിരിക്കാനുള്ള ബൗദ്ധികശീലം, പുതിയ തെളിവുകൾ വന്നാൽ സ്വന്തം ധാരണയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള സന്നദ്ധത—ഇവയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഗുണങ്ങൾ. ഉറപ്പുകളെക്കാൾ അന്വേഷണത്തെ, വിജയത്തെക്കാൾ സത്യസന്ധതയെ, അധികാരത്തെക്കാൾ ഏകോപനത്തെ, വാദവിജയത്തെക്കാൾ യാഥാർഥ്യബോധത്തെ അദ്ദേഹം മുൻനിർത്തുന്നു.

ഇത്തരം ഒരു വ്യക്തി ഒരു “മഹാനായ ചിന്തകൻ” ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. അദ്ദേഹം സാധാരണ മനുഷ്യനായിരിക്കാം. എന്നാൽ അദ്ദേഹം ലോകത്തെ കാണുന്ന രീതി വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും. ഒരു സംഭവത്തെ ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവമായി കാണാതെ അതിന്റെ പിന്നിലെ ബന്ധങ്ങളെ അന്വേഷിക്കും. ഒരു പ്രശ്നത്തിന്റെ ലക്ഷണത്തെ മാത്രം നോക്കാതെ അതിന്റെ ഘടനാപരമായ കാരണങ്ങളെ അന്വേഷിക്കും. ഒരു സംഘർഷത്തിൽ ആരാണ് ശരി എന്ന് മാത്രം ചോദിക്കാതെ ആ സംഘർഷം എന്തുകൊണ്ടാണ് രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് ചോദിക്കും. ഒരു സിദ്ധാന്തം സ്വീകരിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് അതിന്റെ പരിധി അന്വേഷിക്കും. ഒരു പരിഹാരം സ്വീകരിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് അതിന്റെ രണ്ടാംതലവും മൂന്നാംതലവും ഫലങ്ങൾ പരിശോധിക്കും. ഇങ്ങനെ ലോകത്തെ കാണുന്ന ഓരോ മനുഷ്യനും സ്വന്തം മേഖലയിൽ ഒരു വൈരുധ്യാത്മക ചിന്തകനായി വളരാൻ കഴിയും.

ഇതാണ് 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ യഥാർത്ഥ ബൗദ്ധിക ആവശ്യം. കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല; വിവരങ്ങളെ അറിവാക്കി മാറ്റണം. അറിവ് ബോധമായി മാറണം. ബോധം ഉത്തരവാദിത്തമായി മാറണം. ഉത്തരവാദിത്തം സമഗ്രമായ പ്രവർത്തനമായി മാറണം. മനുഷ്യന്റെ ഭാവി കൂടുതൽ ശക്തമായ യന്ത്രങ്ങളിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നതല്ല; കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യരിലും സ്ഥാപനങ്ങളിലും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ കൈകളിൽ അതിശക്തമായ ഉപകരണങ്ങൾ നൽകിയിരിക്കുന്നു. ഇനി ആവശ്യമായത് ആ ഉപകരണങ്ങളെ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ ഉപയോഗിക്കാനുള്ള സമഗ്രബോധമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ അതിനാൽ മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമല്ല. അദ്ദേഹം ഒരു പുതിയ തുടക്കത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്ന് ജീവൻ, ജീവനിൽ നിന്ന് ബോധം, ബോധത്തിൽ നിന്ന് സ്വയംബോധം, സ്വയംബോധത്തിൽ നിന്ന് സമഗ്രബോധം എന്ന ദീർഘമായ പരിണാമയാത്രയിൽ മനുഷ്യരാശി ഇപ്പോൾ ഒരു പുതിയ കവാടത്തിനുമുന്നിലാണ്. ആ കവാടം കടക്കണമെങ്കിൽ മനുഷ്യൻ കൂടുതൽ ശക്തിയുള്ളവനാകുന്നതിനു മുമ്പ് കൂടുതൽ ബോധമുള്ളവനാകണം; കൂടുതൽ അറിവുള്ളവനാകുന്നതിനു മുമ്പ് കൂടുതൽ സമഗ്രമായി ചിന്തിക്കുന്നവനാകണം; കൂടുതൽ സാങ്കേതികവിദ്യ കൈവരിക്കുന്നതിനു മുമ്പ് അതിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നവനാകണം; കൂടുതൽ അധികാരം നേടുന്നതിനു മുമ്പ് അധികാരത്തിന്റെ സാമൂഹികവും നൈതികവുമായ ഉത്തരവാദിത്തം മനസ്സിലാക്കണം.

അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ ലക്ഷ്യം പ്രപഞ്ചത്തെ കീഴടക്കുകയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വന്തം ചലനത്തിൽ ബോധപൂർവ്വം പങ്കാളിയാകുകയാണ്. പ്രപഞ്ചം വെറും നിലനിൽക്കുന്നില്ല; അത് നിരന്തരം ആയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ജീവൻ വെറും നിലനിൽക്കുന്നില്ല; അത് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ബോധം വെറും അനുഭവിക്കുന്നില്ല; അത് സ്വന്തം അനുഭവത്തെ തന്നെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യചിന്ത വെറും ലോകത്തെ നിരീക്ഷിക്കുന്നില്ല; ലോകത്തിന്റെ becoming-ൽ പങ്കാളിയാകുന്നു. അറിവ് വെറും വിവരങ്ങളുടെ ശേഖരമല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഏകോപനമാണ്. ശാസ്ത്രം വെറും പ്രകൃതിയെ അളക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംഅറിവിന്റെ ഒരു ഘട്ടമാണ്. നൈതികത വെറും നിയമാനുസരണം അല്ല; സമഗ്രമായ അസ്തിത്വത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള പങ്കാളിത്തമാണ്.

അതുകൊണ്ട് “എല്ലാറ്റിനെയും കുറിച്ചുള്ള അറിവ്” ഒരു പുസ്തകത്തിന്റെ അവസാനപേജിൽ എഴുതിവയ്ക്കാവുന്ന അന്തിമസമവാക്യമല്ല. അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ വൈരുധ്യാത്മക ചലനത്തോടൊപ്പം ചിന്തിക്കുകയും പഠിക്കുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു യാത്രയാണ്. ഓരോ അറിവും പുതിയ അറിവിന്റെ തുടക്കമാണ്. ഓരോ ഏകോപനവും പുതിയ വൈരുധ്യത്തിന്റെ ജനനവേദിയാണ്. ഓരോ പരിഹാരവും പുതിയ ചോദ്യത്തിലേക്കുള്ള വാതിലാണ്. ഓരോ പുതിയ synthesis-ഉം അടുത്ത synthesis-ന്റെ ആരംഭമാണ്. അതിനാൽ അറിവിന്റെ യാത്രയ്ക്ക് അന്തിമതീരം ഇല്ലെങ്കിലും അതിന് ഒരു ദിശയുണ്ട്—കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ബോധത്തിലേക്ക്, കൂടുതൽ വിശാലമായ ബന്ധബോധത്തിലേക്ക്, കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഏകോപനത്തിലേക്ക്, കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള മനുഷ്യജീവിതത്തിലേക്ക്.

ഈ യാത്രയിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ ഒരേസമയം അന്വേഷകനും പങ്കാളിയും പ്രതിഫലനശേഷിയുള്ള മനുഷ്യനും ആകുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തെ പുറത്തുനിന്ന് നോക്കുന്നതിനു പകരം അതിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്നുകൊണ്ട് അതിന്റെ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു നിരീക്ഷകനല്ല; പ്രപഞ്ചം തന്നെ സ്വയം പ്രതിഫലിക്കാൻ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഒരു രൂപമാണെന്ന ബോധമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തയുടെ ആഴത്തിലുള്ള അടിത്തറ. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, ഒരു അർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചം തന്നെ സ്വന്തം ചലനത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്ന ഒരു രൂപത്തിലൂടെ സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്നു. ഈ തിരിച്ചറിവാണ് വൈരുധ്യാത്മക ചിന്തകനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യനാക്കി മാറ്റുന്നത്.

അദ്ദേഹം വെറും ചിന്തിക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കി അതിനോട് യോജിച്ച രീതിയിൽ ജീവിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം വെറും അറിവ് ശേഖരിക്കുന്നില്ല; അറിവിനെ സമഗ്രമായ ബോധമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. അദ്ദേഹം വെറും വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; വൈരുധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാധ്യതയെ അന്വേഷിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം വെറും ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുന്നില്ല; കൂടുതൽ സമഗ്രമായ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ജനനത്തിന് ആവശ്യമായ ചിന്തയും സംസ്കാരവും സ്ഥാപനങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഒരു പുതിയ ബൗദ്ധിക മനുഷ്യരൂപമായി മാറുന്നത്.

മനുഷ്യരാശിയുടെ മുന്നിലുള്ള ചോദ്യം അതിനാൽ “നമുക്ക് എത്രമാത്രം അറിയാം?” എന്നത് മാത്രം അല്ല. “നമ്മുടെ അറിവുകളെ എത്രമാത്രം പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയും?”, “വൈരുധ്യങ്ങളെ എത്രമാത്രം സഹിക്കാനും മനസ്സിലാക്കാനും കഴിയും?”, “നമ്മുടെ അറിവിന്റെ സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ ഫലങ്ങളെ എത്രമാത്രം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും?”, “വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുമോ?” എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചോദ്യങ്ങളാണ് കൂടുതൽ നിർണായകമാകുന്നത്. ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മനുഷ്യരാശി നൽകുന്ന മറുപടിയാണ് അതിന്റെ അടുത്ത പരിണാമഘട്ടത്തെ നിർണ്ണയിക്കുക.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ ദൗത്യം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അന്തിമസത്യം പ്രഖ്യാപിക്കുക എന്നതല്ല. വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ സത്യം വികസിക്കുന്ന പ്രക്രിയയിൽ സജീവമായി പങ്കെടുക്കുക എന്നതാണ്. അറിവിനെ അടച്ചുപൂട്ടാതെ തുറന്നുവയ്ക്കുക, എന്നാൽ അനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെ പേരിൽ സത്യത്തെ നിഷേധിക്കാതിരിക്കുക; ശാസ്ത്രത്തെ ആദരിക്കുക, എന്നാൽ ശാസ്ത്രത്തെ ഏകപക്ഷീയമായ ലോകദർശനമാക്കി മാറ്റാതിരിക്കുക; ദാർശനികതയെ വളർത്തുക, എന്നാൽ തെളിവുകളിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്താതിരിക്കുക; സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കുക, എന്നാൽ അതിന്റെ അധീനതയിൽപ്പെടാതിരിക്കുക; മനുഷ്യനെ സ്നേഹിക്കുക, എന്നാൽ മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാതിരിക്കുക—ഇവയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ വഴി. വൈരുധ്യത്തിൽ നിന്ന് ഓടിപ്പോകാതെ അതിന്റെ മധ്യത്തിൽ നിൽക്കുക; വ്യത്യാസത്തെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അതിൽ നിന്ന് ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുക; മാറ്റത്തെ ഭയപ്പെടാതെ അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യത തിരിച്ചറിയുക; അറിവിനെ അധികാരമാക്കാതെ ഉത്തരവാദിത്തമാക്കുക; ശാസ്ത്രത്തെ സമഗ്രമായ യാഥാർഥ്യാന്വേഷണമാക്കുക; സാങ്കേതികവിദ്യയെ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികസനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുക; രാഷ്ട്രീയത്തെ സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ പരിവർത്തനമാക്കുക; മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയുടെ അധിപതിയല്ല, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലിക്കുന്ന പങ്കാളിയായി മനസ്സിലാക്കുക.

അവിടെ മനുഷ്യചിന്ത പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു ശബ്ദമായിരിക്കില്ല. പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം becoming-നെ ബോധപൂർവ്വം തിരിച്ചറിയുന്ന ഒരു പ്രതിധ്വനിയായി അത് മാറും. അറിവും അസ്തിത്വവും തമ്മിലുള്ള അകലം കുറയും. ശാസ്ത്രവും ദാർശനികതയും വീണ്ടും സംവദിക്കും. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള കൃത്രിമമായ വേർതിരിവുകൾ ശിഥിലമാകും. ബോധവും ദ്രവ്യവും പരസ്പരം അന്യങ്ങളല്ലെന്ന് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കപ്പെടും. വ്യത്യാസം ഏകതയുടെ ശത്രുവല്ലെന്നും വൈരുധ്യം വികസനത്തിന്റെ ശത്രുവല്ലെന്നും മാറ്റം അസ്ഥിരത മാത്രമല്ലെന്നും മനുഷ്യൻ തിരിച്ചറിയും. വൈരുധ്യത്തിനുള്ളിൽ നിന്നാണ് പുതിയ ഏകോപനം ജനിക്കുന്നത്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സന്ദേശം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ ബൗദ്ധിക ദൗത്യം. ഇതാണ് മനുഷ്യരാശിയുടെ അടുത്ത പരിണാമസാധ്യത. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ അറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്നവൻ മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചം തന്നെ മനുഷ്യനിലൂടെ സ്വയം അറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ബൗദ്ധികവിളി പ്രപഞ്ചത്തെ കീഴടക്കുക എന്നതല്ല; അതിന്റെ വൈരുധ്യാത്മക ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കി അതിനോട് കൂടുതൽ സമഗ്രമായും ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെയും സൃഷ്ടിപരമായും യോജിച്ചുകൊണ്ട് ജീവിക്കുക എന്നതാണ്.

പ്രപഞ്ചം വെറും നിലനിൽക്കുന്നില്ല; അത് നിരന്തരം ആയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ വെറും പ്രപഞ്ചത്തിൽ ജീവിക്കുന്നില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ becoming-നെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ശേഷിയായി തന്നെ വികസിച്ചിരിക്കുന്നു. ചിന്ത വെറും ലോകത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല; ലോകത്തിന്റെ becoming-ൽ പങ്കാളിയാകുന്നു. അറിവ് വെറും വിവരമല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഏകോപനമാണ്. മനുഷ്യബോധം വെറും വ്യക്തിയുടെ അനുഭവമല്ല; ദ്രവ്യം സ്വയം പ്രതിഫലിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന ഉദ്ഭവരൂപമാണ്.

ഈ തിരിച്ചറിവിൽ നിന്ന് ഒരു പുതിയ സംസ്കാരത്തിന്റെ സാധ്യത തുറക്കുന്നു—അധിനിവേശത്തിനുപകരം പങ്കാളിത്തം, വിഘടനത്തിനുപകരം വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഏകോപനം, അന്ധവിശ്വാസത്തിനുപകരം അന്വേഷണബോധം, അറിവിന്റെ അഹങ്കാരത്തിനുപകരം ബൗദ്ധിക വിനയം, സാങ്കേതിക അധിപത്യത്തിനുപകരം ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യ, മനുഷ്യകേന്ദ്രിത ചൂഷണത്തിനുപകരം ജീവമണ്ഡലത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം, ഒടുവിൽ നിശ്ചലമായ സത്യാന്വേഷണത്തിനുപകരം നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സത്യത്തിന്റെ വൈരുധ്യാത്മക അന്വേഷണവും. ഈ സംസ്കാരം ഒരുദിവസം പുറത്തുനിന്ന് ആരെങ്കിലും നമുക്കായി നിർമ്മിച്ചുതരേണ്ടതല്ല. അത് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ വളർത്തിയെടുക്കേണ്ടതാണ്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ ഒരു വ്യക്തിയുടെ പേര് മാത്രമല്ല; ഒരു ചരിത്രപരമായ സാധ്യതയുടെ പേരാണ്. മനുഷ്യബോധം സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കാൻ തുടങ്ങുന്ന നിമിഷത്തിൽ ഈ മനുഷ്യരൂപം ജനിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം സ്വയം ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ, ദാർശനികത പ്രകൃതിയിലേക്ക് മടങ്ങിവരുമ്പോൾ, രാഷ്ട്രീയം ജനങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ജീവിതവുമായി വീണ്ടും ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ പ്രതിഫലനശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണെന്ന് ബോധപൂർവ്വം തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ—അവിടെയെല്ലാം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ ഉദയം സംഭവിക്കുന്നു.

അവസാനം, മനുഷ്യരാശിയുടെ മഹത്തായ ചോദ്യം “പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ രഹസ്യം നമുക്ക് പൂർണ്ണമായി തുറക്കാനാകുമോ?” എന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം “പ്രപഞ്ചം സ്വയം തുറന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഈ നിരന്തരപ്രക്രിയയിൽ നമുക്ക് എത്രമാത്രം ബോധപൂർവ്വം പങ്കാളികളാകാനാകും?” എന്നതാണ്. ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള മറുപടിയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ ജീവിതവും ചിന്തയും അന്വേഷിക്കുന്നത്.

പ്രപഞ്ചം നമ്മിലൂടെ സ്വയം അറിയുന്നു. ആ അറിവിലൂടെ അത് സ്വയം കൂടുതൽ വ്യക്തവും കൂടുതൽ സംഘടിതവും കൂടുതൽ ബോധപൂർണ്ണവുമായിത്തീരാനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ പ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യൻ ഒരു കാണിക്കാരൻ മാത്രമല്ല; പങ്കാളിയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യൻ ആ പങ്കാളിത്തത്തെ ബോധപൂർവ്വം ഏറ്റെടുക്കുന്ന മനുഷ്യനാണ്.

അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാത്രയ്ക്ക് അവസാനമില്ല. ഓരോ അറിവും പുതിയ ചോദ്യത്തിലേക്ക് തുറക്കുന്നു. ഓരോ ചോദ്യവും പുതിയ അന്വേഷണത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഓരോ അന്വേഷണവും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഓരോ വൈരുധ്യവും പുതിയ ഏകോപനത്തിന്റെ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ അനന്തമായ ചലനത്തിലാണ് പ്രപഞ്ചവും ജീവനും ബോധവും സമൂഹവും അറിവും മനുഷ്യചരിത്രവും മുന്നേറുന്നത്.

വൈരുധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ഒരു പ്രശ്നമായി കാണാതെ അതിന്റെ ആന്തരിക ചലനവും സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതയും മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ ആദ്യ ദൗത്യം. വൈവിധ്യത്തെ വിഘടനത്തിന്റെ കാരണമായി കാണാതെ ജീവന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും അറിവിന്റെയും വളർച്ചയ്ക്ക് അനിവാര്യമായ ശക്തിയായി സംരക്ഷിക്കുക, ഓരോ പ്രതിഭാസവും ഒറ്റപ്പെട്ടതല്ലെന്നും അവയ്ക്കിടയിലെ ബന്ധങ്ങളിലൂടെയാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതെന്നും തിരിച്ചറിയുക, വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുക—ഇവയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തയുടെ അടിസ്ഥാനപ്രമാണങ്ങൾ.

അറിവിനെ വെറും വ്യക്തിപരമായ നേട്ടമോ അധികാരമോ ആക്കാതെ ഉത്തരവാദിത്തമായി കാണുകയും, ചിന്തയെ പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാതെ അറിവിനെ ബോധപൂർവ്വമായ ഇടപെടലായി പരിവർത്തിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ ദൗത്യമാണ്. സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഭൗതികവും ജൈവപരവും സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട് പ്രവർത്തിക്കുകയും, വ്യക്തിപരമായ നേട്ടത്തിനുപകരം സമഗ്രമായ ജീവിതവ്യവസ്ഥയുടെ ഏകോപനവുമായി സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെ യോജിപ്പിക്കുകയും വേണം. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു നിരീക്ഷകനല്ലെന്നും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ പരിണാമത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു ബോധരൂപമാണെന്നും തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട്, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരന്തരമായ ആയിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയിൽ ബോധപൂർവ്വം പങ്കാളിയാകുകയാണ് ഈ ചിന്തയുടെ പരമമായ ലക്ഷ്യം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ വഴി. വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ വികസിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും, വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഏകോപനം കണ്ടെത്തുകയും, അറിവിനെ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെയും ചിന്തയെ പ്രവർത്തനത്തോടെയും ബന്ധിപ്പിക്കുകയും, മനുഷ്യജീവിതത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമഗ്രമായ പരിണാമചലനവുമായി യോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വഴിയാണിത്. ഇതുതന്നെയാണ് 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ വൈരുധ്യാത്മക ചിന്തകന്റെ ദൗത്യം. ഇത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ ബൗദ്ധിക നേട്ടമല്ല; മനുഷ്യബോധം കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിലേക്കും കൂടുതൽ വിശാലമായ സമഗ്രബോധത്തിലേക്കും നീങ്ങാനുള്ള അടുത്ത പരിണാമസാധ്യതയാണ്.