QUANTUM DIALECTIC PHILOSOPHY

PHILOSPHICAL DISCOURSES BY CHANDRAN KC

ദൈവസങ്കൽപ്പവും പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടനയും: ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണം

ദൈവസങ്കൽപ്പത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനികമായ അന്വേഷണം ദൈവം ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്ന കേവലമായ തർക്കത്തിൽ അവസാനിക്കേണ്ടതല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അസ്തിത്വം, പ്രകൃതിയുടെ ക്രമീകരണം, ജീവന്റെ ആവിർഭാവം, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ രൂപീകരണം, മതത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വളർച്ച, സാമൂഹികജീവിതത്തിൽ മതം വഹിക്കുന്ന പങ്ക് തുടങ്ങിയ പരസ്പരബന്ധിതമായ വിഷയങ്ങളെ സമഗ്രമായി പരിശോധിക്കുമ്പോഴാണ് ദൈവസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ യഥാർഥ ദാർശനിക അടിത്തറ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നത്. ഈ വിഷയങ്ങളെ വേർതിരിച്ചുള്ള അന്വേഷണങ്ങളായി കാണുന്നതിനു പകരം, പ്രകൃതിയുടെയും മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെയും നിരന്തരമായ പരിണാമപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളായി സമീപിക്കുകയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉചിതം.

മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിലെ മറ്റു ജീവജാലങ്ങളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനും പ്രകൃതിയുടെ പ്രവർത്തനനിയമങ്ങൾ കണ്ടെത്താനും തന്റെ സാമൂഹികജീവിതത്തെ ആസൂത്രണം ചെയ്യാനും കഴിവുള്ള ജീവിയാണ് മനുഷ്യൻ. ഈ കഴിവിന്റെ വികാസമാണ് മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചും അതിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചും അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യങ്ങൾ ഉന്നയിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചത്. പ്രകൃതിയിലെ അജ്ഞാതശക്തികളെ വിശദീകരിക്കാനുള്ള ആദ്യകാല ശ്രമങ്ങളിൽനിന്നാണ് ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങളുടെ ചരിത്രം ആരംഭിക്കുന്നത്. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ ശാസ്ത്രീയമായ അറിവ് വളർന്നതോടെ പ്രകൃതിയിലെ പല പ്രതിഭാസങ്ങൾക്കും അതിമാനുഷികമായ വിശദീകരണങ്ങൾ ആവശ്യമില്ലെന്ന് വ്യക്തമായി.

ഇവിടെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ദാർശനിക മാറ്റം ആവശ്യമാണ്. പ്രകൃതിയുടെ അസ്തിത്വത്തെയും പ്രവർത്തനത്തെയും വിശദീകരിക്കാൻ പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു സ്രഷ്ടാവിനെ അനിവാര്യമായി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നതിനു പകരം, പ്രകൃതിയുടെ ആന്തരികമായ ഭൗതികബന്ധങ്ങൾ, പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങൾ, സ്വയംസംഘടന, പരിണാമം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കണം. ഈ സമീപനം ദൈവസങ്കൽപ്പത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗതമായ അതീതവാദപരമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ഭൗതികവാദപരമായ ലോകവീക്ഷണത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

പ്രകൃതിയിലെ ക്രമവും സങ്കീർണ്ണതയും ദൈവസങ്കൽപ്പത്തിന് അനുകൂലമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന പ്രധാനപ്പെട്ട വാദങ്ങളിലൊന്നാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഗാലക്സികളുടെ ക്രമീകരണം, നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ഗ്രഹങ്ങളുടെയും രൂപീകരണം, ആറ്റങ്ങളുടെയും തന്മാത്രകളുടെയും ഘടന, കോശങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം, ജീവികളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ജൈവസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ബുദ്ധിപരമായ ഒരു രൂപകൽപ്പനയുടെ ഫലമാണെന്ന് മതപരമായ വിശദീകരണങ്ങൾ അവകാശപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിലെ ക്രമം രൂപപ്പെടാൻ ബാഹ്യമായ ഒരു ബുദ്ധിപരമായ നിയന്ത്രണം അനിവാര്യമാണോ എന്നതാണ് ഇവിടെ പരിശോധിക്കേണ്ട പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം.

ആധുനിക ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയിൽ സ്വയംസംഘടനയുടെ നിരവധി ഉദാഹരണങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഒരു ബാഹ്യ ആസൂത്രകന്റെ ഇടപെടലില്ലാതെ തന്നെ, ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പ്രാദേശികമായ ഇടപെടലുകളിലൂടെ സങ്കീർണ്ണമായ ക്രമീകരണങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ജലത്തിലെ ഐസ് ക്രിസ്റ്റലുകളുടെ രൂപീകരണം, രാസപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന പാറ്റേണുകൾ, ചുഴലിക്കാറ്റുകളുടെ ഘടന, ദ്രാവകങ്ങളിലെ കൺവെക്ഷൻ സെല്ലുകൾ, ജീവകോശങ്ങളിലെ സ്വയംസംഘടിത ഘടനകൾ എന്നിവ ഇതിന് ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.

സ്വയംസംഘടന എന്നത് യാതൊരു നിയമവുമില്ലാതെ ക്രമം രൂപപ്പെടുന്നു എന്നല്ല. മറിച്ച്, ഭൗതികനിയമങ്ങൾക്കും ഊർജപ്രവാഹങ്ങൾക്കും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലുകൾക്കും വിധേയമായി ഒരു സംവിധാനത്തിലെ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് പുതിയ ക്രമീകരണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്നതാണ്. ഒരു പ്രത്യേക ഘടകത്തിന് സമഗ്രസംവിധാനത്തിന്റെ രൂപത്തെക്കുറിച്ച് അറിവോ ബോധമോ ഉണ്ടായിരിക്കേണ്ടതില്ല. എങ്കിലും അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ സമഗ്രമായ ഘടന രൂപപ്പെടാൻ കഴിയും.

ഇവിടെ ജീവന്റെ ഉദ്ഭവവും പരിണാമവും പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ജീവകോശം എന്നത് അനേകം തന്മാത്രകളുടെ ഒരു കൂട്ടം മാത്രമല്ല. അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന ഉപാപചയം, ഊർജവിനിമയം, സ്വയംപ്രതിരൂപണം, ജനിതകവിവരങ്ങളുടെ കൈമാറ്റം, പരിസ്ഥിതിയോടുള്ള പ്രതികരണം തുടങ്ങിയ സവിശേഷതകൾ അതിനുണ്ട്. ഈ സവിശേഷതകൾ ഓരോ തന്മാത്രയിലും ഒറ്റയ്ക്ക് നിലനിൽക്കുന്നവയല്ല. അവയുടെ സംഘടിതമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നവയാണ്.

ഇത്തരത്തിലുള്ള പ്രതിഭാസങ്ങളെയാണ് Emergence അഥവാ ഉദ്ഭവം എന്ന ആശയത്തിലൂടെ വിശദീകരിക്കുന്നത്. അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പുതിയ ഗുണങ്ങളും പ്രവർത്തനശേഷികളും രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിലെ സങ്കീർണ്ണതയെ വിശദീകരിക്കാൻ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും ഒരു ബാഹ്യബുദ്ധിയുടെ ഇടപെടൽ സങ്കൽപ്പിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ സ്വയംസംഘടനയെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ സമീപിക്കാം. പ്രകൃതിയിലെ സംവിധാനങ്ങൾ സംയോജകശക്തികളുടെയും വിഘടനാത്മകശക്തികളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ രൂപപ്പെടുകയും നിലനിൽക്കുകയും പരിവർത്തനത്തിന് വിധേയമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലുള്ള ഘടനകളുടെ സ്ഥിരതയ്ക്കും മാറ്റത്തിനും അടിസ്ഥാനമാകുന്നു.

ഇവിടെ Cohesive Forces എന്നത് ഘടകങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുകയും സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളെയും Decohesive Forces എന്നത് നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെയും ഘടനകളെയും ദുർബലപ്പെടുത്തുകയോ വിഘടിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവയെ പരസ്പരവിരുദ്ധമായെങ്കിലും പരസ്പരാശ്രിതമായ പ്രകൃതിപ്രക്രിയകളായി കാണാം. ആറ്റോമികബന്ധങ്ങൾ മുതൽ ജൈവസംവിധാനങ്ങൾ വരെയുള്ള വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ അവയുടെ പ്രവർത്തനം പരിശോധിക്കാവുന്നതാണ്.

എന്നാൽ ഈ ആശയങ്ങളെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ നിലവിലുള്ള ബലങ്ങളുമായി നേരിട്ട് തുല്യപ്പെടുത്താനാവില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രത്യേക സംഭാവനയായി അവയെ അവതരിപ്പിക്കണമെങ്കിൽ ഓരോ തലത്തിലും അവയുടെ നിർവചനവും അളക്കാവുന്ന പ്രവർത്തനരീതിയും വ്യക്തമായി വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

പ്രകൃതിയിലെ ക്രമം ബാഹ്യമായ ഒരു രൂപകൽപ്പനക്കാരന്റെ അനിവാര്യമായ ഇടപെടലില്ലാതെയും രൂപപ്പെടാമെന്നതിന് സ്വയംസംഘടന ശക്തമായ ശാസ്ത്രീയ ഉദാഹരണങ്ങൾ നൽകുന്നു. ഇതിലൂടെ ദൈവികമായ രൂപകൽപ്പനാവാദത്തിന്റെ അനിവാര്യത ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ സങ്കീർണ്ണതയെ പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ പ്രവർത്തനനിയമങ്ങളിലൂടെ വിശദീകരിക്കാനുള്ള സാധ്യതയാണ് ഇവിടെ തുറക്കപ്പെടുന്നത്.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അസ്തിത്വം ദൈവസങ്കൽപ്പവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ദാർശനിക പ്രശ്നമാണ്. പ്രപഞ്ചം എന്തുകൊണ്ട് നിലനിൽക്കുന്നു? അതിന്റെ അസ്തിത്വത്തിന് ഒരു ബാഹ്യകാരണം ആവശ്യമാണോ? പ്രപഞ്ചത്തെ സൃഷ്ടിച്ച ഒരു സത്തയുണ്ടെങ്കിൽ ആ സത്തയുടെ അസ്തിത്വത്തിന് എന്താണ് കാരണം? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ പുരാതനകാലം മുതൽ തത്ത്വചിന്തയിൽ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്നവയാണ്.

പരമ്പരാഗതമായ കോസ്മോളജിക്കൽ വാദം പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ സംഭവത്തിനും ഒരു കാരണമുണ്ടെന്ന ആശയത്തിൽനിന്ന് പ്രപഞ്ചത്തിനും ഒരു ആദ്യകാരണം ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യുന്നു. ആ ആദ്യകാരണം ദൈവമാണെന്നാണ് മതപരമായ വിശദീകരണം. എന്നാൽ ഈ വാദത്തിൽ ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രശ്നമുണ്ട്. പ്രപഞ്ചത്തിനുള്ളിലെ സംഭവങ്ങൾക്കു ബാധകമായ കാരണബന്ധത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമഗ്രമായ അസ്തിത്വത്തിലേക്കും അതേ രീതിയിൽ വ്യാപിപ്പിക്കാമോ എന്നത് സ്വതന്ത്രമായ ദാർശനിക പരിശോധന ആവശ്യപ്പെടുന്ന വിഷയമാണ്.

പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രം ഇന്ന് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വികാസത്തെക്കുറിച്ചും ആദ്യകാലത്തെ അത്യധികം ചൂടും സാന്ദ്രതയുമുള്ള അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചും വിപുലമായ അറിവ് നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ഏകദേശം 13.8 ബില്യൺ വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പുള്ള പ്രാരംഭാവസ്ഥയിൽനിന്ന് പ്രപഞ്ചം വികസിച്ചുവെന്നതാണ് നിലവിലെ പ്രധാന ശാസ്ത്രീയ മാതൃക. എന്നാൽ ബിഗ് ബാംഗ് സിദ്ധാന്തം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമഗ്രമായ അസ്തിത്വത്തിന് ഒരു ബാഹ്യസ്രഷ്ടാവുണ്ടെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. അതുപോലെ പ്രപഞ്ചം ഒരു പ്രത്യേക അർഥത്തിൽ സ്വയംപര്യാപ്തമാണെന്ന് അതുമാത്രം തെളിയിക്കുന്നുമില്ല.

ക്വാണ്ടം ഫീൽഡ് തിയറി, പൊതുസാപേക്ഷതാസിദ്ധാന്തം, കോസ്മോളജി എന്നിവയുടെ സംയുക്തമായ പഠനത്തിലൂടെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടനയെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അറിവ് ലഭിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ദ്രവ്യവും ഊർജവും സ്ഥലകാലവും പരസ്പരം ബന്ധമില്ലാത്ത സ്വതന്ത്ര ഘടകങ്ങളല്ലെന്നും പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനഘടനയിൽ അവ പരസ്പരബന്ധിതമാണെന്നും ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഭൗതികമായ സ്വയംപര്യാപ്തത എന്ന ആശയം പ്രത്യേകം നിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിനും വികാസത്തിനും പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു ബാഹ്യനിയന്ത്രണശക്തിയെ അനിവാര്യമായി കരുതേണ്ടതില്ല എന്നതാണ് ഇതിന്റെ ദാർശനികമായ അർഥം. പ്രപഞ്ചത്തിലെ സംഭവങ്ങൾ പ്രകൃതിയുടെ ആന്തരികമായ ഭൗതികനിയമങ്ങളുടെയും അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ പഠിക്കാവുന്നതാണ്.

ഇത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അന്തിമമായ ഉത്ഭവപ്രശ്നം പരിഹരിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന പ്രഖ്യാപനമല്ല. മറിച്ച്, വിശദീകരിക്കപ്പെടാത്ത ഓരോ പ്രതിഭാസത്തിനും ഒരു അതിമാനുഷികകാരണം സങ്കൽപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം, അതിന്റെ ഭൗതികമായ കാരണങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും കണ്ടെത്താനുള്ള ശാസ്ത്രീയ സമീപനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു സ്ഥിരമായ സൃഷ്ടിയായി കാണുന്നതിനു പകരം, നിരന്തരമായ പരിവർത്തനങ്ങളിലൂടെ വിവിധ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുകയും വിഘടിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഭൗതിക യാഥാർഥ്യമായി മനസ്സിലാക്കാം. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിലുള്ള ഘടനകൾ പരസ്പരാശ്രിതമാണ്. അടിസ്ഥാനകണങ്ങൾ, ആറ്റങ്ങൾ, തന്മാത്രകൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഗാലക്സികൾ, ജീവികൾ തുടങ്ങിയവ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളിലുള്ള ഭൗതികസംവിധാനങ്ങളാണ്.

ഈ സംവിധാനങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും വികാസവും അവയുടെ ആന്തരികഘടനയും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലുകളും ഉപയോഗിച്ച് വിശദീകരിക്കാനാകുമ്പോൾ, പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു വ്യക്തിരൂപത്തിലുള്ള സ്രഷ്ടാവിനെ ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ട ആവശ്യമില്ല.

അങ്ങനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതികമായ സ്വയംപര്യാപ്തത എന്നത് പ്രകൃതിയെ തന്നെ അതിന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെയും പ്രവർത്തനത്തിന്റെയും അന്വേഷണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാക്കുന്ന ഒരു ഭൗതികവാദപരമായ ദാർശനിക നിലപാടാണ്.

ദൈവസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ മനുഷ്യബോധത്തിനും ആത്മാവിനും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ ചിന്തിക്കുന്നു, അനുഭവിക്കുന്നു, ഓർക്കുന്നു, സ്വപ്നം കാണുന്നു, സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്നു, ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ആലോചിക്കുന്നു. ഈ സങ്കീർണ്ണമായ മാനസികപ്രവർത്തനങ്ങളെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ആത്മാവിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളായി മതപരമായ ആശയങ്ങൾ വ്യാഖ്യാനിച്ചു.

എന്നാൽ ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ജൈവാടിത്തറയെക്കുറിച്ച് ഗണ്യമായ അറിവ് നൽകിയിട്ടുണ്ട്. മസ്തിഷ്കത്തിലെ ന്യൂറോണുകളുടെ വൈദ്യുത-രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ, സിനാപ്റ്റിക് ബന്ധങ്ങൾ, ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററുകൾ, ന്യൂറൽ നെറ്റ്‌വർക്കുകളുടെ പ്രവർത്തനം എന്നിവ ചിന്ത, ഓർമ്മ, വികാരം, തീരുമാനമെടുക്കൽ, സ്വത്വബോധം തുടങ്ങിയവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

മസ്തിഷ്കത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഗത്തിന് ക്ഷതം സംഭവിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ ഓർമ്മയിലോ ഭാഷാപരമായ കഴിവിലോ വികാരങ്ങളിലോ പെരുമാറ്റത്തിലോ മാറ്റം വരാം. അൽഷിമേഴ്സ് രോഗം പോലുള്ള ന്യൂറോഡിജനറേറ്റീവ് രോഗങ്ങളിൽ വ്യക്തിയുടെ ഓർമ്മയും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ചില സവിശേഷതകളും ക്രമേണ മാറുന്നു. അനസ്തേഷ്യയിലൂടെ ബോധാവസ്ഥ താൽക്കാലികമായി ഇല്ലാതാകുന്നതും ഉറക്കത്തിനിടയിലെ ബോധമാറ്റങ്ങളും മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനവും ബോധവും തമ്മിലുള്ള അടുത്ത ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ഈ തെളിവുകൾ മനുഷ്യബോധത്തെ മസ്തിഷ്കത്തിൽനിന്ന് പൂർണമായി സ്വതന്ത്രമായ ഒരു സത്തയായി കാണുന്നതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ബോധത്തിന്റെ എല്ലാ വശങ്ങളും ശാസ്ത്രം പൂർണമായി വിശദീകരിച്ചുവെന്ന് പറയാനാവില്ല. അനുഭവത്തിന്റെ ആത്മനിഷ്ഠമായ സ്വഭാവം, സ്വത്വബോധത്തിന്റെ രൂപീകരണം, സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛാശക്തിയുടെ പ്രശ്നം എന്നിവ ഇപ്പോഴും ഗവേഷണത്തിന്റെയും ദാർശനിക ചർച്ചയുടെയും വിഷയങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബോധത്തെ ഒരു ഉദ്ഭവസവിശേഷതയായി സമീപിക്കാം. ഭൗതികഘടകങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് പുതിയ തലത്തിലുള്ള പ്രവർത്തനശേഷികൾ ഉയർന്നുവരുന്നു. ജീവകോശങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ജീവന്റെ സവിശേഷതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതുപോലെ, ന്യൂറൽ നെറ്റ്‌വർക്കുകളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് വിവിധതലങ്ങളിലുള്ള മാനസികപ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ബോധത്തെ ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട ഭൗതികവസ്തുവായി കാണാനാവില്ല. മസ്തിഷ്കം, ശരീരം, പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ഭാഷ, ഓർമ്മ, അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിലൂടെ വികസിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണമായ പ്രവർത്തനവ്യവസ്ഥയായാണ് അതിനെ സമീപിക്കേണ്ടത്.

മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിൽ സാമൂഹികജീവിതത്തിനും നിർണായകമായ പങ്കുണ്ട്. മനുഷ്യൻ ഒറ്റപ്പെട്ട ജൈവജീവിയായല്ല പരിണമിച്ചത്. കൂട്ടായ ജീവിതം, സഹകരണം, തൊഴിൽ, ആശയവിനിമയം, ഭാഷ, ഉപകരണനിർമാണം എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികശേഷികളെ വികസിപ്പിച്ചു. തലച്ചോറിന്റെ ജൈവപരിണാമവും സാമൂഹികജീവിതത്തിന്റെ വികാസവും പരസ്പരം സ്വാധീനിച്ചുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത വളർന്നത്.

ഭാഷ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികാസത്തിൽ നിർണായകമായ വഴിത്തിരിവായിരുന്നു. ഭാഷയിലൂടെ വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം അനുഭവങ്ങൾ മറ്റുള്ളവരുമായി പങ്കുവെക്കാനും കഴിഞ്ഞകാലത്തെ അറിവ് അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറാനും ഭാവിയെക്കുറിച്ച് സങ്കൽപ്പിക്കാനും കഴിഞ്ഞു. ഇതിലൂടെ വ്യക്തിഗതമായ അറിവ് സാമൂഹികമായ അറിവായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടു.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആത്മാവിനെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ടുനിൽക്കുന്ന ഒരു അഭൗതിക അസ്തിത്വമായി സങ്കൽപ്പിക്കേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യന്റെ മാനസികജീവിതത്തെ ജൈവവും നാഡീശാസ്ത്രപരവും സാമൂഹികവുമായ പ്രക്രിയകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പഠിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം.

മതത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും വളർച്ചയും മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികപരിണാമവുമായി മാത്രമല്ല, സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ പരിണാമവുമായും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ അജ്ഞാതശക്തികളെക്കുറിച്ചുള്ള ആദ്യകാല മനുഷ്യന്റെ ധാരണകൾ മതബോധത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിന് സഹായിച്ചെങ്കിലും, മതം പിന്നീട് സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹികസ്ഥാപനമായി വികസിച്ചു.

ആദിമമനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിലെ പല പ്രതിഭാസങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയാത്തവയായിരുന്നു. ഇടിമിന്നൽ, വരൾച്ച, വെള്ളപ്പൊക്കം, രോഗം, മരണം, വന്യമൃഗങ്ങളുടെ ആക്രമണം തുടങ്ങിയവ ജീവിതത്തെ നിരന്തരം ഭീഷണിപ്പെടുത്തി. ഇത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രകൃതിശക്തികൾക്ക് മനുഷ്യസദൃശമായ ഉദ്ദേശ്യങ്ങളും വികാരങ്ങളും ആരോപിക്കുന്ന പ്രവണത രൂപപ്പെട്ടു. ആത്മാവ്, പൂർവികാരാധന, പ്രകൃതിയാരാധന, ദേവതാസങ്കൽപ്പങ്ങൾ എന്നിവ ഈ ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് വികസിച്ചത്.

കാർഷികവിപ്ലവത്തോടെ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികജീവിതത്തിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങളുണ്ടായി. സ്ഥിരവാസം, മിച്ചോൽപ്പാദനം, സ്വത്തുടമസ്ഥത, തൊഴിൽവിഭജനം, അധികാരകേന്ദ്രങ്ങൾ എന്നിവ രൂപപ്പെട്ടു. ഇതോടൊപ്പം മതാചാരങ്ങൾക്കും മതനേതൃത്വത്തിനും കൂടുതൽ സംഘടിതമായ സ്വഭാവം ലഭിച്ചു.

പിന്നീട് വർഗസമൂഹങ്ങളും രാജ്യസംവിധാനങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടതോടെ മതം സാമൂഹികാധികാരവുമായി കൂടുതൽ അടുത്ത ബന്ധം സ്ഥാപിച്ചു. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഭരണാധികാരികൾ തങ്ങളുടെ അധികാരത്തെ ദൈവികമായ അംഗീകാരത്തോടെ ന്യായീകരിച്ചു. മതസ്ഥാപനങ്ങൾ സ്വത്തും അധികാരവും അറിവും നിയന്ത്രിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളായി മാറിയ സന്ദർഭങ്ങളുമുണ്ട്.

എന്നാൽ മതത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ അധികാരസംരക്ഷണത്തിന്റെ ചരിത്രമായി മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല. സാമൂഹികസഹായം, വിദ്യാഭ്യാസം, കല, സാഹിത്യം, സംഗീതം, മനുഷ്യസേവനം, കൂട്ടായ്മ എന്നിവയിലും മതസ്ഥാപനങ്ങൾ വിവിധ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ പങ്കുവഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട വിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രതിഷേധങ്ങൾക്കും വിമോചനപ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്കും ചില മതപരമായ ആശയങ്ങൾ പ്രചോദനമായിട്ടുണ്ട്.

അതുകൊണ്ട് മതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയമായ സാമൂഹികവിശകലനം അതിന്റെ വൈരുധ്യാത്മകമായ ചരിത്രത്തെ അംഗീകരിക്കണം. മതം ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സാമൂഹികമാറ്റത്തെ തടയുമ്പോൾ മറ്റു സാഹചര്യങ്ങളിൽ സാമൂഹിക ഐക്യത്തിന്റെയും പ്രതിഷേധത്തിന്റെയും ഉപാധിയായി പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുമുണ്ട്.

മാർക്സിയൻ ചരിത്രഭൗതികവാദം മതത്തിന്റെ ഈ സാമൂഹികപങ്ക് മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള പ്രധാനപ്പെട്ട സമീപനമാണ്. മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികബോധം അവന്റെ ഭൗതികജീവിത സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു വികസിക്കുന്നു. അതിനാൽ മതബോധത്തെയും സാമൂഹികഘടനകളെയും സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളെയും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് പഠിക്കേണ്ടത്.

മാർക്സ് മതത്തെ മനുഷ്യന്റെ യഥാർഥ വേദനകളുടെയും അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെയും പ്രതിഫലനമായി വിമർശിച്ചു. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ തന്നെ മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തികളായി മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ, തന്റെ ജീവിതത്തിലെ നിയന്ത്രണാതീതമായ ശക്തികൾക്ക് മനുഷ്യൻ ദൈവികമായ അർഥം നൽകുന്നു. ഈ അന്യവൽക്കരണത്തെ മറികടക്കാൻ മതവിശ്വാസത്തെ വിമർശിക്കുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല. മനുഷ്യന്റെ യഥാർഥ ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹികപ്രയോഗത്തിൽ മതത്തെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഉദ്ഭവവും പരിണാമവും ഉള്ള ഒരു സാമൂഹികബോധരൂപമായി കാണാം. സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളിലെ മാറ്റങ്ങൾ മതത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതുപോലെ മതപരമായ ആശയങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും സാമൂഹികപരിവർത്തനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടന, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതികമായ സ്വയംപര്യാപ്തത, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, മതത്തിന്റെ സാമൂഹികപരിണാമം എന്നിവയെ വേർതിരിച്ചുള്ള വിഷയങ്ങളായി കാണുന്നതിനു പകരം, പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഒരു പരിണാമശൃംഖലയുടെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളായി സമീപിക്കാം.

പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഭൗതികപ്രക്രിയകളിലൂടെ അടിസ്ഥാനകണങ്ങളും ആറ്റങ്ങളും തന്മാത്രകളും രൂപപ്പെടുന്നു. അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും പോലുള്ള വലിയ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഭൂമിയിലെ പ്രത്യേക ഭൗതിക-രാസ സാഹചര്യങ്ങളിൽ സങ്കീർണ്ണമായ ജൈവസംവിധാനങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും പരിണാമത്തിലൂടെ ജീവവൈവിധ്യം വികസിക്കുകയും ചെയ്തു. ദീർഘമായ ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ ഭാഗമായി മനുഷ്യൻ രൂപപ്പെട്ടു.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതികമായ അസ്തിത്വത്തിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ച് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെയും സാമൂഹികബോധത്തിന്റെയും രൂപീകരണത്തിലേക്ക് നീളുന്ന പരിണാമപ്രക്രിയയെ പ്രകൃതിയുടെ നിരന്തരമായ വികാസത്തിന്റെ ഭാഗമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ദ്രവ്യം, ഊർജം, സ്ഥലകാലം, അടിസ്ഥാനക്ഷേത്രങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളും പ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളുമാണ് പ്രപഞ്ചത്തിലെ വിവിധ ഭൗതികഘടനകൾക്ക് അടിസ്ഥാനമാകുന്നത്. ഈ ഭൗതികപ്രക്രിയകളിലൂടെ ആറ്റങ്ങളും തന്മാത്രകളും രൂപപ്പെടുകയും ദീർഘകാലത്തെ പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിലൂടെ നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും ഉൾപ്പെടെയുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ ഘടനകൾ ആവിർഭവിക്കുകയും ചെയ്തു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഭൗതിക-രാസ സാഹചര്യങ്ങളുടെ പ്രത്യേകമായ സംയോജനത്തിൽ ഭൂമിയിൽ ജീവന്റെ ആവിർഭാവത്തിന് അനുകൂലമായ സാഹചര്യങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. ജീവന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൃത്യമായ പ്രക്രിയകൾ ഇപ്പോഴും ഗവേഷണവിധേയമാണെങ്കിലും, ജീവന്റെ വികാസം പ്രകൃതിയുടെ ഭൗതികവും രാസപരവുമായ പ്രക്രിയകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണെന്ന് ആധുനിക ശാസ്ത്രം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ജീവന്റെ പരിണാമത്തിൽ ഏകകോശജീവികളിൽനിന്ന് ബഹുകോശജീവികളിലേക്കും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ജൈവസംവിധാനങ്ങളിലേക്കുമുള്ള വികാസം നിർണായകമായ ഘട്ടമായിരുന്നു. കോശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പ്രവർത്തനവിഭജനം, പരസ്പര ആശയവിനിമയം, നാഡീവ്യൂഹത്തിന്റെ രൂപീകരണം, ഇന്ദ്രിയസംവിധാനങ്ങളുടെ വികാസം എന്നിവ ജീവജാലങ്ങളുടെ പരിസ്ഥിതിയോടുള്ള പ്രതികരണശേഷി വർധിപ്പിച്ചു. നാഡീവ്യൂഹത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത വർധിച്ചതോടെ വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാനും സംയോജിപ്പിക്കാനും ഓർമ്മയിൽ സൂക്ഷിക്കാനും സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പെരുമാറ്റം ക്രമീകരിക്കാനുമുള്ള കഴിവുകൾ വികസിച്ചു. ഈ ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടങ്ങളിൽ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനയും ന്യൂറോണുകൾ തമ്മിലുള്ള വിപുലമായ ബന്ധങ്ങളും വിവിധതലങ്ങളിലുള്ള ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് അടിത്തറയായി. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ സങ്കീർണ്ണമായ നാഡീവ്യൂഹപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ബോധം, ഓർമ്മ, ചിന്ത, സങ്കൽപ്പശേഷി, തീരുമാനമെടുക്കൽ, ഭാഷാശേഷി, ആത്മബോധം തുടങ്ങിയ സവിശേഷതകൾ വികസിച്ചു. ഇവയെല്ലാം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഏതെങ്കിലും ഘടകത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളല്ല; മറിച്ച് വിവിധ നാഡീവ്യൂഹങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധിതമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ കഴിവുകളാണ്.

എന്നാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികാസം ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ മാത്രം ഫലമായി പരിമിതപ്പെട്ടില്ല. മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ജീവിതവും തൊഴിൽപ്രക്രിയകളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ആശയവിനിമയരീതികളും ബൗദ്ധികശേഷികളുടെ വികാസത്തിൽ നിർണായകമായ പങ്കുവഹിച്ചു. പ്രകൃതിയുമായി ഇടപെട്ടുകൊണ്ട് തൊഴിൽ ചെയ്യാനും ഉപകരണങ്ങൾ നിർമിക്കാനും അനുഭവങ്ങൾ പരസ്പരം കൈമാറാനും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സംഘടിപ്പിക്കാനും തുടങ്ങിയതോടെ മനുഷ്യന്റെ അറിവ് വ്യക്തിഗതമായ അനുഭവങ്ങളുടെ പരിധി മറികടന്ന് സാമൂഹികമായ അറിവായി വികസിച്ചു. ഭാഷയുടെ രൂപീകരണം ഈ പ്രക്രിയയിലെ നിർണായകമായ വഴിത്തിരിവായിരുന്നു. ഭാഷയിലൂടെ ചിന്തകൾക്കും അനുഭവങ്ങൾക്കും സങ്കൽപ്പങ്ങൾക്കും പ്രതീകാത്മകമായ ആവിഷ്കാരം ലഭിച്ചു. കഴിഞ്ഞകാലത്തെ അറിവ് അടുത്ത തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറാനും ഭാവിയിലെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആസൂത്രണം ചെയ്യാനും പ്രകൃതിയിലെ പ്രതിഭാസങ്ങളെ താരതമ്യപ്പെടുത്തി വിലയിരുത്താനും മനുഷ്യന് സാധിച്ചു. അങ്ങനെ ജൈവപരിണാമത്തിലൂടെ രൂപപ്പെട്ട ബൗദ്ധികശേഷികൾ സാമൂഹികപരിണാമത്തിലൂടെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും വ്യാപകവുമായ രൂപം കൈവരിച്ചു.

മനുഷ്യന്റെ ബോധവികാസത്തോടൊപ്പം പ്രകൃതിയെയും സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെയും ചുറ്റുപാടുകളെയും വിശദീകരിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങളും ആരംഭിച്ചു. പ്രകൃതിയിലെ പ്രതിഭാസങ്ങളുടെ യഥാർഥ കാരണങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാൻ ആവശ്യമായ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് ആദ്യകാല മനുഷ്യന് ലഭ്യമല്ലാതിരുന്നതിനാൽ, അവയുടെ പിന്നിൽ അദൃശ്യശക്തികളും അതിമാനുഷിക സത്തകളും പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടെന്ന സങ്കൽപ്പങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. പ്രകൃതിഭയം, മരണബോധം, സ്വപ്നാനുഭവങ്ങൾ, രോഗങ്ങൾ, പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾ, ജീവിതത്തിലെ അനിശ്ചിതത്വങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മനുഷ്യന്റെ അനുഭവങ്ങൾ മതപരമായ ആശയങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തെ സ്വാധീനിച്ചു. പിന്നീട് മനുഷ്യന്റെ ചിന്താശേഷിയും സാമൂഹികസംഘടനയും വളർന്നതോടെ മതപരമായ വിശ്വാസങ്ങൾ കൂടുതൽ സംഘടിതമായ ആചാരങ്ങളായും ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങളായും മതസ്ഥാപനങ്ങളായും വികസിച്ചു. അതേസമയം പ്രകൃതിയെയും അസ്തിത്വത്തെയും യുക്തിപരമായി വിശദീകരിക്കാനുള്ള അന്വേഷണങ്ങളിൽനിന്ന് തത്ത്വചിന്തയും നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, തെളിവ് എന്നിവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള അന്വേഷണങ്ങളിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രവും വികസിച്ചു. കല, സാഹിത്യം, ധാർമികചിന്ത, നിയമവ്യവസ്ഥ, വിദ്യാഭ്യാസം തുടങ്ങിയവയും മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ വികാസത്തിന്റെ ഭാഗമായി രൂപപ്പെട്ടു.

ഈ പരിണാമപ്രക്രിയയിൽ മതം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പ്രാരംഭഘട്ടത്തിൽനിന്ന് നേരിട്ട് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു പ്രതിഭാസമല്ലെന്ന കാര്യം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. മതം രൂപപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ പ്രപഞ്ചവും പ്രകൃതിയും ജീവജാലങ്ങളും മനുഷ്യന്റെ ജൈവപൂർവികരും നിലനിന്നിരുന്നു. ജൈവപരിണാമത്തിലൂടെ മനുഷ്യബോധം രൂപപ്പെടുകയും സാമൂഹികജീവിതത്തിലൂടെ ആ ബോധം ചരിത്രപരമായി വികസിക്കുകയും ചെയ്തതിനുശേഷമാണ് മതപരമായ സങ്കൽപ്പങ്ങൾ രൂപംകൊണ്ടത്. അതിനാൽ മതത്തെ പ്രകൃതിയുടെ ആദിമമായ ഒരു സൃഷ്ടിയായോ പ്രപഞ്ചത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സ്വതന്ത്രമായ ശക്തിയായോ കാണുന്നതിനു പകരം, പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച മനുഷ്യബോധത്തിന്റെയും സാമൂഹികജീവിതത്തിന്റെയും ചരിത്രപരമായ സാംസ്കാരിക പ്രകടനമായി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് ഭൗതികവാദപരമായ സമീപനം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഈ പരിണാമശൃംഖല പ്രകൃതിയുടെ വിവിധ സംഘടനാതലങ്ങളിൽ സംഭവിക്കുന്ന പരസ്പരബന്ധിതമായ പരിവർത്തനങ്ങളുടെ സമഗ്രമായ പ്രകടനമാണ്. ഭൗതികഘടനകളുടെ രൂപീകരണത്തിൽനിന്ന് രാസസംവിധാനങ്ങളിലേക്കും അവിടെനിന്ന് ജൈവസംവിധാനങ്ങളിലേക്കും, ജൈവസംവിധാനങ്ങളിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും, വ്യക്തിഗതബോധത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹികബോധത്തിലേക്കുമുള്ള വികാസം വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലുള്ള ഉദ്ഭവപ്രക്രിയകളിലൂടെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. ഓരോ പുതിയ തലവും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അവയിൽനിന്ന് നേരിട്ട് പ്രവചിക്കാനാവാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങളും പ്രവർത്തനശേഷികളും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ പരിണാമത്തെ കേവലമായ ഒരു യാന്ത്രിക കാരണ-ഫലശൃംഖലയായി കാണാനാവില്ല. ഓരോ തലത്തിലെയും ആന്തരികമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ബന്ധങ്ങളും മുൻഘട്ടങ്ങളിൽനിന്ന് ലഭിച്ച ഘടനാപരമായ സാധ്യതകളും ചേർന്നാണ് പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. ഈ അർഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതിക അസ്തിത്വത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികബോധത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര പ്രകൃതിയുടെ നിരന്തരമായ സ്വയംസംഘടനയുടെയും പരിണാമത്തിന്റെയും ചരിത്രമായി മനസ്സിലാക്കാം.

അതുപോലെ മനുഷ്യബോധത്തെ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അതീന്ദ്രിയ സത്തയായി കാണേണ്ടതില്ല. പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽ ഉയർന്നുവന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനാതലത്തിന്റെ പ്രവർത്തനസവിശേഷതയായാണ് അതിനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

ഈ സമഗ്രമായ സമീപനം ദൈവസങ്കൽപ്പത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയങ്ങളിൽ ഒന്നായ സംയോജകശക്തികളും വിഘടനാത്മകശക്തികളും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടൽ പ്രകൃതിയുടെ സംഘടനാപരമായ സ്വഭാവത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ദാർശനിക സമീപനമായി വികസിപ്പിക്കാം.

പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ സംവിധാനങ്ങളിലും ഘടകങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതും നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ മാറ്റുകയോ വിഘടിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയകൾ കാണാം. ആറ്റങ്ങളിലെ ബന്ധനങ്ങൾ, തന്മാത്രകളുടെ രൂപീകരണം, രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ, കോശങ്ങളുടെ ഘടനയും വിഘടനവും, ജീവികളുടെ വളർച്ചയും വാർധക്യവും തുടങ്ങിയവയിൽ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലുള്ള ഈ പ്രവർത്തനങ്ങൾ കാണാം.

സംയോജകപ്രവർത്തനങ്ങൾ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നുവെങ്കിൽ മാറ്റമില്ലാത്ത സ്ഥിരഘടനകൾ ഉണ്ടാകുമെന്ന ധാരണ തെറ്റാണ്. വിഘടനാത്മകപ്രവർത്തനങ്ങൾ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നുവെങ്കിൽ സ്ഥിരമായ സംഘടനകൾ നിലനിൽക്കാനും കഴിയില്ല. ഇവ തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലുകളാണ് വിവിധ സംവിധാനങ്ങളുടെ സ്ഥിരതയ്ക്കും മാറ്റത്തിനും അടിസ്ഥാനമാകുന്നത്.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു ജീവിയുടെ ശരീരത്തിൽ കോശനിർമാണവും കോശനാശവും ഒരേസമയം നടക്കുന്നു. പ്രോട്ടീനുകളുടെ നിർമ്മാണവും വിഘടനവും തുടരുന്നു. ഉപാപചയപ്രക്രിയകളിലൂടെ ഊർജം ഉപയോഗിക്കപ്പെടുകയും പുതിയ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ജീവൻ എന്നത് ഈ പ്രക്രിയകളുടെ ചലനാത്മകമായ സംഘടനയാണ്.

ഇതിനെ ദൈവസങ്കൽപ്പവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക നിരീക്ഷണം ഉയരുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ സ്ഥിരതയും ക്രമവും നിലനിൽക്കാൻ ഒരു ബാഹ്യനിയന്ത്രണശക്തി അനിവാര്യമാണെന്ന് കരുതേണ്ടതില്ല. പ്രകൃതിയുടെ ആന്തരികമായ ഇടപെടലുകളും നിയന്ത്രണസംവിധാനങ്ങളും വഴി വിവിധ തലങ്ങളിൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം.

എന്നാൽ ഇതിനെ പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ പ്രതിഭാസങ്ങളുടെയും സമ്പൂർണമായ വിശദീകരണമായി കാണരുത്. വ്യത്യസ്ത ഭൗതിക-രാസ-ജൈവ സംവിധാനങ്ങളിൽ സംയോജകവും വിഘടനാത്മകവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായ നിയമങ്ങളിലൂടെയാണ് പ്രകടമാകുന്നത്. അതിനാൽ ഈ ആശയങ്ങളെ ഓരോ മേഖലയിലും പ്രത്യേകം നിർവചിക്കുകയും നിലവിലുള്ള ശാസ്ത്രീയ അറിവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും വേണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ യഥാർഥ ദാർശനിക പ്രാധാന്യം പ്രകൃതിയിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെയും പരസ്പരാശ്രിതത്വങ്ങളെയും സ്ഥിരതയുടെയും മാറ്റത്തിന്റെയും ബന്ധത്തെയും സമഗ്രമായി പരിശോധിക്കുന്നതിലാണ്.

മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനിക കാഴ്ചപ്പാടിൽ വലിയ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതം, ആരോഗ്യം, സന്തോഷം, ദുഃഖം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ഭാവി എന്നിവയെല്ലാം പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

പരമ്പരാഗതമായ മതപരമായ സമീപനങ്ങളിൽ മനുഷ്യന്റെ യഥാർഥ മോചനം പലപ്പോഴും മരണാനന്തര ജീവിതത്തിലേക്കോ അതീന്ദ്രിയമായ രക്ഷയിലേക്കോ മാറ്റിവെക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഭൗതികവാദപരമായ സമീപനം മനുഷ്യന്റെ മോചനത്തെ ഈ ജീവിതത്തിലെ യഥാർഥ സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

ദാരിദ്ര്യം, പട്ടിണി, തൊഴിലില്ലായ്മ, രോഗം, ചൂഷണം, ജാതിവിവേചനം, ലിംഗവിവേചനം, യുദ്ധം തുടങ്ങിയവ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യങ്ങളാണ്. ഇവയെ ദൈവികമായ വിധിയെന്നോ മനുഷ്യന്റെ മുൻജന്മകർമഫലമെന്നോ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് അവയുടെ സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമായ കാരണങ്ങളെ മറച്ചുവെക്കാൻ ഇടയാക്കും.

ഇതിനെ വിമർശിക്കുന്നതിന്റെ അർഥം മതവിശ്വാസികളായ മനുഷ്യരെ അവഹേളിക്കുകയല്ല. മറിച്ച്, മനുഷ്യന്റെ ദുരിതങ്ങൾക്ക് ഉത്തരവാദികളായ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ സാഹചര്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവ മാറ്റാനുള്ള ബോധപൂർവമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്.

മനുഷ്യന്റെ യഥാർഥ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാനും സാമൂഹികജീവിതത്തെ യുക്തിപൂർവം സംഘടിപ്പിക്കാനും സ്വന്തം കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്നതിലാണ്. ഈ അർഥത്തിൽ ശാസ്ത്രീയമായ അറിവും സാമൂഹികനീതിയും മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഉപാധികളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭൗതികവാദപരമായ ലോകവീക്ഷണം മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമായും സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ സജീവ പങ്കാളിയായും കാണുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ഭാവി നിർണയിക്കുന്നത് ഒരു അതീന്ദ്രിയശക്തിയുടെ ഇടപെടലല്ല, മറിച്ച് പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി സ്വന്തം സാമൂഹികജീവിതത്തെ മാറ്റാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ കഴിവാണ്.

ദൈവസങ്കൽപ്പത്തെ വിമർശിക്കുന്ന ഒരു ഭൗതികവാദപരമായ സമീപനം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു അപകടം ഒഴിവാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിലവിലുള്ള അറിവുകളെ അന്തിമവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ സത്യങ്ങളായി കാണുന്നത് ശാസ്ത്രീയചിന്തയുടെ സ്വഭാവത്തിന് വിരുദ്ധമാണ്.

ശാസ്ത്രം തുടർച്ചയായി വികസിക്കുന്ന അന്വേഷണരീതിയാണ്. ഇന്ന് അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്ന സിദ്ധാന്തങ്ങൾ നാളെ കൂടുതൽ വിപുലമായ സിദ്ധാന്തങ്ങളിലൂടെ പരിഷ്കരിക്കപ്പെടാം. ന്യൂട്ടോണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ സാപേക്ഷതാസിദ്ധാന്തവും ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും വിപുലീകരിച്ചതുപോലെ, പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ അറിവും നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വം തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല എന്ന ശാസ്ത്രീയ നിലപാടും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ എല്ലാ അടിസ്ഥാനരഹസ്യങ്ങളും പരിഹരിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന അവകാശവാദവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒന്നാമത്തേത് തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള നിലപാടാണ്. രണ്ടാമത്തേത് ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ പരിധി അതിരുകടന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നതാണ്.

ദൈവസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വിമർശനം മനുഷ്യന്റെ മതവിശ്വാസത്തെ നിരാകരിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അവസാനിക്കേണ്ടതല്ല. പ്രകൃതിയുടെ അസ്തിത്വത്തെയും പ്രവർത്തനത്തെയും വിശദീകരിക്കുന്നതിനുള്ള മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ വികാസവുമായി അതിനെ ബന്ധിപ്പിക്കണം. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടന, ഭൗതികനിയമങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ രൂപീകരണം, മതത്തിന്റെ സാമൂഹികപരിണാമം എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ സമഗ്രമായ പരിണാമപരമായ ലോകവീക്ഷണത്തിന്റെ ഭാഗമായി പഠിക്കുമ്പോഴാണ് ഈ അന്വേഷണത്തിന് യഥാർഥ ദാർശനിക പ്രസക്തി ലഭിക്കുന്നത്.

പ്രകൃതിയുടെ ക്രമവും സങ്കീർണ്ണതയും വിശദീകരിക്കാൻ ബാഹ്യമായ ഒരു ബുദ്ധിപരമായ സ്രഷ്ടാവിനെ അനിവാര്യമായി സങ്കൽപ്പിക്കേണ്ടതില്ലെന്ന് സ്വയംസംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയ പഠനങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിവിധ ഘടനകൾ അതിന്റെ ആന്തരികമായ ഭൗതികനിയമങ്ങൾക്കും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും വിധേയമായി രൂപപ്പെടുകയും പരിണമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജീവൻ പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചു. മനുഷ്യബോധം ജൈവപരിണാമത്തിന്റെയും സാമൂഹികജീവിതത്തിന്റെയും സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് വികസിച്ചു. മതം ഈ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ചരിത്രപരവും സാമൂഹികവുമായ വികാസത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഒരു സാംസ്കാരിക പ്രതിഭാസമാണ്.

ഈ നാല് തലങ്ങളെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ ദൈവസങ്കൽപ്പത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണം ഒരു പുതിയ ദാർശനിക ദിശയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തെ സൃഷ്ടിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അതിമാനുഷിക ശക്തിയെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനുപകരം, പ്രകൃതിയുടെ ആന്തരികമായ നിയമങ്ങളും പരസ്പരബന്ധങ്ങളും പരിണാമപ്രക്രിയകളും മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിന് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രകൃതി എന്നത് നിശ്ചലമായ ഒരു സൃഷ്ടിയല്ല; മറിച്ച്, സംയോജകവും വിഘടനാത്മകവുമായ പ്രക്രിയകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ഘടനകളും ഗുണങ്ങളും പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളും നിരന്തരം രൂപപ്പെടുന്ന ഭൗതിക യാഥാർഥ്യമാണ്. അതിന്റെ പരിണാമത്തിൽ മനുഷ്യനും മനുഷ്യബോധവും സാമൂഹികജീവിതവും മതവും ശാസ്ത്രവും സംസ്കാരവും രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു സൃഷ്ടിയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽ ഉയർന്നുവന്ന ഒരു സവിശേഷമായ ജീവരൂപമാണ്. പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ കഴിവ് പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ പരിണാമത്തിന്റെ ഉന്നതമായ പ്രകടനങ്ങളിലൊന്നാണ്.

ദൈവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ അന്വേഷണം പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവിന്റെ അന്വേഷണമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോഴാണ് മനുഷ്യചിന്ത അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ പക്വതയിലേക്ക് മുന്നേറുന്നത്.

Leave a Reply