യന്ത്രവൽക്കരണം ഇന്ന് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രഗതിയെ ഏറ്റവും ആഴത്തിൽ മാറ്റിമറിക്കുന്ന ഭൗതികശക്തികളിലൊന്നായി മാറിയിരിക്കുകയാണ്. വ്യവസായശാലകളിലെ യന്ത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച ഈ പ്രക്രിയ ഇന്ന് ഉൽപ്പാദനം, ഗതാഗതം, ധനകാര്യം, കൃഷി, ആരോഗ്യപരിചരണം, വിദ്യാഭ്യാസം, വാർത്താവിനിമയം, ഭരണനിർവഹണം, ഗവേഷണം, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം എന്നിവയുടെ ഏതാണ്ട് എല്ലാ മേഖലകളിലേക്കും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. റോബോട്ടുകൾ മനുഷ്യർക്ക് അസാധ്യമായ വേഗത്തിലും കൃത്യതയിലും ആവർത്തനപ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്നു; കമ്പ്യൂട്ടർ അധിഷ്ഠിത സംവിധാനങ്ങൾ അതിവേഗം വിവരങ്ങൾ സംസ്കരിക്കുകയും തീരുമാനങ്ങൾക്ക് സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഗതാഗത സംവിധാനങ്ങൾ മനുഷ്യ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ആവശ്യകത കുറയ്ക്കുന്നു; കൃത്രിമ ബുദ്ധിയധിഷ്ഠിത സംവിധാനങ്ങൾ ഭാഷാന്തരം, രോഗനിർണയ സഹായം, രൂപകൽപ്പന, വിവരവിശകലനം, എഴുത്ത്, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിലെ ചില ഘട്ടങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്കും കടന്നുവരുന്നു. അതിനാൽ ഇന്നത്തെ യന്ത്രവൽക്കരണം വെറും മനുഷ്യന്റെ പേശിശക്തിക്ക് പകരം യന്ത്രശക്തി ഉപയോഗിക്കുന്ന പ്രക്രിയയല്ല. മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികശേഷി, അനുഭവം, ഓർമ്മ, തീരുമാനശേഷി, ഭാഷാപ്രയോഗം, മാതൃക തിരിച്ചറിയൽ, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം എന്നിവപോലും സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളിൽ വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പുതിയ ചരിത്രഘട്ടമാണിത്. ഒരിക്കൽ മനുഷ്യന്റെ പ്രത്യേക കഴിവുകളായി കണക്കാക്കിയിരുന്ന പല പ്രവർത്തനങ്ങളും ഇപ്പോൾ യന്ത്രങ്ങളുടെയും കണക്കുകൂട്ടൽ സംവിധാനങ്ങളുടെയും സ്വയംപ്രവർത്തന ശേഷിയുടെയും ഭാഗമായി മാറുകയാണ്.
എന്നാൽ ഈ മാറ്റത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സവിശേഷത അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യമാണ്. ഒരു വശത്ത് യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ഇതുവരെ കാണാത്ത തരത്തിലുള്ള ഉൽപ്പാദനശേഷി തുറന്നുകൊടുക്കുന്നു. കുറഞ്ഞ സമയം, കുറഞ്ഞ മനുഷ്യശ്രമം, കുറഞ്ഞ പിഴവ്, കുറഞ്ഞ ചെലവ് എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് കൂടുതൽ വസ്തുക്കളും സേവനങ്ങളും ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നു. മനുഷ്യരെ അപകടകരവും ആവർത്തനപരവും ശാരീരികമായി ക്ഷീണിപ്പിക്കുന്നതുമായ ജോലികളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യത ഇതിലുണ്ട്. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ ശക്തമാകുന്നതിനനുസരിച്ച് മനുഷ്യർക്ക് കൂടുതൽ ഒഴിവുസമയം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രം, കല, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, പരിചരണം, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ തുടങ്ങിയ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് മാറാൻ കഴിയുമെന്ന പ്രതീക്ഷയും ഇതിലൂടെ ഉയരുന്നു. എന്നാൽ മറുവശത്ത് ഇതേ പ്രക്രിയ മനുഷ്യശ്രമത്തിന്റെ ആവശ്യകത കുറയ്ക്കുന്നു. യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയെ സഹായിക്കുന്ന ഘട്ടത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ മുഴുവൻ പ്രവർത്തനഘടകങ്ങളെയും പകരംവയ്ക്കുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ തൊഴിൽ അവസരങ്ങളുടെ എണ്ണം കുറയാം; നിലവിലുള്ള തൊഴിൽരീതികൾ അസ്ഥിരമാകാം; തൊഴിലിന്റെ പ്രതിഫലം താഴാം; തൊഴിലാളിയുടെ വിലപേശൽശക്തി ക്ഷയിക്കാം; വരുമാനവും സമ്പത്തും സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത കൈവശമുള്ള ചെറിയ വിഭാഗത്തിലേക്ക് കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രം ഒരേസമയം ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ സംയോജനവും തൊഴിൽബന്ധങ്ങളുടെ വിഘടനവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ചരിത്രമാണ്. ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കേന്ദ്രബിന്ദു.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ ഈ വൈരുധ്യത്തെ ലളിതമായ ‘സാങ്കേതിക പുരോഗതി വിരുദ്ധ തൊഴിലില്ലായ്മ’ എന്ന ഏറ്റുമുട്ടലായി മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല. ദ്രവ്യവും ജീവനും സമൂഹവും ചിന്തയും പരസ്പരം ബന്ധിതമായ പല പാളികളുള്ള ഒരു ചലനാത്മക സംവിധാനമായാണ് സമൂഹത്തെ കാണേണ്ടത്. ഒരു പാളിയിലെ മാറ്റം മറ്റൊരു പാളിയിൽ പ്രതികരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും അവ വീണ്ടും ആദ്യപാളിയെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണവും ഇതേ രീതിയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഭൗതിക പാളിയിൽ അത് ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ സ്വഭാവം മാറ്റുന്നു; സാമ്പത്തിക പാളിയിൽ തൊഴിൽ, മൂല്യം, വരുമാനം, ലാഭം, ഉപഭോഗം എന്നിവയുടെ ബന്ധം മാറ്റുന്നു; സാമൂഹിക പാളിയിൽ തൊഴിൽബന്ധങ്ങളും വർഗബന്ധങ്ങളും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു; സാംസ്കാരിക പാളിയിൽ തൊഴിൽ, കഴിവ്, വ്യക്തിത്വം, സാമൂഹിക അംഗീകാരം എന്നിവയുടെ അർത്ഥത്തെ മാറ്റുന്നു; രാഷ്ട്രീയ പാളിയിൽ അധികാരത്തിന്റെയും സ്വത്തുടമസ്ഥതയുടെയും വിതരണത്തിന്റെയും പുതിയ സംഘർഷങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം ഒരു യന്ത്രത്തെ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ ചേർക്കുന്ന ചെറിയ സാങ്കേതിക ഇടപെടലല്ല; മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സാമൂഹിക ഉപാപചയത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന രീതിയുടെ പുനഃസംഘടനയാണ്.
ഈ മാറ്റം മനസ്സിലാക്കാൻ ജീവനുള്ള തൊഴിലും വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട തൊഴിലുമെന്ന വ്യത്യാസം പ്രധാനമാണ്. മനുഷ്യൻ തന്റെ അറിവും അനുഭവവും ചിന്തയും പ്രയത്നവും ഉപയോഗിച്ച് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനമാണ് ജീവനുള്ള തൊഴിൽ. മറുവശത്ത് മനുഷ്യരുടെ മുൻകാല അറിവും പരീക്ഷണവും കൂട്ടായ അനുഭവവും സാങ്കേതിക വൈദഗ്ധ്യവും യന്ത്രങ്ങളിലും ഉപകരണങ്ങളിലും അൽഗോരിതങ്ങളിലുമായി സങ്കലിതമാകുമ്പോൾ അത് വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട തൊഴിൽരൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. ഒരു യന്ത്രം മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും സ്വതന്ത്രമായി പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് ഉണ്ടായ ഒന്നല്ല. അതിന്റെ രൂപകൽപ്പനയിൽ തലമുറകളുടെ അറിവും ഗവേഷണവും പരീക്ഷണവും കൂട്ടായ തൊഴിലും അടിഞ്ഞുകൂടിയിരിക്കുന്നു. ഏറ്റവും ലളിതമായ ഉപകരണത്തിൽ നിന്ന് ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനത്തിലേക്കും മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ മുൻകാല പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഭൗതിക സ്ഫടികീകരണം കാണാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ യന്ത്രം മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് അന്യമായ ഒരു ശക്തിയല്ല; മനുഷ്യസമൂഹം സൃഷ്ടിച്ച അറിവിന്റെ വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട രൂപമാണ്.
ആദ്യകാല വ്യവസായവൽക്കരണത്തിൽ യന്ത്രം പ്രധാനമായും മനുഷ്യന്റെ കഴിവിനെ വർധിപ്പിക്കുന്ന ഉപകരണമായിരുന്നു. തൊഴിലാളി യന്ത്രം പ്രവർത്തിപ്പിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ക്രമീകരിക്കുകയും അറ്റകുറ്റപ്പണി നടത്തുകയും തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുകയും ചെയ്തു. മനുഷ്യന്റെ വഴക്കവും യന്ത്രത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും ചേർന്നാണ് ഉൽപ്പാദനസംവിധാനത്തിന്റെ സംയോജകത നിലനിന്നിരുന്നത്. എന്നാൽ ആധുനിക സ്വയംപ്രവർത്തന സംവിധാനങ്ങൾ ഈ ബന്ധത്തിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റം വരുത്തുന്നു. ഇപ്പോൾ യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ ഒരു പ്രവർത്തനം മാത്രം വേഗത്തിലാക്കുന്നില്ല; ഒരു മുഴുവൻ പ്രവർത്തനശൃംഖല തന്നെ ഏറ്റെടുക്കാൻ കഴിയും. ഉൽപ്പാദനശാലകളിൽ റോബോട്ടുകൾ പല ഘട്ടങ്ങളും സ്വയം നിർവഹിക്കുന്നു. വിതരണശൃംഖലകൾ ആവശ്യകത കണക്കാക്കി സംഭരണം, ഗതാഗതം, വിതരണം എന്നിവ ക്രമീകരിക്കുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങളിൽ നിന്ന് മാതൃകകൾ കണ്ടെത്തുന്നു. ചില മേഖലകളിൽ രൂപകൽപ്പന, പരിശോധന, പ്രവചനം, രോഗനിർണയസഹായം, ഭാഷാപ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയവയിൽ മനുഷ്യ ഇടപെടലിന്റെ ആവശ്യകത കുറയുന്നു. അങ്ങനെ യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഘട്ടത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയുടെ ചില ഘടകങ്ങളെ സ്വയം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു.
ഇവിടെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിൽ നിന്ന് സ്വയംപ്രവർത്തനത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം ഒരു നിർണായക ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ പഴയ ഘട്ടത്തിൽ തൊഴിലാളിയാണ് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം; യന്ത്രങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചുറ്റും ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സ്വയംപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു സാങ്കേതികസംവിധാനത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. മനുഷ്യൻ നേരിട്ടുള്ള പ്രവർത്തകനെന്ന നിലയിൽ നിന്ന് മേൽനോട്ടം വഹിക്കുന്നവൻ, അപവാദസാഹചര്യങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നവൻ, അറ്റകുറ്റപ്പണി നടത്തുന്നവൻ, സംവിധാനത്തെ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നവൻ എന്നീ പരിമിതമായ മേഖലകളിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രഭാരം മനുഷ്യശരീരത്തിൽ നിന്നും മനുഷ്യന്റെ നേരിട്ടുള്ള ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നും ഏകീകൃത സാങ്കേതിക ശൃംഖലകളിലേക്കാണ് മാറുന്നത്. ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ പുതിയ ഘട്ടത്തെ മുൻകാല വ്യവസായ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നത്.
ഈ മാറ്റം ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഭാഷയിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥയിലെ സംയോജകബലം അത്യന്തം ശക്തമാകുന്നതായി കാണാം. വിവരപ്രവാഹങ്ങൾ ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നു; ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങൾ പരസ്പരം തത്സമയം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പിഴവുകൾ സ്വയം കണ്ടെത്തി തിരുത്താനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ വികസിക്കുന്നു; യന്ത്രങ്ങൾ പരസ്പരം ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നു; ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വേഗവും കൃത്യതയും ഉയരുന്നു; മനുഷ്യന്റെ ഇടപെടൽ കുറഞ്ഞിട്ടും മുഴുവൻ സംവിധാനത്തിന്റെ ആന്തരിക ഏകോപനം വർധിക്കുന്നു. അങ്ങനെ സാങ്കേതിക സംവിധാനത്തിനുള്ളിലെ സംയോജകത പുതിയ ഉയരത്തിലെത്തുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ ഒരു സംയോജകബലവും ഏകപക്ഷീയമായി വളരുന്നില്ല. അതിന്റെ വളർച്ചയ്ക്കൊപ്പം മറ്റൊരു പാളിയിൽ വിയോജകബലം ശക്തിപ്പെടുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാങ്കേതിക സംയോജകത ഉയരുമ്പോൾ തൊഴിലിന്റെ സാമൂഹിക സംയോജകത ദുർബലമാകുന്നു. യന്ത്രങ്ങൾ തമ്മിൽ കൂടുതൽ ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ മനുഷ്യർ തൊഴിൽവിപണിയിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ അകറ്റപ്പെടാം. സാങ്കേതികസംവിധാനം കൂടുതൽ ഏകീകൃതമാകുമ്പോൾ സമൂഹം കൂടുതൽ വിഭജിതമാകാം. ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവം.
തൊഴിലില്ലായ്മ അതിനാൽ ഒരു ജോലി നഷ്ടപ്പെടുന്നതിന്റെ സ്ഥിതിവിവരക്കണക്ക് മാത്രമല്ല. അത് സാമൂഹിക വിയോജകതയുടെ ഒരു പ്രകടനമാണ്. ആധുനിക സമൂഹത്തിൽ ജോലി വരുമാനം നേടാനുള്ള മാർഗം മാത്രമല്ല; വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹിക തിരിച്ചറിവ്, ആത്മാഭിമാനം, സമൂഹത്തിലെ സ്ഥാനം, മറ്റുള്ളവരുമായി ബന്ധപ്പെടാനുള്ള അവസരം, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലെ പങ്കാളിത്തം എന്നിവയുടെയും പ്രധാന അടിസ്ഥാനമാണ്. ജോലി നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ ശമ്പളം മാത്രമല്ല നഷ്ടപ്പെടുന്നത്. വ്യക്തി സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ വഹിച്ചിരുന്ന പങ്കും സാമൂഹിക അംഗീകാരത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഉറവിടവും നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ദീർഘകാല തൊഴിലില്ലായ്മ സാമ്പത്തിക അസുരക്ഷ, ആത്മവിശ്വാസക്കുറവ്, സാമൂഹിക ഒറ്റപ്പെടൽ, കുടുംബസമ്മർദ്ദം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അനിശ്ചിതത്വം തുടങ്ങിയ പല പ്രത്യാഘാതങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ആഘാതം സാമ്പത്തിക മേഖലയിലൊതുങ്ങുന്നില്ല; അത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഘടനയിലേക്കുതന്നെ കടന്നുവരുന്നു.
ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മുതലാളിത്ത ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ മത്സരനിയമം സ്ഥാപനങ്ങളെ നിരന്തരം തൊഴിൽച്ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയർത്താനും പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം കുറഞ്ഞ തൊഴിലാളികളിലൂടെ നടത്താൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനത്തിന് വിപണിയിൽ മത്സരാധികാരം ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ സ്ഥാപനത്തിന്റെയും ഭാഗത്ത് നിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ തൊഴിലിനെ യന്ത്രംകൊണ്ട് പകരംവയ്ക്കുന്നത് യുക്തിസഹമായ തീരുമാനമാണ്. എന്നാൽ സമൂഹത്തിന്റെ ആകെ നിലയിൽ ഇതേ പ്രവണത മറ്റൊരു വൈരുധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. തൊഴിലാളികൾ ഉൽപ്പാദകരായിരിക്കുന്നതോടൊപ്പം ഉപഭോക്താക്കളുമാണ്. അവരുടെ വേതനമാണ് വിപണിയിലെ വലിയൊരു വിഭാഗം ആവശ്യകതയ്ക്ക് അടിത്തറ നൽകുന്നത്. അതിനാൽ ഓരോ സ്ഥാപനവും വ്യക്തിപരമായി തൊഴിലാളികളുടെ എണ്ണം കുറയ്ക്കുന്നതിലൂടെ ചെലവ് കുറയ്ക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, സമൂഹമൊട്ടാകെ തൊഴിലാളികളുടെ വരുമാനം കുറയുന്നതിലൂടെ ആവശ്യകതയുടെ അടിത്തറ ദുർബലപ്പെടുന്നു. വ്യക്തിഗത മൂലധനത്തിന് യുക്തിസഹമായ തീരുമാനം സാമൂഹികമായി വൈരുധ്യപരമായ ഫലത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.
ഇതിലാണ് ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും തൊഴിലില്ലായ്മയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധം ഏറ്റവും ശക്തമായി പ്രകടമാകുന്നത്. യന്ത്രവൽക്കരണം ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതേ സമയം ഉൽപ്പാദനത്തിനാവശ്യമായ ജീവനുള്ള തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുന്നു. കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, പക്ഷേ അവ വാങ്ങാനുള്ള വരുമാനം അതേ അനുപാതത്തിൽ വർധിക്കുന്നില്ല. സാങ്കേതികമായി സമൂഹത്തിന് കൂടുതൽ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും; എന്നാൽ നിലവിലുള്ള വിതരണരീതി ആ സമ്പത്ത് എല്ലാവർക്കും ലഭ്യമാക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ പ്രശ്നം ഭൗതികമായ ക്ഷാമം മാത്രമല്ല; സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവും ആ സമ്പത്തിലേക്കുള്ള സാമൂഹിക പ്രവേശനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യമാണ്. ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിച്ചിട്ടും ആളുകൾക്ക് ആവശ്യമായ വസ്തുക്കൾ വാങ്ങാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥ ഉണ്ടാകാം. ഗോഡൗണുകളിൽ സാധനങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോഴും ജനങ്ങൾക്ക് അവ വാങ്ങാനുള്ള പണമില്ലാത്ത അവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കാം. ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ കുറവുകൊണ്ടല്ല ഈ വൈരുധ്യം ഉണ്ടാകുന്നത്; വാങ്ങൽശേഷിയുടെ അസമമായ വിതരണമാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനം.
വ്യവസായമുതലാളിത്തത്തിന്റെ ദീർഘകാല വളർച്ചയെ പിന്തുണച്ചിരുന്ന ഒരു ചാക്രികബന്ധം ഇവിടെ തകരാൻ തുടങ്ങുന്നു: തൊഴിൽ → വേതനം → ഉപഭോഗം → വിൽപ്പന → ലാഭം → നിക്ഷേപം → പുതിയ തൊഴിൽ. ഈ ചക്രം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി സുഗമമായിരുന്നില്ലെങ്കിലും, വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന്റെ പല ഘട്ടങ്ങളിലും അത് വളർച്ചയ്ക്ക് ഒരു ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ നൽകി. പുതിയ വ്യവസായങ്ങൾ പഴയ വ്യവസായങ്ങളിൽ നിന്ന് പുറത്തായ തൊഴിലാളികളെ ഒരു പരിധിവരെ ഉൾക്കൊണ്ടു. എന്നാൽ ആധുനിക സ്വയംപ്രവർത്തനം ഒരേസമയം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ശാരീരികവും ഭരണപരവും ബൗദ്ധികവുമായ നിരവധി മേഖലകളിൽ തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയ്ക്കുമ്പോൾ പഴയ പുനഃശോഷണ സംവിധാനം ദുർബലമാകുന്നു. പുതിയ തൊഴിൽമേഖലകൾ ഉണ്ടാകുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവയുടെ എണ്ണം, വേതനനില, സ്ഥിരത, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവ പഴയ തൊഴിൽ നഷ്ടത്തെ എല്ലായ്പ്പോഴും പൂർണ്ണമായി പരിഹരിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സാങ്കേതികമാറ്റത്തിന്റെ വേഗതയും പുതിയ തൊഴിൽ സൃഷ്ടിയുടെ വേഗതയും തമ്മിലുള്ള അന്തരം ചരിത്രപരമായി കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുന്നു.
ഇതിന്റെ മറ്റൊരു ഫലമാണ് തൊഴിൽവിപണിയുടെ ധ്രുവീകരണം. ഒരു വശത്ത് ഉയർന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ, കൃത്രിമബുദ്ധി, വിവരശാസ്ത്രം, ഗവേഷണം, സാങ്കേതിക രൂപകൽപ്പന എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വളരെ ഉയർന്ന വൈദഗ്ധ്യമുള്ള ചെറിയ വിഭാഗത്തിന് വലിയ വരുമാനവും അധികാരവും ലഭിക്കാം. മറുവശത്ത് യന്ത്രങ്ങൾക്ക് പകരംവയ്ക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള മനുഷ്യബന്ധം, പരിചരണം, സേവനം, ശുചീകരണം, വ്യക്തിഗത സഹായം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ കുറഞ്ഞ വേതനവും കുറഞ്ഞ സുരക്ഷയുമുള്ള ജോലികൾ വ്യാപിക്കാം. ഇതിനിടയിൽ സ്ഥിരമായ മധ്യനില തൊഴിൽ മേഖലകൾ ചുരുങ്ങുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടാകാം. അങ്ങനെ സാങ്കേതിക പുരോഗതി സമ്പത്തിന്റെ മൊത്തം അളവ് വർധിപ്പിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ വിതരണം കൂടുതൽ അസമമാകാം. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥത, ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശം, വിവരശേഖരങ്ങളിലേക്കുള്ള നിയന്ത്രണം, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളിലേക്കുള്ള അധികാരം എന്നിവ സമ്പത്തിന്റെ പുതിയ കേന്ദ്രങ്ങളായി മാറുന്നു.
ഇവിടെ ഒരു നിർണായക മാർക്സിയൻ വൈരുധ്യം വീണ്ടും ഉയർന്നുവരുന്നു. ഉൽപ്പാദനശേഷി സമൂഹത്തിന്റേതായിത്തന്നെ വളരുമ്പോഴും അതിന്റെ ഫലങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത സ്വകാര്യമായി കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു ആധുനിക സ്വയംപ്രവർത്തന സംവിധാനം ഒരൊറ്റ വ്യക്തിയുടെ അറിവിന്റെ ഫലമല്ല. തലമുറകളുടെ ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, സർവകലാശാലകളുടെ ഗവേഷണം, പൊതുപണം ഉപയോഗിച്ചുള്ള സാങ്കേതിക വികസനം, തൊഴിലാളികളുടെ വൈദഗ്ധ്യം, ആഗോള വിതരണശൃംഖലകൾ, സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ കൂട്ടായ സംഭാവന അതിന്റെ പിന്നിലുണ്ട്. എന്നാൽ ആ കൂട്ടായ അറിവ് സാങ്കേതിക സംവിധാനമായി സ്ഫടികീകരിച്ച ശേഷം അതിന്റെ ഉടമസ്ഥാവകാശം കുറച്ച് സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. അതോടെ സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഉൽപ്പാദനശേഷിയും സ്വകാര്യമായി കൈവശപ്പെടുത്തുന്ന ഫലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം കൂടുതൽ മൂർച്ചയാകുന്നു.
മാർക്സിന്റെ മൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു ആഴത്തിലുള്ള വൈരുധ്യവും ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മുതലാളിത്ത ഉൽപ്പാദനത്തിൽ ചരക്കിന്റെ വിനിമയമൂല്യം സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം ഒരു ചരക്ക് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യമായ ജീവനുള്ള തൊഴിൽസമയം നിരന്തരം കുറയ്ക്കുന്നു. അതായത് മൂലധനം ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നതിനായി ജീവനുള്ള തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുന്ന പ്രക്രിയ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, അതേ സമയം മൂല്യരൂപത്തിന്റെ അടിത്തറയായ തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം തന്നെ ചുരുക്കുന്നു. ഇവിടെ ഒരു ചരിത്രപരമായ വൈരുധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു: മുതലാളിത്തം തന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ആ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ അളക്കുകയും വിനിമയത്തിലൂടെ സാമൂഹികമായി സംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്ന പഴയ മൂല്യരൂപത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു.
എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു സൂക്ഷ്മത ആവശ്യമാണ്. ‘യന്ത്രങ്ങൾ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, അതിനാൽ മനുഷ്യ തൊഴിൽ ഇനി ആവശ്യമില്ല’ എന്ന ലളിതമായ നിഗമനം ശാസ്ത്രീയമായി മതിയായതല്ല. യന്ത്രങ്ങൾ സ്വയം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്വതന്ത്ര ജീവികളല്ല. അവ മനുഷ്യരുടെ മുൻകാല തൊഴിലും അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും വസ്തുവൽക്കരിച്ച രൂപങ്ങളാണ്. കൂടാതെ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്ക് ഊർജം, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ, പരിപാലനം, രൂപകൽപ്പന, നിയന്ത്രണം, ഗവേഷണം തുടങ്ങിയ മനുഷ്യപ്രവർത്തനങ്ങളും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ പ്രശ്നം ‘മനുഷ്യ തൊഴിൽ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകും’ എന്നതല്ല. മറിച്ച് സമൂഹത്തിന്റെ ആകെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നേരിട്ടുള്ള ജീവനുള്ള തൊഴിൽ ആവശ്യകതയുടെ ആപേക്ഷിക പ്രാധാന്യം കുറയുന്നു എന്നതാണ്. ഈ വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനമാണ്.
ഈ തൊഴിൽക്ഷയം സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയായി മാത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല; അത് സാമൂഹിക അർത്ഥത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധിയിലേക്കും നീങ്ങുന്നു. നൂറ്റാണ്ടുകളായി മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അംഗീകാരം ‘ഞാൻ എന്ത് ജോലി ചെയ്യുന്നു?’ എന്ന ചോദ്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. തൊഴിൽ വ്യക്തിയുടെ കഴിവിനെയും ഉത്തരവാദിത്തത്തെയും സാമൂഹിക സംഭാവനയെയും നിർവചിക്കുന്നു. തൊഴിൽ ജീവിതത്തിന്റെ സമയക്രമം ക്രമീകരിക്കുന്നു; സൗഹൃദങ്ങളും കൂട്ടായ്മകളും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; തൊഴിലാളി സംഘടനകൾക്കും രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്കും അടിത്തറ നൽകുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ നേരിട്ടുള്ള തൊഴിൽ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ അനിവാര്യമല്ലാതാകുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ‘തൊഴിൽ ചെയ്താൽ മാത്രമേ സാമൂഹികമായി വിലയുള്ള വ്യക്തിയാകൂ’ എന്ന ധാരണ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മൂല്യം അവൻ വിപണിയിൽ വിൽക്കുന്ന തൊഴിൽശേഷിയുമായി മാത്രം ബന്ധിപ്പിക്കണമോ എന്നതാണ് ഇവിടെ ഉയരുന്ന അടിസ്ഥാനചോദ്യം.
ഇതോടൊപ്പം സാമൂഹിക വിയോജകത പല പാളികളിലൂടെ വ്യാപിക്കാം. സാമ്പത്തിക പാളിയിൽ വരുമാന അസമത്വവും തൊഴിൽഅസ്ഥിരതയും വർധിക്കുന്നു. സാമൂഹിക പാളിയിൽ സ്ഥിരതയുള്ള തൊഴിൽബന്ധങ്ങൾ തകരുന്നു. സാംസ്കാരിക പാളിയിൽ തൊഴിൽനൈപുണ്യത്തിന്റെയും തൊഴിൽഗൗരവത്തിന്റെയും പരമ്പരാഗത ധാരണകൾ മാറുന്നു. രാഷ്ട്രീയ പാളിയിൽ അസംതൃപ്തി, ധ്രുവീകരണം, ജനകീയവാദം, പ്രതികാരരാഷ്ട്രീയം എന്നിവയ്ക്ക് വളരാനുള്ള സാഹചര്യം ഉണ്ടാകാം. സാമ്പത്തിക അസുരക്ഷ സാംസ്കാരിക അന്യതാബോധത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും അത് രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷത്തിലേക്ക് മാറുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിയോജകബലം ഒരു മേഖലയിൽ ഒതുങ്ങാതെ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന തരത്തിൽ പല പാളികളിലൂടെ വ്യാപിക്കുന്നു.
ഇവിടെ കടപ്പാട്, ധനവൽക്കരണം, സ്വത്ത് വിലയിലെ കൃത്രിമ വർധന, സർക്കാർ ഇടപെടൽ തുടങ്ങിയവ താൽക്കാലികമായി വൈരുധ്യങ്ങളെ മറച്ചുവയ്ക്കാൻ കഴിയും. വേതനവരുമാനം മതിയായില്ലെങ്കിൽ ഉപഭോഗം നിലനിർത്താൻ കടം ഉപയോഗിക്കാം. ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപത്തേക്കാൾ സാമ്പത്തിക ആസ്തികളിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപം ആകർഷകമാകാം. സർക്കാർ ചെലവുകൾ ആവശ്യകത നിലനിർത്താൻ ഉപയോഗിക്കാം. എന്നാൽ ഇവ അടിസ്ഥാനവൈരുധ്യം ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് കടബാധ്യതയും സാമ്പത്തിക അസ്ഥിരതയും വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധിയെ മറ്റൊരു രൂപത്തിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കാം. ഉൽപ്പാദനശേഷിയും ജനങ്ങളുടെ വാങ്ങൽശേഷിയും തമ്മിലുള്ള അന്തരം യഥാർത്ഥത്തിൽ പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
ഇവിടെയാണ് ‘അമിത ഉൽപ്പാദനം’ എന്ന ആശയത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ തീർന്നതുകൊണ്ടുള്ള അമിത ഉൽപ്പാദനം എന്നല്ല ഇതിന്റെ അർത്ഥം. മനുഷ്യാവശ്യങ്ങൾ അനന്തമായി നിലനിൽക്കുമ്പോഴും അവയെ വിപണിയിലെ ഫലപ്രദമായ ആവശ്യകതയാക്കി മാറ്റാൻ ജനങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമായ വരുമാനം ഇല്ലാത്ത അവസ്ഥയാണ് പ്രശ്നം. അതിനാൽ ആധുനിക യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ വൈരുധ്യം അഭാവവും സമൃദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള ഭൗതിക വൈരുധ്യം എന്നതിലുപരി ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ സമൃദ്ധിയും വിതരണശേഷിയുടെ സാമൂഹികപരിമിതിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം ആണ്. സമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായ വസ്തുക്കൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവ ലഭിക്കാനുള്ള അവകാശം വിപണി വരുമാനത്തോട് ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ സാങ്കേതിക സമൃദ്ധിയുടെ നടുവിലും ദാരിദ്ര്യം നിലനിൽക്കും.
ജോൺ മെയ്നാർഡ് കെയിൻസ് ‘സാങ്കേതിക തൊഴിലില്ലായ്മ’യെക്കുറിച്ച് നേരത്തെ തന്നെ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകിയിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ സ്ഥിതി മുൻകാല വ്യവസായഘട്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. മുൻകാലങ്ങളിൽ ഒരു വ്യവസായത്തിലെ യന്ത്രവൽക്കരണം മറ്റൊരു വ്യവസായത്തിൽ പുതിയ തൊഴിലവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സാധ്യത കൂടുതലായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ കൃത്രിമബുദ്ധി, സ്വയംപ്രവർത്തനം, റോബോട്ടിക്സ്, വിവരസംസ്കരണം, യന്ത്രാധിഷ്ഠിത തീരുമാനമെടുക്കൽ എന്നിവ ഒരേസമയം പല മേഖലകളിലും വ്യാപിക്കുന്നതിനാൽ തൊഴിലിന്റെ പുനഃശോഷണം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. പുതിയ ജോലികൾ തീർച്ചയായും ഉണ്ടാകും; പക്ഷേ അവയുടെ എണ്ണം, വേതനം, ആവശ്യമായ കഴിവുകൾ, ഭൗമിക വിതരണം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ എന്നിവ പഴയ തൊഴിൽനഷ്ടവുമായി പൊരുത്തപ്പെടണമെന്നില്ല. അതിനാൽ ‘പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ ജോലികൾ സൃഷ്ടിക്കും’ എന്നത് ഭാഗികമായി ശരിയാണെങ്കിലും പ്രശ്നത്തിന്റെ മുഴുവൻ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയും അത് വിശദീകരിക്കുന്നില്ല.
ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രധാന ചരിത്രനിഗമനം ഉയരുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണം ഒരു നിശ്ചിത അളവ് വരെ തൊഴിലിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന സാങ്കേതികപ്രക്രിയയാണെങ്കിലും അതിനപ്പുറം അത് തൊഴിലിനെ സമൂഹത്തിന്റെ പ്രധാന വിതരണരീതിയായി ഉപയോഗിക്കുന്ന സംവിധാനത്തിന്റെ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. മനുഷ്യർക്ക് ആവശ്യമായ വസ്തുക്കളും സേവനങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാൻ കുറച്ച് മനുഷ്യപ്രവർത്തനം മതിയാകുന്നിടത്ത്, എല്ലാവരുടെയും ജീവിതോപാധി ഉറപ്പാക്കാൻ എല്ലാവരും നിർബന്ധമായും വേതനത്തൊഴിലിൽ ഏർപ്പെടണം എന്ന സാമൂഹികനിയമം തന്നെ ചരിത്രപരമായി പഴകിത്തുടങ്ങുന്നു. ഇവിടെ യന്ത്രവൽക്കരണം തൊഴിൽ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിനേക്കാൾ വലിയ ഒരു കാര്യമാണ് ചെയ്യുന്നത്: ജീവിതോപാധിക്കുള്ള അവകാശവും തൊഴിൽവിൽപ്പനയും തമ്മിലുള്ള ചരിത്രബന്ധത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ ‘മനുഷ്യന്റെ ശത്രു’യായി കാണുന്നതും തെറ്റാണ്; അതിനെ ‘മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഉപകരണം’യായി കാണുന്നതും അത്ര തന്നെ അപൂർണ്ണമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികഫലം അതിന്റെ ഭൗതികശേഷിയാൽ മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അതിന്റെ ഉടമസ്ഥത, നിയന്ത്രണം, ഉപയോഗലക്ഷ്യം, വിതരണരീതി എന്നിവയാണ് അതിന്റെ ചരിത്രഫലം നിർണയിക്കുന്നത്. ഒരേ യന്ത്രം ഒരു സാഹചര്യത്തിൽ തൊഴിലാളിയുടെ കഠിനാധ്വാനം കുറച്ച് ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്താം; മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികളെ പുറത്താക്കി ലാഭം കുറച്ച് ഉടമകളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. അതിനാൽ പ്രശ്നം യന്ത്രത്തിലല്ല; യന്ത്രവുമായി സമൂഹം സ്ഥാപിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധത്തിലാണ്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിലെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും വീണ്ടും പ്രസക്തമാകുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണം ഉൽപ്പാദനത്തെ കൂടുതൽ സംയോജിപ്പിക്കുകയും ഏകോപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം നിലവിലുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ വിയോജകത വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു തലത്തിൽ കൂടുതൽ ക്രമവും മറ്റൊരു തലത്തിൽ കൂടുതൽ അസ്ഥിരതയും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനശാല സാങ്കേതികമായി അത്യന്തം ക്രമബദ്ധമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന് പുറത്തുള്ള സമൂഹം തൊഴിൽഅസുരക്ഷയിൽ വിഘടിച്ചിരിക്കാം. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളെ നിമിഷനേരംകൊണ്ട് ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോഴും അവയുടെ നിയന്ത്രണം കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. സാങ്കേതിക ബന്ധം വർധിക്കുകയും സാമൂഹികബന്ധം ദുർബലപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ വിരോധാഭാസമാണ് പുതിയ കാലഘട്ടത്തിന്റെ പ്രത്യേകത.
എന്നാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകത വൈരുധ്യത്തെ വെറും നാശമായി കാണുന്നില്ല. ഓരോ വിയോജകബലത്തിനുള്ളിലും പുതിയൊരു സംയോജകതയുടെ സാധ്യത ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള രൂപത്തെ അസ്ഥിരമാക്കുന്ന പ്രക്രിയ തന്നെയാണ് പുതിയൊരു ഉയർന്ന രൂപത്തിന്റെ ഭൗതിക സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം സൃഷ്ടിക്കുന്ന തൊഴിൽക്ഷയം ഒരു സാമൂഹിക ദുരന്തമായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല; അത് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് തൊഴിൽ, സമയം, സമ്പത്ത്, സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പഴയ ധാരണകൾ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള ചരിത്രാവസരവുമാണ്. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യനെ ജീവിതോപാധിക്കായി നിർബന്ധിതമായി തൊഴിൽവിൽക്കുന്നതിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നത്ര ഉൽപ്പാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ സാധ്യതയെ സാമൂഹിക അവകാശമായി മാറ്റുകയാണ് ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം.
ഇവിടെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക സംയോജകതയുടെ ആശയം ഉയരുന്നു. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യരുടെ എതിരാളികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനുപകരം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യമായി മാറണം. ഭക്ഷണം, വസ്ത്രം, ഭവനം, ആരോഗ്യപരിചരണം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഗതാഗതം, ഊർജം, വിവരപ്രവേശനം തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ പരമാവധി കുറച്ച മനുഷ്യശ്രമത്തിൽ നിറവേറ്റാൻ സാങ്കേതികവിദ്യയെ ഉപയോഗിക്കാനാകുമെങ്കിൽ, മനുഷ്യരുടെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ വേതനത്തൊഴിലിനായി ചെലവഴിക്കേണ്ട നിർബന്ധം കുറയ്ക്കാൻ കഴിയും. അപ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ സമയം മറ്റൊരു സാമൂഹികസമ്പത്തായി മാറും. ശാസ്ത്രം, കല, തത്ത്വചിന്ത, വിദ്യാഭ്യാസം, കുട്ടികളുടെയും വയോധികരുടെയും പരിചരണം, പരിസ്ഥിതി പുനഃസ്ഥാപനം, സാമൂഹിക സേവനം, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം എന്നിവയ്ക്ക് കൂടുതൽ സമയം നൽകാൻ കഴിയും.
ഇത്തരം ഒരു സമൂഹത്തിൽ ‘തൊഴിൽ’ എന്ന ആശയത്തിനുതന്നെ പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കും. ജീവിക്കാൻ നിർബന്ധിതമായി വിൽക്കുന്ന തൊഴിൽശേഷിയും സ്വതന്ത്രമായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസപ്പെടും. ഇന്ന് വിപണിയിൽ വില ലഭിക്കാത്ത നിരവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ—കുട്ടികളെ വളർത്തൽ, വയോധികരെ പരിചരിക്കൽ, സമൂഹത്തെ പരിപാലിക്കൽ, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷിക്കൽ, അറിവ് പങ്കിടൽ, കലാസൃഷ്ടി—മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്തിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണം നിർബന്ധിത തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന് ഈ പ്രവർത്തനങ്ങളെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന മൂല്യത്തോടെ അംഗീകരിക്കാനുള്ള അവസരം ലഭിക്കുന്നു.
ഇതിനായി ആദ്യം മാറേണ്ടത് സമ്പത്തിന്റെ അളവുകോലാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതി എത്ര ചരക്കുകൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ചു എന്നതിൽ മാത്രം അളക്കുന്നത് പര്യാപ്തമല്ല. മനുഷ്യരുടെ ആരോഗ്യവും വിദ്യാഭ്യാസവും സ്വാതന്ത്ര്യവും സുരക്ഷയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും പരിസ്ഥിതിയുടെ നിലയും ഒഴിവുസമയവും സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകളും പുരോഗതിയുടെ മാനദണ്ഡങ്ങളാകണം. ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ അന്തിമലക്ഷ്യം കൂടുതൽ ചരക്കുകൾ കെട്ടിക്കിടത്തുക എന്നതല്ല; മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്തുക എന്നതായിരിക്കണം. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സംയോജകത അതിലേക്കാണ് നീങ്ങേണ്ടത്.
ഇവിടെ സർവജന അടിസ്ഥാനവരുമാനം പോലുള്ള ആശയങ്ങൾ ഒരു ഇടക്കാല പരിഹാരമായി പരിഗണിക്കാവുന്നതാണ്. തൊഴിൽവരുമാനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പരിധിവരെ ജീവിതോപാധിയെ വേർതിരിക്കുന്നത് യന്ത്രവൽക്കരണം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമൂഹികാഘാതം കുറയ്ക്കാം. ജോലി സമയം കുറയ്ക്കൽ, പൊതുസേവനങ്ങളുടെ വ്യാപനം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭവനം, പരിസ്ഥിതി പുനഃസ്ഥാപനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ കൂടുതൽ സാമൂഹിക നിക്ഷേപം നടത്തുന്നതും ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ഇത്തരം നടപടികൾ മാത്രം അടിസ്ഥാനവൈരുധ്യം പരിഹരിക്കില്ല. സാങ്കേതിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും സ്വകാര്യമായി കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും സമ്പത്തിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം തുടരും. അതിനാൽ അടിസ്ഥാനവരുമാനം പോലുള്ള നടപടികൾ ഒരു പുതിയ സാമൂഹികസംവിധാനത്തിലേക്കുള്ള പാലമായിരിക്കാം; അതിനെ അന്തിമപരിഹാരമായി കാണാനാവില്ല.
യഥാർത്ഥ ഘടനാപരമായ പരിഹാരം മൂന്ന് പരസ്പരബന്ധിത മേഖലകളിൽ അന്വേഷിക്കണം. ഒന്നാമത്, സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ അറിവിന്റെയും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെയും ഫലമായി രൂപപ്പെട്ട പ്രധാന സ്വയംപ്രവർത്തന സംവിധാനങ്ങളിൽ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയോ ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണമോ ഉറപ്പാക്കണം. രണ്ടാമത്, സാങ്കേതികവിദ്യ എപ്പോൾ, എവിടെ, എന്തിനായി പ്രയോഗിക്കണം എന്നത് ലാഭത്തിന്റെ മാത്രം അടിസ്ഥാനത്തിൽ തീരുമാനിക്കാതെ തൊഴിലാളികളും പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളും പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളും ശാസ്ത്രസമൂഹവും ഉൾപ്പെടുന്ന ജനാധിപത്യപരമായ ആസൂത്രണത്തിലൂടെ നിർണയിക്കണം. മൂന്നാമത്, ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ ലക്ഷ്യം അനന്തമായ മൂലധനസഞ്ചയം എന്നതിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൃദ്ധി, സാമൂഹികനീതി, പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരത, കൂട്ടായ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയിലേക്ക് മാറ്റണം.
ഇത്തരത്തിലുള്ള മാറ്റം ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത മാറ്റുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളുടെ സ്വഭാവവും മാറണം. ജീവിതോപാധി തൊഴിൽവിപണിയിലെ വിജയത്തിന് മാത്രം ആശ്രയിച്ചിരിക്കരുത്. ആരോഗ്യപരിചരണം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭവനം, അടിസ്ഥാന ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, ഊർജം, ഗതാഗതം, വിവരപ്രവേശനം തുടങ്ങിയവ ക്രമേണ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളായി വികസിക്കണം. അങ്ങനെ വന്നാൽ തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നതിന്റെ അർത്ഥം ‘ജീവിതം നഷ്ടപ്പെടുക’ എന്നതിൽ നിന്ന് ‘ഒരു പ്രത്യേക തൊഴിൽരൂപം നഷ്ടപ്പെടുക’ എന്നതിലേക്ക് മാറും. ഇത് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ സാമൂഹിക ആഘാതത്തെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റിമറിക്കും.
ഈ പരിവർത്തനം നടക്കാതെ പോയാൽ മറ്റൊരു ചരിത്രപാതയും സാദ്ധ്യമാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണം വൻതോതിൽ തൊഴിലില്ലായ്മയും അസമത്വവും സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക സുരക്ഷ ചുരുങ്ങുകയും സമ്പത്ത് കുറച്ച് പേരുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ചെയ്താൽ, സാങ്കേതികമായി അത്യന്തം കാര്യക്ഷമമായെങ്കിലും സാമൂഹികമായി അത്യന്തം വിഭജിതമായ ഒരു സമൂഹം രൂപപ്പെടാം. വലിയൊരു വിഭാഗം ജനങ്ങൾ സാമ്പത്തികമായി ‘അധികജനസംഖ്യ’യായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന അവസ്ഥ ഉണ്ടാകാം. അത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ സാമൂഹിക അസംതൃപ്തിയെ നേരിടാൻ ക്ഷേമനയങ്ങൾക്ക് പകരം നിരീക്ഷണം, നിയന്ത്രണം, അടിച്ചമർത്തൽ തുടങ്ങിയ സംവിധാനങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. അങ്ങനെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാങ്കേതിക സംയോജകതയും സമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ വിയോജകതയും ഒരേസമയം ഉയരുന്ന ഒരു അപകടകരമായ അവസ്ഥ രൂപപ്പെടാം.
രണ്ടാമത്തെ സാധ്യത ഭാഗികമായ സ്ഥിരതയാണ്. തൊഴിൽക്ഷയത്തിന്റെ പ്രത്യാഘാതം കുറയ്ക്കാൻ അടിസ്ഥാനവരുമാനം, കുറഞ്ഞ ജോലി സമയം, പൊതുതൊഴിൽ, ശക്തമായ സാമൂഹികസുരക്ഷ, പൊതുസേവനങ്ങൾ എന്നിവ വികസിപ്പിക്കാം. ഇത് നിലവിലുള്ള സ്വത്തുടമസ്ഥതയെ പൂർണ്ണമായി മാറ്റാതെ തന്നെ സമൂഹത്തെ കുറച്ചുകാലത്തേക്ക് സ്ഥിരപ്പെടുത്തും. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥതയും സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും തുടർന്നാൽ ഉൽപ്പാദനശേഷിയും വിതരണരീതിയും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനവൈരുധ്യം നിലനിൽക്കും. അതിനാൽ ഇത് ഒരു ഇടക്കാല സമതുലിതാവസ്ഥ മാത്രമായിരിക്കും.
മൂന്നാമത്തെ സാധ്യതയാണ് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക സംയോജകതയിലേക്കുള്ള ഘടനാപരമായ പരിവർത്തനം. ഇവിടെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അധിക ഉൽപ്പാദനശേഷി സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുസമ്പത്തായി പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും ജനാധിപത്യപരമാകുന്നു. തൊഴിൽ ജീവിതോപാധിയുടെ ഏക ഉപാധിയല്ലാതാകുന്നു. മനുഷ്യരുടെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ സാമൂഹികമായി ഉറപ്പാക്കപ്പെടുന്നു. ജോലി സമയം കുറയുന്നു. മനുഷ്യരുടെ പ്രവർത്തനം ശാസ്ത്രം, കല, അറിവ്, പരിചരണം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലേക്ക് മാറുന്നു. അപ്പോൾ യന്ത്രവൽക്കരണം തൊഴിലില്ലായ്മയുടെ കാരണമെന്നതിൽ നിന്ന് നിർബന്ധിത തൊഴിലിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിധി മറികടക്കാനുള്ള ഭൗതിക ഉപാധിയായി മാറുന്നു.
ഇവിടെയാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ ‘നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം’ എന്ന ആശയത്തിന്റെ ആഴം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. പഴയ തൊഴിൽരൂപം യന്ത്രവൽക്കരണത്താൽ നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അതിനൊപ്പം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും നിഷേധിക്കപ്പെടേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് പഴയ നിർബന്ധിത തൊഴിൽരൂപത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ് ലക്ഷ്യം. അതായത് മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല ലക്ഷ്യം; മനുഷ്യനെ നിർബന്ധിത ഉപജീവനതൊഴിലിന്റെ അടിമത്തത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപങ്ങളെ വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ പകരക്കാരനാകുന്നതിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യമായി മാറുന്നിടത്താണ് ഈ നിഷേധം ഒരു പുതിയ സംയോജകതയിലേക്ക് ഉയരുന്നത്.
ഇതിലൂടെ ‘തൊഴിലില്ലായ്മ’ എന്ന പദത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കേണ്ടിവരും. ഇന്നത്തെ സമൂഹത്തിൽ തൊഴിൽ ഇല്ലാത്തത് സാമ്പത്തിക അഭാവമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഒരു ഭാവിസമൂഹത്തിൽ ആവശ്യമായ ഉൽപ്പാദനം വളരെ കുറച്ച് മനുഷ്യശ്രമംകൊണ്ട് സാധ്യമാകുന്നുവെങ്കിൽ എല്ലാവർക്കും പൂർണ്ണകാല തൊഴിൽ നൽകുക എന്നത് തന്നെ അനാവശ്യമായ ലക്ഷ്യമായി മാറാം. യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം എല്ലാവർക്കും തൊഴിൽ നൽകുക എന്നതല്ല; എല്ലാവർക്കും മാന്യമായ ജീവിതം, സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തം, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനത്തിനുള്ള അവസരം, സുരക്ഷിതമായ ജീവിതസമയം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കുക എന്നതായിരിക്കണം. ഈ മാറ്റമാണ് തൊഴിൽകേന്ദ്രിത സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യകേന്ദ്രിത സമൂഹത്തിലേക്കുള്ള ചരിത്രപരമായ ചുവടുമാറ്റം.
ഇതോടെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഒരു പുതിയ നാഗരികതയുടെ ചോദ്യമായി മാറുന്നു. ‘യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യരുടെ ജോലി എടുത്തുകളയുമോ?’ എന്നത് പരിമിതമായ ചോദ്യമാണ്. യഥാർത്ഥ ചോദ്യം: യന്ത്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അധികസമ്പത്ത് ആരുടേതായിരിക്കും? ആരാണ് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുക? മനുഷ്യരുടെ ജീവിതോപാധി അതുമായി എങ്ങനെ ബന്ധിപ്പിക്കും? ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ ലക്ഷ്യം എന്തായിരിക്കും? മനുഷ്യരുടെ സമയം ആരുടേതായിരിക്കും? എന്നതാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള യഥാർത്ഥ രാഷ്ട്രീയസംഘർഷം ഈ ചോദ്യങ്ങളിലാണ്.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ സാങ്കേതിക പ്രശ്നമായി മാത്രം സമീപിക്കുന്നത് അടിസ്ഥാനപരമായ തെറ്റാണ്. ഇത് രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തിക പ്രശ്നമാണ്; സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയുടെ പ്രശ്നമാണ്; വർഗബന്ധങ്ങളുടെ പ്രശ്നമാണ്; മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണ്. യന്ത്രങ്ങൾ കൂടുതൽ ബുദ്ധിമാനും സ്വയംപ്രവർത്തനശേഷിയുള്ളവയുമാകുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ നേരിട്ടുള്ള പങ്ക് കുറയുന്നത് സ്വാഭാവികമായിരിക്കാം. എന്നാൽ ആ ഭൗതികമാറ്റത്തിന് അനുയോജ്യമായ സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ സ്വയം ഉണ്ടാകില്ല. അവ മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലിലൂടെയും സാമൂഹികസമരങ്ങളിലൂടെയും ജനാധിപത്യപരമായ പുനഃസംഘടനയിലൂടെയും സൃഷ്ടിക്കേണ്ടിവരും.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, യന്ത്രവൽക്കരണം ഇന്ന് ഒരു പരിവർത്തനപരിധിയിലേക്ക് സമൂഹത്തെ തള്ളിവിടുകയാണ്. ഒരു വശത്ത് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സംയോജകബലം ഉയരുന്നു—യന്ത്രങ്ങൾ, വിവരങ്ങൾ, ഊർജം, ശാസ്ത്രം, മനുഷ്യരുടെ മുൻകാല അറിവ് എന്നിവ അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ ഏകീകൃത സംവിധാനങ്ങളായി മാറുന്നു. മറുവശത്ത് നിലവിലുള്ള വേതനബന്ധത്തിന്റെ സാമൂഹിക വിയോജകബലം വർധിക്കുന്നു—തൊഴിൽക്ഷയം, വരുമാനഅസമത്വം, അസ്ഥിരത, സാമൂഹിക അന്യതാബോധം, രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണം എന്നിവ ഉയരുന്നു. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളുടെ സമ്മർദ്ദം ഒരു പരിധി കടക്കുമ്പോൾ പഴയ സമതുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്താൻ കഴിയാതെ വരാം. അപ്പോൾ അളവിലെ മാറ്റം ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് മാറുന്ന ഘട്ടം—ഒരു സാമൂഹിക ഘട്ടപരിവർത്തനം—സംഭവിക്കാം.
ആ ഘട്ടപരിവർത്തനം ഏത് ദിശയിലേക്കായിരിക്കും എന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യ മാത്രം തീരുമാനിക്കില്ല. ചരിത്രത്തിന്റെ ദിശ മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. യന്ത്രവൽക്കരണം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഭൗതികസാധ്യതകൾ ഒരു പുതിയ സാമൂഹികസംവിധാനത്തിന് അനുകൂലമായിരിക്കാം; പക്ഷേ അവയെ ഏത് വർഗവും സ്ഥാപനവും രാഷ്ട്രീയശക്തിയും എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഫലം നിർണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ നിർണയവാദപരമായി സമൂഹത്തെ ഒരു പ്രത്യേക ഭാവിയിലേക്ക് തള്ളുന്നില്ല. അത് ചരിത്രപരമായ സാധ്യതകളുടെ പരിധി വികസിപ്പിക്കുന്നു; ആ സാധ്യതകളിൽ ഏതാണ് യാഥാർത്ഥ്യമാകുന്നത് എന്നത് സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ പോരാട്ടത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
അവസാനം, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഇതാണ്: അത് ഒരേസമയം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയെ കുറയ്ക്കുകയും മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യസാധ്യത വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അത് തൊഴിലവസരങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുകയും നിർബന്ധിത തൊഴിലിന്റെ ചരിത്രപരമായ ആവശ്യകതയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അത് സമ്പത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുകയും അതേ സമയം ആ സമ്പത്തിന്റെ നിലവിലുള്ള വിതരണരീതിയുടെ പരിമിതികളെ വെളിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അത് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാങ്കേതിക സംയോജകത ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും സാമൂഹിക വിയോജകത വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം സ്വതന്ത്രമായി ‘നല്ലതോ’ ‘ചീത്തയോ’ അല്ല. അത് മനുഷ്യസമൂഹം ഏത് ചരിത്രഘട്ടത്തിലാണ് നിൽക്കുന്നതെന്നും അതിന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എത്രത്തോളം മാറിയ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നുവെന്നും വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു കണ്ണാടിയാണ്.
മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ഇതിനു മുമ്പും ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വളർച്ച പഴയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുമായി ഏറ്റുമുട്ടിയിട്ടുണ്ട്. ഭൂമിയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്ന സാമന്ത ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളെ വ്യവസായവൽക്കരണം ക്രമേണ അസ്ഥിരമാക്കി പുതിയ സ്വത്തുടമസ്ഥതാരീതികൾക്കും വർഗബന്ധങ്ങൾക്കും വഴിയൊരുക്കി. അതുപോലെ തന്നെ, ഇന്ന് മനുഷ്യന്റെ നേരിട്ടുള്ള തൊഴിൽ ആവശ്യം നിരന്തരം കുറയ്ക്കുന്ന സ്വയംപ്രവർത്തന സാങ്കേതികവിദ്യ വേതനത്തൊഴിലിനെ കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ള നിലവിലെ സാമ്പത്തികസംവിധാനത്തിന്റെ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുകയാണ്. ചരിത്രം വീണ്ടും ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യത്തിന് മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു: സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ നിലവാരം ഉയർന്നപ്പോൾ അതിനനുസരിച്ച് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും മാറുമോ?
ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള പുരോഗമനപരമായ ഉത്തരം യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ തടയുന്നതിലല്ല. സാങ്കേതിക പുരോഗതിയെ പിന്നോട്ടടിപ്പിക്കുന്നത് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ വഴിയല്ല. മറിച്ച് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണവും ഉറപ്പാക്കി അതിന്റെ ഫലങ്ങളെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പൊതുസമ്പത്താക്കി മാറ്റുകയാണ് വേണ്ടത്. മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം യന്ത്രങ്ങളുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ക്രമീകരിക്കുന്നതിനു പകരം യന്ത്രങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ക്രമീകരിക്കണം. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മൂലധനസഞ്ചയം അല്ല, ജീവിതത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയായിരിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ വിപണിക്കുവേണ്ടി കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായ തൊഴിൽശക്തിയാക്കുന്നതിനുപകരം മനുഷ്യനെ നിർബന്ധിത തൊഴിലിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറണം.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഭാവി മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ഒരു ലളിതമായ മത്സരത്തിന്റെ ചരിത്രമല്ല. അത് ഒരു സാമൂഹികരൂപത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു സാമൂഹികരൂപത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്. ജീവനുള്ള തൊഴിൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രസ്ഥാനത്ത് നിന്ന് ക്രമേണ പിന്മാറുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ മൂല്യം തൊഴിൽവിൽപ്പനയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന പഴയ ധാരണയും പിന്മാറേണ്ടിവരും. വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യജ്ഞാനം കൂടുതൽ സ്വയംപ്രവർത്തനശേഷി കൈവരിക്കുമ്പോൾ ആ അറിവിന്റെ ഫലങ്ങൾ കുറച്ച് ഉടമകളുടെ സ്വകാര്യസമ്പത്തായി മാറണമോ, അതോ മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസമ്പത്തായി മാറണമോ എന്നതാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ നിർണായക സംഘർഷം.
അതുകൊണ്ട് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അന്തിമചോദ്യം ‘തൊഴിലില്ലായ്മ എങ്ങനെ ഇല്ലാതാക്കാം?’ എന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം ‘തൊഴിൽ ജീവിതത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഉപാധിയായിരിക്കേണ്ട ഒരു സമൂഹത്തിൽ നിന്ന്, മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാകുന്ന ഒരു സമൂഹത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ പരിവർത്തനം ചെയ്യാം?’ എന്നതാണ്. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിക്കുന്ന ഓരോ ഘട്ടവും മനുഷ്യരുടെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കാനുള്ള അവസരമാണ്. ആ അവസരം തൊഴിലില്ലായ്മയായി മാറുമോ, അതോ സ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറുമോ എന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യ തീരുമാനിക്കില്ല; സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ജനാധിപത്യ ആസൂത്രണവും സമ്പത്തിന്റെ നീതിപൂർവമായ വിതരണവും മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ മൂല്യവ്യവസ്ഥയും ചേർന്നാണ് അത് തീരുമാനിക്കുക.
അവസാനമായി, യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ ഒരു ചരിത്രവൈരുധ്യമായി കാണുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാധ്യത വെളിവാകുന്നത്. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയരുന്നു—തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയുന്നു; സമ്പത്ത് വർധിക്കുന്നു—വരുമാനവിതരണത്തിലെ അസമത്വം ഉയരുന്നു; സാങ്കേതികസംയോജകത ശക്തമാകുന്നു—സാമൂഹിക വിയോജകത വർധിക്കുന്നു; യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തെ പകരംവയ്ക്കുന്നു—അതേ സമയം മനുഷ്യനെ നിർബന്ധിത തൊഴിലിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ വൈരുധ്യത്തെ അടിച്ചമർത്തുന്നതല്ല പരിഹാരം; അതിനെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സാമൂഹികസംയോജകതയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയാണ് വേണ്ടത്. അപ്പോൾ യന്ത്രവൽക്കരണം തൊഴിലില്ലായ്മയുടെ ഭീഷണിയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയായി മാറും. ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ അർത്ഥം കൂടുതൽ ലാഭം എന്നതിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നതിലേക്ക് മാറും. തൊഴിൽ ജീവിതത്തിന്റെ നിർബന്ധിത നിബന്ധനയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്ര സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറും. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്ന ശക്തികളല്ലാതെ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസമയം മോചിപ്പിക്കുന്ന കൂട്ടായ ഉപകരണങ്ങളാകും.
അതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിഹാരം: വിയോജകതയിൽ നിന്ന് പുതിയ സംയോജകതയിലേക്ക്, നിർബന്ധിത തൊഴിലിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്ര മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിലേക്ക്, സ്വകാര്യമായി കൈവശപ്പെടുത്തിയ സാങ്കേതികശക്തിയിൽ നിന്ന് സാമൂഹികമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തിയിലേക്ക്, സമ്പത്തിന്റെ അസമമായ വിതരണത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക സമൃദ്ധിയിലേക്ക്, യന്ത്രാധിഷ്ഠിത ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യകേന്ദ്രിത നാഗരികതയിലേക്ക്. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച യന്ത്രങ്ങൾ ഒടുവിൽ മനുഷ്യന്റെ മേൽ അധികാരം സ്ഥാപിക്കേണ്ടതില്ല; മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സാങ്കേതികശക്തിയെ മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാക്കി മാറ്റാൻ കഴിയുമ്പോഴാണ് ആ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം പൂർത്തിയാകുന്നത്. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഭാവി അതിനാൽ യന്ത്രങ്ങളുടെ ഭാവിയല്ല—മനുഷ്യസമൂഹം സ്വയം എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുമെന്ന് നിർണയിക്കുന്ന ചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടമാണ്.
യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹികപ്രാധാന്യം തൊഴിലവസരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റത്തിൽ മാത്രം കണ്ടെത്താനാവില്ല. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രാധാന്യം മനുഷ്യ തൊഴിൽ സമൂഹത്തിന്റെ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള അടിസ്ഥാന അളവുകോലായിരുന്ന ചരിത്രബന്ധം ക്രമേണ ദുർബലപ്പെടുന്നതിലാണ്. മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗത്തിലും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വേഗവും വ്യാപ്തിയും മനുഷ്യരുടെ ശാരീരികവും ബൗദ്ധികവുമായ കഴിവുകളാൽ പരിമിതപ്പെട്ടിരുന്നു. ഒരു വസ്തു നിർമ്മിക്കാൻ എത്ര മനുഷ്യസമയം ആവശ്യമാണ്, എത്ര മനുഷ്യശ്രമം ചെലവഴിക്കണം, എത്ര തൊഴിലാളികളെ സംഘടിപ്പിക്കണം എന്നിവയായിരുന്നു ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പരിധി നിർണയിച്ചിരുന്നത്. യന്ത്രം ഈ പരിധിയെ ആദ്യം വികസിപ്പിച്ചു; സ്വയംപ്രവർത്തനം അതിനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മാറ്റുന്നു; കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ ചില ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനങ്ങളെയും സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളിലേക്ക് ഉൾക്കൊള്ളുന്നതോടെ ഈ മാറ്റം പുതിയ ഗുണനിലവാരത്തിലെത്തുന്നു. അതിനാൽ ഇപ്പോഴത്തെ പരിവർത്തനം മനുഷ്യന്റെ പേശിശക്തിയെ യന്ത്രശക്തികൊണ്ട് മാറ്റുന്നതിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെയും തീരുമാനശേഷിയുടെയും ഒരു ഭാഗത്തെ സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളിലേക്ക് വസ്തുവൽക്കരിക്കുന്നതിലേക്കുള്ള ചരിത്രചുവടുമാറ്റമാണ്.
മാർക്സിന്റെ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തിക വിമർശനത്തിൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന് ലഭിക്കുന്ന പ്രാധാന്യം ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. മൂലധനം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത നേടുന്നതിനായി നിരന്തരം ജീവനുള്ള തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുകയും അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് യന്ത്രങ്ങളെയും സാങ്കേതികവിദ്യകളെയും കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുന്നു. ഓരോ മൂലധനത്തിന്റെയും വ്യക്തിഗത താൽപര്യത്തിൽ ഇത് യുക്തിസഹമാണ്. കുറഞ്ഞ തൊഴിലാളികളിലൂടെ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം നടത്താൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനത്തിന് ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും മത്സരത്തിൽ മുന്നിലെത്താനും കഴിയും. എന്നാൽ സമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്രതയിൽ ഇതേ പ്രവണത മറ്റൊരു വൈരുധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജീവനുള്ള തൊഴിൽ മൂല്യസൃഷ്ടിയുടെ നിർണായക ഉറവിടമായിരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ തുടർച്ചയായി കുറയ്ക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനരീതി സ്വന്തം സാമൂഹിക അടിത്തറയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവിടെ സാങ്കേതികവിദ്യ മൂലധനത്തിന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഉപാധിയായിരിക്കുമ്പോൾ അതേ സമയം മൂലധനബന്ധങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തിയുമായി മാറുന്നു.
ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ ആന്തരിക വൈരുധ്യത്തിന്റെ സ്വയംതീവ്രീകരണം എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കാം. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ സംയോജകത ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന പ്രക്രിയ തന്നെ മറ്റൊരു തലത്തിൽ അതിന്റെ വിയോജകത വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ, വൈരുധ്യം പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെട്ടതല്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. യന്ത്രവൽക്കരണം മൂലധനത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ശത്രുശക്തിയല്ല; മൂലധനത്തിന്റെ തന്നെ മത്സരനിയമങ്ങളിൽ നിന്ന് വളർന്നുവരുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്. എന്നാൽ ആ ഉൽപ്പാദനശക്തി വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പഴയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുമായി കൂടുതൽ കൂടുതൽ സംഘർഷത്തിലാകുന്നു. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പുറംപ്രശ്നമല്ല; അതിന്റെ ആന്തരിക വികാസത്തിന്റെ ഫലമായി രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു ചരിത്രവൈരുധ്യമാണ്.
ഇവിടെ ‘മൂല്യം’ എന്ന ആശയവും ‘സമ്പത്ത്’ എന്ന ആശയവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭൗതിക സമ്പത്ത് എന്നത് മനുഷ്യാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ കഴിയുന്ന വസ്തുക്കളുടെയും സേവനങ്ങളുടെയും അറിവിന്റെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെയും ആകെ ശേഷിയാണ്. എന്നാൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ഈ സമ്പത്ത് വിപണിയിൽ ചരക്കുകളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും അവയുടെ വിനിമയം മൂല്യരൂപത്തിലൂടെ നടക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണം ഭൗതിക സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവ് വൻതോതിൽ വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഓരോ ഉൽപ്പന്നത്തിലും ഉൾപ്പെടുന്ന ജീവനുള്ള തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുന്നു. അങ്ങനെ സമ്പത്ത് വർധിക്കുകയും മൂല്യത്തിന്റെ പഴയ സാമൂഹികരൂപത്തിന്റെ അടിത്തറ ദുർബലപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു വൈരുധ്യം ഉയരുന്നു. ഇത് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സാമ്പത്തിക ദ്വന്ദ്വങ്ങളിലൊന്നാണ്.
ഒരു ഉദാഹരണത്തിലൂടെ ഇത് വ്യക്തമാക്കാം. ഒരു മനുഷ്യൻ കൈകൊണ്ട് ഒരു വസ്തു നിർമ്മിക്കാൻ മണിക്കൂറുകൾ ചെലവഴിക്കേണ്ടിവന്നിരുന്നെങ്കിൽ, അതേ വസ്തു സ്വയംപ്രവർത്തന യന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഏതാനും മിനിറ്റുകൾക്കുള്ളിൽ നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയും. സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതിക സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവ് അതിലൂടെ വർധിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ വസ്തുവിൽ നേരിട്ട് ഉൾപ്പെടുന്ന ജീവനുള്ള തൊഴിൽസമയം കുറയുന്നു. സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉയർന്നുവെങ്കിലും, തൊഴിൽസമയത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ചരക്കുകളുടെ വിനിമയമൂല്യം നിർവചിക്കുന്ന സാമൂഹികരീതിയുടെ ഉള്ളിൽ ഒരു വൈരുധ്യം ശക്തമാകുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതി ഭൗതിക സമ്പത്തും മൂല്യരൂപവും തമ്മിലുള്ള അന്തരം വർധിപ്പിക്കുന്നു.
ഈ അന്തരം കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് കൂടുതൽ ഗൗരവമേറിയതാകാം. പരമ്പരാഗത യന്ത്രവൽക്കരണം പ്രധാനമായും ശാരീരിക തൊഴിലാണ് കുറച്ചത്. എന്നാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി ഭാഷ, വിവരസംസ്കരണം, മാതൃക തിരിച്ചറിയൽ, പ്രവചനം, രൂപകൽപ്പന, തീരുമാനസഹായം തുടങ്ങിയ ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. അതായത് മനുഷ്യന്റെ ശാരീരിക തൊഴിൽ മാത്രമല്ല, മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികമായി സഞ്ചിതമായ അറിവിന്റെ ഒരു ഭാഗവും യന്ത്രങ്ങളിൽ വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതോടെ ജീവനുള്ള തൊഴിലും വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട അറിവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ മുൻകാല ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു; പിന്നീട് ആ വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട അറിവ് പുതിയ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയകളിൽ വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ചരിത്രം സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളിൽ അടിഞ്ഞുകൂടി പുതിയ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ദ്വന്ദ്വാത്മക സത്യമാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്: മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പിന്നീട് യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനപരിധിയെ തന്നെ മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യന്റെ അറിവ് യന്ത്രത്തിൽ വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു; യന്ത്രം വീണ്ടും മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയ്ക്കുന്നു; തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികസ്ഥാനം മാറുന്നു; ആ സാമൂഹികമാറ്റം പുതിയ അറിവിനും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കും പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തെ നിർമ്മിക്കുന്നതുപോലെ യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യനെ തന്നെ പുതിയ സാമൂഹികരൂപത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.
ഇതിനെ ഒരു പ്രതികരണചക്രം ആയി കാണാം. ശാസ്ത്രീയ അറിവ് → സാങ്കേതികവിദ്യ → ഉയർന്ന ഉൽപ്പാദനക്ഷമത → കുറഞ്ഞ തൊഴിൽ ആവശ്യം → മാറുന്ന തൊഴിൽബന്ധങ്ങൾ → പുതിയ സാമൂഹികാവശ്യങ്ങൾ → പുതിയ രാഷ്ട്രീയസംഘർഷങ്ങൾ → പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ → പുതിയ ശാസ്ത്രീയവും സാങ്കേതികവുമായ ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ ഒരു ചാക്രിക പ്രക്രിയ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം ഒരു രേഖീയ മുന്നേറ്റമല്ല. ഓരോ മുന്നേറ്റവും പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും അവ പുതിയ പരിഹാരങ്ങളുടെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദ്വന്ദ്വാത്മക വികാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം ഇതുതന്നെയാണ്.
ഈ പ്രക്രിയയിൽ എൻട്രോപ്പി എന്ന ആശയത്തെ സാമൂഹിക അർത്ഥത്തിൽ സൂക്ഷ്മമായി ഉപയോഗിക്കാം. ഇവിടെ എൻട്രോപ്പി ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ താപഗതിക അർത്ഥത്തിൽ നേരിട്ട് സമൂഹത്തിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച് ഒരു സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയിലെ നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ അവയുടെ പഴയ രൂപത്തിൽ നിലനിർത്താൻ കഴിയാത്തവിധം ആന്തരിക സമ്മർദ്ദങ്ങളും അസമതുലിതാവസ്ഥകളും വർധിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന രൂപകാത്മക ആശയമായാണ് അത് ഉപയോഗിക്കേണ്ടത്. യന്ത്രവൽക്കരണം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ആന്തരിക ക്രമം വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ വേതനം, തൊഴിൽ, ഉപഭോഗം, സ്വത്തുടമസ്ഥത എന്നിവയുടെ പഴയ ബന്ധങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള അസമതുലിതാവസ്ഥ ഉയരുന്നു. ഈ അടിഞ്ഞുകൂടുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ സാമൂഹിക എൻട്രോപ്പിയുടെ വർധനയായി കാണാം.
ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഈ സമ്മർദ്ദം നിലവിലുള്ള സ്ഥാപനപരമായ ക്രമീകരണങ്ങൾകൊണ്ട് കൈകാര്യം ചെയ്യാനാകാത്ത നിലയിലെത്താം. ചെറിയ പരിഷ്കാരങ്ങൾ, നികുതി മാറ്റങ്ങൾ, താൽക്കാലിക ധനസഹായങ്ങൾ, പരിശീലനപദ്ധതികൾ, തൊഴിൽസബ്സിഡികൾ തുടങ്ങിയവ ചില പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ കുറയ്ക്കും. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഭൗതികഘടന തന്നെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ പഴയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ചെറിയ തിരുത്തലുകൾകൊണ്ട് എന്നേക്കുമായി നിലനിർത്താനാവില്ല. അപ്പോൾ അളവിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. ഇതാണ് ഘട്ടപരിവർത്തനം.
സമൂഹത്തിലെ ഘട്ടപരിവർത്തനം എന്നത് പഴയ ക്രമം പെട്ടെന്ന് ഇല്ലാതായി ഒരു പുതിയ ക്രമം ഒരു ദിവസംകൊണ്ട് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു എന്നതല്ല. മറിച്ച് പഴയ സംവിധാനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളുടെ വിത്തുകൾ വളരുകയും പഴയ ബന്ധങ്ങൾ ക്രമേണ ദുർബലപ്പെടുകയും പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ദീർഘമായ പരിവർത്തനപ്രക്രിയയാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ കാര്യത്തിലും അതുതന്നെയാണ് സംഭവിക്കുക. തൊഴിൽ സമയം കുറയ്ക്കൽ, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, പൊതുസേവനങ്ങൾ, അടിസ്ഥാനവരുമാനം, സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത, പൊതുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട അറിവ്, സൗജന്യ ഡിജിറ്റൽ വിഭവങ്ങൾ, സഹകരണ ഉൽപ്പാദനം തുടങ്ങിയവ പുതിയ സാമൂഹികസംയോജകതയുടെ ആദ്യരൂപങ്ങളായി വികസിക്കാം.
ഇവിടെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ ചരിത്രപങ്കും മാറുന്നു. വ്യവസായയുഗത്തിൽ തൊഴിലാളിയുടെ ശക്തി പ്രധാനമായും അവൻ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നേരിട്ട് വഹിക്കുന്ന സ്ഥാനത്തുനിന്നാണ് വന്നത്. ഫാക്ടറി നിർത്താൻ തൊഴിലാളികൾക്ക് കഴിഞ്ഞിരുന്നു; ഉൽപ്പാദനം തടസ്സപ്പെടുത്താനുള്ള കൂട്ടായ കഴിവ് അവരുടെ വിലപേശൽശക്തിയുടെ പ്രധാന ഉറവിടമായിരുന്നു. എന്നാൽ സ്വയംപ്രവർത്തനം ഈ ശക്തിയുടെ ചില പരമ്പരാഗത രൂപങ്ങളെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ തൊഴിലാളി രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പഴയ രൂപങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത, വിവരനിയന്ത്രണം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ഉപയോഗം, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെ പൊതുസ്വഭാവം, അറിവിന്റെ പൊതുസ്വത്തായ നില എന്നിവ പുതിയ രാഷ്ട്രീയസംഘർഷങ്ങളുടെ കേന്ദ്രമാകേണ്ടിവരും.
അതായത് ഭാവിയിലെ വർഗസംഘർഷം ‘ആരാണ് ഫാക്ടറിയിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നത്?’ എന്ന ചോദ്യത്തിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കില്ല. അതിനൊപ്പം ‘ആരാണ് യന്ത്രങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്?’, ‘ആരാണ് വിവരങ്ങളുടെ ഉടമ?’, ‘ആരാണ് കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം കൈവശം വയ്ക്കുന്നത്?’, ‘സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ നിന്നുള്ള അധിക ഉൽപ്പാദനശേഷി ആരാണ് കൈവശപ്പെടുത്തുന്നത്?’, ‘സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ അറിവിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന നേട്ടം സ്വകാര്യസ്വത്താകുന്നത് എങ്ങനെ തടയാം?’ തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരും. അതിനാൽ വർഗബന്ധത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ തന്നെ മാറുകയാണ്.
ഇവിടെ അറിവ് ഒരു പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തി മാത്രമല്ല; ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതാ പ്രശ്നവുമാണ്. ഒരു കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനത്തിന്റെ കഴിവ് ഒരൊറ്റ വ്യക്തിയുടെ ബുദ്ധിയുടെ ഫലമല്ല. അതിന്റെ പിന്നിൽ ഭാഷ, ശാസ്ത്രം, ഗണിതം, ചരിത്രം, സമൂഹം സൃഷ്ടിച്ച വിവരങ്ങൾ, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസവ്യവസ്ഥ, പൊതുമേഖലാ നിക്ഷേപം, അനവധി മനുഷ്യരുടെ മുൻകാല പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയുണ്ട്. അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ അറിവിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാങ്കേതികശക്തിയെ പൂർണ്ണമായും സ്വകാര്യസ്വത്തായി അടച്ചുപൂട്ടുന്നത് തന്നെ പുതിയൊരു സാമൂഹിക വൈരുധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇതോടെ ‘സമ്പത്ത്’ എന്ന ആശയവും പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരും. പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം സമ്പത്തിനെ പലപ്പോഴും വിപണി വിലയിലൂടെ അളക്കുന്നു. എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ വിപണി വിലയും മനുഷ്യസമ്പത്തും തമ്മിലുള്ള അകലം വർധിക്കാം. ഒരു സൗജന്യ ഡിജിറ്റൽ അറിവ് ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾക്ക് പ്രയോജനപ്പെടാം; എന്നാൽ അതിന് വിപണി വില വളരെ കുറവായിരിക്കാം. ഒരു പരിസ്ഥിതി പുനഃസ്ഥാപനപ്രവർത്തനത്തിന് നേരിട്ടുള്ള വിപണി ലാഭം കുറവായിരിക്കാം; എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിനും ഭാവിതലമുറകൾക്കും അതിന്റെ മൂല്യം അത്യന്തം വലുതായിരിക്കാം. ഒരു പരിചരണപ്രവർത്തനത്തിന് വിപണി വില കുറവായിരിക്കാം; എന്നാൽ സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനത്തിന് അതിന്റെ പ്രാധാന്യം അത്യന്തം കൂടുതലാണ്. അതിനാൽ വിപണി മൂല്യം മാത്രം സമ്പത്തിന്റെ അളവുകോലായി തുടരുന്ന സമൂഹം സാങ്കേതികസമൃദ്ധിയുടെ കാലത്ത് കൂടുതൽ കൂടുതൽ യാഥാർത്ഥ്യവിരുദ്ധമാകാം.
ഇവിടെയാണ് ഉപയോഗമൂല്യവും വിനിമയമൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നത്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു വസ്തുവിന്റെ ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് വളരെ താഴ്ത്തുമ്പോൾ അതിന്റെ വിനിമയമൂല്യം കുറയാനുള്ള സമ്മർദ്ദം ഉണ്ടാകാം; എന്നാൽ അതിന്റെ ഉപയോഗമൂല്യം കുറയണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ അത് ഉയരുകയും ചെയ്യും. ഉദാഹരണത്തിന് അറിവ് ഒരു വ്യക്തിക്ക് മാത്രമല്ല, അനേകർക്ക് ഒരേസമയം ഉപയോഗിക്കാനാകുന്ന തരത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ രൂപത്തിൽ വ്യാപിക്കാം. പകർപ്പെണ്ണം കൂടുമ്പോൾ ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് വളരെ കുറയാം. ഇവിടെ പരമ്പരാഗത ക്ഷാമാധിഷ്ഠിത ചരക്കുരൂപത്തിന് പകരം സമൃദ്ധി പങ്കിടാനുള്ള സാങ്കേതികശേഷി വളരുന്നു. എന്നാൽ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത ഈ സമൃദ്ധിയെ കൃത്രിമമായി ക്ഷാമത്തിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികമായി സമൃദ്ധമായ ലോകത്തിനുള്ളിൽ കൃത്രിമ ക്ഷാമം നിലനിർത്തുന്ന സാമൂഹികരൂപം തന്നെ ഒരു പുതിയ വൈരുധ്യമായി മാറുന്നു.
ഈ വൈരുധ്യം കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെയും ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെയും കാലത്ത് കൂടുതൽ വ്യക്തമായേക്കാം. ഒരിക്കൽ ഒരു പുസ്തകം അച്ചടിക്കാൻ ഓരോ പകർപ്പിനും പേപ്പറും മഷിയും അച്ചടിശ്രമവും ആവശ്യമായിരുന്നു. ഡിജിറ്റൽ രൂപത്തിൽ അതേ അറിവ് അനന്തമായ ആളുകളിലേക്ക് വളരെ കുറഞ്ഞ അധികച്ചെലവിൽ എത്തിക്കാം. അറിവിന്റെ ഭൗതിക പുനരുത്പാദനപരിധി ചുരുങ്ങുന്നു. അതിനാൽ അറിവ് സ്വാഭാവികമായി കൂടുതൽ പൊതുസ്വഭാവത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. എന്നാൽ നിയമപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങൾ, സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത, ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശം തുടങ്ങിയവ അതിനെ വീണ്ടും ക്ഷാമത്തിന്റെ സാമൂഹികരൂപത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. സാങ്കേതികശേഷിയും സാമൂഹികസ്ഥാപനവും തമ്മിലുള്ള ഈ സംഘർഷം ഭാവിയിലെ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികത്തിന്റെ പ്രധാന മേഖലകളിലൊന്നായിരിക്കും.
യന്ത്രവൽക്കരണം അതിനാൽ തൊഴിലിന്റെ അളവിനെ മാത്രമല്ല, സമയത്തിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥത്തെയും മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം ഉപജീവനത്തിനായി നിർബന്ധിതമായി ചെലവഴിക്കേണ്ടിവരുന്നത് ചരിത്രപരമായി ഒരു പ്രത്യേക സാമ്പത്തികസംവിധാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഉൽപ്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ മനുഷ്യസമയം സാങ്കേതികവിദ്യ കുറയ്ക്കുമ്പോൾ ഒഴിവുസമയം വർധിപ്പിക്കാനുള്ള ഭൗതികസാധ്യത ഉണ്ടാകുന്നു. എന്നാൽ നിലവിലെ സംവിധാനത്തിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിച്ചിട്ടും ജോലി സമയം എല്ലായ്പ്പോഴും അതേ അനുപാതത്തിൽ കുറയുന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ കുറഞ്ഞ തൊഴിലാളികളിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം ആവശ്യപ്പെടുന്നതിലൂടെ ജോലി കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ശേഷിയും മനുഷ്യർ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അനുഭവിക്കുന്ന സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിൽ വലിയ അന്തരം നിലനിൽക്കുന്നു.
ഇവിടെയാണ് മാർക്സിയൻ വിമർശനത്തിലെ അന്യവൽക്കരണം എന്ന ആശയം പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ പ്രസക്തമാകുന്നത്. വ്യവസായകാലത്ത് തൊഴിലാളി താൻ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഉൽപ്പന്നത്തിൽ നിന്ന് അന്യനാകുകയും സ്വന്തം തൊഴിൽപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുകയും ചെയ്തു. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ മറ്റൊരു രൂപത്തിലുള്ള അന്യവൽക്കരണം പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം: മനുഷ്യൻ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ തന്നെ അനാവശ്യനാകുന്ന അവസ്ഥ. താൻ സൃഷ്ടിച്ച സാങ്കേതികസംവിധാനം തന്നെ തന്റെ തൊഴിൽസ്ഥാനത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ അറിവ് യന്ത്രത്തിൽ അടിഞ്ഞുകൂടുകയും പിന്നീട് ആ യന്ത്രം മനുഷ്യനെ മാറ്റിനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് മനുഷ്യനും അവന്റെ സ്വന്തം സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ഒരു പുതിയ തരത്തിലുള്ള അന്യവൽക്കരണമാണ്.
എന്നാൽ ഇതേ പ്രക്രിയയെ മറുവശത്തുനിന്നും കാണാം. മനുഷ്യന്റെ മുൻകാല തൊഴിൽ യന്ത്രത്തിൽ സങ്കലിതമായതിനാൽ ഭാവിയിൽ മനുഷ്യന് കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നേടാനുള്ള സാധ്യതയും അതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഒരു യന്ത്രം മനുഷ്യനെ ജോലി നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു എന്നത് ഒരു തലത്തിൽ വിയോജകതയാണ്; അതേ യന്ത്രം മനുഷ്യനെ അപകടകരവും ആവർത്തനപരവുമായ തൊഴിൽ ചെയ്യുന്നതിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു എന്നത് മറ്റൊരു തലത്തിൽ സംയോജകതയാണ്. ഈ രണ്ട് സത്യങ്ങളിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം അംഗീകരിച്ചാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകത നഷ്ടപ്പെടും. മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള ശക്തിയും മനുഷ്യന്റെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള ശക്തിയും ഒരേ സാങ്കേതിക പ്രക്രിയയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ചോദ്യം ‘തൊഴിൽ സംരക്ഷിക്കണോ, യന്ത്രവൽക്കരണം തടയണോ?’ എന്നതല്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ച തടയുന്നത് ദീർഘകാലപരമായി സാധ്യമോ അഭിലഷണീയമോ അല്ല. പകരം ചോദിക്കേണ്ടത്: യന്ത്രവൽക്കരണത്തിലൂടെ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന മനുഷ്യസമയം ആരുടേതാകും? യന്ത്രം ലാഭം വർധിപ്പിക്കാൻ മാത്രം ഉപയോഗിച്ചാൽ മനുഷ്യന്റെ ജോലി നഷ്ടപ്പെടുകയും അവന്റെ ജീവിതസുരക്ഷ നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യും. എന്നാൽ അതേ യന്ത്രം സാമൂഹികമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടാൽ ജോലി സമയം കുറയ്ക്കാനും വിശ്രമം വർധിപ്പിക്കാനും വിദ്യാഭ്യാസം വ്യാപിപ്പിക്കാനും ആരോഗ്യവും പരിചരണവും മെച്ചപ്പെടുത്താനും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്താനും കഴിയും.
ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ വിമോചനസാധ്യത. മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായി, സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ ആവശ്യമായ മനുഷ്യപ്രയത്നത്തിന്റെ അളവ് വളരെ കുറയ്ക്കാനുള്ള ഭൗതികശേഷി വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ചെറിയ സാങ്കേതിക പുരോഗതി മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന സാധ്യതയാണ്. മനുഷ്യർ ജീവിക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രം ജോലി ചെയ്യേണ്ടിവരുന്ന സമയത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം യന്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഉപജീവനത്തിൽ നിന്ന് വികസനത്തിലേക്ക് മാറാനുള്ള അവസരം ലഭിക്കുന്നു.
പക്ഷേ ആ സാധ്യത സ്വയം യാഥാർത്ഥ്യമാകില്ല. ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങൾ സ്വകാര്യമായി കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഫലം സ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറണമെന്നില്ല. മറിച്ച് തൊഴിലില്ലായ്മയും അസമത്വവും വർധിക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വിമോചനശേഷിയും അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉപയോഗവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. യന്ത്രം നിഷ്പക്ഷമായ ശക്തിയല്ല; അതിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും ഉപയോഗലക്ഷ്യവും നിർണയിക്കുന്നു.
ഇവിടെയാണ് ജനാധിപത്യ ആസൂത്രണത്തിന്റെ ആവശ്യകത ഉയരുന്നത്. ഏത് മേഖലകളിലാണ് യന്ത്രവൽക്കരണം നടത്തേണ്ടത്? അതിലൂടെ എത്ര തൊഴിൽസമയം ലാഭിക്കപ്പെടുന്നു? ആ ലാഭിക്കപ്പെട്ട സമയം ആരുടെ ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുനൽകുന്നു? ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം വേതനമായി നൽകണോ, ജോലി സമയം കുറയ്ക്കണോ, പൊതുസേവനങ്ങളാക്കി മാറ്റണോ, സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനവരുമാനമാക്കണോ? യന്ത്രവൽക്കരണം പരിസ്ഥിതിയിൽ എന്ത് സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു? ഊർജ ഉപഭോഗം എത്രയാണ്? പ്രകൃതി വിഭവങ്ങളുടെ ഉപയോഗം എത്രത്തോളം സുസ്ഥിരമാണ്? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾ സാങ്കേതികവിദഗ്ധരുടെ മാത്രം തീരുമാനമായി തുടരാനാവില്ല. അവ സമൂഹത്തിന്റെ ജനാധിപത്യ തീരുമാനങ്ങളായി മാറണം.
ഇവിടെ പരിസ്ഥിതി വൈരുധ്യവും ചേർക്കേണ്ടതുണ്ട്. യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യശ്രമം കുറച്ചാലും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ അമിത ഉപയോഗം വർധിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അത് യഥാർത്ഥ മനുഷ്യപുരോഗതിയാകില്ല. കൂടുതൽ യന്ത്രങ്ങൾ, കൂടുതൽ വിവരകേന്ദ്രങ്ങൾ, കൂടുതൽ ഊർജ ഉപഭോഗം, കൂടുതൽ ഖനനം, കൂടുതൽ ഇലക്ട്രോണിക് മാലിന്യം എന്നിവ സാങ്കേതിക വളർച്ചയുടെ മറുവശങ്ങളാകാം. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയെ പരമാവധി വർധിപ്പിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യം മാത്രം മതിയാകില്ല. കുറഞ്ഞ വിഭവചെലവിൽ കൂടുതൽ മനുഷ്യസമൃദ്ധി സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതായിരിക്കണം ലക്ഷ്യം. ഇവിടെ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയും പരിസ്ഥിതിസുസ്ഥിരതയും തമ്മിലുള്ള സംയോജനം അനിവാര്യമാണ്.
ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഭാവിയിലെ ഉയർന്ന സാമൂഹിക സംയോജകത മൂന്ന് ഘടകങ്ങളുടെ ഏകീകരണമായിരിക്കും: സാങ്കേതിക സംയോജകത, സാമൂഹിക സംയോജകത, പരിസ്ഥിതി സംയോജകത. സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമാകണം; അതോടൊപ്പം സമ്പത്തിന്റെ വിതരണം കൂടുതൽ നീതിപൂർവമാകണം; അതേ സമയം പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. ഈ മൂന്ന് ഘടകങ്ങളിൽ ഒന്ന് മറ്റുള്ളവയെ തകർക്കുന്ന രീതിയിലുള്ള പുരോഗതി ഒടുവിൽ പുതിയ വിയോജകത സൃഷ്ടിക്കും.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികസംവിധാനത്തിന്റെ അളവുകോൽ ‘ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് എത്ര ഉൽപ്പാദനം?’ എന്നതിൽ നിന്ന് ‘ഒരു സമൂഹാംഗത്തിന് എത്ര സ്വാതന്ത്ര്യം?’ എന്നതിലേക്ക് മാറേണ്ടിവരും. ഇന്ന് ഉൽപ്പാദനക്ഷമത പലപ്പോഴും തൊഴിൽസമയത്തോടുള്ള ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അനുപാതമായി അളക്കുന്നു. എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി അളക്കേണ്ടത് എത്ര മനുഷ്യസമയം നിർബന്ധിത ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, ആ സമയം എത്രത്തോളം സൃഷ്ടിപരമായും സാമൂഹികമായും ഉപയോഗിക്കാനായി, എത്രത്തോളം അടിസ്ഥാനസുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കി, എത്രത്തോളം പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷിച്ചു എന്നതിലൂടെയായിരിക്കാം.
ഇതോടെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ നിർവചനവും വികസിക്കും. സ്വാതന്ത്ര്യം വെറും രാഷ്ട്രീയ അവകാശങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; ജീവിക്കാൻ വേണ്ട വിഭവങ്ങളിലേക്കുള്ള യാഥാർത്ഥ്യപ്രവേശനം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, സമയം, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം എന്നിവയ്ക്കുള്ള അവസരവും അതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. തൊഴിൽവിപണിയിൽ സ്വന്തം തൊഴിൽശേഷി വിൽക്കാതെ ജീവിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരാളുടെ ഔപചാരിക സ്വാതന്ത്ര്യം പരിമിതമായിരിക്കും. യന്ത്രവൽക്കരണം ഈ സാമ്പത്തിക നിർബന്ധം കുറയ്ക്കാനുള്ള ഭൗതികശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയും സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ചരിത്രപരമായി പുതിയ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കേണ്ടിവരും.
അവസാനം, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകത നമ്മെ ഒരു അടിസ്ഥാന ചരിത്രസത്യത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു: മനുഷ്യസമൂഹം സൃഷ്ടിച്ച ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പഴയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുമായി സംഘർഷത്തിലാകുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണം ആ സംഘർഷത്തെ കൂടുതൽ മൂർച്ചയാക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനം സാമൂഹികമായി കൂടുതൽ സംയോജിതമാകുമ്പോൾ ഉടമസ്ഥത സ്വകാര്യമായി കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടാം. ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിക്കുമ്പോൾ തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയാം. സമ്പത്ത് വർധിക്കുമ്പോൾ വരുമാനഅസമത്വവും വർധിക്കാം. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ജോലി കുറയ്ക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസുരക്ഷ കുറയാം. എന്നാൽ ഇതേ വൈരുധ്യങ്ങൾ പുതിയ സാമൂഹികസംയോജകതയുടെ ഭൗതികസാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രം ഒടുവിൽ മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധമായി അവസാനിക്കേണ്ടതില്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം ഉൽപ്പാദനശക്തികളുമായുള്ള പുതിയ ബന്ധത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയായി മാറാം. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ തന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അന്യശക്തിയായി തുടരണമോ, അതോ മനുഷ്യസമൂഹം അതിനെ ബോധപൂർവം നിയന്ത്രിച്ച് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഉപാധിയാക്കി മാറ്റണമോ എന്നതാണ് നിർണായകമായ ചരിത്രചോദ്യം. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ, ഇന്നത്തെ പ്രതിസന്ധി അതിന്റെ തന്നെ സാധ്യതയെ വഹിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഉയർന്ന സാങ്കേതിക സംയോജകതയും സാമൂഹികജീവിതത്തിലെ വർധിച്ചുവരുന്ന വിയോജകതയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ, പഴയ സാമൂഹികരൂപത്തെ മറികടക്കുന്ന പുതിയൊരു സംയോജകതയുടെ ആവശ്യകത ഉയർന്നുവരുന്നു.
ആ പുതിയ സംയോജകതയിൽ യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യരുടെ മേൽ അധികാരം പുലർത്തുകയില്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് സേവനം ചെയ്യുന്ന അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളായി മാറും. അറിവ് സ്വകാര്യമായി പൂട്ടിവയ്ക്കപ്പെടാതെ പൊതുസമ്പത്തായി വ്യാപിക്കും. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത തൊഴിലില്ലായ്മ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനു പകരം തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കും. തൊഴിൽ ജീവിതത്തിന്റെ നിർബന്ധിത ഉപാധിയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്ര സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറും. സമ്പത്ത് വിപണി വാങ്ങൽശേഷിയാൽ മാത്രം നിർവചിക്കപ്പെടാതെ മനുഷ്യസമൃദ്ധി, സാമൂഹികസുരക്ഷ, പരിസ്ഥിതിസന്തുലിതാവസ്ഥ, സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയിലൂടെ അളക്കപ്പെടും. അപ്പോൾ യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തെ ചുരുക്കുന്ന ശക്തിയല്ല; മനുഷ്യന്റെ സാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാകും.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിഹാരം യന്ത്രങ്ങളെ തടയുന്നതിലോ മനുഷ്യരുടെ ജോലികളെ കൃത്രിമമായി സംരക്ഷിക്കുന്നതിലോ അല്ല. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിയായ യന്ത്രശക്തിയെ മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാക്കുന്നതിലാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ തൊഴിൽവിപണിക്ക് അനുയോജ്യമായ ഒരു ചരക്കായി നിലനിർത്താൻ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് വിയോജകശക്തിയാകും; മനുഷ്യനെ നിർബന്ധിത ഉപജീവനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അത് സംയോജകശക്തിയാകും. ഒരേ യന്ത്രം, ഒരേ അറിവ്, ഒരേ ഉൽപ്പാദനശേഷി—വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത ചരിത്രഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും.
ഇവിടെയാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ അന്തിമ ദ്വന്ദ്വാത്മക സന്ദേശം: മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു; യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയ്ക്കുന്നു; തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയുമ്പോൾ പഴയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ അസ്ഥിരമാകുന്നു; ആ അസ്ഥിരത പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ യന്ത്രശക്തിയെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അടിത്തറയാക്കി മാറ്റാൻ കഴിയും. ഈ ചക്രം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ സാങ്കേതിക പുരോഗതി ഒരു സാമ്പത്തിക ലക്ഷ്യം മാത്രമല്ലാതാകും; അത് മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത ഗുണപരമായ ഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള ഭൗതിക പാലമായി മാറും.
അതുകൊണ്ട് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഭാവി മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ നാശത്തിന്റെയും വിമോചനത്തിന്റെയും രണ്ട് സാധ്യതകളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. ഏത് സാധ്യതയാണ് യാഥാർത്ഥ്യമാകുക എന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സ്വഭാവം മാത്രം നിർണയിക്കില്ല. ഉടമസ്ഥതയുടെ രൂപം, വർഗബന്ധങ്ങൾ, ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക സമരങ്ങൾ, അറിവിന്റെ പൊതുസ്വഭാവം, പരിസ്ഥിതിബോധം, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ മൂല്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണ—ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് അതിന്റെ ചരിത്രദിശ നിർണയിക്കുക. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ പ്രശ്നം ഭാവിയിലെ തൊഴിൽവിപണിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവചനം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ മനുഷ്യന്റെ ഭാവിയെ നിർണയിക്കുമോ, അതോ മനുഷ്യസമൂഹം അവയെ ബോധപൂർവം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച് സ്വന്തം ഭാവിയെ നിർണയിക്കുമോ എന്ന അടിസ്ഥാന നാഗരികതാ ചോദ്യമാണ്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ യന്ത്രവൽക്കരണം ഒരു അവസാനത്തിന്റെ തുടക്കമല്ല; ഒരു പുതിയ സാമൂഹികഘട്ടത്തിന്റെ സാധ്യതയുടെ തുടക്കമാണ്. പഴയ ലോകത്തിൽ മനുഷ്യൻ ജീവിക്കാൻ വേണ്ടി യന്ത്രങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു. പുതിയ ലോകത്തിൽ മനുഷ്യൻ യന്ത്രങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ച് ജീവിക്കേണ്ട നിർബന്ധത്തിൽ നിന്ന് തന്നെ മോചിതനാകാൻ കഴിയും. അവിടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ അന്തിമലക്ഷ്യം കൂടുതൽ ചരക്കുകളല്ല, കൂടുതൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യമായിരിക്കും; സമ്പത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം മൂലധനസഞ്ചയം അല്ല, മനുഷ്യസമൃദ്ധിയായിരിക്കും; സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അന്തിമലക്ഷ്യം മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കൽ അല്ല, മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കലായിരിക്കും. അവിടെയാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകത അതിന്റെ ഉയർന്ന സംയോജകതയിലെത്തുന്നത്—മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച യന്ത്രശക്തി ഒടുവിൽ മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ മനുഷ്യനാക്കുന്ന സാമൂഹികശക്തിയായി മാറുന്ന ഘട്ടത്തിൽ.
യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും തൊഴിലില്ലായ്മയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് ഒരുപടി കൂടി മുന്നോട്ട് പോകണം. യഥാർത്ഥത്തിൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുധ്യം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും അതിന്റെ ഫലങ്ങളുടെ സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തലും തമ്മിലാണ്. ഒരു ആധുനിക യന്ത്രം, റോബോട്ടിക് സംവിധാനം, കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനം, ആഗോള വിതരണശൃംഖല എന്നിവ ഒരൊറ്റ വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിയല്ല. അതിന്റെ രൂപീകരണത്തിന് നൂറ്റാണ്ടുകളായി സമാഹരിക്കപ്പെട്ട ശാസ്ത്രീയ അറിവും പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവും സർവകലാശാലാ ഗവേഷണവും പൊതുനിക്ഷേപവും തൊഴിലാളികളുടെ വൈദഗ്ധ്യവും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ നേരിട്ടും പരോക്ഷവുമായ സംഭാവനകളും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ആധുനിക ഉൽപ്പാദനശക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ആഴത്തിൽ സാമൂഹികമാണ്. എന്നാൽ അതിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന അധികസമ്പത്ത് സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലൂടെ കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും വ്യക്തികളുടെയും കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ, ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും ഉടമസ്ഥതയുടെ സ്വകാര്യ സ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം കൂടുതൽ മൂർച്ചയാകുന്നു.
ഈ വൈരുധ്യത്തെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഭാഷയിൽ നോക്കുമ്പോൾ, സാങ്കേതിക സംവിധാനത്തിന്റെ ആന്തരിക സംയോജകതയും സാമൂഹിക വിതരണത്തിന്റെ വിയോജകതയും ഒരേസമയം വർധിക്കുന്നതായി കാണാം. ഒരു ഉൽപ്പാദനശാലയിലെ യന്ത്രങ്ങൾ പരസ്പരം ഏകോപിതമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭൂഖണ്ഡങ്ങളിലെ ഉൽപ്പാദനകേന്ദ്രങ്ങൾ വിവരശൃംഖലകളിലൂടെ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ, ഊർജം, വിവരങ്ങൾ, മൂലധനം, ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ എന്നിവ അതിവേഗം സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനം കൂടുതൽ കൂടുതൽ സാമൂഹികവും ആഗോളവുമായിത്തീരുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം പലപ്പോഴും കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകൃതമാകുന്നു. അതായത് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഭൗതിക സംയോജകതയും ഉടമസ്ഥതയുടെ സാമൂഹിക വിയോജകതയും തമ്മിലുള്ള അകലം വർധിക്കുന്നു.
ഇത് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വത്തെ പുതിയ സാങ്കേതിക സാഹചര്യത്തിൽ പുനരാവിഷ്കരിക്കുന്നു. മൂലധനത്തിന് സാങ്കേതികവിദ്യ അനിവാര്യമായും ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കാനുള്ള ഉപകരണമാണ്. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ച ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ സാമൂഹികമാക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ സ്വകാര്യമായി കൈവശപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമം അതേ അനുപാതത്തിൽ ശക്തമാകാം. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം മൂലധനത്തിന്റെ ശക്തി വർധിപ്പിക്കുന്നതോടൊപ്പം അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യവും ആഴത്തിലാക്കുന്നു. മൂലധനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തി ഒടുവിൽ മൂലധനത്തിന്റെ സ്വന്തം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ഭൗതികശക്തിയായി മാറുന്നു.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഈ വൈരുധ്യത്തിന് പുതിയൊരു പാളി ചേർക്കുന്നു. മുൻകാല യന്ത്രങ്ങൾ പ്രധാനമായും മനുഷ്യന്റെ ശാരീരികശേഷിയെയാണ് വസ്തുവൽക്കരിച്ചത്. എന്നാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ചില ഘടകങ്ങളെ സാങ്കേതികസംവിധാനങ്ങളിൽ സങ്കലിപ്പിക്കുന്നു. ഭാഷ മനസ്സിലാക്കൽ, മാതൃക തിരിച്ചറിയൽ, വിവരങ്ങളുടെ വർഗീകരണം, പ്രവചനസഹായം, രൂപകൽപ്പന, തീരുമാനസഹായം, സങ്കീർണ്ണമായ വിവരങ്ങളുടെ സംഗ്രഹണം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ യന്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ മുൻകാല ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനം തന്നെ ഒരു ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളിൽ അടിഞ്ഞുകൂടുന്നു. ഇതിലൂടെ ‘യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ കൈകളുടെ പകരക്കാരൻ’ എന്ന പഴയ ധാരണ ‘യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ ചില ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ പകരക്കാരൻ’ എന്ന പുതിയ ഘട്ടത്തിലേക്ക് മാറുന്നു.
എന്നാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി സ്വതന്ത്രമായ ‘യന്ത്രബുദ്ധി’യായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോഴും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഉറവിടം മനുഷ്യസമൂഹത്തിലാണ്. ഭാഷ മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിയാണ്; ശാസ്ത്രീയ അറിവ് തലമുറകളുടെ കൂട്ടായ സംഭാവനയാണ്; ഗണിതശാസ്ത്രവും തർക്കശാസ്ത്രവും സാമൂഹികമായി വികസിച്ച അറിവുകളാണ്; സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെ അടിസ്ഥാനവും പൊതുവായ ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിയിലാണ്. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ശക്തിയെ ഒരു സ്വകാര്യ സ്ഥാപനത്തിന്റെ മാത്രം ബൗദ്ധികസ്വത്തായി കാണുന്നത് അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉത്ഭവത്തെ മറയ്ക്കുന്നു. ഇവിടെ കൂട്ടായ മനുഷ്യബുദ്ധിയും സ്വകാര്യ സാങ്കേതിക ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള പുതിയ വൈരുധ്യം ഉയരുന്നു.
ഇത് ഭാവിയിലെ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികത്തിന്റെ കേന്ദ്രപ്രശ്നങ്ങളിലൊന്നായി മാറാം. ഒരിക്കൽ ഭൂമിയായിരുന്നു പ്രധാന ഉൽപ്പാദനസമ്പത്ത്; പിന്നീട് വ്യവസായയന്ത്രങ്ങൾ പ്രധാനമായി; ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ധനമൂലധനവും വ്യവസായ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും നിർണായകമായി; ഇപ്പോൾ വിവരങ്ങൾ, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, സാങ്കേതികവിദ്യ, കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങൾ, വിവരശേഖരങ്ങൾ, ശൃംഖലാ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുന്നു. അതിനാൽ വർഗാധിപത്യത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ ഭൂമിയുടെയും ഫാക്ടറികളുടെയും ഉടമസ്ഥതയിൽ മാത്രം പ്രകടമാകില്ല. അറിവ്, വിവരങ്ങൾ, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയുടെ നിയന്ത്രണം പുതിയ അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളായി മാറുന്നു.
ഇവിടെ തൊഴിൽ എന്ന ആശയവും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. ഒരു യന്ത്രം ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ പ്രവർത്തനം പൂർണ്ണമായി ഏറ്റെടുക്കുന്നില്ലെങ്കിലും, ആ തൊഴിലാളിയുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത പലമടങ്ങ് വർധിപ്പിക്കാം. അപ്പോൾ ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷി മുമ്പത്തെ പത്ത് തൊഴിലാളികളുടെതിനു തുല്യമായേക്കാം. സാങ്കേതികവിദ്യ മുന്നേറുന്നതിനനുസരിച്ച് ഉൽപ്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ തൊഴിലാളികളുടെ എണ്ണം കുറയുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യർ ‘ഉൽപ്പാദനത്തിന് അനിവാര്യരാണോ?’ എന്ന ചോദ്യത്തിന് പകരം ‘മനുഷ്യർ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ എന്തുതരത്തിലുള്ള പങ്കാണ് വഹിക്കുന്നത്?’ എന്ന ചോദ്യമാണ് കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നത്. നേരിട്ടുള്ള തൊഴിൽ കുറയുമ്പോഴും സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളുടെ രൂപകൽപ്പന, പരിപാലനം, നിയന്ത്രണം, ഗവേഷണം, സാമൂഹിക ഉപയോഗം എന്നിവയിൽ മനുഷ്യന്റെ പങ്ക് തുടരാം. എന്നാൽ ഈ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ആകെ സാമൂഹിക ആവശ്യം പഴയതുപോലെ വ്യാപകമായിരിക്കണമെന്നില്ല.
ഇതോടെ ‘തൊഴിൽ’ എന്നതിന്റെ അളവിനും ‘മനുഷ്യപ്രവർത്തനം’ എന്നതിന്റെ അളവിനും ഇടയിൽ വ്യത്യാസം വ്യക്തമാകും. മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം തൊഴിൽവിപണിയിൽ ശമ്പളം ലഭിക്കുന്ന ജോലിയേക്കാൾ വളരെ വിപുലമാണ്. ഒരു മാതാവ് കുട്ടിയെ വളർത്തുന്നത്, ഒരാൾ രോഗിയെ പരിചരിക്കുന്നത്, ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്, ഒരു കലാകാരൻ സൃഷ്ടി നടത്തുന്നത്, ഒരാൾ സമൂഹത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷിക്കുന്നത്, ഒരാൾ മറ്റൊരാളെ പഠിപ്പിക്കുന്നത്—ഇവയെല്ലാം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിനും വളർച്ചയ്ക്കും നിർണായകമാണ്. എന്നാൽ വിപണി പലപ്പോഴും ഇവയിൽ ചിലതിനെ മാത്രമാണ് ‘സാമ്പത്തിക മൂല്യമുള്ള ജോലി’യായി അംഗീകരിക്കുന്നത്. യന്ത്രവൽക്കരണം ഈ പരിമിത നിർവചനത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള അവസരം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക അളവുകോൽ ആവശ്യമാണ്: മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ വിപണി വിലയല്ല, സാമൂഹിക പ്രയോജനം. ഒരു പ്രവർത്തനം വിപണിയിൽ ഉയർന്ന വില നേടുന്നുണ്ടോ എന്നതിനു പകരം അത് മനുഷ്യജീവിതത്തിനും സമൂഹത്തിനും പരിസ്ഥിതിക്കും എത്ര സംഭാവന നൽകുന്നു എന്നതിനെ പരിഗണിക്കേണ്ടിവരും. യന്ത്രങ്ങൾ ചരക്ക് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വലിയൊരു പങ്ക് ഏറ്റെടുക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ഈ മാറ്റം കൂടുതൽ അനിവാര്യമാകും. വിപണി വിലയില്ലാത്ത പ്രവർത്തനങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് വരുമ്പോഴാണ് മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ കഴിവുകൾ വികസിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നത്.
ഇതോടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും മാറണം. യന്ത്രങ്ങൾക്ക് എളുപ്പത്തിൽ പകരംവയ്ക്കാൻ കഴിയുന്ന ആവർത്തനപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് മനുഷ്യരെ മാത്രം പരിശീലിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസരീതി ഭാവിയിൽ പര്യാപ്തമാകില്ല. വിവരങ്ങൾ ഓർമ്മിക്കുക, ആവർത്തിക്കുക, നിശ്ചിത നടപടിക്രമങ്ങൾ പിന്തുടരുക എന്നിവയെക്കാൾ പ്രശ്നങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ്, ശാസ്ത്രീയചിന്ത, നൈതികബോധം, സൃഷ്ടിപരത, സഹകരണം, സാമൂഹികബോധം, പരിസ്ഥിതിബോധം, ദാർശനികചിന്ത എന്നിവയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കേണ്ടിവരും. യന്ത്രങ്ങൾ വിവരങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ അർത്ഥം നിർമിക്കുന്ന ജീവി എന്ന നിലയിൽ കൂടുതൽ പ്രധാനമാകും.
ഇതിലൂടെ മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ‘മത്സരം’ എന്നതിൽ നിന്ന് ‘പൂരകത’യിലേക്ക് മാറ്റാനുള്ള സാധ്യത ഉയരുന്നു. മനുഷ്യന് യന്ത്രത്തിന്റെ വേഗവും കൃത്യതയും ആവശ്യമാണ്; യന്ത്രത്തിന് മനുഷ്യന്റെ മൂല്യനിർണ്ണയവും ലക്ഷ്യനിർണ്ണയവും നൈതികബോധവും സാമൂഹികസന്ദർഭബോധവും ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ഈ പൂരകത സ്വാഭാവികമായി ഉണ്ടാകില്ല. യന്ത്രത്തിന്റെ തീരുമാനങ്ങൾ ആരുടെ താൽപര്യത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു, ഏത് ലക്ഷ്യമാണ് അതിന് നൽകിയിരിക്കുന്നത്, ഏത് വിവരമാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനമാക്കുന്നത്, പിഴവിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം ആരുടേതാണ് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ സാമൂഹികമായി നിർണയിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് സാങ്കേതിക സാക്ഷരതയ്ക്കൊപ്പം സാങ്കേതിക ജനാധിപത്യവും ആവശ്യമാണ്.
യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക ഫലം അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണമാണ്. വലിയ തോതിലുള്ള കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും വിവരശേഖരങ്ങളും സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക ശക്തിക്കൊപ്പം സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ശക്തിയും ലഭിക്കുന്നു. വിവരങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നവർ ജനങ്ങളുടെ പെരുമാറ്റം പ്രവചിക്കാനും വിപണികളെ സ്വാധീനിക്കാനും ഉപഭോഗരീതികളെ മാറ്റാനും തൊഴിൽപ്രക്രിയകളെ നിയന്ത്രിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വർഗാധിപത്യം വെറും ഫാക്ടറി ഉടമസ്ഥതയിലൂടെ മാത്രമല്ല, വിവരാധിപത്യത്തിലൂടെയും പ്രകടമാകാം.
ഇതിനെതിരെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക അവകാശധാരണ വികസിക്കേണ്ടിവരും. വിവരങ്ങൾ, അറിവ്, അടിസ്ഥാന സാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവ മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസമ്പത്താണെന്ന ധാരണ ശക്തിപ്പെടണം. വ്യക്തിഗത സ്വകാര്യത സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തെ നിർണയിക്കുന്ന പ്രധാന സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ പരസ്യവും ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതുമായിരിക്കണം. കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഉപയോഗം മനുഷ്യരെ നിരീക്ഷിക്കാനും നിയന്ത്രിക്കാനും മാത്രം ഉപയോഗിക്കപ്പെടാതെ ആരോഗ്യവും വിദ്യാഭ്യാസവും പരിസ്ഥിതിയും പൊതുഗതാഗതവും ശാസ്ത്രവും സാമൂഹികസുരക്ഷയും മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടണം.
ഇവിടെ ‘സാങ്കേതിക ജനാധിപത്യം’ എന്നത് സാങ്കേതിക തീരുമാനങ്ങൾ എല്ലാവരും നേരിട്ട് എടുക്കണം എന്ന ലളിതമായ ആശയമല്ല. മറിച്ച് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികലക്ഷ്യം, അപകടസാധ്യത, ഉപയോഗപരിധി, ഉടമസ്ഥത, നിയന്ത്രണം, നേട്ടങ്ങളുടെ വിതരണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള തീരുമാനങ്ങളിൽ സമൂഹത്തിന് യഥാർത്ഥ പങ്കാളിത്തം ഉറപ്പാക്കുക എന്നതാണ്. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സമൂഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തെ ആഴത്തിൽ ബാധിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം സ്വകാര്യ ലാഭതാൽപര്യത്തിന് മാത്രം വിട്ടുകൊടുക്കാനാവില്ല.
ഇതോടെ ‘ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ജനാധിപത്യം’ എന്ന ആശയം ‘രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ’ സ്വാഭാവിക വിപുലീകരണമാകും. വോട്ടവകാശം മാത്രം മതിയാകില്ല. മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തെ നിർണയിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങൾ ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ് എന്നതും നിർണായകമാണ്. ഒരു സമൂഹം രാഷ്ട്രീയമായി ജനാധിപത്യപരമാണെങ്കിലും അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ കുറച്ച് സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണെങ്കിൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറ പരിമിതമായിരിക്കും. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലത്ത് ഈ വൈരുധ്യം കൂടുതൽ മൂർച്ചയാകാം.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ജനാധിപത്യം മൂന്ന് തലങ്ങളിൽ വികസിക്കേണ്ടിവരും: രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം, സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം, സാങ്കേതിക ജനാധിപത്യം. രാഷ്ട്രീയമായി ജനങ്ങൾക്ക് തീരുമാനാധികാരം വേണം; സാമ്പത്തികമായി ഉൽപ്പാദനസമ്പത്തിന്റെ ഫലങ്ങളിൽ സാമൂഹിക അവകാശം വേണം; സാങ്കേതികമായി മനുഷ്യജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യത്തിലും ഉപയോഗത്തിലും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം വേണം. ഈ മൂന്ന് തലങ്ങളുടെ സംയോജനമാണ് ഉയർന്ന സാമൂഹിക സംയോജകതയുടെ അടിത്തറ.
ഇവിടെ ജോലി സമയത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. യന്ത്രവൽക്കരണം ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ നേട്ടം നിർബന്ധമായും കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് മാത്രം മാറ്റേണ്ടതില്ല. അതിന്റെ ഒരു ഭാഗം മനുഷ്യരുടെ ജോലി സമയം കുറയ്ക്കുന്നതായി മാറ്റാം. ഒരു സമൂഹത്തിന് മുമ്പ് ആഴ്ചയിൽ അമ്പത് മണിക്കൂർ ജോലി ആവശ്യമായിരുന്നെങ്കിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പുരോഗതിയിലൂടെ അതേ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ കുറഞ്ഞ സമയത്തിൽ നിറവേറ്റാൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, ആ സാങ്കേതിക നേട്ടത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക സാമൂഹികഫലം കൂടുതൽ ചരക്കുകൾ മാത്രമല്ല; കൂടുതൽ മനുഷ്യസമയം കൂടിയാണ്. ജോലി സമയം കുറയുന്നത് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ പുതിയ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകൾ തുറക്കും.
എന്നാൽ കുറഞ്ഞ ജോലി സമയം മാത്രം മതിയാകില്ല. ഒഴിവുസമയം യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറണമെങ്കിൽ അടിസ്ഥാന ജീവിതസുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കണം. ഇല്ലെങ്കിൽ ജോലി സമയം കുറയുന്നത് വരുമാനനഷ്ടമായി മാറും. അതിനാൽ ജോലി സമയം കുറയ്ക്കൽ, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, പൊതുസേവനങ്ങൾ, അടിസ്ഥാനവരുമാനം, പൊതുസമ്പത്തിന്റെ വികസനം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ നയങ്ങളായി കാണണം. സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അധിക ഉൽപ്പാദനശേഷി സാമൂഹികമായി പങ്കിട്ടാൽ മാത്രമേ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കൽ യഥാർത്ഥ വിമോചനമാകൂ.
ഇവിടെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക കരാർ ആവശ്യമാണ്. വ്യവസായസമൂഹത്തിന്റെ പഴയ കരാർ ഏകദേശം ഇങ്ങനെയായിരുന്നു: വ്യക്തി തന്റെ തൊഴിൽശേഷി വിപണിയിൽ വിൽക്കും; അതിന് പകരം വേതനം ലഭിക്കും; ആ വേതനം ഉപയോഗിച്ച് ജീവിതാവശ്യങ്ങൾ വാങ്ങും; തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ സാമൂഹികസുരക്ഷ ചില പരിധിവരെ സഹായിക്കും. എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ ഈ കരാർ തകരുന്നു. സമൂഹത്തിന് എല്ലാ ആളുകളുടെയും തൊഴിൽശേഷി ആവശ്യമില്ലെങ്കിൽ, എല്ലാവരുടെയും ജീവിതോപാധി തൊഴിൽവിൽപ്പനയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത് എന്തുകൊണ്ട്? ഈ ചോദ്യത്തിന് പുതിയ സാമൂഹികകരാർ നൽകേണ്ട മറുപടി: മനുഷ്യന് ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം അവന്റെ വിപണി മൂല്യത്തെ ആശ്രയിച്ചല്ല.
ഇത് ഒരു വലിയ നൈതികപരിവർത്തനമാണ്. മനുഷ്യന്റെ മൂല്യം അവൻ എത്ര ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു എന്നതിലൂടെ മാത്രം നിർണയിക്കാനാവില്ല. ശിശു ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നില്ല; വയോധികൻ എല്ലായ്പ്പോഴും വിപണി ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നില്ല; രോഗി ഉൽപ്പാദനശേഷി നഷ്ടപ്പെടാം; ഭിന്നശേഷിയുള്ള വ്യക്തിക്ക് ചില ജോലികൾ ചെയ്യാൻ കഴിയാതിരിക്കാം. എന്നിട്ടും അവരുടെ മനുഷ്യാവകാശം കുറയുന്നില്ല. യന്ത്രവൽക്കരണം ഈ സത്യത്തെ സാമ്പത്തികജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു: ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയോടുള്ള പ്രതിഫലത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ മാത്രം നൽകേണ്ടതില്ല.
ഇവിടെ നിന്നാണ് ‘മനുഷ്യസമൃദ്ധി’ എന്ന ആശയം ഉയരുന്നത്. മനുഷ്യസമൃദ്ധി എന്നത് കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ സ്വന്തമാക്കുന്നതല്ല. ആരോഗ്യം, അറിവ്, ബന്ധങ്ങൾ, സൃഷ്ടിപരത, സ്വാതന്ത്ര്യം, സുരക്ഷ, പ്രകൃതിയുമായുള്ള സമതുലിതബന്ധം, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം, അർത്ഥവത്തായ ജീവിതം എന്നിവയുടെ സമഗ്രതയാണ് അത്. യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യരെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ നിർബന്ധിത ചക്രത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പരിധിവരെ മോചിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഈ ഉയർന്ന രൂപത്തിലുള്ള സമൃദ്ധിയിലേക്ക് സമൂഹത്തെ നയിക്കാനുള്ള അവസരം ലഭിക്കുന്നു.
ഇത്തരം ഒരു പരിവർത്തനത്തിൽ സംസ്കാരത്തിന്റെ പങ്കും വലുതാണ്. തൊഴിൽ ഇല്ലാത്ത വ്യക്തിയെ ‘ഉപയോഗമില്ലാത്തവൻ’ എന്നു കാണുന്ന സംസ്കാരം മാറണം. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവ് തൊഴിൽവിപണിയുടെ പുറത്തും നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന ബോധം വളരണം. സംഗീതം, സാഹിത്യം, ശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത, സാമൂഹികസേവനം, പ്രകൃതിപരിപാലനം, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, സൗഹൃദം, സ്വമേധാപ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയവ ജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രമൂല്യങ്ങളായി ഉയരേണ്ടിവരും. അപ്പോൾ ‘ജോലിയുള്ളവൻ–ജോലിയില്ലാത്തവൻ’ എന്ന വിഭജനം മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം നിർണയിക്കുന്ന പ്രധാന മാനദണ്ഡമാകില്ല.
ഇതോടെ വിദ്യാഭ്യാസവും ജീവിതകാലം മുഴുവൻ നീളുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്രിയയായി മാറാം. മനുഷ്യൻ ഇരുപതാം വയസ്സിൽ പഠിച്ച് അറുപതാം വയസ്സിൽ വിരമിക്കുന്ന പഴയ മാതൃക യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ വേഗതയുമായി പൊരുത്തപ്പെടണമെന്നില്ല. മനുഷ്യർ ജീവിതത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ പഠിക്കുകയും സൃഷ്ടിക്കുകയും സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടിവരും. തൊഴിലും പഠനവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി കൂടുതൽ മങ്ങാം. ‘പഠനം ജോലി നേടാൻ വേണ്ടി’ എന്നതിൽ നിന്ന് ‘പഠനം ജീവിതത്തെ വികസിപ്പിക്കാൻ വേണ്ടി’ എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് നീങ്ങാം.
ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്ര സമയത്തിന് ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയപ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. ചരിത്രപരമായി തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ വലിയൊരു പോരാട്ടം ഉയർന്ന വേതനത്തിനും കുറഞ്ഞ ജോലി സമയത്തിനുമായിരുന്നു. ഭാവിയിൽ ഈ പോരാട്ടം കൂടുതൽ വികസിച്ച് സാമൂഹികമായി ഉറപ്പാക്കിയ സ്വതന്ത്രസമയത്തിനായുള്ള പോരാട്ടമായി മാറാം. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിലൂടെ ലാഭിക്കപ്പെടുന്ന സമയം ആരുടേതാകും എന്നത് ഭാവിയിലെ പ്രധാന വർഗചോദ്യങ്ങളിലൊന്നായിരിക്കും. സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയുടെ കീഴിൽ അത് കുറച്ച് ഉടമകളുടെ അധികസമ്പത്തായി മാറാം; സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയുടെ കീഴിൽ അത് എല്ലാവരുടെയും ജീവിതസമയമായി മാറാം.
ഇവിടെയാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ രണ്ട് ചരിത്രദിശകൾ വ്യക്തമായി കാണുന്നത്. ഒന്നാമത്തെ ദിശയിൽ യന്ത്രങ്ങൾ കൂടുതൽ ശക്തമാകുകയും മനുഷ്യർ കൂടുതൽ അനാവശ്യരാകുകയും ചെയ്യും; സമ്പത്ത് കുറച്ച് പേരുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കും; ഭൂരിപക്ഷം ജനങ്ങൾ കുറഞ്ഞ വേതനമുള്ള സേവനമേഖലകളിലേക്കോ അസ്ഥിര തൊഴിൽരൂപങ്ങളിലേക്കോ തള്ളപ്പെടും; സാമൂഹിക സുരക്ഷ ചുരുങ്ങും; നിയന്ത്രണസംവിധാനങ്ങൾ ശക്തമാകും. ഇത് സാങ്കേതിക സംയോജകതയും സാമൂഹിക വിയോജകതയും പരമാവധി ഉയരുന്ന പാതയായിരിക്കും.
രണ്ടാമത്തെ ദിശയിൽ യന്ത്രങ്ങളുടെ ഉൽപ്പാദനശേഷി സാമൂഹികമായി ഏറ്റെടുക്കപ്പെടും; ജോലി സമയം കുറയും; അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളാകും; സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിയന്ത്രണം ജനാധിപത്യപരമാകും; അറിവ് കൂടുതൽ പൊതുസമ്പത്താകും; മനുഷ്യപ്രവർത്തനം സൃഷ്ടിപരത, ശാസ്ത്രം, കല, പരിചരണം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലേക്ക് മാറും. ഇത് സാങ്കേതിക സംയോജകതയും സാമൂഹിക സംയോജകതയും തമ്മിൽ പുതിയ ഉയർന്ന സമതുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പാതയായിരിക്കും.
ഈ രണ്ട് പാതകളിൽ ഏതാണ് ചരിത്രത്തിൽ യാഥാർത്ഥ്യമാകുക എന്നത് മുൻകൂട്ടി നിർണയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സമൂഹം അതിന് രൂപം നൽകുന്നു. യന്ത്രം ഒരു സാമൂഹികവിധി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നില്ല. അത് മനുഷ്യരുടെ മുൻപിൽ പുതിയ സാധ്യതകളുടെ പരിധി തുറക്കുന്നു. ആ സാധ്യതകളെ സ്വകാര്യ ലാഭത്തിനായി ഉപയോഗിക്കണമോ, കൂട്ടായ വിമോചനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കണമോ എന്നത് രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹികവുമായ തീരുമാനമാണ്.
ഇവിടെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സിദ്ധാന്തം വീണ്ടും ഓർമ്മിക്കേണ്ടതുണ്ട്: വൈരുധ്യം നിശ്ചലമല്ല; അത് വികസിക്കുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഓരോ ഘട്ടവും പഴയ സാമൂഹികസംവിധാനത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തെ അസ്ഥിരമാക്കുകയും പുതിയ ബന്ധങ്ങളുടെ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യും. തൊഴിലില്ലായ്മയുടെ വർധന സാമൂഹികസുരക്ഷയുടെ ആവശ്യകത വർധിപ്പിക്കും; സാമൂഹികസുരക്ഷയുടെ വികസനം ജീവിതോപാധിയെ തൊഴിൽവിൽപ്പനയിൽ നിന്ന് ഭാഗികമായി വേർതിരിക്കും; അത് കൂടുതൽ ജോലി സമയം കുറയ്ക്കാനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കും; കുറഞ്ഞ ജോലി സമയം പുതിയ സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് അവസരം നൽകും; പുതിയ സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങൾ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ മൂല്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ധാരണകൾ സൃഷ്ടിക്കും. അങ്ങനെ ഒരു വൈരുധ്യത്തിന്റെ പരിഹാരം അടുത്ത വൈരുധ്യത്തിന്റെയും അടുത്ത സാമൂഹികരൂപത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനമാകും.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപ്രാധാന്യം ‘മനുഷ്യന്റെ ജോലി ഇല്ലാതാക്കൽ’ എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ തൊഴിൽകേന്ദ്രിതമായ സാമ്പത്തികഘടനയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ സാമൂഹികഘടനയിലേക്ക് മാറ്റാനുള്ള ഭൗതിക സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ സാധ്യത യാഥാർത്ഥ്യമാകണമെങ്കിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തിയുടെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തിന് അനുയോജ്യമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും വികസിക്കണം. അല്ലാത്തപക്ഷം സാങ്കേതിക പുരോഗതി തന്നെ സാമൂഹിക പ്രതിസന്ധിയുടെ ഉറവിടമാകും.
ഇതിലാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ പരമാവധി ആഴം: മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ഉൽപ്പാദനശക്തി മനുഷ്യന്റെ മേൽ അന്യശക്തിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അതേ ശക്തിയെ മനുഷ്യസമൂഹം വീണ്ടും സാമൂഹികമായി ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ അത് വിമോചനശക്തിയായി മാറുന്നു. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ യന്ത്രം മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യസമൂഹം യന്ത്രത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത മനുഷ്യനെ തൊഴിലില്ലായ്മയിലേക്ക് തള്ളുന്നു; ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ അതേ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത മനുഷ്യനെ നിർബന്ധിത തൊഴിലിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിച്ചിട്ടും ദാരിദ്ര്യം നിലനിൽക്കുന്നു; ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമ്പത്ത് സാമൂഹിക അവകാശമായി മാറുന്നു.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള യഥാർത്ഥ പോരാട്ടം യന്ത്രങ്ങൾക്കെതിരായ പോരാട്ടമല്ല. അത് യന്ത്രങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയ്ക്കും നിയന്ത്രണത്തിനും ഉപയോഗലക്ഷ്യത്തിനും വേണ്ടിയുള്ള പോരാട്ടമാണ്. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിയായ സാങ്കേതികശക്തി ആരുടെ കൈകളിലാണ് എന്ന ചോദ്യമാണ് നിർണായകം. സാങ്കേതികവിദ്യയെ മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ സ്വത്താക്കി മാറ്റാൻ കഴിയുമ്പോൾ, മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായി ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വികസനം മനുഷ്യരുടെ തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ വർധനയല്ല, അവരുടെ സ്വതന്ത്രസമയത്തിന്റെ വർധനയായി മാറാൻ കഴിയും.
അപ്പോൾ ‘ഉൽപ്പാദനക്ഷമത’ എന്ന പദത്തിനുതന്നെ പുതിയ അർത്ഥമുണ്ടാകും. ഇന്ന് ഒരു നിശ്ചിത സമയത്ത് എത്ര ചരക്കുകൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാം എന്നതാണ് ഉൽപ്പാദനക്ഷമത. ഭാവിയിലെ മനുഷ്യകേന്ദ്രിത സമൂഹത്തിൽ ഒരു നിശ്ചിത അളവിലുള്ള വിഭവങ്ങളും ഊർജവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉപയോഗിച്ച് എത്ര മനുഷ്യസമൃദ്ധി സൃഷ്ടിക്കാം എന്നായിരിക്കും യഥാർത്ഥ ചോദ്യം. കുറഞ്ഞ വിഭവചെലവിൽ കൂടുതൽ ആരോഗ്യം, കൂടുതൽ അറിവ്, കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം, കൂടുതൽ സുരക്ഷ, കൂടുതൽ ഒഴിവുസമയം, കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരത—ഇവയായിരിക്കും ഉയർന്ന ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ പുതിയ മാനദണ്ഡങ്ങൾ.
ഇതോടെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വം ഒരു സാമ്പത്തികപ്രശ്നത്തിൽ നിന്ന് ഒരു നാഗരികതാപരമായ പരിവർത്തനമായി മാറുന്നു. വ്യവസായസമൂഹത്തിന്റെ ചോദ്യം ‘എങ്ങനെ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാം?’ എന്നതായിരുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിന്റെ ചോദ്യം ‘ഇത്രയും ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ മനുഷ്യജീവിതത്തെ എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കണം?’ എന്നതാണ്. ആദ്യചോദ്യത്തിന് സാങ്കേതികവിദ്യ വലിയ തോതിൽ ഉത്തരം നൽകിക്കഴിഞ്ഞു. രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം ഇനി രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹികവുമായ സൃഷ്ടിയുടെ വിഷയമാണ്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ മഹത്തായ ദൗത്യം യന്ത്രങ്ങളെ കൂടുതൽ ബുദ്ധിമാനാക്കുക മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തെ കൂടുതൽ ബുദ്ധിപൂർവം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. യന്ത്രങ്ങളുടെ ബുദ്ധി വർധിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹികബുദ്ധിയും വളരേണ്ടതുണ്ട്. സാങ്കേതിക സംയോജകത ഉയരുമ്പോൾ സാമൂഹിക സംയോജകതയും ഉയരണം. ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളും വികസിക്കണം. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ജോലി കുറയ്ക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസമയം വികസിക്കണം. സമ്പത്ത് വർധിക്കുമ്പോൾ അതിലേക്കുള്ള പ്രവേശനവും വ്യാപിക്കണം. ഇതാണ് സാങ്കേതിക പുരോഗതിയും മനുഷ്യപുരോഗതിയും തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ ഐക്യം.
അവസാനമായി, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രം നമ്മെ ഒരു നിർണായക ദ്വന്ദ്വാത്മക നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു: മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ കുറയുന്നത് സ്വതവേ ദുരന്തമല്ല; മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസുരക്ഷ തൊഴിൽവിൽപ്പനയെ ആശ്രയിച്ചുതന്നെ തുടരുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നതിനെ തടയുക എന്നതിനു പകരം, യന്ത്രങ്ങൾ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്ന തൊഴിൽസമയം മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറ്റാനുള്ള സാമൂഹികസംവിധാനം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. അപ്പോൾ യന്ത്രവൽക്കരണം തൊഴിലില്ലായ്മ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തിയിൽ നിന്ന് തൊഴിൽനിർബന്ധം ഇല്ലാതാക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറും. ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വളർച്ച സാമൂഹിക വിഘടനത്തിന്റെ കാരണമല്ലാതെ സാമൂഹിക വിമോചനത്തിന്റെ അടിത്തറയാകും.
ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംയോജകത: വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യബുദ്ധി വീണ്ടും മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് സേവനം ചെയ്യുന്ന ഘട്ടം; ഉൽപ്പാദനശക്തി ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ തടസ്സങ്ങളെ മറികടക്കുന്ന ഘട്ടം; യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ മേൽ അന്യശക്തിയല്ലാതെ മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്രസമയത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉപാധിയായി മാറുന്ന ഘട്ടം. ഈ ഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രസാധ്യത. അത് സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടുമോ എന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വിധിയല്ല—മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ചരിത്രപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമായിരിക്കും.
യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും പുതിയ ഘട്ടത്തെ മുൻകാല സാങ്കേതികപരിവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന സവിശേഷത, അത് മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തെ മാത്രമല്ല മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനത്തെയും ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ നിന്ന് ഭാഗികമായി വേർതിരിക്കാൻ ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതാണ്. വ്യവസായ വിപ്ലവത്തിന്റെ കാലത്ത് യന്ത്രം പ്രധാനമായും മനുഷ്യന്റെ പേശിശക്തിയെ പകരംവച്ചു. പിന്നീട് വൈദ്യുതിയും യന്ത്രവൽക്കരണവും മനുഷ്യന്റെ വേഗവും കൃത്യതയും വർധിപ്പിച്ചു. കമ്പ്യൂട്ടറുകളുടെ വരവോടെ കണക്കുകൂട്ടൽ, വിവരസംസ്കരണം, രേഖസംഭരണം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ യന്ത്രങ്ങളിലേക്ക് മാറി. എന്നാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് സ്ഥിതി കൂടുതൽ ഗുണപരമായി മാറുന്നു. വിവരങ്ങളിൽ നിന്ന് മാതൃകകൾ കണ്ടെത്തുക, ഭാഷാപ്രവർത്തനം നടത്തുക, സങ്കീർണ്ണമായ വിവരങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുക, പ്രവചനങ്ങൾ നടത്തുക, ചിലതരം രൂപകൽപ്പനകളും തീരുമാനസഹായങ്ങളും നിർവഹിക്കുക തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ യന്ത്രങ്ങൾ പ്രവേശിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇപ്പോഴത്തെ സാങ്കേതികപരിവർത്തനം മനുഷ്യന്റെ ‘കൈ’യിൽ നിന്ന് യന്ത്രത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ ‘ബുദ്ധിയുടെ ചില പ്രവർത്തനങ്ങൾ’ സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളിൽ വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്ന ഘട്ടമാണ്.
ഇതിനെ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ പകരംവയ്ക്കൽ എന്ന ലളിതമായ ഭാഷയിൽ മാത്രം കാണുന്നതും ശരിയല്ല. കൃത്രിമബുദ്ധിക്ക് സ്വതന്ത്രമായ മനുഷ്യബോധം, അനുഭവം, സാമൂഹിക അസ്തിത്വം, ജീവശാസ്ത്രപരമായ ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവ മനുഷ്യനുള്ളതുപോലെ ഇല്ല. അതിന്റെ പ്രവർത്തനശേഷി മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിച്ച ഭാഷ, അറിവ്, വിവരങ്ങൾ, ഗണിതശാസ്ത്രം, കമ്പ്യൂട്ടർ ശാസ്ത്രം, സാമൂഹിക ഇടപെടലുകൾ എന്നിവയുടെ ചരിത്രപരമായ സഞ്ചയത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ പൂർണ്ണ പകരക്കാരനല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യരാശിയുടെ മുൻകാല ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനത്തിന്റെ സാങ്കേതിക സ്ഫടികീകരണമാണ്. ഈ വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. കാരണം യന്ത്രത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ബുദ്ധിപരമായ ശേഷി എത്രത്തോളം മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ അറിവിന്റെ ഫലമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയാൽ അതിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും സാമൂഹിക ഉപയോഗവും സംബന്ധിച്ച ചോദ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി ഉയരും.
ഇവിടെ ‘വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട തൊഴിൽ’ എന്ന ആശയം പുതിയ ആഴം നേടുന്നു. ഒരു സാധാരണ യന്ത്രത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ശാരീരിക തൊഴിൽ വസ്തുവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഒരു കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ ഭാഷയും അറിവും വർഗീകരണശേഷിയും മാതൃക തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവുകളും പ്രശ്നപരിഹാരരീതികളും ഭാഗികമായി സാങ്കേതികരൂപത്തിൽ സങ്കലിതമാകുന്നു. അതായത് മനുഷ്യന്റെ മുൻകാല ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനം പുതിയ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയകളിൽ വീണ്ടും പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സാങ്കേതികശക്തിയായി മാറുന്നു. ഇതിലൂടെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായി സഞ്ചിതമായ അറിവ് സ്വയം വികസിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഈ സാങ്കേതികശക്തിയുടെ ഉടമസ്ഥത സ്വകാര്യമായി കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ അറിവിന്റെ ഫലങ്ങൾ സ്വകാര്യ സമ്പത്തായി മാറുന്ന വൈരുധ്യം കൂടുതൽ മൂർച്ചയാകുന്നു.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ അറിവ്–സ്വത്ത് എന്ന പുതിയ ദ്വന്ദ്വം രൂപപ്പെടുന്നു. പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുള്ള അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾക്ക് വ്യക്തമായ ഭൗതിക അതിരുകളുണ്ട്. എന്നാൽ അറിവ് ഒരാൾ ഉപയോഗിച്ചതുകൊണ്ട് മറ്റൊരാൾക്ക് അതുപയോഗിക്കാൻ കഴിയാത്തതല്ല. ഒരേ ശാസ്ത്രീയ ആശയം അനേകർക്ക് ഒരേസമയം ഉപയോഗിക്കാം. ഒരു ഗണിതസിദ്ധാന്തം ഒരാളുടെ കൈവശമുള്ളപ്പോൾ മറ്റൊരാൾക്ക് അത് നഷ്ടമാകുന്നില്ല. ഒരു ഭാഷ, ഒരു ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ, ഒരു ചികിത്സാരീതി, ഒരു സാമൂഹിക ആശയം എന്നിവയുടെ ഉപയോഗം മറ്റുള്ളവരുടെ ഉപയോഗത്തെ സ്വാഭാവികമായി തടയുന്നില്ല. അതിനാൽ അറിവിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ പൊതുസ്വഭാവത്തിലേക്കുള്ള ശക്തമായ പ്രവണതയുണ്ട്. എന്നാൽ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതാ നിയമങ്ങൾ ഈ പൊതുസ്വഭാവത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും കൃത്രിമ ക്ഷാമം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ ഈ വൈരുധ്യം കൂടുതൽ പ്രധാനമാകും.
ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു ചരിത്രപരമായ പരിധി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിപണി വ്യവസ്ഥയിൽ അപൂർവമായ വസ്തുക്കൾക്ക് വില നിശ്ചയിക്കുന്നത് താരതമ്യേന എളുപ്പമാണ്. എന്നാൽ അധിക പകർപ്പുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള ചെലവ് വളരെ കുറവായ അറിവിനെയും ഡിജിറ്റൽ വിഭവങ്ങളെയും അതേ ക്ഷാമതത്വത്തിൽ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് താഴ്ത്തുമ്പോൾ വിപണി അവയെ ഉയർന്ന വിലയിൽ നിലനിർത്താൻ നിയമപരവും സാങ്കേതികവുമായ നിയന്ത്രണങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വാഭാവികമായി സമൃദ്ധിയിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത അതിനെ കൃത്രിമ ക്ഷാമത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്നു. സാങ്കേതിക സമൃദ്ധിയും സാമൂഹിക ക്ഷാമവും തമ്മിലുള്ള ഈ വൈരുധ്യം ഭാവിയിലെ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികത്തിന്റെ കേന്ദ്രപ്രശ്നമാകാം.
കൃത്രിമബുദ്ധി തൊഴിൽവിപണിയിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നതോടെ ഈ വൈരുധ്യം കൂടുതൽ വ്യാപകമാകും. ചില തൊഴിൽമേഖലകൾ ഇല്ലാതാകുകയും ചില പുതിയ തൊഴിൽമേഖലകൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യും. എന്നാൽ പ്രധാനപ്പെട്ട മാറ്റം തൊഴിലുകളുടെ എണ്ണത്തിൽ മാത്രം സംഭവിക്കുന്നതല്ല; ഒരു ജോലിക്കുള്ളിൽ മനുഷ്യന്റെ പങ്കിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറുന്നതിലാണ്. മുമ്പ് ഒരു തൊഴിലാളി മുഴുവൻ പ്രവർത്തനവും നിർവഹിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, ഭാവിയിൽ അതേ ജോലി യന്ത്രം നിർവഹിക്കുകയും മനുഷ്യൻ അപവാദസാഹചര്യങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും മേൽനോട്ടം വഹിക്കുകയും അന്തിമ തീരുമാനമെടുക്കുകയും ചെയ്യാം. അങ്ങനെ ജോലി ഇല്ലാതാകുന്നതിനു പകരം ജോലി ‘ചുരുക്കപ്പെടുകയും’ അതിന്റെ ശേഷിക്കുന്ന ഭാഗം കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതോ കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായതോ ആയിത്തീരുകയും ചെയ്യാം. എന്നാൽ മറുവശത്ത് മനുഷ്യന്റെ ശേഷിക്കുന്ന പങ്ക് വളരെ ചെറുതായി മാറുകയും കുറഞ്ഞ തൊഴിലാളികൾക്ക് മാത്രം മതിയാകുകയും ചെയ്യാം.
ഇത് തൊഴിൽവിപണിയിൽ ഒരു പുതിയ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു: കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം–കുറഞ്ഞ തൊഴിൽ–കൂടുതൽ സാങ്കേതിക നിയന്ത്രണം. കുറച്ച് ആളുകൾക്ക് വളരെ ഉയർന്ന ഉൽപ്പാദനശേഷി ലഭിക്കുന്നു. അവരുടെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനക്ഷമത യന്ത്രങ്ങളുടെ സഹായത്തോടെ പലമടങ്ങ് ഉയരുന്നു. എന്നാൽ ഇതിന്റെ ഫലം എല്ലാവർക്കും തുല്യമായി ലഭിക്കണമെന്നില്ല. സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടവും കേന്ദ്രീകരിക്കും. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി തൊഴിൽപ്രശ്നത്തെക്കാൾ വലിയൊരു അധികാരപ്രശ്നം ഉയർത്തുന്നു.
ഈ അധികാരപ്രശ്നം മനസ്സിലാക്കാൻ ‘ആരാണ് ജോലി ചെയ്യുന്നത്?’ എന്നതിനു പുറമെ ‘ആരാണ് തീരുമാനിക്കുന്നത്?’ എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കണം. യന്ത്രങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം നിർവഹിക്കുമ്പോൾ തീരുമാനമെടുക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ ആരുടെ കൈകളിലാണ്? എന്ത് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം? എത്ര ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം? ഏത് മേഖലയിൽ നിക്ഷേപിക്കണം? ഏത് തൊഴിലുകൾ യന്ത്രവൽക്കരിക്കണം? യന്ത്രവൽക്കരണത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന അധിക ഉൽപ്പാദനശേഷി എന്തിനായി ഉപയോഗിക്കണം? ഈ തീരുമാനങ്ങൾ സ്വകാര്യ ലാഭത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രം എടുക്കുകയാണെങ്കിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികഫലം ഒരു ചെറിയ വിഭാഗത്തിന്റെ താൽപര്യത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങും.
ഇവിടെയാണ് ജനാധിപത്യ ആസൂത്രണം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നത്. ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനരീതി ‘എന്ത് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാം?’ എന്ന സാങ്കേതികചോദ്യത്തിൽ മാത്രം നിൽക്കില്ല. ‘എന്താണ് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കേണ്ടത്?’ എന്ന സാമൂഹികചോദ്യവും അതിനോട് ചേർക്കണം. സമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായ മരുന്നുകൾ, ഭക്ഷണം, ഭവനം, വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുഗതാഗതം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം എന്നിവയിൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കുന്നത് മനുഷ്യസമൃദ്ധിക്ക് നേരിട്ടുള്ള സംഭാവനയായേക്കാം. മറിച്ച് അനാവശ്യ ഉപഭോഗം വളർത്താനും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ അമിതമായി ഉപയോഗിക്കാനും മനുഷ്യരുടെ ശ്രദ്ധയും സമയവും കൃത്രിമ ആവശ്യങ്ങൾക്കായി പിടിച്ചെടുക്കാനും സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ ഉയർച്ച സ്വയം മനുഷ്യപുരോഗതിയല്ല; അതിന്റെ ലക്ഷ്യമാണ് നിർണായകം.
യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ സാമൂഹികദ്വന്ദ്വം ഇവിടെ പരിസ്ഥിതിയുമായി ചേരുന്നു. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യശ്രമം കുറച്ചാലും അവയുടെ പ്രവർത്തനത്തിന് ഊർജവും അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളും ഭൂമിയും ജലവും ആവശ്യമാണ്. സാങ്കേതിക ഉൽപ്പാദനം പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെക്കാൾ വേഗത്തിൽ വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചാൽ സാങ്കേതിക സമൃദ്ധി പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധിയായി മാറും. അതിനാൽ ‘കുറഞ്ഞ മനുഷ്യ തൊഴിൽ’ മാത്രം പുരോഗതിയുടെ മാനദണ്ഡമാകരുത്. കുറഞ്ഞ മനുഷ്യ തൊഴിലും കുറഞ്ഞ പ്രകൃതിവിഭവ ഉപഭോഗവും ഉപയോഗിച്ച് കൂടുതൽ മനുഷ്യസമൃദ്ധി സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതായിരിക്കണം ഉയർന്ന ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ മാനദണ്ഡം.
ഇതോടെ മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യവും പ്രകൃതിയുടെ പരിധിയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വവും യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചർച്ചയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. പരിസ്ഥിതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെ അവഗണിക്കുന്ന സാങ്കേതിക പുരോഗതി ഒടുവിൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിത്തറയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാങ്കേതികസംയോജകത സാമൂഹികസംയോജകതയുമായി മാത്രമല്ല, പരിസ്ഥിതിസംയോജകതയുമായും പൊരുത്തപ്പെടണം. മനുഷ്യൻ–യന്ത്രം–പ്രകൃതി എന്ന ത്രികോണബന്ധമാണ് ഇനി പ്രധാനമാകുന്നത്.
യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഗൗരവമേറിയ ഫലം സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനത്തിന്റെ രൂപമാറ്റമാണ്. സമൂഹം ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ മാത്രം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നില്ല; മനുഷ്യരെയും പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. കുട്ടികളുടെ വളർച്ച, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, പരിചരണം, വയോധികരുടെ സംരക്ഷണം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പരിപാലനം എന്നിവയാണ് അടുത്ത തലമുറയുടെ മനുഷ്യശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. എന്നാൽ വിപണി പലപ്പോഴും ഈ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ വലിയൊരു ഭാഗത്തെ ‘ഉൽപ്പാദനത്തിന് പുറത്തുള്ള’ പ്രവർത്തനങ്ങളായി കാണുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണം ചരക്ക് ഉൽപ്പാദനത്തിലെ മനുഷ്യശ്രമം കുറയ്ക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിൽ ആവശ്യമായ പരിചരണപ്രവർത്തനത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിൽ പരിചരണപ്രവർത്തനം കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തേക്ക് ഉയരാം. യന്ത്രങ്ങൾക്ക് വസ്തുക്കൾ നിർമ്മിക്കാം; വിവരങ്ങൾ സംസ്കരിക്കാം; ഗതാഗതം നിയന്ത്രിക്കാം; എന്നാൽ മനുഷ്യബന്ധത്തിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളും യന്ത്രങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റാനാവില്ല. ശിശുവിന്റെ മാനസികവളർച്ച, രോഗിയുടെ മനുഷ്യപരമായ പരിചരണം, വയോധികന്റെ സാമൂഹികബന്ധം, ദുഃഖിക്കുന്ന വ്യക്തിക്ക് നൽകുന്ന സഹാനുഭൂതി, സമൂഹത്തിന്റെ നൈതികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയിൽ മനുഷ്യസാന്നിധ്യത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം തുടരാം. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം ചില മേഖലകളിൽ മനുഷ്യപ്രവർത്തനം കുറയ്ക്കുമ്പോൾ മറ്റുചില മേഖലകളിലെ മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം വർധിപ്പിച്ചേക്കാം.
ഇത് ‘മനുഷ്യർ യന്ത്രങ്ങൾ ചെയ്യാത്ത ജോലികളിലേക്ക് മാറണം’ എന്ന ലളിതമായ തൊഴിൽവിപണി പരിഹാരത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. കാരണം യന്ത്രങ്ങൾ ചെയ്യാത്ത എല്ലാ ജോലികളും ഉയർന്ന വേതനമുള്ളവയാകണമെന്നില്ല. പരിചരണവും സാമൂഹികസേവനവും പോലുള്ള മേഖലകൾക്ക് സാമൂഹികമായി ഉയർന്ന മൂല്യമുണ്ടെങ്കിലും വിപണിയിൽ പലപ്പോഴും കുറഞ്ഞ പ്രതിഫലമാണ് ലഭിക്കുന്നത്. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഫലമായി തൊഴിൽ മാറുന്നതോടൊപ്പം വിപണി പ്രതിഫലവും സാമൂഹികപ്രാധാന്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും പുനഃപരിശോധിക്കണം.
ഇതോടെ മനുഷ്യരുടെ ‘അദൃശ്യ തൊഴിൽ’ ദൃശ്യമായി മാറുന്നു. വീട്ടുജോലി, കുട്ടികളെ വളർത്തൽ, വയോധികപരിചരണം, രോഗപരിചരണം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പരിപാലനം എന്നിവയെ സാമ്പത്തികമായി അദൃശ്യമായി കാണുന്നിടത്തോളം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പുനരുത്പാദനശക്തിയെ നമുക്ക് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലത്ത് ചരക്ക് ഉൽപ്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ മനുഷ്യശ്രമം കുറയുമ്പോൾ ഈ അദൃശ്യപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം താരതമ്യേന ഉയരാം. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക സംഭാവനയെ വിപണി വേതനത്തിലൂടെ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല എന്ന സത്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകും.
ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഒരു പുതിയ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയുടെ ആശയം രൂപപ്പെടുന്നു: ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണത്തോടൊപ്പം ജീവിതത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും. അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ വിപണി ശേഷിയെ ആശ്രയിക്കാതെ സാമൂഹികമായി ഉറപ്പാക്കപ്പെടുകയും, പരിചരണവും വിദ്യാഭ്യാസവും ആരോഗ്യവും ഭവനവും പൊതുസേവനങ്ങളായി വികസിക്കുകയും ചെയ്താൽ യന്ത്രവൽക്കരണം സൃഷ്ടിക്കുന്ന അധികസമ്പത്ത് കൂടുതൽ വിശാലമായ മനുഷ്യസമൃദ്ധിയിലേക്ക് മാറ്റാനാകും.
ഇവിടെ സർവജന അടിസ്ഥാനവരുമാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ കാണണം. ഒരു നിശ്ചിത വരുമാനം എല്ലാവർക്കും ഉറപ്പാക്കുന്നത് തൊഴിൽവിപണിയിൽ നിന്ന് ഭാഗികമായ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകാം. എന്നാൽ പണം മാത്രം നൽകുന്നത് മതിയാകണമെന്നില്ല. അടിസ്ഥാനസേവനങ്ങൾ സ്വകാര്യവിപണിയിൽ വിലകൂടിയവയായി തുടരുകയാണെങ്കിൽ വരുമാനത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം വീണ്ടും സ്വകാര്യ ചെലവുകളിലേക്ക് പോകും. അതിനാൽ വരുമാനാവകാശത്തോടൊപ്പം പൊതുസേവനാവകാശവും അനിവാര്യമാണ്. ആരോഗ്യപരിചരണം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭവനം, ഗതാഗതം, ഊർജം, വിവരപ്രവേശനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ പൊതുസൗകര്യങ്ങൾ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അടിത്തറയാകും.
ഇതോടെ ‘വരുമാനം’ എന്ന ആശയവും ‘സമ്പത്ത്’ എന്ന ആശയവും വേർതിരിക്കാം. ഒരു വ്യക്തിക്ക് കൂടുതൽ പണം ലഭിച്ചാലും ഭവനം, ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഗതാഗതം എന്നിവ വിലകൂടിയാൽ അവന്റെ യഥാർത്ഥ ജീവിതസുരക്ഷ വർധിക്കണമെന്നില്ല. മറിച്ച് പൊതുസേവനങ്ങൾ ശക്തമായാൽ കുറഞ്ഞ വ്യക്തിഗത വരുമാനത്തിലും ഉയർന്ന ജീവിതനിലവാരം സാധ്യമാകും. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അധിക ഉൽപ്പാദനശേഷി പൊതുസേവനങ്ങളായി മാറ്റുന്നത് അതിനാൽ വിപണിവരുമാനം വിതരണം ചെയ്യുന്നതിനെക്കാൾ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹികപരിവർത്തനമായേക്കാം.
ഇതോടെ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അവകാശം തൊഴിൽവിപണിയിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ വേർതിരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഒരു അടിസ്ഥാനബന്ധത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു: ‘നീ തൊഴിൽവിൽക്കുന്നു, അതിനാൽ നിനക്ക് വരുമാനം ലഭിക്കുന്നു.’ ഭാവിയിൽ ‘നീ സമൂഹത്തിന്റെ അംഗമാണ്, അതിനാൽ സാമൂഹികസമ്പത്തിൽ നിനക്ക് അവകാശമുണ്ട്’ എന്ന പുതിയ തത്വം ഉയരാം. ഈ മാറ്റം ഒരു സാമ്പത്തിക പരിഷ്കാരം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അംഗത്വത്തിന്റെ നിർവചനത്തിലെ മാറ്റമാണ്.
ഇത് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ ഒരു പുതിയ സംയോജകതയായി കാണാം. പഴയ വ്യവസ്ഥയിൽ വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള പ്രധാന ബന്ധമാധ്യമം വേതനത്തൊഴിലായിരുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണം ആ ബന്ധമാധ്യമത്തിന്റെ അനിവാര്യത കുറയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ പുതിയ ബന്ധമാധ്യമങ്ങൾ ആവശ്യമായി വരുന്നു: സാമൂഹിക അവകാശങ്ങൾ, പൊതുസേവനങ്ങൾ, കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥത, ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം, അറിവിന്റെ പൊതുസ്വഭാവം, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം. പഴയ ബന്ധം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ സാമൂഹികശൂന്യത സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാതിരിക്കണമെങ്കിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ വളർത്തണം.
ഇവിടെ ‘സമൂഹം’ എന്നത് വെറും ഭരണകൂടമല്ലെന്ന് പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കണം. സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയുടെ അർത്ഥം എല്ലാ ഉൽപ്പാദനവും കേന്ദ്രഭരണകൂടത്തിന്റെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുക എന്നതല്ല. സഹകരണസംഘങ്ങൾ, പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾ, തൊഴിലാളി സംഘടനകൾ, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ, പ്രാദേശിക ഭരണകൂടങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പലതലത്തിലുള്ള ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു ബഹുസ്ഥര സാമൂഹിക ഘടനയാണ് കൂടുതൽ അനുയോജ്യം. സാങ്കേതികസംവിധാനത്തിന്റെ സ്വഭാവമനുസരിച്ച് ഉടമസ്ഥതാരീതിയും വ്യത്യാസപ്പെടാം.
ഉദാഹരണത്തിന് ഒരു പ്രാദേശിക ഊർജവ്യവസ്ഥ സമൂഹത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരിക്കാം; ഒരു വലിയ ശാസ്ത്രീയ വിവരശേഖരം പൊതുസ്വത്തായിരിക്കാം; ആരോഗ്യസാങ്കേതികവിദ്യകൾ പൊതുമേഖലയിൽ വികസിപ്പിക്കാം; ചില ഉൽപ്പാദനശാലകൾ തൊഴിലാളി സഹകരണസംഘങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരിക്കാം; ദേശീയതലത്തിലുള്ള അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കാം. ഇതിലൂടെ ‘എല്ലാം ഒരേ രീതിയിൽ ഉടമസ്ഥതയിലാക്കുക’ എന്നതിനു പകരം സാങ്കേതിക സംവിധാനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തിന് അനുയോജ്യമായ ജനാധിപത്യ ഉടമസ്ഥത വികസിപ്പിക്കാം.
ഇതോടെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ പ്രശ്നം ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. മൂലധനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ‘കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ കൂടുതൽ വിൽപ്പനയോഗ്യമായ ചരക്കുകൾ’ എന്നതാണെങ്കിൽ മനുഷ്യകേന്ദ്രിത സമൂഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ‘കുറഞ്ഞ സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതികവുമായ ചെലവിൽ കൂടുതൽ മനുഷ്യസമൃദ്ധി’ എന്നായിരിക്കണം. ഈ രണ്ട് ലക്ഷ്യങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ പൊരുത്തപ്പെടാം; എന്നാൽ പലപ്പോഴും അവ തമ്മിൽ സംഘർഷിക്കും. ഉദാഹരണത്തിന് ഒരു പരിസ്ഥിതിനാശകരമായ ഉൽപ്പാദനം വിപണിയിൽ ലാഭകരമായിരിക്കാം; എന്നാൽ സമൂഹത്തിന് ദീർഘകാലത്തിൽ അത് നഷ്ടകരമായേക്കാം. അതിനാൽ വിപണി ലാഭം സാമൂഹിക യുക്തിയുടെ അന്തിമ മാനദണ്ഡമാകാൻ കഴിയില്ല.
ഇവിടെ ‘ഉൽപ്പാദനശേഷി’യും ‘മനുഷ്യപുരോഗതി’യും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാകുന്നു. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നത് കൂടുതൽ നല്ല ജീവിതം ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. ഒരു സമൂഹം വളരെ വേഗത്തിൽ ആയുധങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാം, എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യസമൃദ്ധി ഉണ്ടാകില്ല. അതുപോലെ അനാവശ്യ ഉപഭോഗവസ്തുക്കൾ അനന്തമായി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാം, എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റപ്പെടണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ ‘എത്ര ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാം?’ എന്ന ചോദ്യത്തിന് പകരം ‘എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നത്?’ എന്ന ചോദ്യം കൂടുതൽ പ്രധാനമാകും.
ഇതാണ് മനുഷ്യകേന്ദ്രിത സാങ്കേതികതയുടെ അടിസ്ഥാനതത്വം. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് കീഴ്പ്പെടണം; മനുഷ്യൻ യന്ത്രങ്ങളുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് കീഴ്പ്പെടരുത്. സാമ്പത്തികസംവിധാനം സാങ്കേതികവിദ്യയെ നിയന്ത്രിക്കണം; സാങ്കേതികവിദ്യ സാമ്പത്തികസംവിധാനത്തിന്റെ അനിയന്ത്രിത വളർച്ചയ്ക്ക് ഉപകരണമാകരുത്. ശാസ്ത്രം മനുഷ്യന്റെ വിമോചനത്തിന് സേവിക്കണം; ലാഭസഞ്ചയത്തിന്റെ ഉപകരണമാകരുത്. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസമയം മോചിപ്പിക്കണം; മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ കൂടുതൽ വേഗത്തിലുള്ള ഉപഭോഗത്തിലേക്ക് തള്ളരുത്.
ഇവിടെ ‘വേഗത’യ്ക്കും ഒരു ദ്വന്ദ്വമുണ്ട്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനത്തെ അതിവേഗമാക്കുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ ജൈവ-മാനസിക വളർച്ചയ്ക്ക് അതേ വേഗത ആവശ്യമില്ല. അറിവ് വേഗത്തിൽ കൈമാറാം; എന്നാൽ ബോധം, നൈതികത, സൗഹൃദം, സ്നേഹം, കലാസ്വാദനം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം എന്നിവയ്ക്ക് മനുഷ്യസമയം ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ സാങ്കേതികവേഗവും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവികവേഗവും തമ്മിലുള്ള സമതുലിതാവസ്ഥ ഭാവിയിലെ നാഗരികതയുടെ പ്രധാന പ്രശ്നമാകും.
അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ഭാവി ‘യന്ത്രങ്ങളെക്കാൾ ബുദ്ധിമാനാകുക’ എന്ന മത്സരത്തിൽ മാത്രം കാണാനാവില്ല. മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തോട് മത്സരിക്കേണ്ടതില്ല. യന്ത്രം അതിന്റെ പ്രത്യേക കഴിവുകളിൽ മികച്ചതാകട്ടെ; മനുഷ്യൻ മനുഷ്യന്റെ പ്രത്യേക മേഖലകളായ അർത്ഥനിർമ്മാണം, മൂല്യനിർണ്ണയം, നൈതികത, ബന്ധം, സൃഷ്ടിപരത, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവ വികസിപ്പിക്കണം. യന്ത്രത്തെ അനുകരിക്കുന്ന മനുഷ്യനല്ല ഭാവിയിലെ മനുഷ്യൻ; യന്ത്രത്തിന് എളുപ്പത്തിൽ പകരംവയ്ക്കാനാകാത്ത മനുഷ്യഗുണങ്ങളെ വികസിപ്പിക്കുന്ന മനുഷ്യനാണ്.
ഇതിലൂടെ മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ധാരണ ഉയരുന്നു. മനുഷ്യന്റെ വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, മാനസികവികസനം, സാമൂഹികബന്ധം, സൃഷ്ടിപരത, ശാസ്ത്രീയചിന്ത, നൈതികബോധം എന്നിവയാണ് ഭാവിയിലെ യഥാർത്ഥ നിക്ഷേപങ്ങൾ. യന്ത്രങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം ഏറ്റെടുക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യരിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നത് സാമ്പത്തികമായി ‘ഉൽപ്പാദനക്ഷമത’ കുറഞ്ഞതല്ല; മറിച്ച് സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല സംയോജകതയുടെ അടിസ്ഥാനമാണ്.
ഇങ്ങനെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വം ഒരു പുതിയ ഉയരത്തിലെത്തുന്നു. ആദ്യം അത് ‘യന്ത്രം–മനുഷ്യ തൊഴിൽ’ എന്ന വൈരുധ്യമായിരുന്നു. പിന്നീട് അത് ‘ഉൽപ്പാദനക്ഷമത–തൊഴിലില്ലായ്മ’ എന്ന വൈരുധ്യമായി. തുടർന്ന് ‘സമ്പത്ത്–വരുമാന അസമത്വം’, ‘ഉൽപ്പാദനം–ഉപഭോഗം’, ‘സാങ്കേതിക സംയോജകത–സാമൂഹിക വിയോജകത’ എന്നീ രൂപങ്ങളിലേക്ക് വികസിച്ചു. ഇപ്പോൾ അത് ‘മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ അറിവ്–സ്വകാര്യ സാങ്കേതിക ഉടമസ്ഥത’, ‘സാങ്കേതിക സമൃദ്ധി–സാമൂഹിക ക്ഷാമം’, ‘യന്ത്രശേഷി–മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം’ എന്നീ പുതിയ തലങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു.
ഈ എല്ലാ വൈരുധ്യങ്ങളും ഒറ്റപ്പെട്ടവയല്ല. അവ ഒരേ സാമൂഹികമാറ്റത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പാളികളാണ്. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയരുന്നു → ജീവനുള്ള തൊഴിൽ കുറയുന്നു → വേതനവരുമാനത്തിന്റെ ആപേക്ഷിക പ്രാധാന്യം കുറയുന്നു → ആവശ്യകതയുടെ പഴയ ഘടന ദുർബലമാകുന്നു → സമ്പത്തിന്റെ വിതരണരീതി ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു → ഉടമസ്ഥതയുടെ രൂപം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു → തൊഴിൽ എന്ന ആശയം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു → സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളുടെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ ആവശ്യമായി വരുന്നു → മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പരമ്പരയാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനം.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ ഘട്ടപരിവർത്തനം സാമ്പത്തികരംഗത്ത് മാത്രം സംഭവിക്കില്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ സമയബോധം, തൊഴിൽബോധം, സമ്പത്തുബോധം, സ്വത്തുബോധം, സാമൂഹിക അംഗത്വബോധം, സ്വാതന്ത്ര്യബോധം എന്നിവയിലും സംഭവിക്കേണ്ടിവരും. ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ ഒരു നാഗരികതാപരമായ മാറ്റമാക്കുന്നത്.
ഒടുവിൽ, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ പരമമായ വിരോധാഭാസം ഇതാണ്: മനുഷ്യൻ തന്റെ ജീവിതം കൂടുതൽ എളുപ്പമാക്കാൻ യന്ത്രങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു; എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം നിയന്ത്രണമില്ലാതെ സ്വകാര്യലാഭത്തിന്റെ കീഴിൽ വികസിച്ചാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തെ കൂടുതൽ അസുരക്ഷിതമാക്കാനും കഴിയും. മനുഷ്യൻ തന്റെ തൊഴിൽ കുറയ്ക്കാൻ യന്ത്രത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു; എന്നാൽ യന്ത്രം തൊഴിൽ കുറച്ചപ്പോൾ അതേ സമൂഹം മനുഷ്യന്റെ ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം തൊഴിൽവരുമാനത്തോട് ബന്ധിപ്പിച്ചുവെച്ചു. മനുഷ്യൻ അറിവ് യന്ത്രത്തിൽ സങ്കലിപ്പിച്ചു; എന്നാൽ ആ അറിവിന്റെ ഫലങ്ങൾ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലാക്കി. മനുഷ്യൻ സമൃദ്ധി സൃഷ്ടിച്ചു; എന്നാൽ അതിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം ക്ഷാമത്തിന്റെ സാമൂഹികനിയമങ്ങളോട് ബന്ധിപ്പിച്ചു. ഇതാണ് ആധുനിക യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ മഹത്തായ ദ്വന്ദ്വം.
ഈ വൈരുധ്യത്തെ പരിഹരിക്കുന്ന ഉയർന്ന സംയോജകതയിൽ മനുഷ്യൻ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അടിമയല്ല; ഉൽപ്പാദനം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സേവകനായിരിക്കും. യന്ത്രം തൊഴിലാളിയുടെ എതിരാളിയല്ല; മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്രസമയത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവായിരിക്കും. അറിവ് സ്വകാര്യ അധികാരത്തിന്റെ ഉപകരണമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസമ്പത്തായിരിക്കും. സമ്പത്ത് കുറച്ച് പേരുടെ സംഭരണശേഷിയല്ല; സാമൂഹിക ജീവിതത്തിന്റെ വികസനശേഷിയായിരിക്കും. തൊഴിൽ ജീവിക്കാൻ നിർബന്ധമായ വിൽപ്പനയല്ല; മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പങ്കാളിത്തത്തിന്റെ ഒരു രൂപമായിരിക്കും.
അപ്പോൾ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകത അതിന്റെ ഉയർന്ന രൂപത്തിലേക്ക് ഉയരും: മനുഷ്യന്റെ മുൻകാല തൊഴിൽ യന്ത്രത്തിൽ സങ്കലിതമാകുന്നു; യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുന്നു; സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ ആ ലാഭിക്കപ്പെട്ട സമയവും സമ്പത്തും എല്ലാവർക്കും തിരിച്ചുനൽകുന്നു; മനുഷ്യൻ ജീവിതത്തെ കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായും സ്വതന്ത്രമായും സാമൂഹികമായും വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ചക്രം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ സാങ്കേതിക പുരോഗതി മനുഷ്യന്റെ മേൽ അന്യശക്തിയായി നിലനിൽക്കാതെ മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം കൂട്ടായ ശക്തിയായി മാറുന്നു.
അവിടെ എത്തുമ്പോൾ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ വിജയം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന യന്ത്രം സൃഷ്ടിച്ചതല്ല. കുറച്ച് തൊഴിൽകൊണ്ട് കൂടുതൽ മനുഷ്യജീവിതം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമൂഹം സൃഷ്ടിച്ചതാണ്. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വിജയം ചരക്കുകളുടെ എണ്ണത്തിൽ അല്ല, മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയിൽ അളക്കപ്പെടും. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വിജയം യന്ത്രത്തിന്റെ കഴിവിൽ അല്ല, മനുഷ്യന്റെ ജീവിതം എത്രത്തോളം അർത്ഥവത്തും സുരക്ഷിതവും സൃഷ്ടിപരവുമായിത്തീർന്നു എന്നതിലാണ് അളക്കപ്പെടുക.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഭാവി ഒടുവിൽ യന്ത്രങ്ങളുടെ ഭാവിയല്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ ഭാവിയാണ്. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം അറിവിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിച്ച യന്ത്രശക്തിയെ വീണ്ടും സാമൂഹികമായി ഏറ്റെടുത്ത് സ്വന്തം വിമോചനത്തിന്റെ ഉപാധിയാക്കുന്ന നിമിഷമാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം പൂർത്തിയാകുന്നത്. അപ്പോൾ മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തെ മറികടക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്; യന്ത്രത്തെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഉയർന്ന സാമൂഹികസംയോജകതയിൽ ഉൾക്കൊള്ളുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക യാത്രയുടെ അടുത്ത ഘട്ടം—തൊഴിലിന്റെ നിഷേധത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്ര മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഉദയത്തിലേക്ക്, സാങ്കേതിക ശക്തിയുടെ കേന്ദ്രീകരണത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക ശക്തിയുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിലേക്ക്, വിയോജകതയിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന സംയോജകതയിലേക്ക്.
യന്ത്രവൽക്കരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച സാധാരണയായി ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യത്തിൽ എത്തി നിൽക്കുന്നു: യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യരുടെ ജോലി ഏറ്റെടുത്താൽ മനുഷ്യർ പിന്നെ എന്ത് ചെയ്യും? ഈ ചോദ്യം പുറമേ നോക്കുമ്പോൾ തൊഴിൽവിപണിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രായോഗികചോദ്യമായി തോന്നിയാലും അതിന്റെ ഉള്ളിൽ മനുഷ്യനെയും സമൂഹത്തെയും കുറിച്ചുള്ള വളരെ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു ദാർശനിക ധാരണ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ജീവിക്കാൻ നിർബന്ധമായും സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കണം എന്നതാണ് ആ ധാരണ. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യജീവിതം ഉപജീവനപ്രവർത്തനത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നതല്ലെന്ന് കാണാം. മനുഷ്യൻ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നവനാണ്; അതോടൊപ്പം സ്നേഹിക്കുന്നവനും ചിന്തിക്കുന്നവനും സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും പഠിക്കുന്നവനും അന്വേഷിക്കുന്നവനും ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നവനും പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കുന്നവനും സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നവനും അർത്ഥം നിർമ്മിക്കുന്നവനുമാണ്. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം നിർബന്ധിത തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യജീവിതം ശൂന്യമാകേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് ചരിത്രപരമായി തൊഴിൽവിപണിയുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്കു കീഴ്പ്പെട്ടുപോയ മനുഷ്യന്റെ മറ്റു കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള അവസരം തുറക്കാം. യഥാർത്ഥ വെല്ലുവിളി മനുഷ്യന് ‘ജോലി’ കണ്ടെത്തുക എന്നതല്ല; തൊഴിലിനപ്പുറം മനുഷ്യജീവിതത്തിന് സാമൂഹികമായ അർത്ഥവും സുരക്ഷയും നൽകുന്ന പുതിയ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്.
ഇവിടെ ‘തൊഴിൽ’ എന്ന പദത്തിന് രണ്ടു വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങൾ വേർതിരിക്കണം. ഒന്നാമത്തേത് ജീവിക്കാൻ ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങൾ നേടുന്നതിനായി നിർബന്ധിതമായി ചെയ്യുന്ന വേതനത്തൊഴിലാണ്. രണ്ടാമത്തേത് മനുഷ്യന്റെ ബോധപൂർവമായ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനമാണ്. ആദ്യത്തേത് വിപണി ബന്ധങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിയതാണ്; രണ്ടാമത്തേത് മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ പൊതുവായ സവിശേഷതയാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണം ആദ്യത്തേതിന്റെ ആവശ്യകത കുറയ്ക്കുമ്പോൾ രണ്ടാമത്തേതിന്റെ സാധ്യത വർധിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ ‘തൊഴിലിന്റെ അവസാന’മെന്ന പ്രയോഗം സൂക്ഷ്മമായി മനസ്സിലാക്കണം. മനുഷ്യപ്രവർത്തനം അവസാനിക്കുന്നില്ല; മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായി വേതനത്തൊഴിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ചരിത്രരൂപമാണ് അവസാനിക്കാനുള്ള സാധ്യതയിലുള്ളത്.
ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക നിഷേധം. മനുഷ്യൻ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഉപാധിയായിരുന്ന അവസ്ഥയെ സാങ്കേതികവിദ്യ ക്രമേണ നിഷേധിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ അസ്തിത്വത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് മനുഷ്യനെ നിർബന്ധിത ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റാനുള്ള ഭൗതിക സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അങ്ങനെ തൊഴിലിന്റെ നിഷേധം മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; നിർബന്ധിത തൊഴിലിന്റെ നിഷേധമാണ്. ഇതാണ് ഭാവിയിലെ സാമൂഹികസംയോജകതയുടെ കേന്ദ്രതത്വം.
ഈ മാറ്റം മനുഷ്യന്റെ സമയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയെയും അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റും. മുതലാളിത്ത സമൂഹത്തിൽ സമയം സാമ്പത്തികമായി അളക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു മണിക്കൂർ തൊഴിൽ എത്ര വേതനം നൽകുന്നു, ഒരു മണിക്കൂറിൽ എത്ര ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാം, ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ ഒരു മണിക്കൂർ എത്ര ഉൽപ്പാദനക്ഷമമാണ് തുടങ്ങിയ അളവുകോലുകൾ ജീവിതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗത്തെ നിർവചിക്കുന്നു. എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യസമയം ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ സമയത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക അർത്ഥം മാറുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ഒഴിവുസമയം ‘തൊഴിലില്ലായ്മ’ എന്ന നെഗറ്റീവ് അവസ്ഥയല്ലാതെ മനുഷ്യവികസനത്തിനുള്ള സജീവ വിഭവം എന്ന നിലയിൽ കാണേണ്ടിവരും.
ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ ‘സ്വതന്ത്രസമയം’ സംബന്ധിച്ച ചിന്തകൾക്ക് പുതിയ പ്രസക്തിയുണ്ട്. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയരുന്നതിനനുസരിച്ച് മനുഷ്യർക്ക് ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയുകയും സ്വതന്ത്രസമയം വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന ഘട്ടമായി കാണാം. ശാസ്ത്രം, കല, തത്ത്വചിന്ത, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികപ്രവർത്തനം എന്നിവയ്ക്ക് ആവശ്യമായ സമയം വർധിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വവികസനത്തിനും കൂട്ടായ ബോധവികസനത്തിനും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കും. എന്നാൽ ഈ സാധ്യത യാഥാർത്ഥ്യമാകണമെങ്കിൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ സ്വകാര്യമായി കൈവശപ്പെടുത്തുന്നതിനു പകരം സാമൂഹികമായി പങ്കിടണം.
ഇവിടെ ‘സ്വതന്ത്രസമയം’ എന്നത് വെറും ജോലി ചെയ്യാത്ത സമയം മാത്രമല്ല. നിർബന്ധിത ജീവിതചക്രത്തിൽ നിന്ന് മോചിതമായ, വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം പ്രവർത്തനം തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ കഴിയുന്ന സമയം എന്നതാണ് അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം. ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് ആഴ്ചയിൽ രണ്ട് ദിവസം ജോലി ചെയ്യാതെ ഇരിക്കാമെങ്കിലും അവന്റെ ഭവനവായ്പ, ചികിത്സാചെലവ്, ഭക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവയുടെ ഭാരം അവനെ നിരന്തരം സാമ്പത്തിക ഭയത്തിൽ ആക്കുകയാണെങ്കിൽ ആ സമയം യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യമാകില്ല. അതിനാൽ സ്വതന്ത്രസമയം യാഥാർത്ഥ്യമാകാൻ സാമൂഹിക സുരക്ഷയും ഭൗതിക അവകാശങ്ങളും ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെയാണ് യന്ത്രവൽക്കരണവും സാമൂഹിക പുനർവിതരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിർണായകമാകുന്നത്. യന്ത്രങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ മനുഷ്യശ്രമം കുറയ്ക്കുമ്പോൾ, ലാഭിക്കപ്പെടുന്ന തൊഴിൽസമയം സാമൂഹികമായി പങ്കിടാം. അതിന്റെ ഒരു ഭാഗം ജോലി സമയം കുറയ്ക്കുന്നതായും മറ്റൊരു ഭാഗം പൊതുസേവനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതായും മറ്റൊരു ഭാഗം സാമൂഹിക വരുമാനമായി വിതരണം ചെയ്യുന്നതായും മാറ്റാം. അപ്പോൾ യന്ത്രവൽക്കരണം തൊഴിലാളിയെ പുറത്താക്കുന്ന ശക്തിയല്ലാതെ എല്ലാവരുടെയും തൊഴിൽഭാരം കുറയ്ക്കുന്ന കൂട്ടായ ഉപാധിയായി മാറും.
ഇത് ‘എല്ലാവർക്കും ഒരേ ജോലി’ എന്ന പഴയ ആശയത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും. എല്ലാവർക്കും ഒരേ അളവിലുള്ള വേതനത്തൊഴിൽ നൽകേണ്ടതില്ല; മറിച്ച് സമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യമായ പ്രവർത്തനങ്ങളെ കുറഞ്ഞ മനുഷ്യസമയത്തിൽ നിർവഹിക്കുകയും അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ലഭ്യമാക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ചിലർ കൂടുതൽ സമയം ശാസ്ത്രത്തിൽ ചെലവഴിക്കാം; ചിലർ കലയിൽ; ചിലർ കുട്ടികളുടെ പരിചരണത്തിൽ; ചിലർ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിൽ; ചിലർ സാങ്കേതിക ഗവേഷണത്തിൽ; ചിലർ സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിൽ. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതപാതകൾ കൂടുതൽ വൈവിധ്യമാർന്നതാകാം.
ഇവിടെ ഒരു പുതിയ വർഗഘടനയുടെ സാധ്യതയും ഉയരുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ സമൂഹം പരമ്പരാഗത ‘മൂലധന ഉടമ–തൊഴിലാളി’ വിഭജനത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതിരിക്കാം. അതിനൊപ്പം സാങ്കേതികവിദ്യയും വിവരങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കുന്നവർ, ഉയർന്ന വൈദഗ്ധ്യമുള്ളവർ, സ്വയംപ്രവർത്തന സംവിധാനങ്ങളുടെ ഉടമകൾ, വലിയ വിവരശേഖരങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നവർ, സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് പ്രത്യേക അധികാരം ലഭിക്കാം. മറുവശത്ത് സ്ഥിരമായ തൊഴിൽവിപണിയിൽ നിന്ന് പുറത്താകുന്ന വലിയൊരു വിഭാഗം ജനങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. അപ്പോൾ പുതിയ വർഗവൈരുധ്യം ഉൽപ്പാദനത്തിൽ ആരാണ് ജോലി ചെയ്യുന്നത്? എന്നതിൽ നിന്ന് ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ ആരാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്? എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് മാറും.
ഈ മാറ്റം വളരെ പ്രധാനമാണ്. വ്യവസായമുതലാളിത്തത്തിൽ തൊഴിലാളി തന്റെ തൊഴിൽശേഷി വിൽക്കുന്നു; മൂലധന ഉടമ ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങൾ കൈവശം വയ്ക്കുന്നു. എന്നാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെയും സ്വയംപ്രവർത്തനത്തിന്റെയും കാലത്ത് തൊഴിലാളിയുടെ നേരിട്ടുള്ള ഉൽപ്പാദനപങ്ക് കുറയുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും കൂടുതൽ നിർണായകമാകും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക സംഘർഷത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ തൊഴിൽവേതനം മാത്രമല്ല, സാങ്കേതികശക്തിയുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും വരും.
ഇതോടെ പുതിയൊരു രാഷ്ട്രീയചോദ്യവും ഉയരും: സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ അറിവിൽ നിന്ന് നിർമ്മിച്ച യന്ത്രശക്തി സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലായിരിക്കണമോ? ശാസ്ത്രവും വിദ്യാഭ്യാസവും പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ നിക്ഷേപത്തിൽ നിന്ന് വികസിച്ചിട്ടും അവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിർമ്മിക്കുന്ന സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ സ്വകാര്യ കുത്തകകളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാകുന്നത് എത്രത്തോളം ന്യായമാണ്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ഭാവിയിലെ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികത്തെ ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിക്കും.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് വിവരങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം ഭൂമിയുടമസ്ഥതയുടെയും ഫാക്ടറി ഉടമസ്ഥതയുടെയും സമാനമായ തന്ത്രപ്രധാനമായ പ്രശ്നമാകാം. വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നവർക്ക് മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വലിയ അറിവ് ലഭിക്കുന്നു. ആ അറിവ് വിപണിയിൽ ഉപയോഗിക്കാം; രാഷ്ട്രീയപ്രചാരണത്തിൽ ഉപയോഗിക്കാം; തൊഴിൽവിപണിയിൽ ഉപയോഗിക്കാം; സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ വിവരങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയും ഉപയോഗവും ഭാവിയിലെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ കേന്ദ്രചോദ്യമാകും.
ഇവിടെ സ്വകാര്യതയും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വവും ഉയരും. യന്ത്രങ്ങൾക്ക് മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റം കൂടുതൽ കൃത്യമായി പ്രവചിക്കാൻ കഴിയുന്നിടത്ത് വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ ഉയരാം. മനുഷ്യൻ എന്ത് വാങ്ങുന്നു, എന്താണ് വായിക്കുന്നത്, ആരുമായി ഇടപെടുന്നു, എന്താണ് ഇഷ്ടപ്പെടുന്നത്, എന്താണ് ഭയപ്പെടുന്നത് എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ വൻതോതിൽ ശേഖരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു പുതിയ നിയന്ത്രണശക്തിയായി മാറാം. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ വിമോചനസാധ്യത സംരക്ഷിക്കാൻ വിവരജനാധിപത്യം അനിവാര്യമാണ്.
വിവരജനാധിപത്യം എന്നത് വിവരങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും അനിയന്ത്രിതമായി തുറന്നുവിടുക എന്നതല്ല. വ്യക്തിഗത സ്വകാര്യത സംരക്ഷിക്കുകയും, പൊതുപ്രാധാന്യമുള്ള അറിവ് പൊതുസമ്പത്താക്കുകയും, സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളുടെ തീരുമാനപ്രക്രിയയിൽ സുതാര്യത ഉറപ്പാക്കുകയും, അധികാരകേന്ദ്രീകരണം നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനലക്ഷ്യം. മനുഷ്യന്റെ വിവരങ്ങൾ മനുഷ്യനെതിരായ അധികാരമായി മാറാതിരിക്കാൻ സാമൂഹികനിയന്ത്രണം ആവശ്യമാണ്.
ഇവിടെ വീണ്ടും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യരെ അഭൂതപൂർവമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അറിവ് അതിവേഗം വ്യാപിക്കുന്നു. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലുള്ള മനുഷ്യർ പരസ്പരം ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നു. ഇത് ശക്തമായ സംയോജകബലമാണ്. എന്നാൽ അതേ ശൃംഖലകൾ തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ, വിദ്വേഷം, സാമൂഹിക ധ്രുവീകരണം, നിരീക്ഷണം, മാനസിക നിയന്ത്രണം എന്നിവയുടെ ഉപകരണങ്ങളായും മാറാം. അതിനാൽ ബന്ധത്തിന്റെ വർധന സ്വയം സാമൂഹിക ഐക്യം ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. സാങ്കേതികബന്ധവും സാമൂഹികബന്ധവും ഒരേ കാര്യമല്ല.
ഈ വ്യത്യാസം യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏതു ചർച്ചയിലും നിർണായകമാണ്. സാങ്കേതികമായി ബന്ധിതമായ ഒരു സമൂഹം സാമൂഹികമായി വിഘടിച്ചിരിക്കാം. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ഉൽപ്പാദനം ഒരു ഏകീകൃത ശൃംഖലയായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ അസമമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടാം. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സംയോജകത എന്നത് സാങ്കേതിക ഏകീകരണം മാത്രമല്ല; സാങ്കേതികശേഷിയും സാമൂഹികനീതിയും തമ്മിലുള്ള ഏകീകരണമാണ്.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ ‘പുതിയ സാമൂഹിക കരാർ’ കൂടുതൽ വിപുലമായ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന് ജീവിക്കാൻ തൊഴിൽവിപണിയിൽ വിജയിക്കണമെന്ന നിർബന്ധം കുറയ്ക്കണം. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം സാമൂഹികപങ്കാളിത്തത്തിനുള്ള പുതിയ മാർഗങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കണം. മനുഷ്യന് അടിസ്ഥാനവരുമാനം ലഭിച്ചാൽ മാത്രം മതിയാകില്ല; സമൂഹത്തിൽ താൻ ആവശ്യമുള്ളവനാണെന്ന ബോധവും വേണം. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അംഗീകാരം തൊഴിൽവിപണിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചുകൊണ്ട് സാമൂഹിക സംഭാവനയുടെ വിപുലമായ ധാരണ വികസിപ്പിക്കണം.
ഒരു വ്യക്തി ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കാം; മറ്റൊരാൾ ഒരു കുട്ടിയെ വളർത്താം; മറ്റൊരാൾ ഒരു വയോധികനെ പരിചരിക്കാം; മറ്റൊരാൾ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷിക്കാം; മറ്റൊരാൾ കല സൃഷ്ടിക്കാം; മറ്റൊരാൾ പ്രാദേശിക സമൂഹത്തിന്റെ പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കാം. ഇവയെല്ലാം സാമൂഹിക സംഭാവനകളാണ്. വിപണി അവയ്ക്ക് ഒരേ വില നൽകുന്നില്ലെങ്കിലും സമൂഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് അവയെല്ലാം ആവശ്യമാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലത്ത് ഈ വിശാലമായ സംഭാവനധാരണ അനിവാര്യമായി മാറും.
ഇതോടെ മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വം ‘തൊഴിൽ തിരിച്ചറിയൽ’ എന്ന പരിമിതിയിൽ നിന്ന് പുറത്തുവരും. ‘ഞാൻ ഒരു തൊഴിലാളിയാണ്’, ‘ഞാൻ ഒരു അധ്യാപകനാണ്’, ‘ഞാൻ ഒരു എഞ്ചിനീയറാണ്’ എന്നതിനു പകരം ‘ഞാൻ പഠിക്കുന്നവനും സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും ബന്ധപ്പെടുന്നവനും സമൂഹത്തിൽ സംഭാവന ചെയ്യുന്നവനുമാണ്’ എന്ന വിശാലമായ തിരിച്ചറിവിലേക്ക് മനുഷ്യൻ നീങ്ങാം. തൊഴിൽ ജീവിതത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗമായിരിക്കും; ജീവിതം മുഴുവൻ തൊഴിൽ ആയിരിക്കില്ല.
ഇതിന്റെ സാംസ്കാരിക പ്രത്യാഘാതം വളരെ വലുതായിരിക്കും. നൂറ്റാണ്ടുകളായി ‘കഠിനാധ്വാനം’ ഒരു നൈതിക മൂല്യമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. അത് ഒരു പരിധിവരെ ന്യായവുമാണ്, കാരണം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സമ്പത്ത് മനുഷ്യരുടെ അധ്വാനത്തിലൂടെയാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്. എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ കഠിനാധ്വാനം സ്വയം ഒരു മൂല്യമല്ലാതാകാം. അനാവശ്യമായ മനുഷ്യശ്രമം വർധിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം അത് കുറയ്ക്കുന്നതാണ് പുരോഗതി. അതിനാൽ പുതിയ നൈതികതയിൽ ‘കൂടുതൽ ജോലി’ എന്നതിനു പകരം ‘കൂടുതൽ അർത്ഥവത്തായ ജീവിതം’ എന്നത് പ്രധാനമാകും.
ഇത് അലസതയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്ന ആശയമല്ല. മറിച്ച് മനുഷ്യശേഷിയെ അനാവശ്യ ആവർത്തനപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് കൂടുതൽ ഉയർന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റാനുള്ള ആശയമാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ തന്റെ സമയം രേഖകൾ ക്രമീകരിക്കുന്നതിൽ ചെലവഴിക്കുന്നതിനുപകരം ഗവേഷണത്തിൽ ചെലവഴിക്കാം. ഒരു ഡോക്ടർ ഭരണപരമായ ആവർത്തനപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായി രോഗിയുമായി കൂടുതൽ സമയം ചെലവഴിക്കാം. ഒരു അധ്യാപകൻ യാന്ത്രിക വിലയിരുത്തലുകളിൽ നിന്ന് മോചിതനായി വിദ്യാർത്ഥിയുടെ ചിന്താവികസനത്തിൽ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധിക്കാം. യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നതിനുപകരം മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ നിലവാരം ഉയർത്താനുള്ള അവസരമാണിത്.
എന്നാൽ ഇതിന് ഒരു പരിധിയുണ്ട്. മനുഷ്യബന്ധം യന്ത്രവൽക്കരിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം കുറയാം. പരിചരണം, വിദ്യാഭ്യാസം, വൈദ്യപരിചരണം, സാമൂഹികബന്ധം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ യന്ത്രം സഹായിയായിരിക്കണം; മനുഷ്യബന്ധത്തിന്റെ പകരക്കാരനാകരുത്. അതിനാൽ എവിടെ യന്ത്രവൽക്കരിക്കണം, എവിടെ മനുഷ്യസാന്നിധ്യം സംരക്ഷിക്കണം എന്നത് ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക ആസൂത്രണത്തിന്റെ പ്രധാനചോദ്യമായിരിക്കും.
ഇവിടെ ‘സാങ്കേതിക കാര്യക്ഷമത’യും ‘മനുഷ്യ അർത്ഥവത്ത്വം’വും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു യന്ത്രം ഒരു പ്രവർത്തനം മനുഷ്യനേക്കാൾ വേഗത്തിൽ ചെയ്യാം; എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് ആ പ്രവർത്തനം മുഴുവൻ യന്ത്രത്തിന് കൈമാറണം എന്നില്ല. ചില പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ മൂല്യം അവയുടെ കാര്യക്ഷമതയിൽ അല്ല, മനുഷ്യർ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ തന്നെയാണ്. ഒരു അധ്യാപകന്റെ ഒരു വാക്ക്, ഒരു ഡോക്ടറുടെ സഹാനുഭൂതി, ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ ആശ്വാസം, ഒരു കലാകാരന്റെ സൃഷ്ടി എന്നിവയെ വെറും വിവരസംസ്കരണമായി കാണാനാവില്ല.
ഇതോടെ മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ഉയർന്ന സംയോജനം ‘മനുഷ്യനോ യന്ത്രമോ’ എന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ അല്ല, മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള അനുയോജ്യമായ പ്രവർത്തനവിഭജനത്തിൽ ആണ്. യന്ത്രം ആവർത്തനവും കണക്കുകൂട്ടലും അപകടകരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളും വേഗത്തിലുള്ള വിവരസംസ്കരണവും ഏറ്റെടുക്കട്ടെ. മനുഷ്യൻ ലക്ഷ്യനിർണ്ണയം, മൂല്യനിർണ്ണയം, നൈതികത, സൃഷ്ടിപരത, ബന്ധം, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയിൽ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധിക്കട്ടെ. ഇതാണ് മനുഷ്യകേന്ദ്രിത സാങ്കേതികസംയോജകത.
ഇത്തരം ഒരു സമൂഹത്തിൽ ‘ഉൽപ്പാദനക്ഷമത’ എന്നതിന്റെ അർത്ഥം വീണ്ടും മാറുന്നു. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത എന്നത് ഒരു മണിക്കൂറിൽ കൂടുതൽ ചരക്കുകൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുക എന്നതല്ല; ഒരു യൂണിറ്റ് പ്രകൃതിവിഭവവും മനുഷ്യസമയവും ഉപയോഗിച്ച് കൂടുതൽ മനുഷ്യസമൃദ്ധി സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്. ഒരു യന്ത്രം നൂറ് തൊഴിലാളികളുടെ ജോലി ചെയ്യുന്നു എന്നത് മാത്രം അതിന്റെ വിജയമല്ല. അതിലൂടെ നൂറ് മനുഷ്യർക്ക് കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രസമയം ലഭിച്ചോ, ജീവിതനിലവാരം ഉയർന്നോ, പരിസ്ഥിതിഭാരം കുറഞ്ഞോ, സാമൂഹികസുരക്ഷ വർധിച്ചോ എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ചോദ്യം.
ഈ പുതിയ മാനദണ്ഡം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക ആസൂത്രണത്തിന്റെ രൂപവും മാറും. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അളവിനൊപ്പം മനുഷ്യസമയം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, ഊർജം, പരിസ്ഥിതിഭാരം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ജീവിതഗുണനിലവാരം എന്നിവ കണക്കിലെടുക്കേണ്ടിവരും. സാമ്പത്തിക വളർച്ചയുടെ ഏക അളവുകോൽ ഇനി മതിയാകില്ല. മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ സമഗ്ര സൂചികകൾ കൂടുതൽ പ്രധാനമാകും.
ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം തന്നെ പുതിയൊരു ദിശയിലേക്ക് നീങ്ങേണ്ടിവരും. ക്ഷാമത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി നിർമ്മിച്ച സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം സാങ്കേതിക സമൃദ്ധിയുടെ കാലത്ത് പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ നേരിടും. ചില വസ്തുക്കൾക്കും സേവനങ്ങൾക്കും ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് അത്യന്തം കുറയുമ്പോൾ അവയുടെ സാമൂഹിക വിതരണം എങ്ങനെ സംഘടിപ്പിക്കണം? വിപണി വില എങ്ങനെ നിശ്ചയിക്കണം? സൗജന്യമായി നൽകേണ്ട വസ്തുക്കൾ ഏതൊക്കെ? സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയിൽ വയ്ക്കേണ്ട അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ ഏതൊക്കെ? സ്വകാര്യ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന് വിടേണ്ട മേഖലകൾ ഏതൊക്കെ? ഇതെല്ലാം പുതിയ സാമ്പത്തിക ചിന്ത ആവശ്യപ്പെടും.
ഇവിടെ വിപണിയുടെ പൂർണ്ണനിഷേധവും ആവശ്യമായിരിക്കണമെന്നില്ല. ചില മേഖലകളിൽ വ്യക്തിഗത തിരഞ്ഞെടുപ്പിനും വിപണി കൈമാറ്റത്തിനും സ്ഥാനം തുടർന്നേക്കാം. എന്നാൽ അടിസ്ഥാനജീവിതാവശ്യങ്ങൾ വിപണിയുടെ അനിശ്ചിതത്വത്തിന് വിട്ടുകൊടുക്കാതിരിക്കുക എന്നത് പ്രധാനമാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിലൂടെ ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് കുറയുന്ന മേഖലകളിൽ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും പൊതുവിതരണവും കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാം. അതായത് ഭാവിയിലെ സാമൂഹികസംവിധാനം ‘എല്ലാം വിപണി’ അല്ലെങ്കിൽ ‘എല്ലാം കേന്ദ്രനിയന്ത്രണം’ എന്ന ഇരട്ടവിരോധത്തിൽ ഒതുങ്ങേണ്ടതില്ല; വിവിധതലത്തിലുള്ള ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപമായിരിക്കാം.
ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ പ്രായോഗിക പ്രസക്തി. ഒരു വൈരുധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല അതിന്റെ പരിഹാരം; വൈരുധ്യത്തിലെ സൃഷ്ടിപരമായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു പുതിയ ക്രമത്തിൽ അവയെ ഉൾക്കൊള്ളുക എന്നതാണ്. വിപണിയുടെ വിവരസിഗ്നലുകൾ ചില മേഖലകളിൽ ഉപയോഗിക്കാം; എന്നാൽ അടിസ്ഥാനജീവിതാവശ്യങ്ങൾ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളാക്കാം. സ്വകാര്യ സൃഷ്ടിപരത സംരക്ഷിക്കാം; എന്നാൽ അടിസ്ഥാനസാങ്കേതികവിദ്യകൾ പൊതുസമ്പത്താക്കാം. വ്യക്തിഗത തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നിലനിർത്താം; എന്നാൽ സാമൂഹിക അസമത്വം നിയന്ത്രിക്കാം. ഇതാണ് വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഉയർന്ന സംയോജനം.
അവസാനം, യന്ത്രവൽക്കരണം നമ്മെ മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു അപൂർവ സാധ്യതയുടെ മുന്നിലെത്തിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ആദ്യമായി സ്വന്തം മുൻകാല അറിവിനെയും തൊഴിൽശേഷിയെയും യന്ത്രങ്ങളിൽ ഇത്രയും വ്യാപകമായി സങ്കലിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതിക ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ ആവശ്യമായ നേരിട്ടുള്ള മനുഷ്യപ്രയത്നം കുറയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നു. ഈ ഭൗതികസാധ്യതയെ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളായും സ്വതന്ത്രസമയമായും മനുഷ്യവികസനമായും മാറ്റാൻ കഴിയുകയാണെങ്കിൽ, മനുഷ്യചരിത്രം ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ ഘട്ടത്തിലേക്ക് കടക്കാം.
ആ ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ മൂല്യം അവൻ വിപണിയിൽ എത്ര തൊഴിൽ വിൽക്കുന്നു എന്നതിലൂടെ അളക്കപ്പെടില്ല. അവന്റെ മനുഷ്യാവകാശം തൊഴിൽവിപണിയിലെ സ്ഥാനത്തെ ആശ്രയിക്കില്ല. യന്ത്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമ്പത്ത് കുറച്ച് പേരുടെ സ്വകാര്യ അധികാരമല്ലാതെ സാമൂഹികസമ്പത്തായി മാറും. മനുഷ്യരുടെ സ്വതന്ത്രസമയം വർധിക്കും. വിദ്യാഭ്യാസം ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ കാലത്തേക്കും വ്യാപിക്കും. ശാസ്ത്രവും കലയും സാമൂഹികജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് വരും. പരിചരണപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് ഉയർന്ന സാമൂഹികമൂല്യം ലഭിക്കും. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പുറംചെലവല്ലാതെ സാമൂഹിക നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിസ്ഥാനമാകും.
അപ്പോൾ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകത അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിലെത്തുന്നു. മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ കുറയുന്നു, എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനസാധ്യത വർധിക്കുന്നു; വിപണി തൊഴിൽ കുറയുന്നു, എന്നാൽ സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തം വികസിക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദനത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ നേരിട്ടുള്ള പങ്ക് കുറയുന്നു, എന്നാൽ സമൂഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം നിർണയിക്കുന്നതിൽ മനുഷ്യന്റെ പങ്ക് വർധിക്കുന്നു. യന്ത്രം കൂടുതൽ സ്വയംപ്രവർത്തനശേഷിയുള്ളതാകുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായിരിക്കണം. സാങ്കേതികസംവിധാനം കൂടുതൽ ശക്തമാകുമ്പോൾ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരമാകണം. ഉൽപ്പാദനശേഷി കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകൃതമാകുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലങ്ങളുടെ വിതരണം കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകണം.
ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരീക്ഷണം. മനുഷ്യൻ തന്റെ സ്വന്തം സൃഷ്ടിയായ യന്ത്രശക്തിയെ ഭയന്ന് പിന്നോട്ടുപോകുമോ, അതോ അതിനെ സാമൂഹികമായി ഏറ്റെടുത്ത് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഉപാധിയാക്കുമോ? യന്ത്രവൽക്കരണം തൊഴിലില്ലായ്മയുടെ ദുരന്തത്തിലേക്ക് നയിക്കുമോ, അതോ നിർബന്ധിത തൊഴിലിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിധി മറികടക്കാനുള്ള അവസരമാകുമോ? സാങ്കേതിക സമൃദ്ധി സാമൂഹിക അസമത്വം വർധിപ്പിക്കുമോ, അതോ മനുഷ്യസമൃദ്ധിയുടെ അടിസ്ഥാനമാകുമോ?
ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വയം ഉത്തരം നൽകുകയില്ല. ഉത്തരം മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹികസംഘടനയിലും രാഷ്ട്രീയബോധത്തിലും ഉടമസ്ഥതാരീതികളിലും ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തത്തിലും സമരങ്ങളിലും ആസൂത്രണത്തിലും നൈതികമൂല്യങ്ങളിലും നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുക. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ അന്തിമ വിധി യന്ത്രങ്ങളുടെ കൈകളിലല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൈകളിലാണ്.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ യഥാർത്ഥ വിപ്ലവം യന്ത്രങ്ങളെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഉണ്ടാകില്ല. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച യന്ത്രശക്തിയെ മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിലാണ് അതിന്റെ സാരാംശം. സാങ്കേതിക പുരോഗതി സാമൂഹികപുരോഗതിയായി മാറുന്ന നിമിഷത്തിലാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദ്വന്ദ്വം ഉയർന്ന സംയോജകതയിലെത്തുന്നത്. അപ്പോൾ യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ കവർന്നെടുക്കുന്ന ശക്തിയല്ല; മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസമയം തിരികെ നൽകുന്ന ശക്തിയാകും. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത തൊഴിലില്ലായ്മയുടെ ഭീഷണിയല്ല; സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിഭവമാകും. സമ്പത്ത് സ്വകാര്യ സംഭരണത്തിന്റെ രൂപമല്ല; പൊതുസമൃദ്ധിയുടെ അടിത്തറയാകും.
അങ്ങനെ തൊഴിൽക്കപ്പുറമുള്ള മനുഷ്യൻ എന്നത് തൊഴിലില്ലാത്ത മനുഷ്യനല്ല. മറിച്ച് തൊഴിൽവിൽപ്പനയുടെ നിർബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായ, തന്റെ സമയം സ്വയം നിർവചിക്കാൻ കഴിയുന്ന, അറിവ് സൃഷ്ടിക്കാനും പങ്കിടാനും സ്നേഹിക്കാനും ചിന്തിക്കാനും കലാസൃഷ്ടി നടത്താനും സമൂഹത്തെയും പ്രകൃതിയെയും പരിപാലിക്കാനും കഴിയുന്ന മനുഷ്യനാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ചരിത്രസാധ്യത ഇതിലാണ്—മനുഷ്യനെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഒരു ഘടകത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൃദ്ധിയുടെ സൃഷ്ടാവായി ഉയർത്തുന്നതിൽ.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ അന്തിമ ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിഹാരം യന്ത്രത്തിന്റെ വിജയം അല്ല; മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിജയം തന്നെയാണ്. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സാങ്കേതികശക്തി മനുഷ്യനെ കീഴടക്കാതെ മനുഷ്യൻ ആ ശക്തിയെ ബോധപൂർവം സാമൂഹികമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നിടത്ത്, ഉൽപ്പാദനശക്തിയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള പഴയ വൈരുധ്യം പുതിയൊരു തലത്തിലേക്ക് ഉയരും. അവിടെ യന്ത്രവൽക്കരണം ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രക്രിയ മാത്രമല്ലാതായി, മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ ഘട്ടത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയായി മാറും.
യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള പ്രത്യാഘാതം തൊഴിലവസരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന കുറവിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അതിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു മാറ്റം മൂല്യം എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു, അളക്കപ്പെടുന്നു, വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നതിലാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. വ്യവസായ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വളർച്ചയിൽ മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശക്തിയാണ് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിലകൊണ്ടത്. യന്ത്രങ്ങൾ തൊഴിലിന്റെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിച്ചെങ്കിലും മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷി ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ നിർണായകമായി തുടർന്നു. എന്നാൽ സ്വയംപ്രവർത്തന സംവിധാനങ്ങളും കൃത്രിമബുദ്ധിയും കൂടുതൽ വികസിക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും നേരിട്ട് ആവശ്യമായ ജീവനുള്ള തൊഴിൽ കുറയുന്നു. ഇതോടെ മുതലാളിത്ത സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ പരമ്പരാഗത മൂല്യരൂപത്തിനകത്ത് തന്നെ ഒരു പുതിയ വൈരുധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു: സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശേഷി ഉയരുമ്പോൾ, ആ സമ്പത്തിന്റെ മൂല്യം അളക്കുന്നതിനുള്ള പഴയ സാമൂഹിക മാനദണ്ഡത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം കുറയുന്നു.
ഇവിടെ ഒരു നിർണായക വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കണം. ഉപയോഗമൂല്യവും വിനിമയമൂല്യവും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു വസ്തുവോ സേവനമോ മനുഷ്യന് പ്രയോജനകരമാണെന്നത് അതിന് വിപണിയിൽ ലഭിക്കുന്ന വിലയുമായി നിർബന്ധമായും തുല്യമല്ല. യന്ത്രവൽക്കരണം ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് തുടർച്ചയായി കുറയ്ക്കുമ്പോൾ ചില വസ്തുക്കളുടെയും സേവനങ്ങളുടെയും ഭൗതിക സമൃദ്ധി അതിവേഗം വർധിക്കാം. എന്നാൽ അവയുടെ വിതരണം വിപണി വിലയിലൂടെ മാത്രം നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ സാങ്കേതികമായി സമൃദ്ധമായ സമൂഹത്തിനകത്തും സാമൂഹികമായി ക്ഷാമം നിലനിൽക്കാം. ഇവിടെ ഭൗതിക സമൃദ്ധിയും സാമ്പത്തിക പ്രവേശനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ഈ വൈരുധ്യത്തിന്റെ ഒരു രൂപം ഇങ്ങനെ പ്രകടമാകുന്നു: ഉൽപ്പാദനത്തിന് കുറച്ച് മനുഷ്യസമയം മാത്രം ആവശ്യമായാൽ ഒരു വസ്തുവിന്റെ സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയും. എന്നാൽ ആ വസ്തുവിന്റെ ലഭ്യത സമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യത്തിന് അനുസരിച്ച് വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ വില ഉയർന്നുതന്നെ തുടരാം. അപ്പോൾ യന്ത്രം സൃഷ്ടിച്ച സാങ്കേതിക സമൃദ്ധിയും വിപണി സൃഷ്ടിക്കുന്ന കൃത്രിമ ക്ഷാമവും ഒരേ സമൂഹത്തിൽ സഹവർത്തിത്വം പുലർത്തുന്നു. ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വത്തിൽ ‘സമൃദ്ധി–ക്ഷാമം’ എന്ന പുതിയ വൈരുധ്യം.
ഡിജിറ്റൽ വസ്തുക്കളുടെ കാര്യത്തിൽ ഈ വൈരുധ്യം കൂടുതൽ തെളിഞ്ഞു കാണാം. ഒരു പകർപ്പ് സൃഷ്ടിക്കാൻ ആവശ്യമായ അധിക വിഭവച്ചെലവ് വളരെ കുറഞ്ഞിരിക്കാം. ഒരു അറിവ്, സംഗീതരേഖ, എഴുത്ത്, സോഫ്റ്റ്വെയർ, ശാസ്ത്രീയവിവരം എന്നിവ ഒരിക്കൽ സൃഷ്ടിച്ചശേഷം അനേകർക്ക് വിതരണം ചെയ്യുന്നത് ഭൗതികവസ്തുക്കളെപ്പോലെ പരിമിതമല്ല. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ അറിവിന്റെ സമൃദ്ധിയിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത അതിനെ വിലയുള്ള അപൂർവ വസ്തുവായി നിലനിർത്താനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു. അറിവിന്റെ പൊതുസ്വഭാവവും അതിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണവും തമ്മിലുള്ള ഈ വൈരുധ്യം ഭാവിയിൽ കൂടുതൽ ശക്തമാകും.
ഇതോടെ ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യവും ഉയരുന്നു. പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കാൻ വ്യക്തിഗത സൃഷ്ടിപരത ആവശ്യമാണ്; അതിനാൽ സൃഷ്ടാവിന് അംഗീകാരവും പ്രോത്സാഹനവും നൽകേണ്ടതുണ്ട്. എന്നാൽ അതേ സമയം അറിവിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം കാരണം അതിനെ അനന്തകാലത്തേക്ക് സ്വകാര്യ നിയന്ത്രണത്തിൽ നിലനിർത്തുന്നത് സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുതാൽപര്യവുമായി സംഘർഷിക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ അറിവുസമൂഹത്തിൽ സൃഷ്ടാവിന്റെ അവകാശവും സമൂഹത്തിന്റെ അറിവവകാശവും തമ്മിൽ പുതിയ സമതുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമായി വരും.
കൃത്രിമബുദ്ധി ഈ പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ മൂർച്ചയാക്കുന്നു. മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടികളിൽ നിന്നുള്ള ഭാഷയും അറിവും മാതൃകകളും ഉപയോഗിച്ച് സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ പുതിയ ഉള്ളടക്കങ്ങളും പരിഹാരങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ ‘സൃഷ്ടിയുടെ ഉടമസ്ഥത ആരുടേത്?’ എന്ന ചോദ്യം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. ഒരു യന്ത്രം ആയിരക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ മുൻകാല അറിവുകളിൽ നിന്ന് പഠിച്ച് ഒരു പുതിയ രൂപകൽപ്പന നിർദ്ദേശിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തെ ഒരൊറ്റ സ്ഥാപനത്തിന്റെ മാത്രം ബൗദ്ധികസമ്പത്തായി കാണുന്നത് എത്രത്തോളം യുക്തിസഹമാണ് എന്ന ചോദ്യം ഉയരും. ഈ പ്രശ്നം നിയമപരമെന്നതിലുപരി സാമൂഹികവും ദാർശനികവുമാണ്.
ഇവിടെ മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു വലിയ മാറ്റം കാണാം. മുൻകാലത്ത് യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയെ വർധിപ്പിച്ചിരുന്നു. ഇപ്പോൾ യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികമായി സഞ്ചിതമായ അറിവിനെ പ്രവർത്തനശേഷിയാക്കി മാറ്റുന്നു. അതായത് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം വ്യക്തിഗത തൊഴിൽശേഷിയിൽ നിന്ന് സാമൂഹികമായി സഞ്ചിതമായ അറിവിലേക്കും സാങ്കേതികസംവിധാനങ്ങളിലേക്കും കൂടുതൽ നീങ്ങുന്നു. ഈ മാറ്റം ഉടമസ്ഥതയുടെ പരമ്പരാഗതരൂപങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാതെ മുന്നോട്ടുപോകാൻ കഴിയില്ല.
ഇത് ഒരു ചരിത്രപരമായ പരിധിയിലേക്ക് നമ്മെ എത്തിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഭൗതികസംവിധാനം കൂടുതൽ കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത കൂടുതൽ കൂടുതൽ അസ്വാഭാവികമാകുന്നു. ഒരു ആധുനിക ഉൽപ്പന്നം ഒരൊറ്റ തൊഴിലാളിയുടെ പ്രവർത്തനഫലമല്ല; നിരവധി ശാസ്ത്രജ്ഞർ, എഞ്ചിനീയർമാർ, തൊഴിലാളികൾ, ഗതാഗതപ്രവർത്തകർ, അധ്യാപകർ, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, ഊർജവ്യവസ്ഥകൾ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സംയുക്ത പ്രവർത്തനഫലമാണ്. അതിനാൽ ആധുനിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്രഷ്ടാവ് സമൂഹം തന്നെയാണ്. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ സ്വകാര്യമായി കൈവശപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും കൈവശപ്പെടുത്തലിന്റെ സ്വകാര്യ സ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം കൂടുതൽ രൂക്ഷമാകുന്നു.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഇത് ഒരു സംയോജകത–വിയോജകത പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണാം. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വിവിധ ഘടകങ്ങളെ കൂടുതൽ ശക്തമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ സമ്പത്തിന്റെ സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തൽ സമൂഹത്തെ അതേ സമയം വിഭജിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാങ്കേതിക ശൃംഖല ഏകീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളുടെ വിതരണം അസമമാകാം. അതായത് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ആന്തരിക സംയോജകബലം ഉയരുമ്പോൾ ഉടമസ്ഥതയുടെ വിയോജകബലം ഉയരുന്നു. ഒരു ഘട്ടത്തിനു ശേഷം ഈ വിരോധം സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കാൻ കഴിയാതെ വരും.
ഇതുതന്നെയാണ് ഘട്ടപരിവർത്തനത്തിന്റെ സാധ്യത. അളവിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ ക്രമേണ ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നു: കൂടുതൽ യന്ത്രങ്ങൾ, കൂടുതൽ സ്വയംപ്രവർത്തനം, കുറഞ്ഞ തൊഴിൽ ആവശ്യം, കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത, കൂടുതൽ സാങ്കേതിക കേന്ദ്രീകരണം, കൂടുതൽ സമ്പത്ത് കേന്ദ്രീകരണം, കൂടുതൽ വരുമാന അസമത്വം, കൂടുതൽ സാമൂഹിക അസുരക്ഷ. ഈ മാറ്റങ്ങൾ ഓരോന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് നോക്കുമ്പോൾ പരിഷ്കാരങ്ങളിലൂടെ നിയന്ത്രിക്കാവുന്നതായി തോന്നാം. എന്നാൽ അവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ ഒരു നിർണായക പരിധി രൂപപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ പഴയ സാമൂഹികസംവിധാനം ചെറിയ പരിഷ്കാരങ്ങളിലൂടെ മാത്രം സ്ഥിരത നിലനിർത്താൻ കഴിയാതെ വരാം.
ഇവിടെ ‘ഘട്ടപരിവർത്തനം’ എന്ന ആശയം ഒരു നിർബന്ധിത ചരിത്രപ്രവചനം എന്ന നിലയിൽ കാണരുത്. അത് ഒരു സാധ്യതയാണ്. ഒരു സംവിധാനം അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് അതിന്റെ അടുത്ത രൂപം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. വൈരുധ്യങ്ങൾ ജനാധിപത്യപരമായി പരിഹരിക്കപ്പെടാം; അടിച്ചമർത്തപ്പെടാം; അല്ലെങ്കിൽ കൂടുതൽ സ്ഫോടനാത്മകമായി പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടാം. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രം മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ട ഒന്നല്ല. അത് മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുക.
എങ്കിലും സാങ്കേതികവികസനം ചില ഭൗതികസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിന് ആവശ്യമായ മനുഷ്യ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. ഭക്ഷ്യോൽപ്പാദനം, വസ്ത്രനിർമാണം, ഭവനനിർമാണം, ഗതാഗതം, വിവരവിനിമയം, ഊർജവിതരണം, ഭരണപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയിൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യശ്രമം ഗണ്യമായി കുറയ്ക്കുന്നുവെങ്കിൽ, സമൂഹത്തിന്റെ ആകെ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കാനുള്ള യാഥാർത്ഥ്യശേഷി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു.
എന്നാൽ ഈ ശേഷി യാഥാർത്ഥ്യമാകണമെങ്കിൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മാറണം. ലാഭത്തിന്റെ പരമാവധി വർധനയാണ് ലക്ഷ്യമെങ്കിൽ യന്ത്രവൽക്കരണം ജോലി സമയം കുറയ്ക്കുന്നതിനു പകരം ഒരേ തൊഴിലാളിയിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം നേടുന്നതിനായി ഉപയോഗിക്കാം. ജോലി സമയം കുറയാതെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വേഗത വർധിക്കാം. തൊഴിലാളിയുടെ സ്വതന്ത്രസമയം വർധിക്കാതെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ലാഭം വർധിക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വതന്ത്രസമയം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സാങ്കേതികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട അധികസമയം ആരുടേതാകണമെന്ന് നിർണയിക്കുന്നു.
ഇവിടെയാണ് വർഗസമരത്തിന്റെ പുതിയ രൂപം ഉയരുന്നത്. വ്യവസായയുഗത്തിൽ തൊഴിലാളിയുടെ പ്രധാന ആവശ്യം വേതനം, ജോലി സമയം, തൊഴിൽസുരക്ഷ എന്നിവയായിരുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ ഇവ തുടർന്നും പ്രധാനമായിരിക്കുമെങ്കിലും അതിനൊപ്പം പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ ഉയരും: സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങളിൽ പങ്കാളിത്തം, ജോലി സമയം കുറയ്ക്കാനുള്ള അവകാശം, അടിസ്ഥാനസേവനങ്ങളുടെ സാമൂഹിക അവകാശം, വിവരങ്ങളിലേക്കുള്ള പൊതുപ്രവേശനം, സാങ്കേതിക തീരുമാനങ്ങളിൽ ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം.
ഇതോടെ തൊഴിലാളി സംഘടനകളുടെ സ്വഭാവവും മാറേണ്ടിവരും. തൊഴിലാളികൾ യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ തടയാൻ മാത്രം ശ്രമിച്ചാൽ ദീർഘകാലത്തിൽ അത് സാങ്കേതികവികസനത്തിന്റെ ഭൗതികശക്തിയോട് ഏറ്റുമുട്ടുന്നതായിരിക്കും. പകരം ചോദ്യം ‘യന്ത്രവൽക്കരണം വേണമോ വേണ്ടയോ?’ എന്നതിൽ നിന്ന് ‘യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഫലം ആരുടേതാകും?’ എന്നതിലേക്ക് മാറ്റണം. തൊഴിലാളിയുടെ പോരാട്ടം യന്ത്രത്തിനെതിരായ പോരാട്ടമല്ല; യന്ത്രത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അധികസമ്പത്തിന്റെ സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തലിനെതിരായ പോരാട്ടമാണ്.
ഇത് ഒരു നിർണായക ദ്വന്ദ്വാത്മക മാറ്റമാണ്. യന്ത്രം തൊഴിലാളിയുടെ ശത്രുവായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് അതിന്റെ സാങ്കേതികസ്വഭാവം കൊണ്ടല്ല; അതിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും ഉപയോഗലക്ഷ്യവും കൊണ്ടാണ്. ഒരേ യന്ത്രം ഒരു സാഹചര്യത്തിൽ തൊഴിലാളിയെ പുറത്താക്കുകയും മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ എല്ലാവരുടെയും ജോലി സമയം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യാം. ഒരേ കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനം ഒരിടത്ത് തൊഴിലാളികളുടെ മേൽനോട്ടത്തിനായി ഉപയോഗിക്കാം; മറ്റൊരിടത്ത് മനുഷ്യരുടെ അപകടകരമായ ജോലികൾ ഒഴിവാക്കാനും പൊതുസേവനങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്താനും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികഫലം അതിന്റെ ഭൗതികശേഷിയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.
ഇവിടെ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വർഗസ്വഭാവം എന്ന ആശയം സൂക്ഷ്മമായി ഉപയോഗിക്കണം. യന്ത്രം സ്വതവേ ഒരു വർഗത്തിന്റേതല്ല. എന്നാൽ അതിന്റെ രൂപകൽപ്പന, ഉടമസ്ഥത, ഉപയോഗലക്ഷ്യം, നിയന്ത്രണം എന്നിവ പ്രത്യേക വർഗതാൽപര്യങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കാം. ലാഭപരമാവധി ലക്ഷ്യമാക്കിയുള്ള യന്ത്രവൽക്കരണം തൊഴിലാളിയെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാം; മനുഷ്യസമൃദ്ധി ലക്ഷ്യമാക്കിയുള്ള അതേ യന്ത്രവൽക്കരണം തൊഴിലിന്റെ ഭാരമൊഴിവാക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികസ്വഭാവം അതിന്റെ ഭൗതികരൂപത്തിലും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നു.
ഈ ദ്വന്ദ്വത്തെ പരിഹരിക്കാൻ ‘സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത’ എന്ന ആശയം മുന്നോട്ടുവരുന്നു. എന്നാൽ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത എന്നത് സർക്കാർ ഉടമസ്ഥതയുമായി പൂർണ്ണമായി തുല്യമല്ല. സമൂഹത്തിന്റെ പേരിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ഭരണകൂടവും ജനങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ നിയന്ത്രണവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ പുതിയ കാലത്ത് സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയ്ക്ക് ജനാധിപത്യപരവും ബഹുതലവുമായ രൂപം ആവശ്യമാണ്. തൊഴിലാളി സഹകരണസംഘങ്ങൾ, പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾ, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, ഉപഭോക്തൃസംഘങ്ങൾ, ശാസ്ത്രസമൂഹം, പ്രാദേശിക ഭരണകൂടങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പങ്കാളിത്തത്തോടെ സാങ്കേതികസംവിധാനങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാം.
ഇതിലൂടെ ‘ഉടമസ്ഥത’ ഒരു നിയമപരമായ അവകാശം മാത്രമല്ലാതെ നിയന്ത്രണാവകാശം എന്ന നിലയിലും കാണണം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഓഹരികൾ സമൂഹത്തിന്റെ പേരിലുണ്ടെങ്കിലും പ്രധാന തീരുമാനങ്ങൾ കുറച്ച് ഉദ്യോഗസ്ഥർ മാത്രം എടുക്കുന്നുവെങ്കിൽ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയുടെ സാരാംശം പൂർണ്ണമാകില്ല. യന്ത്രവൽക്കരണം എങ്ങനെ നടത്തണം, എത്ര തൊഴിൽ ഒഴിവാക്കണം, ജോലി സമയം എത്ര കുറയ്ക്കണം, അധികസമ്പത്ത് എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യണം തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളിൽ തൊഴിലാളികൾക്കും സമൂഹത്തിനും യഥാർത്ഥ പങ്കാളിത്തം വേണം.
ഇവിടെ ജനാധിപത്യ ആസൂത്രണത്തിന്റെ പുതിയ രൂപം ആവശ്യമാണ്. പഴയ രീതിയിലുള്ള കേന്ദ്രീകൃത ആസൂത്രണം സാങ്കേതികമായി സങ്കീർണ്ണമായ ആധുനിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ എല്ലാ വിവരങ്ങളും ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ അതിന് ഗുരുതരമായ പരിമിതികൾ ഉണ്ടാകാം. മറുവശത്ത് പൂർണ്ണമായ വിപണിനിയന്ത്രണവും സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾക്കും പരിസ്ഥിതി പരിധികൾക്കും ആവശ്യമായ ദീർഘകാല ആസൂത്രണം ഉറപ്പാക്കില്ല. അതിനാൽ ബഹുതല ആസൂത്രണം കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായേക്കാം—പ്രാദേശിക ആവശ്യങ്ങൾ പ്രാദേശികമായി, ദേശീയ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ ദേശീയതലത്തിൽ, ആഗോള പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നങ്ങൾ അന്താരാഷ്ട്രതലത്തിൽ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനം.
കൃത്രിമബുദ്ധിയും വലിയ തോതിലുള്ള വിവരസംവിധാനങ്ങളും ഇത്തരം ആസൂത്രണത്തിന് പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിലെ ആവശ്യങ്ങൾ, വിഭവലഭ്യത, ഉൽപ്പാദനശേഷി, ഗതാഗതശേഷി, ഊർജാവശ്യകത, പരിസ്ഥിതിഭാരം എന്നിവ വിശകലനം ചെയ്ത് കൂടുതൽ കൃത്യമായ സാമൂഹിക ആസൂത്രണത്തിന് സാങ്കേതികവിദ്യ സഹായിക്കാം. എന്നാൽ ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു അപകടമുണ്ട്: ആസൂത്രണത്തിനുള്ള സാങ്കേതികശേഷി കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ ജനാധിപത്യ ആസൂത്രണം സാങ്കേതിക കേന്ദ്രീകൃത ഭരണമായി മാറാം. അതിനാൽ സാങ്കേതിക ആസൂത്രണത്തിനൊപ്പം ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണം അനിവാര്യമാണ്.
യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അർത്ഥവും അതിനാൽ പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരും. ഇപ്പോഴത്തെ സമൂഹത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം പലപ്പോഴും വിപണിയിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള കഴിവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള സാമ്പത്തികശേഷി ഇല്ലെങ്കിൽ വിപണി സ്വാതന്ത്ര്യം പരിമിതമാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണം അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ സാമൂഹികമായി ഉറപ്പാക്കാനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെങ്കിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം നേടുന്നു: സ്വന്തം സമയത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം, പഠിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം, സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം, ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹിക തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം.
അങ്ങനെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ സാമ്പത്തിക വരുമാനം മാത്രമല്ല; വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം ജീവിതത്തെ എത്രത്തോളം ബോധപൂർവം രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയുന്നു എന്നതുമാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണം ഈ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ കഴിയും. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യരുടെ സമയത്തെയും ശ്രദ്ധയെയും പെരുമാറ്റത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന സംവിധാനമായി മാറിയാൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ചുരുക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ സാങ്കേതിക വിമോചനവും സാങ്കേതിക നിയന്ത്രണവും ഒരേ സാങ്കേതികശക്തിയുടെ രണ്ടു സാധ്യതകളാണ്.
ഇതിലാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം പ്രയോഗിക്കാനാകുന്നത്: ഒരു സംവിധാനത്തിലെ സംയോജകതയും വിയോജകതയും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്നവയല്ല; അവ ഒരേ പ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത പ്രവണതകളാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണം ഉൽപ്പാദനത്തെ കൂടുതൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു; അതേ സമയം സാമൂഹിക അസമത്വം വർധിപ്പിക്കാം. കൃത്രിമബുദ്ധി അറിവിനെ കൂടുതൽ ഏകീകരിക്കുന്നു; അതേ സമയം വിവരാധിപത്യം സൃഷ്ടിക്കാം. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ മനുഷ്യരെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; അതേ സമയം ധ്രുവീകരണവും നിയന്ത്രണവും വർധിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ ഒരു സാങ്കേതികമാറ്റത്തിന്റെ ‘നല്ല’ അല്ലെങ്കിൽ ‘ചീത്ത’ ഫലം മാത്രം തിരഞ്ഞെടുത്താൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വഘടന മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.
വൈരുധ്യം ഉയർന്നുവരുന്നത് തടയുക എന്നതല്ല ചരിത്രപരമായ ലക്ഷ്യം. മറിച്ച് അതിലെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയെ ഉയർന്ന സാമൂഹികസംഘടനയിലേക്ക് മാറ്റുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്ന യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ തടയാതെ അതിന്റെ നേട്ടം സാമൂഹികമാക്കുക; തൊഴിൽ ഒഴിവാക്കുന്നതിനെ ഭയപ്പെടാതെ ലാഭിക്കപ്പെടുന്ന സമയം എല്ലാവർക്കും പങ്കിടുക; അറിവിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം തടയാൻ അറിവിനെ പൊതുസമ്പത്താക്കുക; കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ശക്തിയെ സ്വകാര്യനിയന്ത്രണത്തിൽ നിന്ന് ജനാധിപത്യനിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് മാറ്റുക—ഇവയാണ് വൈരുധ്യത്തെ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്ന നടപടികൾ.
ഈ മാറ്റത്തിന്റെ അന്തിമരൂപം ‘തൊഴിലില്ലാത്ത സമൂഹം’ എന്നതിലും കൂടുതൽ വിശാലമായിരിക്കും. അത് തൊഴിൽകേന്ദ്രിത സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യകേന്ദ്രിത സമൂഹത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം ആയിരിക്കും. അവിടെ ഉൽപ്പാദനം മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമല്ല; മനുഷ്യജീവിതമാണ് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. സമ്പത്ത് സഞ്ചയിക്കുന്നത് അന്തിമലക്ഷ്യമല്ല; മനുഷ്യരുടെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വിജയം വിപണിയുടെ വ്യാപ്തിയിൽ അല്ല; മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയിലാണ് അളക്കപ്പെടുക.
ഈ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ ‘സമൃദ്ധി’ എന്ന ആശയവും മാറും. അനന്തമായ വസ്തു ഉപഭോഗം സമൃദ്ധിയുടെ അടയാളമല്ല. ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റപ്പെട്ടതിനുശേഷം കൂടുതൽ കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ സ്വന്തമാക്കാനുള്ള മത്സരം മനുഷ്യനെ സ്വതന്ത്രനാക്കണമെന്നില്ല. യഥാർത്ഥ സമൃദ്ധി സമയം, അറിവ്, ആരോഗ്യം, ബന്ധങ്ങൾ, പ്രകൃതി, സൃഷ്ടിപരത, സാമൂഹിക സുരക്ഷ എന്നിവയുടെ സമൃദ്ധിയാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണം ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഭാരത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യരെ ഭാഗികമായി മോചിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഈ വിശാലമായ സമൃദ്ധി സാധ്യമാകുന്നു.
അങ്ങനെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രം ഒരു വലിയ ദ്വന്ദ്വത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്നു: മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച യന്ത്രശക്തി മനുഷ്യനെ കീഴടക്കുമോ, മനുഷ്യൻ അതിനെ സാമൂഹികമായി ഏറ്റെടുത്ത് സ്വന്തം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഉപാധിയാക്കുമോ? ഒന്നാമത്തെ വഴിയിൽ സാങ്കേതിക സംയോജകത സാമൂഹിക വിയോജകതയെ വളർത്തും. രണ്ടാമത്തെ വഴിയിൽ സാങ്കേതിക സംയോജകത സാമൂഹിക സംയോജകതയുടെ അടിസ്ഥാനമാകും.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ പോരാട്ടം യന്ത്രങ്ങളെ തടയുന്നതിനുള്ള പോരാട്ടമല്ല; യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം നിർണയിക്കുന്നതിനുള്ള പോരാട്ടമാണ്. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ആരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറും? ലാഭിക്കപ്പെടുന്ന തൊഴിൽസമയം ആരുടേതാകും? സാങ്കേതിക അറിവ് ആരുടെ സ്വത്തായിരിക്കും? കൃത്രിമബുദ്ധി ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരിക്കും? യന്ത്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമ്പത്ത് എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടും? സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവി നിർണയിക്കുന്ന ഈ ചോദ്യങ്ങളാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയചോദ്യങ്ങൾ.
അവസാനം, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദ്വന്ദ്വം നമ്മെ ഒരു നിർണായക നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു: മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷി ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ നിർബന്ധിത കേന്ദ്രമായിരുന്ന ചരിത്രഘട്ടം അവസാനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ, മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സാമൂഹികസംവിധാനത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാക്കാനുള്ള സാധ്യത ഉയരുന്നു. എന്നാൽ ഈ സാധ്യത സ്വയം യാഥാർത്ഥ്യമാകില്ല. അതിനായി ഉടമസ്ഥത, വിതരണം, ജോലി സമയം, പൊതുസേവനങ്ങൾ, അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം, സാങ്കേതിക തീരുമാനങ്ങൾ, ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം എന്നിവയുടെ പുനഃസംഘടന ആവശ്യമാണ്.
അങ്ങനെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ അന്തിമദ്വന്ദ്വം ‘ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയോ തൊഴിലോ’ എന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിൽ അത് ‘മൂലധനത്തിനുവേണ്ടിയുള്ള ഉൽപ്പാദനമോ മനുഷ്യർക്കുവേണ്ടിയുള്ള ഉൽപ്പാദനമോ’ എന്നതാണ്. ആദ്യരൂപത്തിൽ യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുകയും അതോടൊപ്പം മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികസുരക്ഷയും കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യാം. രണ്ടാമത്തെ രൂപത്തിൽ അതേ യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുകയും അതോടൊപ്പം സാമൂഹികസുരക്ഷയും സ്വതന്ത്രസമയവും വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും.
ഈ രണ്ടാമത്തെ സാധ്യതയാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ വിമോചനാത്മക സാധ്യത. അവിടെ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ മേൽ അന്യശക്തിയായി നിലനിൽക്കുകയില്ല. മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ അറിവും തൊഴിലും ചരിത്രപരമായ സൃഷ്ടിശേഷിയും സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളിൽ സങ്കലിതമായി, വീണ്ടും മനുഷ്യസമൂഹത്തിലേക്ക് സ്വാതന്ത്ര്യം, സമൃദ്ധി, അറിവ്, സമയം, സൃഷ്ടിപരത എന്ന രൂപത്തിൽ തിരിച്ചെത്തും. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച യന്ത്രശക്തി ഒടുവിൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ശക്തിയായി മാറുന്നിടത്താണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക യാത്ര അതിന്റെ ഉയർന്ന സംയോജകതയിലെത്തുന്നത്.
യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ വളർച്ച തൊഴിൽവിപണിയെ മാത്രം മാറ്റുന്നില്ല; അത് വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളുടെ ഭൗതിക അടിത്തറയെയും മാറ്റുന്നു. വ്യവസായ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ കാലത്ത് തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ ശക്തി പ്രധാനമായും അതിന്റെ കൂട്ടായ തൊഴിൽശേഷിയിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിഞ്ഞത്. ഫാക്ടറി പ്രവർത്തിക്കാൻ തൊഴിലാളികൾ അനിവാര്യരായിരുന്നു. അവർ ഉൽപ്പാദനം നിർത്തിയാൽ മൂലധനത്തിന്റെ ചലനം തടസ്സപ്പെടും. അതിനാൽ പണിമുടക്ക്, തൊഴിലാളി സംഘടന, കൂട്ടായ വിലപേശൽ തുടങ്ങിയവ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ പ്രധാന ആയുധങ്ങളായി മാറി. എന്നാൽ സ്വയംപ്രവർത്തന സംവിധാനങ്ങൾ വികസിക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനത്തെ നേരിട്ട് തടയാനുള്ള മനുഷ്യ തൊഴിലാളിയുടെ ശേഷി ചില മേഖലകളിൽ കുറയാം. ഇതോടെ വർഗ്ഗസമരത്തിന്റെ പഴയ രൂപങ്ങൾ ദുർബലമാകുകയും പുതിയ രൂപങ്ങൾ ഉയർന്നുവരികയും ചെയ്യും. ഭാവിയിലെ തൊഴിലാളി പോരാട്ടം ‘തൊഴിൽസ്ഥലത്തെ നിയന്ത്രണം’ എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം, വിവരങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദിശ, ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ ഫലങ്ങളുടെ വിതരണം എന്നിവയിലേക്ക് വ്യാപിക്കേണ്ടിവരും.
ഇത് തൊഴിലാളിവർഗ്ഗം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു എന്നർത്ഥമല്ല. മറിച്ച് തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ ഘടന കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. ചിലർ ഉയർന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന വിദഗ്ധരായിരിക്കും; ചിലർ യന്ത്രങ്ങളുടെ പരിപാലനത്തിലും മേൽനോട്ടത്തിലും പ്രവർത്തിക്കും; ചിലർ പരിചരണരംഗത്തും സേവനമേഖലയിലും തുടരും; ചിലർ അസ്ഥിരമായ ഇടക്കാല ജോലികളിൽ ഏർപ്പെടും; മറ്റൊരു വിഭാഗം സ്ഥിരമായ തൊഴിൽവിപണിയിൽ നിന്ന് പുറത്താകാനും സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ പഴയ വ്യവസായതൊഴിലാളിയുടെ ഏകീകൃത രൂപത്തിനു പകരം വിവിധതലങ്ങളിലുള്ള തൊഴിലാളിസമൂഹം രൂപപ്പെടും. ഈ വൈവിധ്യത്തിനകത്ത് പൊതുവായ താൽപര്യങ്ങളെ കണ്ടെത്തുക എന്നത് പുതിയ രാഷ്ട്രീയസംഘടനയുടെ പ്രധാന വെല്ലുവിളിയാകും.
തൊഴിലിന്റെ അളവ് കുറഞ്ഞാലും തൊഴിൽശേഷിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സാമൂഹിക അധികാരം പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകില്ല. യന്ത്രങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കാൻ ഊർജം, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ, പരിപാലനം, അറിവ്, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. ഈ ശൃംഖലകളുടെ നിയന്ത്രണം കൈവശമുള്ളവർക്കും നിർണായക ശക്തിയുണ്ടാകും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വർഗ്ഗസമരം ‘ഫാക്ടറി വാതിൽക്കൽ’ മാത്രം നടക്കില്ല. വൈദ്യുതി ശൃംഖലകൾ, വിവരശൃംഖലകൾ, കണക്കുകൂട്ടൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, വിതരണവ്യവസ്ഥകൾ, ഗതാഗതശൃംഖലകൾ, വലിയ വിവരശേഖരങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയും സാമൂഹിക അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളാകും.
ഇതോടെ ‘ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങൾ’ എന്ന പരമ്പരാഗത ആശയം വികസിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. ഭൂമി, ഫാക്ടറി, യന്ത്രം എന്നിവ മാത്രമല്ല; അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിവരശേഖരം, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, ശൃംഖലാ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, ബൗദ്ധിക സ്വത്ത് എന്നിവയും ആധുനിക ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഭാഗങ്ങളായി കാണണം. ഇവയുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ പുതിയ തരത്തിലുള്ള സാങ്കേതിക വർഗ്ഗാധിപത്യം രൂപപ്പെടാം.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ‘ഡിജിറ്റൽ തൊഴിലാളി’ എന്ന വിഭാഗവും പരമ്പരാഗത തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ ഭാഗമായിത്തന്നെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടിവരും. ഒരു യന്ത്രം പ്രവർത്തിക്കാൻ നേരിട്ട് ഫാക്ടറിയിൽ നിൽക്കുന്ന തൊഴിലാളിയെ മാത്രം പരിഗണിച്ചാൽ ആധുനിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക സ്വഭാവം മറഞ്ഞുപോകും. വിവരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവർ, സംവിധാനങ്ങൾ പരിപാലിക്കുന്നവർ, സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കുന്നവർ, ശൃംഖലകൾ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നവർ, ഉപഭോക്തൃപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ വിവരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവർ തുടങ്ങിയവരുടെ സംഭാവനകൾ പരസ്പരം ബന്ധിതമാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലത്ത് ഉൽപ്പാദനം കൂടുതൽ വ്യാപകമായ ഒരു സാമൂഹിക പ്രക്രിയയായി മാറുന്നതിനാൽ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ നിർവചനവും അതനുസരിച്ച് വികസിക്കണം.
ഇവിടെ ഒരു പുതിയ വൈരുധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിലാളിയുടെ വ്യക്തിഗത ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിലാളിയുടെ വ്യക്തിഗത വിലപേശൽശേഷി കുറയ്ക്കാം. ഒരു കമ്പനി പത്ത് തൊഴിലാളികളുടെ ജോലി ഒരു സ്വയംപ്രവർത്തന സംവിധാനത്തിലൂടെ നിർവഹിക്കാൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, ഓരോ തൊഴിലാളിക്കും ലഭിക്കുന്ന സാമൂഹിക അധികാരം കുറയാം. എന്നാൽ അതേ സമയം തൊഴിലാളികൾ കൂട്ടായ്മയായി സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും ആവശ്യപ്പെട്ടാൽ അവരുടെ പോരാട്ടം കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് മാറും. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നതോടൊപ്പം അതിനെ പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ആവശ്യങ്ങളിലേക്ക് തള്ളുന്ന ശക്തിയായും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഈ ദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട രൂപം ‘ജോലി സംരക്ഷിക്കണമോ യന്ത്രവൽക്കരണം സ്വീകരിക്കണമോ’ എന്ന തെറ്റായ തിരഞ്ഞെടുപ്പിലാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ തടയാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതികസൃഷ്ടിശേഷിയെ തന്നെ തടയുന്നതായിരിക്കും. എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ സ്വകാര്യലാഭത്തിന് വിട്ടുകൊടുക്കുന്നതും സാമൂഹികമായി വിനാശകരമാകാം. യഥാർത്ഥ പരിഹാരം മൂന്നാമത്തെ വഴിയിലാണ്: യന്ത്രവൽക്കരണം തുടരുക, പക്ഷേ അതിന്റെ ഫലങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും സാമൂഹികമാക്കുക.
അപ്പോൾ തൊഴിലാളിയുടെ ആവശ്യം ‘എന്റെ ജോലി സംരക്ഷിക്കണം’ എന്നതിൽ നിന്ന് ‘എന്റെ ജീവിതസുരക്ഷയും സ്വതന്ത്രസമയവും സംരക്ഷിക്കണം’ എന്നതിലേക്ക് മാറും. ഒരു യന്ത്രം ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ ജോലി ഏറ്റെടുക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അതിന്റെ ഫലം ആ തൊഴിലാളിയെ ദാരിദ്ര്യത്തിലേക്ക് തള്ളുന്നതല്ലാതെ ജോലി സമയം കുറയ്ക്കലും സാമൂഹിക വരുമാനവും പുനർപരിശീലനവും പൊതുസേവനങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹിക അവകാശമായി മാറണം. ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഫലങ്ങളെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുന്ന ദിശ.
ഈ മാറ്റം സംസ്ഥാനത്തിന്റെ പങ്കിനെയും മാറ്റും. വ്യവസായസമൂഹത്തിൽ സംസ്ഥാനം പ്രധാനമായും നിയമം, സ്വത്തവകാശം, പൊതുസേവനങ്ങൾ, തൊഴിൽനിയന്ത്രണം, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവ കൈകാര്യം ചെയ്തു. എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ സംസ്ഥാനം സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെ സാമൂഹിക ദിശ നിർണയിക്കുന്ന സ്ഥാപനമായും മാറേണ്ടിവരും. ഏത് സാങ്കേതികവിദ്യക്ക് പൊതുനിക്ഷേപം നൽകണം? ഏത് മേഖലയിൽ സ്വകാര്യ കുത്തക അനുവദിക്കണം? ഏത് വിവരങ്ങൾ പൊതുസമ്പത്തായിരിക്കണം? കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഉപയോഗത്തിൽ എന്ത് നിയന്ത്രണങ്ങൾ വേണം? യന്ത്രവൽക്കരണത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന അധിക ഉൽപ്പാദനശേഷി എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യണം? തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തപരിധി വിപുലീകരിക്കും.
എന്നാൽ സംസ്ഥാനം തന്നെ സാങ്കേതികശക്തിയുടെ കേന്ദ്രീകൃത ഉടമയായി മാറിയാൽ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ ഉയരും. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണം ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തോടൊപ്പം നടക്കാത്ത പക്ഷം സ്വകാര്യ കുത്തകയ്ക്ക് പകരം ഭരണകൂടകേന്ദ്രീകരണം വരാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയ്ക്ക് ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണം, സുതാര്യത, ഉത്തരവാദിത്തം, പ്രാദേശിക പങ്കാളിത്തം എന്നിവ നിർബന്ധമായ ഘടകങ്ങളായിരിക്കണം.
ഇതോടെ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ഇന്നത്തെ സംസ്ഥാനം പലപ്പോഴും സമൂഹത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ ഘടനയാണ്. എന്നാൽ ഉയർന്ന സാമൂഹികസംയോജകതയുള്ള ഭാവിയിൽ സംസ്ഥാനം വെറും നിയന്ത്രണോപാധിയല്ലാതെ പൊതുസമ്പത്തിന്റെ ഏകോപകൻ, അടിസ്ഥാനസേവനങ്ങളുടെ സംരക്ഷകൻ, സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളുടെ ജനാധിപത്യ മേൽനോട്ടക്കാരൻ, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിന്റെ ഏകോപകൻ എന്നീ നിലകളിലേക്ക് മാറാം. അധികാരം കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിനു പകരം സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധതലങ്ങളിൽ തീരുമാനശേഷി വിതരണം ചെയ്യുക എന്നതായിരിക്കും അതിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം.
ഇവിടെ പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളുടെ പങ്ക് നിർണായകമാകും. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും ദേശീയതലത്തിൽ മാത്രം എടുക്കേണ്ടതില്ല. ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ കാർഷികാവശ്യങ്ങൾ, ജലസമ്പത്ത്, ഊർജാവശ്യകത, ഗതാഗതം, ആരോഗ്യപരിചരണം, വിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവയുടെ പ്രത്യേകതകൾ പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി അറിയാം. അതിനാൽ സാങ്കേതിക ആസൂത്രണം താഴെത്തട്ടിൽ നിന്ന് മുകളിലേക്ക് വിവരങ്ങൾ കൈമാറുന്ന ബഹുതല സംവിധാനമായി വികസിക്കണം. ഇതിലൂടെ സാങ്കേതികസംയോജകതയും പ്രാദേശിക ജനാധിപത്യവും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്താം.
ഇത്തരം ഒരു സംവിധാനത്തിൽ കൃത്രിമബുദ്ധി ഒരു കേന്ദ്രീകൃത നിയന്ത്രണശക്തിയല്ലാതെ സാമൂഹിക ആസൂത്രണത്തിനുള്ള ഉപകരണമാകാം. ഏത് പ്രദേശത്ത് എത്ര ഭക്ഷണം ആവശ്യമുണ്ട്, എവിടെയാണ് അധിക ഊർജശേഷിയുള്ളത്, ഏത് ആശുപത്രിക്ക് എത്ര വിഭവങ്ങൾ വേണം, ഏത് പ്രദേശത്ത് വെള്ളക്ഷാമം ഉണ്ടാകാം, ഏത് ഗതാഗതശൃംഖല കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമാക്കാം തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളിൽ വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്യാൻ സാങ്കേതികവിദ്യ സഹായിക്കും. എന്നാൽ അന്തിമലക്ഷ്യങ്ങൾ മനുഷ്യസമൂഹം തന്നെ നിർണയിക്കണം. കൃത്രിമബുദ്ധി മാർഗം നിർദ്ദേശിക്കാം; സമൂഹം ലക്ഷ്യം നിർണയിക്കണം.
ഇത് ഒരു പ്രധാന തത്വം വ്യക്തമാക്കുന്നു: തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവും തീരുമാനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു യന്ത്രത്തിന് ഏത് മാർഗമാണ് ഏറ്റവും കാര്യക്ഷമമെന്ന് കണ്ടെത്താൻ കഴിയാം; എന്നാൽ എന്താണ് ‘നല്ലത്’ എന്ന് അത് സ്വയം നിർണയിക്കരുത്. കൂടുതൽ ലാഭം, കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം, കൂടുതൽ വേഗത എന്നിവ സാങ്കേതികമായി അളക്കാവുന്ന ലക്ഷ്യങ്ങളാണ്. എന്നാൽ നീതി, മനുഷ്യഗൗരവം, പരിസ്ഥിതിസമതുലിതാവസ്ഥ, തലമുറകൾക്കിടയിലെ ഉത്തരവാദിത്തം തുടങ്ങിയവ സാമൂഹികവും നൈതികവുമായ തീരുമാനങ്ങളാണ്. അതിനാൽ സാങ്കേതിക ബുദ്ധിയെ മനുഷ്യരുടെ മൂല്യബോധത്തിന് കീഴിൽ നിലനിർത്തണം.
ഇതോടെ മനുഷ്യന്റെ രാഷ്ട്രീയപങ്കാളിത്തത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കും. തൊഴിൽസ്ഥലത്തെ ജീവിതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം നിയന്ത്രിക്കുന്ന സമൂഹത്തിൽ രാഷ്ട്രീയപങ്കാളിത്തം ജോലി കഴിഞ്ഞുള്ള സമയത്താണ് നടക്കുന്നത്. എന്നാൽ ജോലി സമയം കുറയുന്ന സമൂഹത്തിൽ മനുഷ്യർക്ക് പൊതുതീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കാൻ കൂടുതൽ സമയം ലഭിക്കും. യന്ത്രവൽക്കരണം ശരിയായി സാമൂഹികമാക്കിയാൽ സ്വതന്ത്രസമയം തന്നെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വിഭവമായി മാറും. കൂടുതൽ സമയം ഉള്ള മനുഷ്യർ സമൂഹത്തിന്റെ പ്രശ്നങ്ങളെക്കുറിച്ച് പഠിക്കാനും ചർച്ച ചെയ്യാനും തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കാനും കഴിയും.
ഇത് രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യത്തെ ആഴത്തിൽ മാറ്റാനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇന്ന് പലരും ഉപജീവനത്തിനായുള്ള സമ്മർദ്ദം കാരണം പൊതുപ്രശ്നങ്ങളിൽ സജീവമായി പങ്കെടുക്കാൻ കഴിയാതെ വരുന്നു. സാമ്പത്തിക അസുരക്ഷ മനുഷ്യന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു. അടിസ്ഥാനജീവിതസുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുകയും ജോലി സമയം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്താൽ രാഷ്ട്രീയപങ്കാളിത്തത്തിന് കൂടുതൽ യാഥാർത്ഥ്യമായ അവസരം ലഭിക്കും. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക വിമോചനവും രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യവും പരസ്പരം ബന്ധിതമാണ്.
ഇവിടെ ആഗോള അസമത്വത്തിന്റെ പ്രശ്നവും ഒഴിവാക്കാനാവില്ല. യന്ത്രവൽക്കരണം എല്ലായിടത്തും ഒരേ വേഗത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നില്ല. ഉയർന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ കൈവശമുള്ള രാജ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത നേടുമ്പോൾ കുറഞ്ഞ സാങ്കേതികശേഷിയുള്ള രാജ്യങ്ങൾ പിന്നിലാകാം. ആഗോള തൊഴിൽവിപണിയിൽ കുറഞ്ഞ വേതനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്ന ചില ഉൽപ്പാദനമേഖലകൾ സ്വയംപ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറുമ്പോൾ വികസനാത്മക രാജ്യങ്ങൾക്ക് പുതിയ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം ആഭ്യന്തര വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ മാത്രമല്ല, ആഗോള വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളെയും മാറ്റും.
ഇതോടെ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ആഗോള ഉടമസ്ഥത ഒരു നിർണായക പ്രശ്നമാകും. സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കുന്ന രാജ്യങ്ങളും അതിന്റെ ഉപഭോക്താക്കളായ രാജ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള അസമത്വം വർധിച്ചാൽ പുതിയ സാങ്കേതിക സാമ്രാജ്യത്വം രൂപപ്പെടാം. അറിവും കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും കുറച്ച് രാജ്യങ്ങളിലും സ്ഥാപനങ്ങളിലും കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ മറ്റു രാജ്യങ്ങൾ സ്ഥിരമായ സാങ്കേതിക ആശ്രിതത്വത്തിൽ കുടുങ്ങാം. അതിനാൽ സാങ്കേതിക സ്വയംപര്യാപ്തതയും അറിവിന്റെ അന്താരാഷ്ട്ര പങ്കിടലും ഭാവിയിലെ വികസനനയത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളാകും.
എന്നാൽ ഇതിന് മറുവശവും ഉണ്ട്. അറിവിന്റെ സ്വഭാവം ഭൗതിക വസ്തുക്കളെക്കാൾ എളുപ്പത്തിൽ പങ്കിടാനാകുന്നതാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ ഒരേ സമയം പല രാജ്യങ്ങൾക്കും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ അന്താരാഷ്ട്ര സഹകരണം മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷി അതിവേഗം വർധിപ്പിക്കാം. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ദേശീയ മത്സരത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ സാങ്കേതികശേഷിയായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയും ഇതിലൂടെ തുറക്കുന്നു.
ഈ സാധ്യത പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നത്തിൽ പ്രത്യേകമായി പ്രധാനമാണ്. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, ജലക്ഷാമം, മണ്ണിന്റെ നാശം, മലിനീകരണം എന്നിവ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ അതിരുകളിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയെ സ്വകാര്യ ലാഭത്തിന്റെ ചുരുങ്ങിയ പരിധിയിൽ ഉപയോഗിച്ചാൽ ഈ പ്രശ്നങ്ങൾ രൂക്ഷമാകാം. എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി പരിസ്ഥിതി പുനഃസ്ഥാപനത്തിലേക്ക് തിരിക്കാനായാൽ അതിന്റെ ഫലം വിപ്ലവകരമായിരിക്കും.
വൻതോതിൽ വനപുനഃസ്ഥാപനം, ജലസംരക്ഷണം, മണ്ണിന്റെ പുനരുജ്ജീവനം, മലിനീകരണനിയന്ത്രണം, ശുദ്ധ ഊർജവ്യവസ്ഥ, പൊതുഗതാഗതം, മാലിന്യ പുനരുപയോഗം, പരിസ്ഥിതി നിരീക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സ്വയംപ്രവർത്തന സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കാം. മനുഷ്യരുടെ നേരിട്ടുള്ള കഠിനാധ്വാനം കുറയ്ക്കുകയും അതേ സമയം പ്രകൃതിയുടെ പുനരുജ്ജീവനത്തിനുള്ള പ്രവർത്തനശേഷി വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാം. അപ്പോൾ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിക്കും ഇടയിലെ സംഘർഷം വർധിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സംയോജകബന്ധം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഉപാധിയായി മാറും.
ഇവിടെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം വീണ്ടും നിർണായകമാകുന്നു. പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കുക എന്നതല്ല മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളെ മനസ്സിലാക്കി അതിനകത്ത് മനുഷ്യജീവിതത്തെ സമൃദ്ധമാക്കുക എന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം. യന്ത്രവൽക്കരണം പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ അമിതചൂഷണം വർധിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അത് സാങ്കേതികസംയോജകതയുടെ പേരിൽ പരിസ്ഥിതി വിയോജകത സൃഷ്ടിക്കും. മറിച്ച് കുറഞ്ഞ വിഭവചെലവിൽ കൂടുതൽ ജീവിതഗുണനിലവാരം സൃഷ്ടിച്ചാൽ സാങ്കേതികസംയോജകത പരിസ്ഥിതിസംയോജകതയുമായി ഒന്നിക്കും.
ഇങ്ങനെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വം മനുഷ്യൻ–യന്ത്രം എന്ന ബന്ധത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് മനുഷ്യൻ–മനുഷ്യൻ, മനുഷ്യൻ–സമൂഹം, മനുഷ്യൻ–പ്രകൃതി, അറിവ്–സ്വത്ത്, സാങ്കേതികവിദ്യ–അധികാരം, ഉൽപ്പാദനം–വിതരണം എന്നീ എല്ലാ ബന്ധങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ഈ ബന്ധങ്ങളെല്ലാം ഒരേ ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പാളികളാണ്.
ഈ പാളികൾ തമ്മിൽ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നതിനാൽ ഒരു മേഖലയിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റം മറ്റൊന്നിലും പ്രതിഫലിക്കും. തൊഴിൽ കുറയുമ്പോൾ സാമൂഹികവരുമാനത്തിന്റെ ആവശ്യം ഉയരും. സാമൂഹികവരുമാനം വികസിക്കുമ്പോൾ തൊഴിൽവിപണിയോടുള്ള ആശ്രിതത്വം കുറയും. അതോടെ മനുഷ്യർക്ക് കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രസമയം ലഭിക്കും. സ്വതന്ത്രസമയം വർധിക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയപങ്കാളിത്തം വർധിക്കാം. രാഷ്ട്രീയപങ്കാളിത്തം വർധിക്കുമ്പോൾ സാങ്കേതിക ഉടമസ്ഥതയെക്കുറിച്ചുള്ള ജനാധിപത്യചർച്ച ശക്തമാകാം. സാങ്കേതിക ഉടമസ്ഥത സാമൂഹികമാകുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം കൂടുതൽ വ്യാപകമായി വിതരണം ചെയ്യാം. ഇതോടെ വീണ്ടും സാമൂഹികസംയോജകത ശക്തമാകും.
ഇതുതന്നെയാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ധനാത്മക പ്രതികരണചക്രം. എന്നാൽ പ്രതികൂലചക്രവും സാധ്യമാണ്: യന്ത്രവൽക്കരണം → തൊഴിലില്ലായ്മ → വരുമാനക്കുറവ് → ആവശ്യകത കുറയൽ → സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി → സാമൂഹിക അസന്തോഷം → രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണം → അധികാരകേന്ദ്രീകരണം → സാങ്കേതിക നിരീക്ഷണം → കൂടുതൽ സാമൂഹിക വിയോജകത. ഈ ചക്രം ശക്തിപ്പെട്ടാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതി തന്നെ സാമൂഹിക അസ്ഥിരതയുടെ ഗുണിതകമായി മാറും.
അതിനാൽ ചരിത്രത്തിന്റെ ദിശ നിർണയിക്കുന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വേഗത മാത്രമല്ല; സാമൂഹിക പ്രതികരണചക്രം ഏത് ദിശയിലാണ് ശക്തിപ്പെടുന്നത് എന്നതാണ്. സംയോജകബലത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതി സാമൂഹിക വിമോചനത്തിലേക്ക് നീങ്ങാം. വിയോജകബലത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ നിലനിന്നാൽ അതേ പുരോഗതി സാമൂഹിക വിഘടനത്തിലേക്ക് നീങ്ങാം.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യവും മാറണം. തൊഴിൽ സംരക്ഷണത്തിനായുള്ള പരമ്പരാഗത പോരാട്ടം അനിവാര്യമായിരിക്കുമ്പോഴും അതിനെ അതിജീവിക്കുന്ന ആവശ്യങ്ങൾ ഉയരണം: സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ സാമൂഹിക അവകാശം, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങളിൽ പങ്കാളിത്തം, ജോലി സമയത്തിന്റെ കുറവ്, അടിസ്ഥാനജീവിതാവകാശം, അറിവിന്റെ പൊതുസ്വഭാവം, വിവരസ്വാതന്ത്ര്യം, പരിസ്ഥിതിസുരക്ഷ, ജനാധിപത്യ സാങ്കേതികനിയന്ത്രണം.
ഇത്തരം ആവശ്യങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിതമാണ്. അടിസ്ഥാനവരുമാനം മാത്രം നൽകിയാൽ സാങ്കേതിക ഉടമസ്ഥതയുടെ കേന്ദ്രീകരണം തുടരാം. ജോലി സമയം മാത്രം കുറച്ചാൽ വരുമാനവിതരണത്തിന്റെ പ്രശ്നം തുടരാം. പൊതുസേവനങ്ങൾ മാത്രം വികസിപ്പിച്ചാൽ സാങ്കേതിക അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം തുടരാം. അതിനാൽ ഉയർന്ന സംയോജകതയ്ക്ക് ഉടമസ്ഥത + വിതരണം + സമയം + സേവനം + ജനാധിപത്യം + പരിസ്ഥിതി എന്ന ആറ് ഘടകങ്ങളുടെയും ഏകോപിതമായ പരിവർത്തനം ആവശ്യമാണ്.
അവസാനം, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം ഇതിലാണ്: അത് മനുഷ്യരാശിക്ക് ആദ്യമായി ‘അവശ്യമായ തൊഴിൽ’യും ‘മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രവർത്തനശേഷിയും’ തമ്മിൽ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഭൗതിക സാഹചര്യം ഒരുക്കുന്നു. മനുഷ്യന് ജീവിക്കാൻ ആവശ്യമായ ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം യന്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നിടത്ത് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ അർത്ഥവും ആ ഉൽപ്പാദനപ്രവർത്തനവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചുനിർത്തേണ്ട ചരിത്രപരമായ കാരണം ദുർബലമാകുന്നു.
അവിടെനിന്നാണ് പുതിയൊരു മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാധ്യത ഉദിക്കുന്നത്. മനുഷ്യൻ ഇനി ‘ഉൽപ്പാദനത്തിനായി ജീവിക്കുന്നവൻ’ അല്ല; ജീവിതത്തെ സമ്പന്നമാക്കാൻ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ ഉപയോഗിക്കുന്നവൻ ആയിത്തീരും. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ സമയത്തെ വിഴുങ്ങുന്ന ശക്തിയല്ല; സമയം തിരിച്ചുനൽകുന്ന ശക്തിയാകും. അറിവ് അധികാരത്തിന്റെ സ്വകാര്യ ആയുധമല്ല; കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെ പൊതുസമ്പത്താകും. സമ്പത്ത് സ്വകാര്യ സംഭരണമല്ല; സാമൂഹിക ശേഷിയായി മാറും. തൊഴിൽ നിർബന്ധമല്ല; സൃഷ്ടിപരമായ സംഭാവനയായി മാറും.
ഈ ഉയർന്ന സാമൂഹികസംയോജകതയിൽ മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും മാറും. മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തിന്റെ ‘ഉടമ’ എന്നതിലുപരി അതിന്റെ സാമൂഹിക രക്ഷാധികാരി ആയിരിക്കും. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ അറിവിന്റെ ഭൗതികരൂപങ്ങളായതിനാൽ അവയെ മനുഷ്യരാശിയുടെ ദീർഘകാല താൽപര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ഉപയോഗിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തം സമൂഹത്തിനായിരിക്കും. യന്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി എത്രയാണെന്നതിനെക്കാൾ അത് ഏത് സാമൂഹികലക്ഷ്യത്തിന് കീഴിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്നതാകും നിർണായകം.
അങ്ങനെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക യാത്ര ഒരു വലിയ ചരിത്രവൃത്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുമായി ഇടപഴകാൻ ഉപകരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു; ഉപകരണങ്ങൾ യന്ത്രങ്ങളായി; യന്ത്രങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിച്ചു; ഉൽപ്പാദനശേഷി മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറച്ചു; തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയുന്നത് പഴയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ അസ്ഥിരമാക്കി; ആ അസ്ഥിരത പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിച്ചു. ഇപ്പോൾ മനുഷ്യരാശിയുടെ മുന്നിലുള്ള ദൗത്യം യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ പിന്നോട്ടടക്കുക അല്ല, അതിന്റെ ഭൗതികശേഷിക്ക് അനുയോജ്യമായ ഉയർന്ന സാമൂഹികസംയോജകത സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.
ഈ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പുതിയ രൂപം കൈക്കൊള്ളും. മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുന്നു; ലാഭിക്കപ്പെട്ട സമയം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നു; ആ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി പുതിയ അറിവും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ വീണ്ടും മനുഷ്യന്റെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ → സാങ്കേതികവിദ്യ → സ്വതന്ത്രസമയം → മനുഷ്യവികസനം → പുതിയ അറിവ് → ഉയർന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ → കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്ന ചക്രം മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ പുതിയ പുരോഗതിചക്രമായി മാറാം.
എന്നാൽ ഈ ചക്രം സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണവും ഇല്ലാതെ സ്വാഭാവികമായി ഉണ്ടാകില്ല. അല്ലാത്തപക്ഷം അതിന്റെ രൂപം മറിച്ചായിരിക്കും: മനുഷ്യൻ → സാങ്കേതികവിദ്യ → ലാഭം → തൊഴിൽനഷ്ടം → വരുമാന അസമത്വം → സാമൂഹിക അസുരക്ഷ → നിയന്ത്രണം → കൂടുതൽ സാങ്കേതികാധിപത്യം. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപോരാട്ടം ഈ രണ്ട് ചക്രങ്ങളിൽ ഏതാണ് സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയെ നിയന്ത്രിക്കുക എന്നതിനെക്കുറിച്ചാണ്.
ഇവിടെ നിന്നാണ് അടുത്ത നിർണായക ചോദ്യം ഉയരുന്നത്: മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച യന്ത്രശക്തിയെ എങ്ങനെ മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ശക്തിയാക്കി മാറ്റാം? അതിന്റെ മറുപടി വെറും സാങ്കേതിക നയങ്ങളിൽ ഇല്ല. ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടന, സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത, ജനാധിപത്യ ആസൂത്രണം, പൊതുസേവനങ്ങളുടെ വ്യാപനം, സ്വതന്ത്രസമയത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം, അറിവിന്റെ പൊതുസ്വഭാവം, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള പുതിയ സമതുലിതബന്ധം എന്നിവയുടെ സമഗ്രമായ സംയോജനത്തിലാണ് അതിന്റെ സാധ്യത.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ അന്തിമ ദ്വന്ദ്വം മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തോട് തോൽക്കുമോ എന്നതല്ല; മനുഷ്യൻ സ്വന്തം സൃഷ്ടിശക്തിയെ സാമൂഹികമായി നിയന്ത്രിക്കാൻ പഠിക്കുമോ എന്നതാണ്. യന്ത്രം മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നിടത്ത് ചരിത്രം അവസാനിക്കുന്നില്ല. അവിടെ നിന്നാണ് ഒരു പുതിയ ചരിത്രസാധ്യത ആരംഭിക്കുന്നത്—മനുഷ്യന്റെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ കുറയുകയും, സാമൂഹിക സ്വാതന്ത്ര്യം വികസിക്കുകയും, സാങ്കേതിക ശക്തി പൊതുസമ്പത്തായി മാറുകയും, ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ലാഭത്തിൽ നിന്ന് ജീവിതത്തിലേക്ക് മാറുകയും ചെയ്യുന്ന സാധ്യത.
അവിടെ എത്തുമ്പോഴാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക നിഷേധം പൂർണ്ണമാകുന്നത്: തൊഴിലിന്റെ അളവ് കുറയുന്നു, പക്ഷേ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം വർധിക്കുന്നു; വ്യക്തിഗത തൊഴിലിന്റെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യം കുറയുന്നു, പക്ഷേ കൂട്ടായ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ പ്രാധാന്യം വർധിക്കുന്നു; യന്ത്രങ്ങളുടെ സ്വയംപ്രവർത്തനശേഷി ഉയരുന്നു, പക്ഷേ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക തീരുമാനശേഷിയും അതിനൊപ്പം ഉയരണം; ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ മനുഷ്യാശ്രിതത്വം കുറയുന്നു, പക്ഷേ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ മനുഷ്യലക്ഷ്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മാറുന്നു.
ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും ആഴമുള്ള നിഗമനം: മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ കുറയുന്നതിനെ മനുഷ്യന്റെ മൂല്യം കുറയുന്നതായി കാണുന്ന സമൂഹം സ്വന്തം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കിയിട്ടില്ല. മനുഷ്യന്റെ നിർബന്ധിത തൊഴിൽ കുറയുന്നതിനെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം വർധിക്കുന്നതായി കാണുന്ന സമൂഹമാണ് സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ ചരിത്രപരമായ സാധ്യത തിരിച്ചറിയുന്നത്.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഭാവി ഒടുവിൽ യന്ത്രങ്ങളുടെ ഭാവിയല്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ഭാവിയാണ്. യന്ത്രങ്ങൾ എത്രമാത്രം ബുദ്ധിമാനാകും എന്നതിനെക്കാൾ മനുഷ്യസമൂഹം എത്രമാത്രം നീതിപൂർവവും ജനാധിപത്യപരവും ബോധപൂർവവുമായിത്തീരും എന്നതാണ് നിർണായകം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ കൈകളിൽ എത്തിയപ്പോൾ മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു; യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയെ മറികടക്കാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ ചരിത്രം മനുഷ്യനോട് പുതിയൊരു ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു: സ്വന്തം സൃഷ്ടിയായ ഈ ശക്തിയെ മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറ്റാൻ മനുഷ്യന് കഴിയുമോ? ആ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരമാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം നിർണയിക്കുക.
യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹികപ്രത്യാഘാതങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നതിന്റെ കണക്കുകളിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ അകത്തേക്ക് കടക്കണം. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തികഘടനയിൽ തൊഴിൽ വെറും ഉൽപ്പാദനത്തിനുള്ള ഒരു പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; വരുമാനം നേടാനുള്ള മാർഗം, സാമൂഹിക അംഗീകാരം നേടാനുള്ള ഉപാധി, ഉപഭോഗശേഷിയുടെ അടിസ്ഥാനം, സാമൂഹികപദവി നിർണയിക്കുന്ന ഘടകം, രാഷ്ട്രീയശക്തിയുടെ ഉറവിടം, വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ഭാഗം എന്നീ നിരവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഒരേസമയം നിർവഹിക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യരുടെ തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയ്ക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ആഘാതം ഒരു തൊഴിൽവിപണി പ്രശ്നമായി മാത്രം പരിഹരിക്കാൻ കഴിയില്ല. തൊഴിൽ നിർവഹിച്ചിരുന്ന ഈ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളെല്ലാം മറ്റുതരത്തിലുള്ള സ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. യന്ത്രവൽക്കരണം അതിനാൽ തൊഴിൽവിപണിയെ മാത്രമല്ല, സമൂഹം മനുഷ്യജീവിതത്തിന് സുരക്ഷയും അംഗീകാരവും അർത്ഥവും നൽകുന്ന മുഴുവൻ സംവിധാനത്തെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു.
മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഘടനയിൽ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതോപാധിയും ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയും തമ്മിൽ ഒരു പ്രത്യേക ബന്ധം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. വ്യക്തിക്ക് ജീവിക്കാൻ ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങൾ നേടാൻ തന്റെ തൊഴിൽശേഷി വിപണിയിൽ വിൽക്കേണ്ടിവന്നു. തൊഴിലുടമയ്ക്ക് ആ തൊഴിൽശേഷി വാങ്ങി ഉൽപ്പാദനത്തിൽ വിനിയോഗിക്കാം. ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ച വസ്തുക്കൾ വിപണിയിൽ വിൽക്കപ്പെടുന്നു; അതിൽനിന്നുള്ള വരുമാനത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം വീണ്ടും നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു; മറ്റൊരു ഭാഗം വേതനമായും മറ്റു വരുമാനരൂപങ്ങളായും സമൂഹത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു. ഇങ്ങനെ തൊഴിൽ, വരുമാനം, ഉപഭോഗം, ലാഭം, നിക്ഷേപം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ചക്രം രൂപപ്പെട്ടു. എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം ഈ ചക്രത്തിലെ കേന്ദ്രബന്ധമായ മനുഷ്യ തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയ്ക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ മറ്റ് ഘടകങ്ങളും ക്രമേണ അസ്ഥിരമാകുന്നു.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ യന്ത്രവൽക്കരണം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഒരു ആന്തരിക വൈരുധ്യത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. മൂലധനം മത്സരത്തിൽ നിലനിൽക്കാൻ തൊഴിൽ ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കാനും യന്ത്രവൽക്കരണം സ്വീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ തൊഴിലാളികളുടെ എണ്ണം കുറയുകയും വേതനവരുമാനം ചുരുങ്ങുകയും ചെയ്താൽ വിപണിയിലെ സാധനങ്ങളും സേവനങ്ങളും വാങ്ങാനുള്ള സാമൂഹികശേഷി കുറയുന്നു. വ്യക്തിഗത സ്ഥാപനത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് യുക്തിസഹമായ നടപടിയായിരിക്കാം; എന്നാൽ സമ്പൂർണ്ണ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ എല്ലാ സ്ഥാപനങ്ങളും ഒരേ ദിശയിൽ നീങ്ങുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ വൈരുധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. ഓരോ സ്ഥാപനത്തിനും വ്യക്തിപരമായി ഗുണകരമായ തീരുമാനം, സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തം നിലയിൽ വിരുദ്ധഫലം സൃഷ്ടിക്കാം. ഇതാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ അടിസ്ഥാനരൂപങ്ങളിൽ ഒന്ന്.
ഇവിടെ ‘ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ വിജയം’ തന്നെ ഒരു പ്രശ്നമായി മാറുന്നു. സമൂഹം കുറച്ച് മനുഷ്യസമയത്തിൽ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നു എന്നത് അടിസ്ഥാനപരമായി പുരോഗതിയാണ്. എന്നാൽ ഈ പുരോഗതിയുടെ ഫലം തൊഴിൽ നഷ്ടം, വരുമാന അസമത്വം, സാമൂഹിക അസുരക്ഷ, ആവശ്യകതയിലെ ഇടിവ് എന്നിവയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതി അതിന്റെ നിലവിലെ സാമൂഹികരൂപത്തിൽ സ്വന്തം വിരുദ്ധഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രശ്നം സാങ്കേതികവിദ്യയിലല്ല; സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ഫലവിതരണവും നിർണയിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളിലാണ്.
ഇതോടൊപ്പം പണത്തിന്റെ സ്വഭാവവും ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. പണം സമൂഹത്തിലെ ഉൽപ്പാദനവും വിതരണവും ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ശക്തമായ ഒരു ഉപാധിയാണ്. എന്നാൽ ആളുകൾക്ക് ആവശ്യമായ വസ്തുക്കളും സേവനങ്ങളും ലഭിക്കാൻ പണം അനിവാര്യമായിരിക്കുമ്പോൾ, ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചെലവ് കുറയുന്നതും ജനങ്ങളുടെ വാങ്ങൽശേഷി കുറയുന്നതും തമ്മിൽ വലിയ വൈരുധ്യം സൃഷ്ടിക്കാം. ഒരു സമൂഹത്തിന് ധാരാളം ഭക്ഷണം, വസ്ത്രം, ഭവനം, വിവരങ്ങൾ, സേവനങ്ങൾ എന്നിവ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുമ്പോഴും ജനങ്ങൾക്ക് അവ വാങ്ങാൻ മതിയായ പണമില്ലെങ്കിൽ, അത് ഭൗതിക ക്ഷാമമല്ല; സാമൂഹികമായി നിർമ്മിച്ച സാമ്പത്തിക ക്ഷാമമാണ്.
ഇത് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും വിചിത്രമായ വൈരുധ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാനുള്ള ഭൗതികശേഷി വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ആ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാനുള്ള സാമ്പത്തിക അവകാശം അതേ വേഗത്തിൽ വികസിക്കണമെന്നില്ല. ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉയരുന്നു; എന്നാൽ ലഭ്യതയുടെ അവകാശം വേതനവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചുതന്നെ തുടരുന്നു. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലത്ത് ‘സമ്പത്ത് കുറവാണോ?’ എന്നതിനെക്കാൾ ‘സമ്പത്ത് ലഭിക്കാനുള്ള അവകാശം ആരുടേതാണ്?’ എന്ന ചോദ്യമാണ് പ്രധാനമാകുന്നത്.
ഇതോടെ അടിസ്ഥാനജീവിതാവശ്യങ്ങളെ അവകാശങ്ങളായി കാണേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത വർധിക്കുന്നു. ഭക്ഷണം, ഭവനം, അടിസ്ഥാനാരോഗ്യപരിചരണം, വിദ്യാഭ്യാസം, കുടിവെള്ളം, ഊർജം, വിവരപ്രവേശനം, പൊതുഗതാഗതം എന്നിവയിൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് കുറയ്ക്കുമ്പോൾ അവ വിപണി വിലയിലൂടെ മാത്രം വിതരണം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യം ഉയരും. യന്ത്രവൽക്കരണം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉപയോഗിച്ച് ഈ മേഖലകളിൽ വലിയൊരു ഭാഗം സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളായി മാറ്റാൻ കഴിയുകയാണെങ്കിൽ, തൊഴിൽവരുമാനത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള ജീവിതഘടനയുടെ സമ്മർദ്ദം കുറയ്ക്കാം.
ഇത് പൂർണ്ണമായും സൗജന്യവിതരണം എന്ന ലളിതമായ ആശയമല്ല. ചില വസ്തുക്കൾ പരിമിത വിഭവങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടും; ചില സേവനങ്ങൾക്ക് മനുഷ്യപരിചരണം അനിവാര്യമായിരിക്കും; ചില മേഖലകളിൽ വ്യക്തിഗത തിരഞ്ഞെടുപ്പിന് വിലസംവിധാനം ഇപ്പോഴും ആവശ്യമായേക്കാം. എന്നാൽ അടിസ്ഥാനാവശ്യങ്ങളും ആഡംബര ഉപഭോഗവും തമ്മിൽ സാമൂഹികമായി വ്യത്യാസപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു സംവിധാനം വികസിപ്പിക്കാം. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി ആദ്യം അടിസ്ഥാനജീവിതത്തിന്റെ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്നതിനായി ഉപയോഗിക്കുകയും അതിനു മുകളിലുള്ള വ്യക്തിഗത തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ വ്യത്യസ്ത സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ ക്രമീകരിക്കുകയും ചെയ്യാം.
ഇതോടെ ‘പൊതുസമ്പത്ത്’ എന്ന ആശയം പുതിയ പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. പൊതുസമ്പത്ത് എന്നത് സർക്കാർ കൈവശമുള്ള സ്വത്തുക്കൾ മാത്രം അല്ല. ഒരു സമൂഹം തലമുറകളിലൂടെ സൃഷ്ടിച്ച അറിവ്, ഭാഷ, ശാസ്ത്രം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, പ്രകൃതി, ജൈവവൈവിധ്യം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാംസ്കാരിക പൈതൃകം എന്നിവയും പൊതുസമ്പത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലത്ത് ഈ പൊതുസമ്പത്തിൽ നിന്ന് നിർമ്മിക്കുന്ന സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ കുറച്ച് സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്ഥിരമായ കുത്തകയായി മാറുന്നത് സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങൾ വർധിപ്പിക്കും.
പ്രത്യേകിച്ച് കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഈ പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാഷകളും അറിവുകളും ചിത്രങ്ങളും ശാസ്ത്രീയ വിവരങ്ങളും സാമൂഹിക അനുഭവങ്ങളും സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളുടെ പരിശീലനത്തിന് അടിസ്ഥാനമാകുമ്പോൾ, അവയിൽനിന്ന് നിർമ്മിക്കുന്ന ബുദ്ധിശേഷിയെ പൂർണ്ണമായി സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കുന്നതിന്റെ പരിധി എന്തായിരിക്കണം എന്ന ചോദ്യം ഉയരുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സഞ്ചിത അറിവ് ഒരു സാങ്കേതികസംവിധാനത്തിന്റെ ശേഷിയായി മാറുമ്പോൾ, ആ ശേഷിയിൽ സമൂഹത്തിനും അവകാശമുണ്ടാകണമെന്ന വാദം ശക്തമാകും.
ഇതോടെ ‘അറിവ് ഒരു ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്’ എന്ന പഴയ ധാരണ പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. അറിവ് വെറും ഉൽപ്പാദനത്തിന് സഹായിക്കുന്ന ഒന്നല്ല; യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ അറിവ് തന്നെ യന്ത്രത്തിന്റെ പ്രവർത്തനശേഷിയായി മാറുന്നു. അൽഗോരിതം, മാതൃക, കണക്കുകൂട്ടൽ രീതി, ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം, എഞ്ചിനീയറിങ് രൂപകൽപ്പന എന്നിവയെല്ലാം സാങ്കേതിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഭാഗമാകുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിന് തുല്യമായ രാഷ്ട്രീയപ്രാധാന്യം നേടുന്നു.
ഇവിടെ പുതിയൊരു സാമൂഹിക വർഗ്ഗവൈരുധ്യം ഉയരാം: അറിവും സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കുന്ന ന്യൂനപക്ഷവും അവയുടെ ഫലങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഭൂരിപക്ഷവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം. ഈ വിഭജനം പരമ്പരാഗത തൊഴിലാളി–മുതലാളി വിഭജനത്തെ മറികടന്ന് പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കും. സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ കൈവശമുള്ളവർക്ക് ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നേരിട്ട് പങ്കെടുക്കാതെ തന്നെ വൻതോതിൽ വരുമാനം ലഭിക്കാം; മറുവശത്ത് സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ കാരണം തൊഴിൽവിപണിയിൽ നിന്ന് പുറത്താകുന്നവർക്ക് ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിച്ചിട്ടും അതിന്റെ ഫലങ്ങളിൽ അവകാശം കുറയാം.
ഇതുതന്നെയാണ് ‘സാങ്കേതിക വാടക’ എന്ന പുതിയ പ്രതിഭാസത്തിന്റെ സാധ്യത. ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥതയിൽ നിന്ന് ഭൂവാടക ലഭിച്ചതുപോലെ, നിർണായക സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയിൽ നിന്ന് തുടർച്ചയായ വരുമാനം ലഭിക്കാം. കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, വലിയ വിവരശേഖരങ്ങൾ, സാങ്കേതിക ശൃംഖലകൾ, നിർണായക ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ നിയന്ത്രിക്കുന്നവർക്ക് ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിലെ നേരിട്ടുള്ള തൊഴിൽ പങ്കാളിത്തത്തേക്കാൾ അധികാരം ലഭിച്ചേക്കാം. അപ്പോൾ വർഗ്ഗസമരത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ കേന്ദ്രം സാങ്കേതിക വാടകയ്ക്കെതിരായ സാമൂഹിക അവകാശം ആയിരിക്കും.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയുടെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ ആവശ്യമായി വരും. പ്രധാന സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും സ്വകാര്യമായി കൈവശം വയ്ക്കുന്നതിനു പകരം പൊതുസ്വത്ത്, സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, തൊഴിലാളി ഉടമസ്ഥത, സമൂഹ ഉടമസ്ഥത, തുറന്ന സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പല രൂപങ്ങളും വികസിക്കാം. ഒരൊറ്റ ഉടമസ്ഥതാരീതിയെ എല്ലാ മേഖലകളിലും നിർബന്ധമായി പ്രയോഗിക്കേണ്ടതില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സ്വഭാവം, സാമൂഹികപ്രാധാന്യം, പരിസ്ഥിതിപ്രഭാവം, അടിസ്ഥാനാവശ്യങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധം എന്നിവ അനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാം.
ഇവിടെ വീണ്ടും ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ബഹുപാളി സ്വഭാവം പ്രയോഗിക്കാം. ഒരു സാങ്കേതിക സംവിധാനത്തിന് ഭൗതികപാളിയിൽ ഉയർന്ന കാര്യക്ഷമതയുണ്ടാകാം; സാമ്പത്തികപാളിയിൽ വലിയ ലാഭം സൃഷ്ടിക്കാം; എന്നാൽ സാമൂഹികപാളിയിൽ അസമത്വം വർധിപ്പിക്കാം; രാഷ്ട്രീയപാളിയിൽ അധികാരകേന്ദ്രീകരണം ഉണ്ടാക്കാം; സാംസ്കാരികപാളിയിൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വയംബോധത്തെ മാറ്റാം. അതിനാൽ ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ‘മൂല്യം’ അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. അതിന്റെ ബഹുപാളി സാമൂഹികപ്രത്യാഘാതം കൂടി വിലയിരുത്തണം.
ഇതുതന്നെയാണ് ഭാവിയിലെ സാങ്കേതിക ആസൂത്രണത്തിന്റെ പുതിയ ശാസ്ത്രത്തിന് അടിസ്ഥാനം. ഒരു യന്ത്രം എത്ര തൊഴിലാളികളെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നു എന്ന കണക്കിനൊപ്പം, എത്ര സ്വതന്ത്രസമയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, എത്ര പ്രകൃതിവിഭവം ലാഭിക്കുന്നു, എത്ര സാമൂഹികസുരക്ഷ വർധിപ്പിക്കുന്നു, എത്ര അസമത്വം കുറയ്ക്കുന്നു, എത്ര മനുഷ്യശേഷി ഉയർന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റുന്നു തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളും കണക്കാക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഈ സമഗ്രഫലങ്ങളിലൂടെ നിർണയിക്കണം.
ഇതോടെ സാമ്പത്തിക കണക്കെടുപ്പിനും പുതിയ രൂപം ആവശ്യമാണ്. നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തിക അളവുകോലുകൾ പലപ്പോഴും വിപണിയിൽ കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്ന വസ്തുക്കളുടെയും സേവനങ്ങളുടെയും മൂല്യം മുൻനിർത്തുന്നു. എന്നാൽ വീട്ടുപരിചരണം, കുട്ടികളുടെ വളർത്തൽ, വയോധികപരിചരണം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, സന്നദ്ധപ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് വിപണി വില കുറവായിരിക്കാം, എന്നാൽ സാമൂഹിക പ്രാധാന്യം വളരെ കൂടുതലാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലത്ത് വിപണി വിലയും സാമൂഹികമൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടും.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹം ‘എത്ര പണം സൃഷ്ടിച്ചു?’ എന്നതിനു പുറമെ ‘എത്ര മനുഷ്യജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്തി?’ എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കണം. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ വലിയ ലാഭം സൃഷ്ടിച്ചാലും മനുഷ്യരുടെ മാനസികസമ്മർദ്ദം വർധിപ്പിക്കുകയും പരിസ്ഥിതി നശിപ്പിക്കുകയും സാമൂഹിക അസമത്വം കൂട്ടുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ സമഗ്രമായ അർത്ഥത്തിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമമെന്ന് വിളിക്കാനാവില്ല. മറിച്ച് കുറഞ്ഞ വിപണി ലാഭം മാത്രമേ സൃഷ്ടിക്കൂ എങ്കിലും ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികബന്ധം, പരിസ്ഥിതി എന്നിവ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉയർന്ന സാമൂഹികമൂല്യമുള്ളവയായിരിക്കും.
ഇവിടെ മനുഷ്യവികസനത്തെ സാമ്പത്തികവളർച്ചയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചറിയേണ്ടിവരും. സാങ്കേതികമായി കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നത് മനുഷ്യവികസനത്തിന് സഹായകരമാകാം; എന്നാൽ അത് സ്വയം മനുഷ്യവികസനമല്ല. മനുഷ്യവികസനം എന്നത് മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളും സ്വാതന്ത്ര്യവും ബന്ധങ്ങളും ആരോഗ്യം, അറിവ്, സുരക്ഷ, സൃഷ്ടിപരത എന്നിവ വികസിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണം ഈ ഘടകങ്ങളെ വികസിപ്പിക്കുന്നിടത്താണ് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ അർത്ഥം ഏറ്റവും ഉയരുന്നത്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസവും പൂർണ്ണമായും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. തൊഴിൽവിപണിക്ക് അനുയോജ്യമായ കഴിവുകൾ മാത്രം നൽകുന്ന വിദ്യാഭ്യാസരീതി യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ വേഗതയ്ക്ക് മുന്നിൽ നിരന്തരം പിന്നിലാകും. ഇന്ന് പഠിച്ച ഒരു പ്രത്യേക കഴിവ് നാളെയോടെ യന്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഒരു പ്രത്യേക ജോലി നേടാനുള്ള പരിശീലനം മാത്രമല്ല; മാറ്റങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള ബൗദ്ധികശേഷി, വിമർശനചിന്ത, സൃഷ്ടിപരത, ശാസ്ത്രീയബോധം, സാമൂഹികബോധം, നൈതികവിധിനിർണയം എന്നിവ വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.
ഇതോടെ വിദ്യാഭ്യാസം ജീവിതത്തിലെ ഒരു പ്രാരംഭഘട്ടത്തിൽ പൂർത്തിയാക്കുന്ന പ്രവർത്തനമല്ലാതെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ തുടരുന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയായി മാറണം. യന്ത്രങ്ങൾ മാറും; അറിവുകൾ മാറും; സാമൂഹികാവശ്യങ്ങൾ മാറും. മനുഷ്യന് നിരന്തരം പഠിക്കാനും വീണ്ടും പഠിക്കാനും പുതിയ മേഖലകളിലേക്ക് മാറാനും കഴിയുന്ന ഒരു സാമൂഹികാവകാശം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ഈ വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽവിപണിയിൽ തിരിച്ചുകയറാനുള്ള നിർബന്ധിത പരിശീലനം മാത്രമാകരുത്. മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്രബോധവികസനത്തിനുള്ള പൊതുസമ്പത്തായിരിക്കണം.
ഇതോടെ വൃദ്ധാവസ്ഥയും പുതിയ രീതിയിൽ കാണാം. മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തികമൂല്യം തൊഴിൽവിപണിയിലെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ പ്രായം കൂടുന്തോറും വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹികമൂല്യം കുറയുന്നതായി കണക്കാക്കുന്ന ഒരു പ്രവണത ഉണ്ടാകും. എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം ഉൽപ്പാദനത്തിൽ മനുഷ്യശ്രമത്തിന്റെ ആവശ്യകത കുറയ്ക്കുമ്പോൾ അനുഭവം, അറിവ്, സ്മൃതി, സാമൂഹികബോധം എന്നിവയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകാൻ കഴിയും. വയോധികർ സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ‘ഭാരം’ എന്നതിനു പകരം അറിവിന്റെയും അനുഭവത്തിന്റെയും ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സംഭരണശേഖരങ്ങൾ എന്ന നിലയിൽ കാണപ്പെടാം.
ഇതുപോലെ കുട്ടികളും ‘ഭാവിയിലെ തൊഴിലാളികൾ’ എന്ന ഒറ്റ നിർവചനത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവരണം. അവരുടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഭാവിയിലെ തൊഴിൽവിപണിക്ക് മനുഷ്യരെ തയ്യാറാക്കുക എന്നതിലുപരി സ്വതന്ത്രവും സൃഷ്ടിപരവുമായ വ്യക്തികളെ വളർത്തുക എന്നതാകണം. യന്ത്രങ്ങൾ കൂടുതൽ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നിടത്ത് മനുഷ്യന്റെ പ്രത്യേകതകൾ—കൗതുകം, സഹാനുഭൂതി, നൈതികബോധം, സൃഷ്ടിപരത, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം—കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാകും.
ഇതിലൂടെ മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ ‘മത്സരം’ എന്നതിനു പകരം ‘സഹകരണം’ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നേടാം. വിപണി മത്സരത്തിൽ വിജയിക്കാനുള്ള കഴിവ് ഇന്നത്തെ സാമ്പത്തികസംവിധാനത്തിൽ പ്രധാനമാണ്. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ അടിസ്ഥാനാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ മതിയായ ശേഷി സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അനാവശ്യ മത്സരത്തിന്റെ സാമൂഹികച്ചെലവ് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. സഹകരണം ഉൽപ്പാദനക്ഷമത കുറയ്ക്കുന്ന ഒന്നല്ല; പല സാഹചര്യങ്ങളിലും അറിവിന്റെയും സൃഷ്ടിപരതയുടെയും കൂട്ടായ ഉപയോഗം കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഉൽപ്പാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കും.
അങ്ങനെ മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിൽ ‘മത്സരത്തിൽ നിന്ന് സഹകരണത്തിലേക്ക്’ എന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക മാറ്റം സംഭവിക്കാം. എന്നാൽ മത്സരം പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുമെന്ന് കരുതേണ്ടതില്ല. സൃഷ്ടിപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളും വ്യക്തിഗത നേട്ടത്തിനുള്ള ആഗ്രഹവും തുടരാം. പക്ഷേ ജീവിക്കാൻ ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങൾക്കായുള്ള നാശകരമായ മത്സരം കുറയ്ക്കുകയും അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് അറിവിലും സൃഷ്ടിയിലും സാമൂഹിക സംഭാവനയിലും ആരോഗ്യകരമായ മത്സരരൂപങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാം.
ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക മനഃശാസ്ത്രത്തെയും മാറ്റാനുള്ള സാധ്യത. ഇന്ന് ജോലി നഷ്ടപ്പെടുന്നത് സാമ്പത്തിക നഷ്ടം മാത്രമല്ല; ‘ഞാൻ സമൂഹത്തിന് ആവശ്യമുള്ളവനല്ല’ എന്ന ബോധവും സൃഷ്ടിക്കാം. ഭാവിയിൽ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അംഗീകാരം വേതനത്തൊഴിലിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനായാൽ ഈ മനഃശാസ്ത്രപരമായ ബന്ധവും മാറും. ഒരാളുടെ മൂല്യം അവന്റെ വിപണി ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയല്ലെന്ന് സമൂഹം അംഗീകരിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യഗൗരവത്തിന് പുതിയ അടിത്തറ ലഭിക്കും.
ഇവിടെ മനുഷ്യഗൗരവം ഒരു അടിസ്ഥാന സാമൂഹിക അവകാശമായി മാറുന്നു. ഭക്ഷണം, ഭവനം, ആരോഗ്യപരിചരണം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവ ലഭിക്കാൻ ഒരാൾ നിർബന്ധമായും തൊഴിൽവിപണിയിൽ വിജയിക്കണമെന്നില്ല. വ്യക്തിയുടെ നിലനിൽപ്പ് വിപണിയിലെ വിജയത്തിൽ നിന്ന് ഭാഗികമായി വേർതിരിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യജീവിതത്തിന് കൂടുതൽ സ്ഥിരത ലഭിക്കും. ഇത് വ്യക്തിയെ നിർജ്ജീവനാക്കണമെന്നില്ല; മറിച്ച് ഭയമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകും.
ഭയത്തിൽ നിന്ന് സ്വാതന്ത്ര്യം സൃഷ്ടിപരതയുടെ പ്രധാന അടിത്തറയാണ്. ജീവിക്കാൻ പരാജയപ്പെടുമെന്ന ഭയം കുറയുമ്പോൾ മനുഷ്യർ പുതിയ ആശയങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാൻ കൂടുതൽ തയ്യാറാകാം. പരാജയപ്പെട്ടാൽ ജീവിതം തകർന്നുപോകില്ലെന്ന സുരക്ഷ ലഭിക്കുമ്പോൾ ശാസ്ത്രത്തിലും കലയിലും സംരംഭകത്വത്തിലും സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലും പുതിയ പരീക്ഷണങ്ങൾ വർധിക്കാം. അതിനാൽ സാമൂഹികസുരക്ഷ സൃഷ്ടിപരതയെ തടയുന്നതല്ല; മറിച്ച് പല സാഹചര്യങ്ങളിലും അതിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ തന്നെയാണ്.
ഇവിടെ വീണ്ടും ദ്വന്ദ്വാത്മകത പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മുതലാളിത്തവാദത്തിന്റെ ഒരു വാദം സുരക്ഷ മനുഷ്യരെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് അകറ്റുമെന്നാണ്. എന്നാൽ മറുവശത്ത് അതിരുകടന്ന അസുരക്ഷ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകളെ തന്നെ ചുരുക്കുന്നു. അടിസ്ഥാനസുരക്ഷയും സ്വതന്ത്രസൃഷ്ടിപരതയും തമ്മിൽ ശരിയായ സംയോജനം ഉണ്ടാകുമ്പോഴാണ് ഉയർന്ന സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷി ലഭിക്കുക. അതിനാൽ സാമൂഹികസുരക്ഷയും സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളല്ല; ഉയർന്ന തലത്തിൽ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നവയാണ്.
അവസാനമായി, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വം നമ്മെ മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്വയംനിർവചനത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി പ്രകൃതിയുമായി പോരാടി ജീവിക്കാൻ ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. വ്യവസായവൽക്കരണം ഈ ശേഷി വർധിപ്പിച്ചു. യന്ത്രവൽക്കരണം അതിനെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കി. ഇപ്പോൾ കൃത്രിമബുദ്ധിയും സ്വയംപ്രവർത്തന സംവിധാനങ്ങളും മനുഷ്യന്റെ അറിവിനെയും പ്രവർത്തനശേഷിയെയും യന്ത്രങ്ങളിൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ സങ്കലിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ സ്വാഭാവികമായ അടുത്ത ചോദ്യം ഇതാണ്: മനുഷ്യൻ ഇനി സ്വന്തം സൃഷ്ടിച്ച ഉൽപ്പാദനശക്തിയുടെ അടിമയായി തുടരണമോ, അതോ ആ ശക്തിയെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറയാക്കണമോ?
ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക അതിരുകൾ. ഒരു വശത്ത് സാങ്കേതികസംയോജകത ഉയരുന്നു; മറുവശത്ത് പഴയ സാമൂഹികവിയോജകത ശക്തമാകുന്നു. ഒരു വശത്ത് ഉൽപ്പാദനശേഷി മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളെ മറികടക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു; മറുവശത്ത് വിതരണം ഇപ്പോഴും കൃത്രിമ ക്ഷാമം നിലനിർത്തുന്നു. ഒരു വശത്ത് മനുഷ്യന്റെ നേരിട്ടുള്ള തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയുന്നു; മറുവശത്ത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അംഗീകാരം ഇപ്പോഴും തൊഴിൽവിപണിയോട് ബന്ധിതമാണ്. ഒരു വശത്ത് അറിവ് പൊതുവായ മനുഷ്യസമ്പത്തായി വികസിക്കുന്നു; മറുവശത്ത് അതിന്റെ സാങ്കേതിക രൂപങ്ങൾ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലാകുന്നു.
ഈ വൈരുധ്യങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിതമാണ്. അതിനാൽ അവയെ വേർതിരിച്ചുള്ള പരിഷ്കാരങ്ങളിലൂടെ മാത്രം പരിഹരിക്കാൻ കഴിയില്ല. തൊഴിൽവിപണി പരിഷ്കരിച്ചുകൊണ്ട് മാത്രം മതിയാകില്ല; ഉടമസ്ഥതയും വിതരണം ചെയ്യേണ്ട രീതിയും മാറ്റണം. വരുമാനം പുനർവിതരിച്ചുകൊണ്ട് മാത്രം മതിയാകില്ല; സാങ്കേതിക നിയന്ത്രണം ജനാധിപത്യവൽക്കരിക്കണം. ജോലി സമയം കുറച്ചുകൊണ്ട് മാത്രം മതിയാകില്ല; മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അംഗീകാരത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യ പൊതുസമ്പത്താക്കി മാറ്റിയാൽ മാത്രം മതിയാകില്ല; അതിന്റെ ഉപയോഗലക്ഷ്യങ്ങളും പരിസ്ഥിതിപ്രത്യാഘാതങ്ങളും സാമൂഹികമായി നിർണയിക്കണം.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉയർന്ന പരിഹാരം ഒരു ഒറ്റ നയമല്ല; സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു പുതിയ സമഗ്രസംയോജനം ആണ്. ഉൽപ്പാദനശേഷി, ഉടമസ്ഥത, വിതരണം, സമയം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, ജനാധിപത്യം, പരിസ്ഥിതി, മനുഷ്യസൃഷ്ടിപരത എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പുതിയൊരു സാമൂഹികസംവിധാനം ആവശ്യമാണ്.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഭാഷയിൽ ഇതിനെ ഒരു ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിലെ സംയോജകതയായി കാണാം. പഴയ ഘടനയുടെ ഘടകങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അവയുടെ പ്രവർത്തനവും ബന്ധവും മാറുന്നു. തൊഴിൽ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അതിന്റെ നിർബന്ധിതരൂപം കുറയുന്നു. പണം ഉടൻ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല; അതിന്റെ സാമൂഹികപങ്ക് മാറാം. വിപണി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അതിന്റെ പരിധി മാറാം. സംസ്ഥാനം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല; അതിന്റെ പ്രവർത്തനരൂപം മാറാം. ഉടമസ്ഥത ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അതിന്റെ സാമൂഹികരൂപം മാറാം. നിഷേധം എന്നത് ശൂന്യതയല്ല; പഴയ രൂപത്തിന്റെ പരിധികളെ മറികടന്ന് അതിലെ ഉപയോഗപ്രദമായ ഘടകങ്ങളെ പുതിയ ഘടനയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കലാണ്.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ അന്തിമ ദിശയെ ‘തൊഴിലിന്റെ അവസാനം’ എന്ന് മാത്രം വിളിക്കുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. അത് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ തൊഴിൽകേന്ദ്രിത സാമൂഹികസംഘടനയുടെ പരിധിയുടെ അവസാനം എന്ന നിലയിലാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. അതിനുശേഷം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ എന്ത് വരും എന്നതാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചോദ്യം.
അതിന്റെ മറുപടി മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രവികസനമായിരിക്കണം. ഉൽപ്പാദനശേഷി മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കാതെ മനുഷ്യൻ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നിടത്ത് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ചരിത്രപരമായ നിഷേധം പൂർത്തിയാകും. യന്ത്രം മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നിടത്ത് മനുഷ്യൻ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായി അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട സാധ്യതകൾക്ക് കൂടുതൽ ഇടം ലഭിക്കുന്നു.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സംയോജകതയിൽ എത്തുന്ന സമൂഹം കൂടുതൽ യന്ത്രവൽക്കരിച്ച സമൂഹം മാത്രമല്ല; കൂടുതൽ മനുഷ്യവൽക്കരിച്ച സമൂഹം ആയിരിക്കണം. യന്ത്രങ്ങൾ കൂടുതൽ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ കൂടുതൽ മനുഷ്യനായിത്തീരുക—ഇതാണ് സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരമായ മാനദണ്ഡം.
യന്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിൽ അല്ല, മനുഷ്യന് സ്വന്തം ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കൂടുതൽ സമയം, അറിവ്, സുരക്ഷ, സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവ നൽകുന്നതിലാണ് അതിന്റെ പരമമായ അർത്ഥം. അപ്പോൾ യന്ത്രവൽക്കരണം തൊഴിലില്ലായ്മയുടെ ദുഃസ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യും. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത മനുഷ്യരെ പുറത്താക്കുന്ന ശക്തിയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യരെ മോചിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറും. സമ്പത്ത് സ്വകാര്യ അധികാരത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക ശേഷിയായി മാറും. അറിവ് കുത്തകയിൽ നിന്ന് പൊതുസമ്പത്തായി മാറും. സ്വതന്ത്രസമയം ആഡംബരത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യാവകാശമായി മാറും. ഇവിടെയാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഉയർച്ച—മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ കുറയുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വം ചുരുങ്ങുന്നില്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തിന് പുതിയൊരു ചരിത്രപരമായ വിസ്തൃതി തുറക്കുന്നു.
യന്ത്രവൽക്കരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ സമഗ്രമായ വിശകലനം ഒടുവിൽ നമ്മെ ഒരു അടിസ്ഥാനനിഗമനത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു: യന്ത്രവൽക്കരണം സ്വതന്ത്രമായി നല്ലതോ ചീത്തയോ ആയ ഒരു സാങ്കേതികപ്രക്രിയയല്ല. അത് മനുഷ്യരാശിയുടെ സഞ്ചിതമായ അറിവും തൊഴിലും സൃഷ്ടിപരതയും ഭൗതിക സംവിധാനങ്ങളായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്ന ഒരു ചരിത്രപ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക അർത്ഥം നിർണയിക്കുന്നത് യന്ത്രങ്ങളുടെ സാങ്കേതികശേഷി മാത്രം അല്ല; ആ ശക്തി ഏത് സാമൂഹികബന്ധത്തിനകത്താണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്, ആരാണ് അതിന്റെ ഉടമസ്ഥർ, ആരാണ് തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നത്, അതിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന സമ്പത്ത് എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, മനുഷ്യരുടെ സമയത്തെയും ജീവിതത്തെയും അത് എങ്ങനെ മാറ്റുന്നു എന്നതുമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ ‘തൊഴിൽനഷ്ടം’ എന്ന ഏക പ്രശ്നത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ആഴത്തെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ അത് മനുഷ്യനും ഉൽപ്പാദനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, തൊഴിലും വരുമാനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, ഉൽപ്പാദനവും ഉപഭോഗവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, അറിവും ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, സാങ്കേതികശക്തിയും രാഷ്ട്രീയാധികാരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എന്നിവയെ ഒരേസമയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്രപരിവർത്തനമാണ്.
മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ യന്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപങ്ക് മനുഷ്യന്റെ ശാരീരികശേഷിയുടെ പരിധികളെ മറികടക്കുക എന്നതായിരുന്നു. പിന്നീട് യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ വേഗതയും കൃത്യതയും ശക്തിയും വർധിപ്പിച്ചു. വ്യവസായവൽക്കരണം ഈ പ്രക്രിയയെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ സ്വയംപ്രവർത്തന സംവിധാനങ്ങളും കൃത്രിമബുദ്ധിയും അതിനേക്കാൾ ഗുണപരമായി വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ഘട്ടത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. യന്ത്രം ഇനി മനുഷ്യന്റെ കൈയുടെ മാത്രം വിപുലീകരണമല്ല; മനുഷ്യന്റെ അറിവ്, തീരുമാനശേഷി, മാതൃക തിരിച്ചറിയൽ, ആസൂത്രണം, നിയന്ത്രണം, ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഭാഗങ്ങളും സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ പുതിയ ഘട്ടം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയെ പുറത്തുനിന്ന് സഹായിക്കുന്നതിലുപരി, മനുഷ്യന്റെ മുൻകാല അറിവിനെ സ്വയംപ്രവർത്തനശേഷിയുള്ള ഭൗതിക സംവിധാനങ്ങളായി സങ്കലിപ്പിക്കുന്നു.
ഈ മാറ്റം ഉൽപ്പാദനത്തിൽ ഒരു പുതിയ തരത്തിലുള്ള സംയോജകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. റോബോട്ടുകൾ, കണക്കുകൂട്ടൽ സംവിധാനങ്ങൾ, വിവരശൃംഖലകൾ, യന്ത്രനിയന്ത്രിത വിതരണവ്യവസ്ഥകൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി, സ്വയംപ്രവർത്തന അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയ കൂടുതൽ വേഗതയേറിയതും കൃത്യവും ഏകോപിതവും സ്വയംനിയന്ത്രിതവുമാകുന്നു. മനുഷ്യന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഇടപെടൽ കുറയുമ്പോഴും സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധം വർധിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ആന്തരിക സംയോജകബലം അതുവഴി പുതിയ ഉയരത്തിലെത്തുന്നു. എന്നാൽ ഈ സാങ്കേതിക സംയോജകതയ്ക്ക് തുല്യമായ സാമൂഹികസംയോജകത നിലവിലില്ലെങ്കിൽ ഒരു നിർണായക വൈരുധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. ഉൽപ്പാദനം കൂടുതൽ സാമൂഹികവും സാങ്കേതികമായി ഏകീകൃതവുമാകുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകൃതമാകാം.
ഇവിടെയാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദ്വം തെളിയുന്നത്. ഒരു വശത്ത് ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിക്കുന്നു; മറുവശത്ത് തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയുന്നു. ഒരു വശത്ത് സമൃദ്ധിയുടെ ഭൗതികശേഷി വികസിക്കുന്നു; മറുവശത്ത് ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ വാങ്ങൽശേഷി വേതനത്തെ ആശ്രയിച്ചുതന്നെ തുടരുന്നു. ഒരു വശത്ത് മനുഷ്യന് കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രസമയം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സാധ്യത ഉയരുന്നു; മറുവശത്ത് ജോലി നഷ്ടപ്പെടുന്ന വ്യക്തിക്ക് ആ സമയം സാമ്പത്തിക അസുരക്ഷയുടെയും സാമൂഹിക അപമാനത്തിന്റെയും സമയമായി മാറാം. ഒരു വശത്ത് അറിവ് മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിയായി കൂടുതൽ വികസിക്കുന്നു; മറുവശത്ത് ആ അറിവിന്റെ സാങ്കേതികരൂപങ്ങൾ സ്വകാര്യ കുത്തകകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. ഒരു വശത്ത് യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യനെ നിർബന്ധിത അധ്വാനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാനുള്ള ശക്തിയാണ്; മറുവശത്ത് അതേ യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യനെ സാമ്പത്തികമായി അനാവശ്യനാക്കി മാറ്റുന്ന ശക്തിയായും പ്രവർത്തിക്കാം.
ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ വിരോധങ്ങളെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ചുനിൽക്കുന്ന സംഭവങ്ങളായി കാണാനാവില്ല. അവ ഒരേ ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട പാളികളാണ്. ഉൽപ്പാദനത്തിലെ സംയോജകതയും സാമൂഹികജീവിതത്തിലെ വിയോജകതയും ഒരേ സാങ്കേതികമാറ്റത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. യന്ത്രങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനത്തെ ഏകീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ തൊഴിൽവിപണിയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യരെ പുറത്താക്കുമ്പോൾ സമൂഹത്തെ വിഭജിക്കാം. കൃത്രിമബുദ്ധി അറിവിന്റെ ഉപയോഗശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ പുതിയ അധികാരവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കാം. സാങ്കേതിക ശൃംഖലകൾ ലോകത്തെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലങ്ങളുടെ അസമമായ വിതരണം ആഗോള വിയോജകത വർധിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ പുറംഫലങ്ങളല്ല; അതിന്റെ ആന്തരിക ദ്വന്ദ്വത്തിന്റെ രണ്ടു പരസ്പരബന്ധിത പ്രവണതകളാണ്.
ഇവിടെയാണ് തൊഴിൽ എന്ന സാമൂഹികസ്ഥാപനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിധി വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നത്. വ്യവസായസമൂഹത്തിൽ തൊഴിൽ വരുമാനം മാത്രമല്ല നൽകിയത്; വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹികപദവി, ആത്മാഭിമാനം, സാമൂഹികബന്ധം, രാഷ്ട്രീയസംഘടന, ഉപഭോഗശേഷി എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനവുമായിരുന്നു. എന്നാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം ഉൽപ്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ മനുഷ്യ തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുമ്പോൾ ഈ പ്രവർത്തനങ്ങളെല്ലാം ഒരേ സ്ഥാപനമായ തൊഴിൽവിപണിയിലൂടെ തുടരാൻ കഴിയില്ല. തൊഴിൽ കുറയുമ്പോൾ വരുമാനവും കുറയുകയാണെങ്കിൽ ഉപഭോഗശേഷി കുറയും. തൊഴിൽ സാമൂഹിക അംഗീകാരത്തിന്റെ പ്രധാനമാർഗമായിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ ജോലി നഷ്ടപ്പെടുന്നത് വ്യക്തിത്വപ്രതിസന്ധിയാക്കും. തൊഴിൽ രാഷ്ട്രീയസംഘടനയുടെ കേന്ദ്രമായിരുന്നെങ്കിൽ തൊഴിലിന്റെ വിഘടനം രാഷ്ട്രീയസംഘടനയെയും ബാധിക്കും. അതിനാൽ തൊഴിൽവിപണിയുടെ ക്ഷയം ഒരു സാമ്പത്തികമാറ്റം മാത്രമല്ല; ഒരു സാമൂഹിക മധ്യസ്ഥരൂപത്തിന്റെ ക്ഷയം കൂടിയാണ്.
ഇതാണ് ‘തൊഴിലില്ലായ്മ’ എന്ന പദത്തിന്റെ പരിമിതി. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ജോലി ഇല്ലെന്നത് മാത്രം പ്രശ്നമല്ല; അവന്റെ ജീവിതോപാധി, സാമൂഹിക അംഗീകാരം, സുരക്ഷ, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള വിശ്വാസം എന്നിവ ഒരുമിച്ച് ദുർബലപ്പെടാം. അതുകൊണ്ട് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിൽ നിന്നുള്ള തൊഴിലില്ലായ്മയെ വ്യക്തിഗത പരാജയമായി കാണുന്നത് അടിസ്ഥാനപരമായ തെറ്റാണ്. ഒരു സാങ്കേതിക സംവിധാനത്തിന് നൂറുകണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ജോലി ഏറ്റെടുക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ഓരോ വ്യക്തിയോടും ‘കൂടുതൽ പരിശ്രമിച്ച് ജോലി കണ്ടെത്തുക’ എന്ന് മാത്രം പറയുന്നത് സാമൂഹിക ഘടനാപരമായ മാറ്റത്തെ വ്യക്തിഗത പ്രശ്നമാക്കി ചുരുക്കുന്നതാണ്. പ്രശ്നം വ്യക്തിയുടെ കഴിവിൽ മാത്രം അല്ല; സമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായ മനുഷ്യ തൊഴിൽശേഷിയുടെ അളവിൽ തന്നെ മാറ്റം സംഭവിക്കുകയാണ്.
അതുകൊണ്ട് പുനർപരിശീലനം മാത്രം മതിയാകില്ല. ചില തൊഴിലാളികളെ പുതിയ മേഖലകളിലേക്ക് മാറ്റാൻ പുനർപരിശീലനം സഹായിക്കും; എന്നാൽ പുതിയ മേഖലകളും സ്വയംപ്രവർത്തനത്തിന്റെ പരിധിയിൽ വരുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലം താൽക്കാലികമാകും. യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ വേഗത മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽമാറ്റ ശേഷിയെക്കാൾ ഉയർന്നാൽ, അനന്തമായ ‘പുതിയ കഴിവുകൾ’ പഠിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രം പ്രശ്നം പരിഹരിക്കാനാവില്ല. മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തികസുരക്ഷയെ തൊഴിൽവിപണിയിലെ സ്ഥിരമായ വിജയത്തിൽ നിന്ന് ഭാഗികമായി വേർതിരിക്കേണ്ടിവരും.
ഇതോടെയാണ് സാമൂഹികവരുമാനം, പൊതുസേവനങ്ങൾ, ജോലി സമയത്തിന്റെ കുറവ്, സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത, സാങ്കേതികവിദ്യയിലെ ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ പ്രാധാന്യം നേടുന്നത്. എന്നാൽ ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒറ്റ പരിഹാരത്തെ സമ്പൂർണ്ണ പരിഹാരമായി കാണുന്നത് മതിയാകില്ല. അടിസ്ഥാനവരുമാനം മാത്രം നൽകുകയും സാങ്കേതിക ഉടമസ്ഥത സ്വകാര്യമായി തുടരുകയും ചെയ്താൽ സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം തുടരും. ജോലി സമയം കുറച്ചാൽ മാത്രം മതിയാകില്ല; ശേഷിക്കുന്ന വരുമാനം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യുന്നു എന്നതും നിർണായകമാണ്. പൊതുസേവനങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചാൽ മാത്രം മതിയാകില്ല; സാങ്കേതിക തീരുമാനങ്ങളിൽ ജനങ്ങൾക്ക് പങ്കില്ലെങ്കിൽ പുതിയ സാങ്കേതിക അധികാരകേന്ദ്രീകരണം ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിഹാരം ഒരു ഒറ്റ നയത്തിലല്ല; ഉടമസ്ഥത, വരുമാനം, സമയം, സേവനം, അറിവ്, അധികാരം എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധിത പുനഃസംഘടനയിലാണ്.
ഇവിടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയുടെ ആശയം പുതിയ ആഴം നേടുന്നു. ആധുനിക യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഒരൊറ്റ വ്യക്തിയുടെ കണ്ടുപിടിത്തത്തിൽ നിന്നല്ല രൂപപ്പെടുന്നത്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ നൂറ്റാണ്ടുകളായുള്ള വളർച്ച, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, സർവകലാശാലകൾ, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, തൊഴിലാളികളുടെ അനുഭവം, സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, അനേകം തലമുറകളുടെ കൂട്ടായ അറിവ് എന്നിവയുടെ സങ്കലനമാണ് ആധുനിക സാങ്കേതികശക്തി. അതിനാൽ അതിന്റെ ഫലങ്ങളിൽ സമൂഹത്തിന് ഒരു സ്വാഭാവികമായ അവകാശമുണ്ടെന്ന വാദം ശക്തമാകുന്നു. സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത ഇവിടെ സ്വകാര്യസ്വത്തിന്റെ ലളിതമായ നിഷേധമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ സഞ്ചിതമായ അറിവിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിച്ച ഉൽപ്പാദനശക്തിയെ സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുതാൽപര്യത്തിന് കീഴിൽ കൊണ്ടുവരിക എന്നതാണ്.
എന്നാൽ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത ജനാധിപത്യപരമായിരിക്കണം. സർക്കാർ നിയന്ത്രണം മാത്രം മതിയാകില്ല. സാങ്കേതികസംവിധാനങ്ങൾ കുറച്ച് ഭരണകൂടകേന്ദ്രങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഭരണകൂടാധിപത്യം വരാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാങ്കേതിക ജനാധിപത്യം തൊഴിലാളികൾ, ഉപഭോക്താക്കൾ, പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾ, ശാസ്ത്രജ്ഞർ, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവരുടെ പങ്കാളിത്തം ഉൾക്കൊള്ളണം. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ വിദഗ്ധരുടെ മാത്രം അവകാശമാകരുത്; എന്നാൽ വിദഗ്ധജ്ഞാനത്തെ അവഗണിക്കുന്ന ജനാഭിപ്രായഭരണമായും അത് മാറരുത്. ശാസ്ത്രീയ അറിവും ജനാധിപത്യ തീരുമാനവും പരസ്പരം പൂരകങ്ങളാകുന്ന ഒരു പുതിയ ഭരണരൂപം ആവശ്യമാണ്.
ഇതോടെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പരിധിയും വികസിക്കുന്നു. ജനാധിപത്യം വോട്ടെടുപ്പിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ സാങ്കേതിക തീരുമാനങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിക്കണം. ഒരു വ്യവസായത്തിൽ വ്യാപകമായ യന്ത്രവൽക്കരണം നടപ്പാക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലമായി എത്ര തൊഴിലുകൾ ഇല്ലാതാകും, എത്ര ജോലി സമയം കുറയും, ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യും, പരിസ്ഥിതിയിൽ എന്ത് സ്വാധീനം ഉണ്ടാകും തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളിൽ ബാധിക്കപ്പെടുന്ന സമൂഹത്തിനും തൊഴിലാളികൾക്കും പങ്കാളിത്തം വേണം. അപ്പോൾ സാങ്കേതിക ആസൂത്രണം തന്നെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ മേഖല ആയി മാറും.
ഇതോടൊപ്പം ജോലി സമയത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും നിർണായകമാണ്. യന്ത്രങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ മനുഷ്യസമയം കുറയ്ക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ ആദ്യ സാമൂഹികഫലം തൊഴിലാളികളെ പുറത്താക്കൽ ആകരുത്; എല്ലാവരുടെയും ജോലി സമയം കുറയ്ക്കൽ ആയിരിക്കണം. നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുമ്പ് ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ അനേകം മണിക്കൂറുകളുടെ അധ്വാനം ആവശ്യമായിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്നത്തെ ഉയർന്ന ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ആ ആവശ്യങ്ങൾ വളരെ കുറച്ച് സമയത്തിൽ നിറവേറ്റാൻ അനുവദിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ നേട്ടം സ്വതന്ത്രസമയമായി സമൂഹത്തിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തുന്നില്ലെങ്കിൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ മനുഷ്യവിമോചനശേഷി തടയപ്പെടുന്നു.
സ്വതന്ത്രസമയം ഇവിടെ ഒരു ആഡംബരം അല്ല; മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വിഭവമാണ്. ശാസ്ത്രം, കല, സാഹിത്യം, തത്ത്വചിന്ത, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികപ്രവർത്തനം, പ്രകൃതി സംരക്ഷണം, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, സൗഹൃദം, ആത്മവികസനം എന്നിവയ്ക്കെല്ലാം സമയം ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം സൃഷ്ടിക്കുന്ന അധികസമയം സമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട പൊതുസമ്പത്തായി കാണേണ്ടിവരും. സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണത്തോടൊപ്പം സമയത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും നടക്കണം.
ഇതോടെ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ മൂല്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഴയ ധാരണയും മാറും. വിപണിസമൂഹത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ മൂല്യം പലപ്പോഴും അവൻ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ യന്ത്രങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം ഏറ്റെടുക്കുന്ന സമൂഹത്തിൽ ഈ മാനദണ്ഡം നിലനിൽക്കില്ല. ഒരു വ്യക്തിയുടെ മനുഷ്യഗൗരവം അവന്റെ വിപണി ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയെ ആശ്രയിക്കാത്ത ഒരു സാമൂഹിക നൈതികത വികസിക്കണം. പരിചരണം, സൗഹൃദം, അറിവ് പങ്കിടൽ, കല, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, കുട്ടികളുടെ വളർച്ച, വയോധികരുടെ പരിചരണം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം എന്നിവ വിപണി വിലയിൽ അളക്കാനാകാത്തതായിരുന്നാലും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്.
അങ്ങനെ യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ അർത്ഥം തന്നെ പുനർനിർവചിക്കാൻ നിർബന്ധിതമാക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മഹത്വം അവൻ എത്ര മണിക്കൂർ ജോലി ചെയ്യുന്നു എന്നതിലല്ല; അവൻ എന്തുതരം ജീവിതമാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത് എന്നതിലാണ്. നിർബന്ധിത തൊഴിൽ കുറയുകയും സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം വർധിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന സാധ്യത തുറക്കുന്നു.
ഇതിന്റെ പരിസ്ഥിതിപരമായ അർത്ഥവും അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് അനന്തമായ ഉപഭോഗം വർധിപ്പിക്കുക എന്നതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമെങ്കിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ വർധന പ്രകൃതിയുടെ കൂടുതൽ ചൂഷണമായി മാറും. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ കുറച്ച് വിഭവങ്ങളിൽ നിറവേറ്റുകയും പ്രകൃതിയുടെ പുനരുജ്ജീവനത്തിനായി സാങ്കേതികശേഷി ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്താൽ യന്ത്രവൽക്കരണം പരിസ്ഥിതി പുനഃസ്ഥാപനത്തിന്റെ ശക്തിയാകാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ മാനദണ്ഡം ‘കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം’ എന്നതിൽ നിന്ന് ‘കുറഞ്ഞ പ്രകൃതിചെലവിൽ കൂടുതൽ മനുഷ്യസമൃദ്ധി’ എന്നതിലേക്ക് മാറ്റണം.
ഇവിടെ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ പുതിയ സംയോജനം ആവശ്യമാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണം പ്രകൃതിയെ കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ ചൂഷണം ചെയ്യാനുള്ള ഉപാധിയാകാം; അതേ സമയം പ്രകൃതിയുടെ സങ്കീർണ്ണത മനസ്സിലാക്കാനും സംരക്ഷിക്കാനും പുനഃസ്ഥാപിക്കാനും ഉപയോഗിക്കാം. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, ജലക്ഷാമം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, മണ്ണിന്റെ നാശം തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കാൻ സാങ്കേതികവിദ്യ ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗലക്ഷ്യം ലാഭമല്ല, ജീവന്റെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പ് ആയിരിക്കണം.
ഇതോടെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ആശയം തന്നെ വിപുലമാകുന്നു. സാമ്പത്തിക ചൂഷണത്തിൽ നിന്ന് മോചനം മാത്രം മതിയാകില്ല; ഭയം, അസുരക്ഷ, അറിവില്ലായ്മ, സാമൂഹിക ഏകാന്തത, പരിസ്ഥിതിനാശം, രാഷ്ട്രീയ അനാഥത്വം എന്നിവയിൽനിന്നുള്ള മോചനവും ആവശ്യമാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണം ഈ എല്ലാ മേഖലകളിലും സഹായിക്കാവുന്ന ഒരു ശക്തിയാണ്, പക്ഷേ അത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിന് കീഴിലായിരിക്കണം.
ഇവിടെയാണ് ‘ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത’ ഒരു വ്യാഖ്യാനരീതിയായി ഏറ്റവും ശക്തമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ഓരോ പാളിയിലും സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റം മറ്റു പാളികളിലേക്ക് പകരുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിലെ സാങ്കേതികമാറ്റം സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു; സാമ്പത്തികമാറ്റം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു; സാമൂഹികമാറ്റം രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങളെ സമ്മർദ്ദത്തിലാക്കുന്നു; രാഷ്ട്രീയമാറ്റം വീണ്ടും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗലക്ഷ്യത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ സമൂഹത്തെ ഒരു ഏകദിശയിലുള്ള കാരണഫലശൃംഖലയായി കാണാനാവില്ല. അത് പരസ്പരം പ്രതികരിക്കുന്ന നിരവധി പാളികളുള്ള ഒരു ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്.
ഈ സമഗ്രതയിൽ വിരോധങ്ങൾ ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നു. സാങ്കേതികസംയോജകത ഉയരുമ്പോൾ സാമൂഹികവിയോജകത ഉയരാം. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിക്കുമ്പോൾ തൊഴിൽവരുമാനം കുറയാം. സമൃദ്ധി വർധിക്കുമ്പോൾ അസമത്വവും വർധിക്കാം. മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതികശക്തി ഉയരുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം അതേ വേഗത്തിൽ ഉയരുന്നില്ലെങ്കിൽ അധികാരകേന്ദ്രീകരണം വർധിക്കാം. ഈ വിരോധങ്ങൾ ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ പഴയ സാമൂഹികഘടനയെ നിലനിർത്തുന്നത് കൂടുതൽ ബുദ്ധിമുട്ടാകും. അതാണ് ഘട്ടപരിവർത്തനത്തിന്റെ സാധ്യത.
എന്നാൽ ഈ ഘട്ടപരിവർത്തനം നിർബന്ധമായും ഒരു പ്രത്യേക രൂപത്തിലായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഒരു വഴി സാമൂഹിക വിഘടനത്തിലേക്കും അസമത്വത്തിലേക്കും സാങ്കേതികാധിപത്യത്തിലേക്കും നയിക്കാം. മറ്റൊരു വഴി പരിഷ്കാരങ്ങളിലൂടെ താൽക്കാലിക സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കാം. മൂന്നാമത്തെ വഴി ഉൽപ്പാദനശക്തിയുടെ പുതിയ തലത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹികസംയോജകതയിലേക്ക് നീങ്ങാം. ചരിത്രത്തിന്റെ ഫലം സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വയം നിർണയിക്കുന്നതല്ല; മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനം അതിനെ നിർണയിക്കും.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയചോദ്യം ‘യന്ത്രങ്ങൾ നമ്മുടെ ജോലി എടുക്കുമോ?’ എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. യഥാർത്ഥ ചോദ്യങ്ങൾ ഇവയാണ്: യന്ത്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമ്പത്ത് ആരുടേതായിരിക്കും? ലാഭിക്കപ്പെടുന്ന സമയം ആരുടേതായിരിക്കും? സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ദിശ ആരാണ് നിർണയിക്കുക? മനുഷ്യരുടെ അടിസ്ഥാനാവശ്യങ്ങൾ അവകാശങ്ങളാകുമോ? അറിവ് പൊതുസമ്പത്താകുമോ? യന്ത്രങ്ങൾ ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണത്തിലായിരിക്കുമോ? മനുഷ്യന്റെ മൂല്യം വിപണി ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമാക്കാൻ കഴിയുമോ?
ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് സാമൂഹികമായി പുരോഗമനപരമായ ഉത്തരങ്ങൾ കണ്ടെത്താനായാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം ചരിത്രത്തിലെ ഒരു നിർണായക വിമോചനശക്തിയായി മാറും. മനുഷ്യൻ ജീവിക്കാൻ നിർബന്ധമായും വിൽക്കേണ്ടിവരുന്ന തൊഴിൽശേഷിയുടെ അളവ് കുറയുമ്പോൾ, മനുഷ്യന് സ്വന്തം ജീവിതം സ്വയം രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കും. നിർബന്ധിത തൊഴിൽ കുറയുമ്പോൾ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം വർധിക്കാം. സ്വതന്ത്രസമയം വർധിക്കുമ്പോൾ അറിവും സംസ്കാരവും വികസിക്കാം. സാമൂഹികസുരക്ഷ ഉറപ്പാകുമ്പോൾ മനുഷ്യർ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായി പരീക്ഷിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയും. സാങ്കേതികവിദ്യ പൊതുസമ്പത്താകുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം കൂടുതൽ വ്യാപകമായി പങ്കിടാം.
അപ്പോൾ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക നിഷേധം ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക സംയോജനത്തിൽ എത്തുന്നു. യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ നിഷേധിക്കുന്നു; സമൂഹം ആ നിഷേധത്തെ മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. യന്ത്രം വേതനത്തൊഴിലിന്റെ ആവശ്യകത കുറയ്ക്കുന്നു; സമൂഹം അതിനെ അടിസ്ഥാനജീവിതാവകാശങ്ങളുടെ വികസനമായി മാറ്റുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഉൽപ്പാദനപങ്ക് കുറയ്ക്കുന്നു; സമൂഹം അതിനെ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരവും ശാസ്ത്രീയവും സാംസ്കാരികവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ വികസനമായി മാറ്റുന്നു. ഇതാണ് നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധത്തിലൂടെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സംയോജകതയിലേക്കുള്ള ഗതി.
ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ ഭാവി യന്ത്രത്തിന്റെ വിരുദ്ധധ്രുവമായി അല്ല, യന്ത്രത്തിന്റെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രകനായി രൂപപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മത്സരം എന്നതിൽ നിന്ന് സഹകരണത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. യന്ത്രം ആവർത്തനവും കണക്കുകൂട്ടലും അപകടകരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളും ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ ലക്ഷ്യനിർണയം, മൂല്യനിർണയം, സൃഷ്ടിപരത, നൈതികത, ബന്ധം, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവ ഏറ്റെടുക്കുന്നു. സാങ്കേതികസംവിധാനം കൂടുതൽ ശക്തമാകുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ നൈതികവും ജനാധിപത്യപരവുമായ നിയന്ത്രണം കൂടുതൽ ശക്തമാകണം.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സംസ്കാരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മാനദണ്ഡം സാങ്കേതികവിദ്യ എത്രമാത്രം വികസിച്ചു എന്നതല്ല. ആ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ എത്രമാത്രം വികസിപ്പിച്ചു എന്നതാണ്. ഒരു സമൂഹം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ചിട്ടും കൂടുതൽ അസുരക്ഷയും ഏകാന്തതയും അസമത്വവും സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ സാങ്കേതിക പുരോഗതി അപൂർണ്ണമാണ്. മറിച്ച് കുറച്ച് വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് കൂടുതൽ മനുഷ്യസുരക്ഷയും അറിവും ആരോഗ്യവും സ്വതന്ത്രസമയവും സാമൂഹികപങ്കാളിത്തവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമൂഹമാണ് ഉയർന്ന പുരോഗതിയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നത്.
ഇതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം മനുഷ്യനെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി പുറത്താക്കുക എന്നതല്ല; മനുഷ്യനെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ നിർബന്ധിത അടിമത്തത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സാങ്കേതികശക്തി മനുഷ്യനെ തന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അന്യശക്തിയായി തുടരുന്നിടത്ത് സാങ്കേതിക പുരോഗതി അപൂർണ്ണമാണ്. ആ ശക്തി മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തുന്നിടത്താണ് സാങ്കേതികവിദ്യ യഥാർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നത്.
അവസാനം, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വം നമ്മെ ഒരു ചരിത്രപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ മുന്നിലെത്തിക്കുന്നു. ഒരു വഴിയിൽ സാങ്കേതിക സമൃദ്ധിയും സാമൂഹിക ദാരിദ്ര്യവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം; കുറച്ച് പേർ യന്ത്രങ്ങളും വിവരങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ ഭൂരിപക്ഷം ജനങ്ങൾ അസ്ഥിരമായ വരുമാനത്തിലും പരിമിതമായ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളിലും കഴിയാം. അത്തരമൊരു സമൂഹത്തിൽ സാങ്കേതിക സംയോജകതയും സാമൂഹിക വിയോജകതയും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം നിരന്തരം വർധിക്കും. മറ്റൊരു വഴിയിൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങൾ സാമൂഹികമായി പങ്കിടുകയും തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുകയും അടിസ്ഥാനജീവിതാവകാശങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കുകയും സാങ്കേതിക ഉടമസ്ഥത ജനാധിപത്യവൽക്കരിക്കുകയും മനുഷ്യവികസനത്തെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യമാക്കുകയും ചെയ്യാം. അപ്പോൾ സാങ്കേതിക സംയോജകത സാമൂഹിക സംയോജകതയുടെ അടിത്തറയാകും.
ഇതാണ് ഈ മുഴുവൻ വിശകലനത്തിന്റെ കേന്ദ്രനിഗമനം: യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ പ്രശ്നം യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യരുടെ ജോലി ഏറ്റെടുക്കുന്നതല്ല; യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യരുടെ ജോലി ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ ആ നേട്ടത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഫലം ആരാണ് സ്വന്തമാക്കുന്നത് എന്നതാണ്. യന്ത്രം ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ ജോലി ഏറ്റെടുത്താൽ അത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ നഷ്ടമാകാം; എന്നാൽ അതേ യന്ത്രം സമൂഹത്തിലെ എല്ലാവരുടെയും ജോലി സമയം കുറയ്ക്കുകയാണെങ്കിൽ അത് ഒരു കൂട്ടായ നേട്ടമാണ്. ഈ രണ്ടു ഫലങ്ങൾക്കിടയിലെ വ്യത്യാസം സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ അല്ല; സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയിലും വിതരണക്രമത്തിലും രാഷ്ട്രീയശക്തിയിലുമാണ്.
അതുകൊണ്ട് യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ തടയുക എന്നത് ചരിത്രപരമായ പരിഹാരമല്ല. അതിന്റെ സാമൂഹിക ദിശ മാറ്റുക എന്നതാണ് പരിഹാരം. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വേഗത മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെക്കാൾ മുന്നോട്ടുപോയാൽ സമൂഹം അതിനെ പിന്തുടരേണ്ടതില്ല; പകരം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വേഗതയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ പുതിയ സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കണം. തൊഴിൽ കുറയുന്ന ലോകത്തിന് തൊഴിൽകേന്ദ്രിതമായ പഴയ വരുമാനരീതി മതിയാകില്ല. സാങ്കേതികമായി സമൃദ്ധമായ ലോകത്തിന് കൃത്രിമ ക്ഷാമത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള വിതരണരീതി മതിയാകില്ല. അറിവുകേന്ദ്രിതമായ ലോകത്തിന് അറിവിന്റെ സ്വകാര്യ കുത്തകകളിൽ മാത്രം അധിഷ്ഠിതമായ സാമൂഹികക്രമം മതിയാകില്ല.
അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ മുന്നിലുള്ള ദൗത്യം ഒരു പുതിയ സാമൂഹികസംയോജകത നിർമ്മിക്കുകയാണ്—ഉൽപ്പാദനശേഷിയും സാമൂഹികനീതിയും തമ്മിലുള്ള സംയോജകത; സാങ്കേതികവിദ്യയും ജനാധിപത്യവും തമ്മിലുള്ള സംയോജകത; സ്വതന്ത്രസമയവും മനുഷ്യവികസനവും തമ്മിലുള്ള സംയോജകത; സമൃദ്ധിയും പരിസ്ഥിതിസമതുലിതാവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള സംയോജകത; വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള സംയോജകത.
അത്തരം ഒരു സമൂഹത്തിൽ യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ എതിരാളികളല്ല. അവ മനുഷ്യന്റെ സഞ്ചിതമായ അറിവിന്റെയും കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെയും ഭൗതികരൂപങ്ങളാണ്. അവ മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസാധ്യതകൾ വർധിപ്പിക്കണം. അവ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ ആ സമ്പത്ത് പൊതുസമൃദ്ധിയായി മാറണം. അവ സമയം ലാഭിക്കുമ്പോൾ ആ സമയം മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറണം. അവ അറിവ് പ്രവർത്തനക്ഷമമാക്കുമ്പോൾ ആ അറിവ് അധികാരത്തിന്റെ സ്വകാര്യ ഉപാധിയല്ലാതെ പൊതുസമ്പത്തായി മാറണം.
അങ്ങനെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം ‘തൊഴിൽരഹിത മനുഷ്യൻ’ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതല്ല; ‘നിർബന്ധിത തൊഴിൽരഹിതമായ സ്വതന്ത്ര മനുഷ്യൻ’ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ഭൗതിക സാഹചര്യം ഒരുക്കുക എന്നതാണ്. തൊഴിൽ ഇല്ലാത്തതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ അനാവശ്യനാകുന്നില്ല. മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തെ തൊഴിൽവിപണിയുടെ പരിധിയിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാനുള്ള ചരിത്രപരമായ സാധ്യതയാണ് അവിടെ തുറക്കുന്നത്.
ഇതാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പരമാവധി. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത തൊഴിലില്ലായ്മയിലേക്ക് നയിക്കുന്ന വൈരുധ്യം, ഉയർന്ന സാമൂഹികസംഘടനയിൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടാം. യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയെ നിഷേധിക്കുന്നു; സമൂഹം ആ നിഷേധത്തെ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യമായി ഉയർത്തുന്നു. സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തലിന്റെ പരിധി സാങ്കേതിക സമൃദ്ധിയുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നു; സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത അതിനെ പുതിയൊരു സമഗ്രതയിൽ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള സാധ്യത നൽകുന്നു. വേതനത്തൊഴിലിന്റെ ചരിത്രപരമായ കേന്ദ്രസ്ഥാനം ദുർബലമാകുന്നു; മനുഷ്യവികസനം പുതിയ സാമൂഹികകേന്ദ്രമായി ഉയരാനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം “യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യരെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുമോ?” എന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം ഇതാണ്: “മനുഷ്യർ യന്ത്രങ്ങളിലൂടെ സൃഷ്ടിച്ച അധിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ എങ്ങനെ സ്വന്തം കൂട്ടായ സ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറ്റും?”
ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരമാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വിധി നിർണയിക്കുക. മനുഷ്യരാശിക്ക് അത് വിനാശത്തിന്റെ ഉപാധിയാകാനും കഴിയും; മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയാകാനും കഴിയും. അതിന്റെ ദിശ നിർണയിക്കുന്നത് യന്ത്രത്തിന്റെ സ്വഭാവമല്ല, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ഉടമസ്ഥതാരീതികളും രാഷ്ട്രീയബോധവും ജനാധിപത്യശേഷിയും ആയിരിക്കും.
അവസാനം, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക പാഠം ഇതാണ്: മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച യന്ത്രശക്തി മനുഷ്യനെ തൊഴിൽത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് അത് യഥാർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ശക്തിയായി മാറുന്നത്; മനുഷ്യനെ തൊഴിലിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കി ദാരിദ്ര്യത്തിലേക്ക് തള്ളുമ്പോൾ അത് മനുഷ്യന്റെ മേലുള്ള അന്യശക്തിയായി തുടരുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ യന്ത്രങ്ങളുടെ ബുദ്ധിശേഷിയല്ല, അവ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പരിധി എത്രമാത്രം വികസിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ്.
മനുഷ്യൻ യന്ത്രങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു; യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയെ അതിജീവിക്കുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. ഇപ്പോൾ ചരിത്രം മനുഷ്യനോട് ആവശ്യപ്പെടുന്നത് മറ്റൊരു സൃഷ്ടിയാണ്—യന്ത്രശക്തിയോട് അനുയോജ്യമായ പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി. ആ സൃഷ്ടി വിജയിച്ചാൽ യന്ത്രവൽക്കരണം തൊഴിലില്ലായ്മയുടെ ചരിത്രമല്ല, നിർബന്ധിത തൊഴിലിന്റെ ചരിത്രപരമായ അതിർത്തി മറികടന്ന മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ചരിത്രമാകും. പരാജയപ്പെട്ടാൽ സാങ്കേതിക സമൃദ്ധിക്കൊപ്പം സാമൂഹിക വിഘടനവും വളരും.
അതിനാൽ യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ഭാവി സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഭാവിയേക്കാൾ വലുതാണ്. അത് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ അടുത്ത ചരിത്രഘട്ടത്തിന്റെ ഭാവിയാണ്. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ഈ മഹത്തായ ദ്വന്ദ്വത്തിൽ നിന്ന് ഏത് പുതിയ രൂപം ജനിക്കും എന്നത് ഇന്നത്തെ മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹിക തീരുമാനങ്ങളിലാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ഭാവിയെ നിർണയിക്കേണ്ടതില്ല; മനുഷ്യൻ യന്ത്രങ്ങളിലൂടെ സ്വന്തം ഭാവിയെ ബോധപൂർവം സൃഷ്ടിക്കണം. അവിടെയാണ് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വം അവസാനിക്കുന്നതും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പുതിയ ചരിത്രം ആരംഭിക്കുന്നതും.
QUANTUM DIALECTICS- 
Leave a comment