ഭരണമില്ലാത്ത അടുത്ത അഞ്ചു വർഷങ്ങൾ- കേരളത്തിൽ സിപിഎമ്മിന് ആത്മപരിശോധനയുടെയും തെറ്റുതിരുത്തലിന്റെയും പുനരുജ്ജീവനത്തിന്റെയും ജനകീയ പോരാട്ടങ്ങളുടെയും കാലം

കേരളത്തിലെ 2026 നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ സി പി എമ്മും എൽ ഡി എഫും നേരിട്ട തിരിച്ചടി കേവലം ഒരു തെരഞ്ഞെടുപ്പ് പരാജയം മാത്രമല്ല. അത് ഒരു ദീർഘകാല രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക പ്രക്രിയയുടെ പ്രതിഫലനമാണ്. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഫലം വെറും വോട്ടുകളുടെ ഗണിതമല്ല; ഒരു പ്രസ്ഥാനത്തിനും ജനങ്ങൾക്കും ഇടയിൽ കാലക്രമേണ രൂപപ്പെടുന്ന വിശ്വാസബന്ധത്തിന്റെ ആരോഗ്യനിലയെ അത് പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ആ അർത്ഥത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, ഈ തിരിച്ചടി ഒരു ദിവസമോ ഒരു പ്രചാരണ പിഴവോ സൃഷ്ടിച്ചതല്ല; മറിച്ച് വർഷങ്ങളായി അടിഞ്ഞുകൂടിയ രാഷ്ട്രീയ ജീർണതയുടെ പ്രകടനമായിരുന്നു.

ഭരണത്തിലൂടെ നിരവധി വികസനപരമായ നേട്ടങ്ങൾ കൈവരിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നത് നിഷേധിക്കാനാവില്ല. അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസനം, ക്ഷേമപദ്ധതികൾ, പൊതുജനാരോഗ്യ രംഗത്തെ ഇടപെടലുകൾ, ദുരന്തനിവാരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസ മേഖലയിൽ ഉണ്ടായ ചില പുരോഗതികൾ — ഇവയെല്ലാം സർക്കാരിന്റെ പ്രവർത്തനശേഷി തെളിയിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളായിരുന്നു. എന്നാൽ ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ശക്തി ഭരണകാര്യക്ഷമതയിൽ മാത്രം അളക്കപ്പെടുന്നില്ല. അതിന്റെ ജീവശക്തി ജനങ്ങളുമായുള്ള സജീവവും ജൈവികവുമായ ബന്ധത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ആ ബന്ധം ക്രമേണ ദുർബലപ്പെടുമ്പോൾ, വികസന നേട്ടങ്ങൾ പോലും രാഷ്ട്രീയ വിശ്വാസം നിലനിർത്താൻ മതിയാകാതെ വരും.

ഇവിടെയാണ് “അടിത്തട്ടിലെ ബന്ധവിഛേദം” എന്ന പ്രശ്നം പ്രധാനമാകുന്നത്. ഒരു കാലത്ത് സി പി എം എന്നത് തൊഴിലാളികളുടെ സമരപ്പന്തലുകളിലും കർഷകപ്രക്ഷോഭങ്ങളിലും വിദ്യാർത്ഥി-യുവജന പ്രസ്ഥാനങ്ങളിലും പ്രദേശിക ജനകീയ ഇടപെടലുകളിലും നേരിട്ട് സാന്നിധ്യമുണ്ടായിരുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയശക്തിയായിരുന്നു. പാർട്ടി നേതാക്കളും സാധാരണ പ്രവർത്തകരും ജനങ്ങളുടെ ദൈനംദിന ജീവിതവുമായി നേരിട്ടുള്ള ബന്ധം പുലർത്തിയിരുന്നു. എന്നാൽ അധികാരകേന്ദ്രിത രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയോടെ പാർട്ടി ക്രമേണ ഭരണസംവിധാനത്തോടാണ് കൂടുതൽ ബന്ധപ്പെട്ടു തുടങ്ങിയത്; ജനങ്ങളുടെ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളോടുള്ള സജീവ ഇടപെടൽ കുറഞ്ഞു. ജനങ്ങളുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളെ രാഷ്ട്രീയമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു “ബഹുജന” രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന്, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് മാനേജ്മെന്റും ഇമേജ് രാഷ്ട്രീയവും മുൻനിരയിലേക്കു വന്ന അവസ്ഥ രൂപപ്പെട്ടു.

ഇത് സംഘടനയുടെ ആന്തരിക രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തെയും ബാധിച്ചു. വിമർശനവും ആത്മവിമർശനവും ഒരു വിപ്ലവ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ജീവൻ തന്നെയാണ്. പക്ഷേ അധികാരത്തിന്റെ ദീർഘകാല തുടർച്ച പലപ്പോഴും വിമർശനത്തെ അസ്വസ്ഥതയായി കാണുന്ന ഒരു ഭരണപര മനോഭാവം വളർത്തുന്നു. താഴെത്തട്ടിലെ പ്രവർത്തകരുടെ ആശങ്കകൾ ഗൗരവമായി കേൾക്കപ്പെടാതാകുമ്പോൾ, പാർട്ടിക്കുള്ളിലെ ജനാധിപത്യ സംവാദം ദുർബലമാകുന്നു. തീരുമാനങ്ങൾ ക്രമേണ കേന്ദ്രീകൃതമാകുകയും, നേതൃകേന്ദ്രിത രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരം വളരുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ പാർട്ടി ഒരു സജീവ ജനകീയ പ്രസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ഭരണ-സംഘടനാ യന്ത്രമായി മാറാനുള്ള അപകടം നേരിടുന്നു.

ഈ പ്രക്രിയയുടെ മറ്റൊരു വശം “അധികാരമോഹ പ്രവണത”യുടെ വളർച്ചയാണ്. രാഷ്ട്രീയം സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന്റെ ദൗത്യമെന്നതിലുപരി സ്ഥാനലാഭത്തിന്റെയും അധികാരപ്രവേശത്തിന്റെയും മാർഗമായി ചിലർ കാണാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ നൈതിക അടിത്തറ തകരും. ജനങ്ങളോടൊപ്പം ജീവിക്കുന്ന പ്രവർത്തക സംസ്കാരത്തിന് പകരം പ്രത്യേകാവകാശ ശ്രേണി രൂപപ്പെടും. പൊതുജീവിതത്തിലെ ലാളിത്യവും രാഷ്ട്രീയ പ്രതിബദ്ധതയും കുറയുമ്പോൾ, പാർട്ടിയും സാധാരണ ജനങ്ങളും തമ്മിൽ മാനസിക അകലം വർധിക്കും.

കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഘടനയിലുണ്ടായ മാറ്റങ്ങളും ഈ പ്രതിസന്ധിയെ ശക്തമാക്കി. ഗൾഫ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരം, സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വ്യാപനം, ഡിജിറ്റൽ മീഡിയയുടെ സ്വാധീനം, മതപരമായ സ്വത്വരാഷ്ട്രീയം, യുവജനങ്ങളുടെ ജീവിതാഭിലാഷങ്ങളിലെ മാറ്റം, കുടിയേറ്റം, തൊഴിലില്ലായ്മ, പുതിയ മധ്യവർഗ്ഗ മനശ്ശാസ്ത്രം — ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് കേരളത്തെ പഴയ രാഷ്ട്രീയ ധാരണകൾ കൊണ്ട് മാത്രം മനസ്സിലാക്കാനാവാത്ത ഒരു സമൂഹമാക്കി മാറ്റിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ ആഴത്തിൽ പഠിച്ച് രാഷ്ട്രീയമായി പ്രതികരിക്കുന്നതിൽ പാർട്ടി മതിയായ സൃഷ്ടിപരത കാണിച്ചില്ലെന്ന വിമർശനം ശക്തമാണ്.

മതന്യൂനപക്ഷങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധത്തിലും വിള്ളലുകൾ പ്രകടമായി. ഒരുകാലത്ത് സുരക്ഷിതത്വവും സാമൂഹിക നീതിയും ഉറപ്പുനൽകുന്ന മതേതര ജനാധിപത്യ ശക്തിയായി കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം കാണപ്പെട്ടിരുന്നിടത്ത്, പിന്നീട് പല വിഭാഗങ്ങൾക്കും പാർട്ടി തങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയശക്തിയല്ലെന്ന തോന്നൽ വളർന്നു. അവരുടെ സാമൂഹിക ആശങ്കകളെ വെറും “വർഗീയത” ആയി ചുരുക്കിക്കാണുന്ന സമീപനം പലപ്പോഴും രാഷ്ട്രീയ അകലം വർധിപ്പിച്ചു. സാമൂഹിക സഹാനുഭൂതിയും രാഷ്ട്രീയ സംവാദശേഷിയും കുറഞ്ഞിടത്ത് സ്വത്വരാഷ്ട്രീയം ശക്തിപ്രാപിക്കുക സ്വാഭാവികമാണ്.

ഇതെല്ലാം ചേർന്നാണ് 2026ലെ തിരിച്ചടി രൂപപ്പെട്ടത്. അതിനാൽ ഈ പരാജയത്തെ വെറും “anti-incumbency” എന്ന ലഘുവായ വിശദീകരണത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മറയ്ക്കുന്നതായിരിക്കും. ഇത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ മുന്നറിയിപ്പാണ് — ജനകീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ആത്മാവിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുമ്പോൾ ഏറ്റവും ശക്തമായ സംഘടനകൾക്കുപോലും ജീർണത സംഭവിക്കാമെന്ന മുന്നറിയിപ്പ്.

എന്നാൽ ഈ പ്രതിസന്ധിക്കുള്ളിൽ തന്നെ ഒരു സാധ്യതയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. കാരണം ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി തെരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല; സ്വയം വിമർശിക്കാനും തെറ്റുതിരുത്താനും ജനങ്ങളിലേക്കു തിരിച്ചുപോകാനും ഉള്ള കഴിവിലാണ്. അതിനാൽ ഈ തിരിച്ചടി ഒരു അവസാനമല്ല; ആത്മപരിശോധനയിലൂടെയും ജനകീയ പുനരുജ്ജീവനത്തിലൂടെയും പുതിയ രാഷ്ട്രീയ നവീകരണത്തിലേക്കുള്ള ചരിത്രപരമായ അവസരവുമാകാം.

എന്നാൽ ഈ സാഹചര്യത്തെ വെറും നിരാശയായി മാത്രം കാണുന്നത് രാഷ്ട്രീയപരമായി തെറ്റായിരിക്കും. ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ജീവിതത്തിൽ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് തിരിച്ചടികൾ എല്ലായ്പ്പോഴും ക്ഷയത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളായി മാത്രം മാറണമെന്നില്ല; പലപ്പോഴും അവ ആന്തരിക പുനർവിചാരത്തിന്റെയും ചരിത്രപരമായ നവീകരണത്തിന്റെയും തുടക്കങ്ങളായിട്ടുണ്ട്. അധികാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താകുന്നത് ചിലപ്പോൾ ഒരു രാഷ്ട്രീയ മോചനവുമാകാം. ഭരണത്തിന്റെ ദൈനംദിന സമ്മർദ്ദങ്ങളും പ്രതിരോധ രാഷ്ട്രീയവും ഇമേജ് മാനേജ്മെന്റും അധികാരസംരക്ഷണത്തിന്റെ നിർബന്ധിതത്വങ്ങളും മാറിനിൽക്കുമ്പോൾ, ഒരു പ്രസ്ഥാനത്തിന് സ്വന്തം ആത്മാവിനെ വീണ്ടും പരിശോധിക്കാൻ കഴിയുന്നു. ആ അർത്ഥത്തിൽ, ഭരണമില്ലാത്ത അടുത്ത അഞ്ചു വർഷങ്ങൾ സി പി എമ്മിന് ഒരു പ്രതിസന്ധിക്കാലം മാത്രമല്ല; ഒരു ചരിത്രപരമായ അവസരവുമാകാം — ആത്മപരിശോധനയ്ക്കും തെറ്റുതിരുത്തലിനും സംഘടനാപരമായ പുനർനിർമ്മാണത്തിനും ജനകീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ നവോത്ഥാനത്തിനും ഉള്ള അവസരം.

ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനം ദീർഘകാലം അധികാരത്തിൽ തുടരുമ്പോൾ, അതിന്റെ സംഘടനാപരമായ സ്വഭാവത്തിൽ സ്വാഭാവികമായ ചില മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കും. ഭരണനിർവഹണത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ ക്രമേണ ജനകീയ ഇടപെടലുകളെ മറികടക്കാൻ തുടങ്ങും. പ്രക്ഷോഭ രാഷ്ട്രീയം ഭരണപരമായ കണക്കുകൂട്ടലുകൾക്ക് വഴിമാറും. പാർട്ടി പ്രവർത്തകർ ജനങ്ങളോടൊപ്പം ജീവിക്കുന്ന പ്രവർത്തകരെന്നതിലുപരി ഭരണകൂടവുമായി ബന്ധമുള്ള “അധികാര ദല്ലാളന്മാർ” ആയി മാറാനുള്ള അപകടം ഉയരും. അധികാരത്തിന്റെ തുടർച്ച ചിലപ്പോൾ പാർട്ടിയെ ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുന്നതിലുപരി ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് അകറ്റുകയും ചെയ്യാം. അത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തിൽ പ്രതിപക്ഷ കാലഘട്ടം ഒരു രാഷ്ട്രീയ ശുദ്ധീകരണ പ്രക്രിയയായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയും.

കേരളത്തിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ചരിത്രം തന്നെ അതിന്റെ തെളിവാണ്. പാർട്ടി ഏറ്റവും സൃഷ്ടിപരമായ വളർച്ച കൈവരിച്ചത് പലപ്പോഴും അധികാരത്തിന് പുറത്തുനിന്നുകൊണ്ടാണ്. തൊഴിലാളി സമരങ്ങൾ, കർഷക പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസ-സാംസ്കാരിക ഇടപെടലുകൾ, വായനശാലാ പ്രസ്ഥാനം, ഭൂസമരങ്ങൾ, സഹകരണസംരംഭങ്ങൾ, ജനകീയ പ്രതിരോധങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാം ഭരണകൂടത്തിന്റെ സുരക്ഷിതമായ ചട്ടക്കൂടുകളിൽ നിന്ന് അല്ല, ജനങ്ങളോടൊപ്പം നിന്നുള്ള രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്നാണ് വളർന്നത്. അതായത് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയം അതിന്റെ ജീവശക്തി കണ്ടെത്തുന്നത് അധികാരത്തിന്റെ ഇടനാഴികളിൽ അല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ അടിത്തട്ടുകളിലാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഭരണമില്ലാത്ത അടുത്ത അഞ്ചു വർഷങ്ങളെ സി പി എം വെറും “തിരിച്ചു അധികാരത്തിലെത്താനുള്ള കാത്തിരിപ്പുകാലം” ആയി കാണരുത്. അത് ഒരു “political reset period” ആയി കാണേണ്ടതുണ്ട്. പാർട്ടിയുടെ ആന്തരിക സംസ്കാരം, പ്രവർത്തനരീതി, ജനങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധം, രാഷ്ട്രീയ ഭാഷ, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ, സംഘടനാപരമായ ജനാധിപത്യം, നേതൃത്വ ശൈലി — ഇതെല്ലാം വീണ്ടും ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ട കാലമാണിത്. ജനങ്ങൾ നൽകിയിരിക്കുന്ന സന്ദേശം കേവലം “നിങ്ങൾ തോറ്റു” എന്നതല്ല; “നിങ്ങൾ ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്നുപോയി, തിരുത്തി മടങ്ങിവരൂ” എന്നതാണ്.

ആത്മപരിശോധനയുടെ ഈ പ്രക്രിയ വളരെ സത്യസന്ധമായിരിക്കണം. തെരഞ്ഞെടുപ്പ് തോൽവിയെ വെറും മാധ്യമ പ്രചാരണങ്ങളിലേക്കോ താത്കാലിക രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങളിലേക്കോ ചുരുക്കി വിശദീകരിക്കുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുമാറലായിരിക്കും. പാർട്ടിയുടെ ആന്തരിക ജീർണത, വിമർശനത്തെ സ്വീകരിക്കാനുള്ള ശേഷിക്കുറവ്, അധികാരകേന്ദ്രിത രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരം, വ്യക്തിപൂജയുടെ വളർച്ച, താഴെത്തട്ടിലെ പ്രവർത്തകരുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾക്ക് പ്രാധാന്യം കുറയൽ, അധികാര മോഹപ്രവണതകൾ, സവിശേഷാധികാര ശ്രേണികൾ, ജനങ്ങളുമായുള്ള മാനസിക അകലം — ഇവയെല്ലാം തുറന്ന രാഷ്ട്രീയ ചർച്ചയ്ക്ക് വിധേയമാക്കേണ്ടതുണ്ട്.

അതോടൊപ്പം സംഘടനാപരമായ പുനർനിർമ്മാണവും അനിവാര്യമാണ്. പാർട്ടി വീണ്ടും ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പ് യന്ത്രംഎന്ന നിലയിൽ മാത്രം പ്രവർത്തിച്ചാൽ മതി വരില്ല; അത് ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ജനകീയ പ്രസ്ഥാനം ആകണം. ശാഖാതല യോഗങ്ങൾ സജീവ രാഷ്ട്രീയ സംവാദ കേന്ദ്രങ്ങളാകണം. വിമർശനവും ആത്മവിമർശനവും വീണ്ടും പ്രവർത്തന സംസ്കാരത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം. യുവാക്കൾക്ക് പാർട്ടി ഒരു സ്ഥാനലാഭ പ്ലാറ്റ്ഫോം അല്ല, സാമൂഹിക അർത്ഥമുള്ള ജീവിതത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ദൗത്യമാണെന്ന ബോധം നൽകണം. പ്രവർത്തകർ ജനങ്ങളുമായി വീണ്ടും നേരിട്ടുള്ള ബന്ധം സ്ഥാപിക്കണം — തെരഞ്ഞെടുപ്പ് സമയങ്ങളിൽ മാത്രം അല്ല, ജനങ്ങളുടെ എല്ലാ ജീവിതപ്രശ്നങ്ങളിലും.

ഇത് പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള അവസരവുമാണ്. കേരളം ഇന്ന് വലിയ മാറ്റങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുകയാണ്. യുവജനങ്ങളുടെ ആശങ്കകൾ, തൊഴിലില്ലായ്മ, കുടിയേറ്റം, മാനസികാരോഗ്യ പ്രതിസന്ധി, ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരത്തിന്റെ സ്വാധീനം, മതപരമായ അസുരക്ഷാബോധം, ഡിജിറ്റൽ മീഡിയയുടെ മനശ്ശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി, സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തിന്റെ വ്യാപനം — ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് പുതിയ സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളോട് സൃഷ്ടിപരമായും ശാസ്ത്രീയമായും പ്രതികരിക്കാൻ കഴിയുന്നിടത്താണ് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാവി നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഭരണത്തിലില്ലാത്ത കാലം ജനകീയ സമരങ്ങളുടെ കാലമാകാനും കഴിയും. കേന്ദ്രസർക്കാരിന്റെ നവലിബറൽ നയങ്ങൾ, സ്വകാര്യവൽക്കരണം, തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങളിലെ ആക്രമണം, മതവർഗീയ രാഷ്ട്രീയം, വിദ്യാഭ്യാസ-ആരോഗ്യ മേഖലയിലെ അസമത്വം, പരിസ്ഥിതി നാശം, കോർപ്പറേറ്റ് കേന്ദ്രീകരണം — ഇവക്കെതിരെ ശക്തമായ സാമൂഹിക പ്രതിരോധങ്ങൾ ഉയർത്താൻ സി പി എമ്മിന് കഴിയും. എന്നാൽ അതിന് പാർട്ടി ജനങ്ങളെ “വോട്ട് ബാങ്ക്” ആയി കാണാതെ, അവരുടെ യഥാർത്ഥ ജീവിതവൈരുധ്യങ്ങളുമായി ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന പ്രസ്ഥാനമായി മാറണം.

ഇതെല്ലാം ചേർന്നാൽ, അടുത്ത അഞ്ചു വർഷങ്ങൾ ഒരു “രാഷ്ട്രീയ പ്രവാസം” അല്ല; മറിച്ച് ഒരു “ചരിത്രപരമായ തയാറെടുപ്പ് കാലം” ആയി മാറാൻ കഴിയും. ഒരു പ്രസ്ഥാനം തന്റെ ആത്മാവിനെ വീണ്ടും കണ്ടെത്തുന്ന കാലം. ജനങ്ങളിലേക്കു തിരിച്ചുപോകുന്ന കാലം. അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ അടിത്തറകളിലേക്ക് മടങ്ങുന്ന കാലം. തെറ്റുകൾ മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റത്തിന്റെ കാലം.

അവസാനം, ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മഹത്വം ഒരിക്കലും തോൽക്കാതിരിക്കുന്നതിലല്ല; തോൽവിയിൽ നിന്ന് പഠിച്ച് സ്വയം നവീകരിക്കാനുള്ള ചരിത്രശേഷിയിലാണ്. അതിനാൽ ഭരണമില്ലാത്ത അടുത്ത അഞ്ചു വർഷങ്ങൾ സി പി എമ്മിന് ഇരുണ്ട ഇടവേളയല്ല — ശരിയായ രീതിയിൽ സമീപിച്ചാൽ, അത് രാഷ്ട്രീയ പുനർജന്മത്തിനുള്ള അപൂർവമായ ചരിത്രാവസരമായിത്തീരും.

കേരളത്തിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം അതിന്റെ ഏറ്റവും സൃഷ്ടിപരമായ വളർച്ച കൈവരിച്ചത് എല്ലായ്പ്പോഴും പ്രതിപക്ഷ കാലഘട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ്. കാരണം കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയം അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ജീവശക്തി കണ്ടെത്തുന്നത് ഭരണകേന്ദ്രങ്ങളിലല്ല, സമൂഹത്തിന്റെ അടിത്തട്ടുകളിലാണ്. അധികാരം ഒരു രാഷ്ട്രീയ ഉപാധിയായിരിക്കാം; എന്നാൽ ജനങ്ങളുമായുള്ള ജൈവികബന്ധമാണ് ഒരു വിപ്ലവ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ആത്മാവ്. കേരളത്തിലെ ഇടതുപക്ഷ ചരിത്രം പരിശോധിച്ചാൽ വ്യക്തമായി കാണാനാവുന്നത്, പ്രസ്ഥാനം ഏറ്റവും ആഴത്തിൽ ജനമനസ്സുകളുമായി ചേർന്നത് തെരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയങ്ങളിലൂടെ മാത്രമല്ല, ജനങ്ങളുടെ ദൈനംദിന ജീവിതവൈരുധ്യങ്ങളോട് ചേർന്നുനിന്ന പോരാട്ടങ്ങളിലൂടെയാണെന്നതാണ്.

കേരളത്തിലെ ഭൂസമരങ്ങളുടെ ചരിത്രം അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഭൂമിയില്ലാത്ത കർഷകരുടെയും കാർഷിക തൊഴിലാളികളുടെയും മനുഷ്യാഭിമാനത്തിനായുള്ള പോരാട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം ജനങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ ബോധത്തിൽ ആഴത്തിൽ പതിഞ്ഞത്. “കൃഷി ചെയ്യുന്നവന് ഭൂമി” എന്ന മുദ്രാവാക്യം ഒരു തെരഞ്ഞെടുപ്പ് വാഗ്ദാനം മാത്രമായിരുന്നില്ല; അത് സാമൂഹിക നീതിക്കായുള്ള ജീവൻമരണ സമരമായിരുന്നു. ജന്മിത്തവ്യവസ്ഥയുടെ അധിനിവേശത്തെയും സാമൂഹിക അപമാനത്തെയും ഫ്യൂഡൽ മാടമ്പിത്തരങ്ങളെയും ചോദ്യം ചെയ്ത ആ പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ ജനങ്ങളുടെ ആത്മവിശ്വാസത്തെ തന്നെ മാറ്റിമറിച്ചു. പാർട്ടി അവിടെ ജനങ്ങളുടെ മേൽ നിന്ന് സംസാരിച്ചില്ല; ജനങ്ങളോടൊപ്പം ജീവിച്ചു, അവരുടെ കഷ്ടപ്പാടുകളിലും പ്രതിരോധങ്ങളിലും പങ്കുചേർന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയം ഒരു “പാർട്ടിഘടന” എന്നതിലുപരി ഒരു സാമൂഹിക മോചന പ്രസ്ഥാനമായി അനുഭവപ്പെട്ടത്.

തൊഴിലാളി പ്രക്ഷോഭങ്ങളുടെയും അവസ്ഥ ഇതുതന്നെയായിരുന്നു. തുറമുഖങ്ങളിലും ഫാക്ടറികളിലും തോട്ടങ്ങളിലുമുള്ള തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതം ഒരുകാലത്ത് അതീവ ചൂഷണപരമായിരുന്നു. വേതനമില്ലായ്മ, സുരക്ഷിതത്വമില്ലായ്മ, മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനങ്ങൾ, സാമൂഹിക അപമാനം — ഇതെല്ലാം തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ ദൈനംദിന യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളായിരുന്നു. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം ഈ പ്രശ്നങ്ങളെ കേവലം സാമ്പത്തിക വിഷയങ്ങളായി മാത്രം കണ്ടില്ല; മനുഷ്യന്റെ മാന്യതയുടെയും അവകാശങ്ങളുടെയും ചോദ്യമായി ഉയർത്തി. യൂണിയനുകൾ വെറും വേതന ചർച്ചകളുടെ സംവിധാനമല്ലായിരുന്നു; തൊഴിലാളികളുടെ സാമൂഹിക ആത്മാഭിമാനം നിർമ്മിച്ച രാഷ്ട്രീയ-സാംസ്കാരിക വേദികളായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് തൊഴിലാളി പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ കേരളത്തിലെ ജനാധിപത്യ സംസ്കാരത്തിന്റെ വളർച്ചയിലും നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചത്.

വിദ്യാഭ്യാസ-സാംസ്കാരിക ഇടപെടലുകളും കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വലിയ ശക്തിയായിരുന്നു. വായനശാലാ പ്രസ്ഥാനം, ലൈബ്രറി സംസ്കാരം, നാടകോത്സവങ്ങൾ, ജനകീയ സാഹിത്യ പ്രചാരണങ്ങൾ, ശാസ്ത്രബോധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക കൂട്ടായ്മകൾ — ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് കേരളത്തിൽ ഒരു വിമർശനാത്മക പൊതുബോധം സൃഷ്ടിച്ചു. ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനം തെരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ ജനങ്ങളുടെ ബൗദ്ധിക ജീവിതത്തിലും ഇടപെട്ട അപൂർവ ഉദാഹരണമായിരുന്നു അത്. വായനയും ചർച്ചയും സംവാദവും സാമൂഹിക ബോധവൽക്കരണവും രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയം അതുകൊണ്ട് വെറും വോട്ടിംഗ് പെരുമാറ്റമല്ല; ഒരു സാമൂഹിക-സാംസ്കാരിക നവോത്ഥാന പ്രക്രിയയായിരുന്നു.

സഹകരണ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ വളർച്ചയും അതേ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. സാധാരണ ജനങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക സുരക്ഷയും കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥതയുടെ അനുഭവവും നൽകാൻ സഹകരണസംരംഭങ്ങൾ നിർണായകമായി. ഇത് കേവലം സാമ്പത്തിക മാതൃകയല്ലായിരുന്നു; സാമൂഹിക ഐക്യത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ വിദ്യാലയവുമായിരുന്നു. വ്യക്തിപരമായ അതിജീവനത്തിന് പകരം കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തം എന്ന ആശയം ജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിൽ അനുഭവപരമായി സ്ഥാപിക്കാൻ ഇത്തരം പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ സഹായിച്ചു.

സ്ത്രീ-യുവജന സംഘടനകളുടെ വളർച്ചയും കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ജനകീയ അടിത്തറ ശക്തമാക്കി. സ്ത്രീകളെ രാഷ്ട്രീയ പങ്കാളിത്തത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നത്, വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും തൊഴിൽ അവകാശങ്ങളുടെയും സാമൂഹിക സമത്വത്തിന്റെയും ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തിയത്, യുവാക്കൾക്ക് രാഷ്ട്രീയം ഒരു സാമൂഹിക ദൗത്യമാണെന്ന ബോധം നൽകിയതെല്ലാം വലിയ ചരിത്രപരമായ മാറ്റങ്ങളായിരുന്നു. യുവജന പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ഒരുകാലത്ത് ആശയങ്ങളുടെയും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെയും വേദികളായിരുന്നു. രാഷ്ട്രീയം അധികാര മോഹം അല്ല, കൂട്ടായ പരിവർത്തനം ആണെന്ന ബോധം അവിടെ ശക്തമായിരുന്നു.

ഈ എല്ലാ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്കും ഒരു പൊതുസ്വഭാവമുണ്ടായിരുന്നു: അവ അധികാരത്തിന്റെ സുഖസൗകര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെട്ടതല്ല. ജനങ്ങളോടൊപ്പം ജീവിച്ച രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്നാണ് അവ വളർന്നത്. പാർട്ടി ഓഫീസുകൾ മാത്രമല്ല, ഗ്രാമങ്ങളും തൊഴിലിടങ്ങളും വായനശാലകളും സമരപ്പന്തലുകളും വിദ്യാർത്ഥി ഹോസ്റ്റലുകളും സഹകരണസംഘങ്ങളും ആയിരുന്നു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രവർത്തനമേഖലകൾ. ജനങ്ങളുടെ ദൈനംദിന ജീവിതവൈരുധ്യങ്ങളോടാണ് പാർട്ടി നേരിട്ട് ബന്ധപ്പെട്ടു നിന്നത്.

അതുകൊണ്ടാണ് ഭരണകൂടത്തിന്റെ സ്ഥാപന യന്ത്രങ്ങളേക്കാൾ ജനങ്ങളുമായി ജീവിച്ചിരുന്ന കാലങ്ങളിലാണ് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയം കേരളത്തിൽ സജീവമായ സാമൂഹിക ശക്തിയായത് എന്ന് പറയേണ്ടിവരുന്നത്. ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ശക്തി മന്ത്രിസഭകളുടെ എണ്ണംകൊണ്ടോ ഭരണപര നേട്ടങ്ങളുകൊണ്ടോ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. ജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിൽ അത് എത്രത്തോളം സാന്നിധ്യമാകുന്നു, അവരുടെ പ്രതീക്ഷകൾക്കും ഭയങ്ങൾക്കും സ്വപ്നങ്ങൾക്കും പോരാട്ടങ്ങൾക്കും എത്രത്തോളം രാഷ്ട്രീയ ഭാഷ നൽകുന്നു എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ.

ഇവിടെയാണ് ഇന്നത്തെ പ്രതിസന്ധിയുടെയും പാഠം നിലകൊള്ളുന്നത്. ഭരണത്തിലൂടെ നേടിയ നേട്ടങ്ങൾ പ്രധാനമാണെങ്കിലും, ജനങ്ങളുമായുള്ള ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ബന്ധം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ പ്രസ്ഥാനം ക്രമേണ അധികാര വ്യവസ്ഥ ആയി മാറും. ജനകീയ പ്രസ്ഥാനം ഭരണ-സംഘടനാ യന്ത്രമായി ചുരുങ്ങുന്ന നിമിഷത്തിലാണ് ജീർണത ആരംഭിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനം സാധ്യമാകുക അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം നോക്കിയല്ല; ജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിലേക്കും സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളിലേക്കും വീണ്ടും മടങ്ങിച്ചെല്ലുമ്പോഴാണ്.

കേരളത്തിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ചരിത്രം നൽകുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പാഠം ഇതാണ്:

ജനങ്ങളോടൊപ്പം ജീവിക്കുന്നിടത്താണ് ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം ജീവനോടെ നിലനിൽക്കുന്നത്.

പക്ഷേ കഴിഞ്ഞ ഒരു ദശകത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് രണ്ടാം ഭരണകാലത്തിനു ശേഷം, പാർട്ടിയുടെ പ്രവർത്തനരീതിയിൽ ഗൗരവമായ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിച്ചു. ഈ മാറ്റങ്ങൾ ഒരുദിവസം കൊണ്ട് ഉണ്ടായതല്ല; ദീർഘകാല ഭരണപര അനുഭവങ്ങളും പാർലമെന്ററി വിജയങ്ങളുടെ തുടർച്ചയും ചേർന്ന് രൂപപ്പെടുത്തിയ ഒരു രാഷ്ട്രീയ-സംഘടനാപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമായിരുന്നു അത്. ഒരു കാലത്ത് ജനകീയ സമരങ്ങൾ, സംഘടനാപരമായ ഇടപെടലുകൾ, തൊഴിലാളി-കർഷക പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്ന രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനം ക്രമേണ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് കേന്ദ്രീകൃതവും ഭരണസംരക്ഷണ കേന്ദ്രീകൃതവുമായ രൂപത്തിലേക്ക് നീങ്ങാൻ തുടങ്ങി.

പാർലമെന്ററി വിജയവും ഭരണനിലനിൽപ്പും സംഘടനയുടെ മുഖ്യകേന്ദ്രമായി മാറിയപ്പോൾ, പാർട്ടി ക്രമേണ “ജനകീയ പ്രസ്ഥാനം” എന്നതിലുപരി “ഭരണസംരക്ഷണ യന്ത്രം” പോലെ പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഭരണത്തിന്റെ തുടർച്ച തന്നെ രാഷ്ട്രീയ വിജയത്തിന്റെ പ്രധാന മാനദണ്ഡമായി മാറിയപ്പോൾ, സംഘടനയുടെ മുഴുവൻ ഊർജവും ഭരണസ്ഥിരത നിലനിർത്തുന്നതിലേക്കും ഇമേജ് സംരക്ഷണത്തിലേക്കും കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെട്ടു. ജനങ്ങളുമായി ജീവിച്ചിരുന്ന രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പകരം, “ഭരണപരമായ നരേറ്റീവുകളും” “ഭരണ നൈപുണ്യവും” രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായി ഉയർന്നു. ഭരണ നേട്ടങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതും മാധ്യമ പ്രതിച്ഛായ നിയന്ത്രിക്കുന്നതും പലപ്പോഴും ജനങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ അസന്തോഷങ്ങൾ കേൾക്കുന്നതിനേക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ടതായി മാറി.

ഇവിടെയാണ് “ബ്രാൻഡ്” രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പ്രശ്നം ഉയർന്നുവന്നത്. ഒരു കൂട്ടായ രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനം ക്രമേണ ചില വ്യക്തികളുടെ പ്രതിച്ഛായകളുമായി അമിതമായി ബന്ധപ്പെട്ടുപോകുമ്പോൾ, സംഘടനയുടെ ആന്തരിക ജനാധിപത്യവും കൂട്ടായ നേതൃത്വ സംസ്കാരവും ദുർബലമാകുന്നു. തെരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ “ശക്തനായ നേതാവ് പ്രതിഛായ” ചിലപ്പോൾ താൽക്കാലിക നേട്ടങ്ങൾ നൽകാം. പക്ഷേ ദീർഘകാലത്തിൽ അത് പ്രസ്ഥാനത്തെ വ്യക്തികേന്ദ്രിത ആശ്രിതത്വത്തിലേക്ക് നയിക്കും. പാർട്ടിയുടെ സിദ്ധാന്തപരവും സംഘടനാപരവും ജനകീയവുമായ ശക്തികളെക്കാൾ “മുഖച്ഛായ” രാഷ്ട്രീയമാണ് പ്രധാനമാകുന്നത്. നേതാവിന്റെ ഇമേജ് പാർട്ടിയുടെ രാഷ്ട്രീയത്തെ തന്നെ പ്രതിനിധീകരിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ, വിമർശനം പോലും വ്യക്തിവിരുദ്ധതയായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്ന സാഹചര്യം രൂപപ്പെടും.

ഇത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രശ്നമല്ല; ഒരു രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണ്. ദീർഘകാല അധികാര രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക അപകടങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് വ്യക്തികേന്ദ്രിത അധികാരസംസ്കാരത്തിന്റെ വളർച്ച. ഒരു വിപ്ലവ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ പ്രവർത്തനരീതി വിമർശനവും ആത്മവിമർശനവും തുറന്ന രാഷ്ട്രീയ സംവാദവും കൂട്ടായ തീരുമാനമെടുക്കലും അടിസ്ഥാനമാക്കിയിരിക്കണം. എന്നാൽ അധികാരകേന്ദ്രിത രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തിൽ, വിമർശനം പലപ്പോഴും “അച്ചടക്ക പ്രശ്നം” ആയും “കൂറില്ലായ്മ” ആയും കാണപ്പെടാൻ തുടങ്ങും. ഇതോടെ സംഘടനയ്ക്കുള്ളിലെ ബൗദ്ധിക സജീവത കുറയും. താഴെത്തട്ടിലെ പ്രവർത്തകർക്ക് അവരുടെ യഥാർത്ഥ അഭിപ്രായങ്ങൾ തുറന്നു പറയാനുള്ള ആത്മവിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടും.

താഴെത്തട്ടിലെ പ്രവർത്തകരുടെ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് നേതൃഘടന അകന്നുപോകുന്നതും ഇതിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. ഒരുകാലത്ത് പാർട്ടി നേതാക്കൾ ഗ്രാമങ്ങളിലെയും തൊഴിലിടങ്ങളിലെയും ജനങ്ങളുടെ ജീവിതവൈരുധ്യങ്ങളുമായി നേരിട്ട് ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു. എന്നാൽ പിന്നീട് സംഘടനയുടെ മുകളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന പല നേതൃവലയങ്ങളും ക്രമേണ അധികാരവ്യവസ്ഥയുടെ പരിരക്ഷയിൽ കഴിയുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് നീങ്ങി. സാധാരണ പ്രവർത്തകരുടെയും ജനങ്ങളുടെയും യാഥാർത്ഥ്യാനുഭവങ്ങൾ തീരുമാനമെടുക്കൽ പ്രക്രിയകളിൽ വേണ്ടത്ര പ്രതിഫലിക്കാതെയായി. ഫലമായി, പാർട്ടിയുടെ ഔദ്യോഗിക രാഷ്ട്രീയഭാഷയും ജനങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ മാനസികാവസ്ഥയും തമ്മിൽ അകലം വർധിച്ചു.

ഇതോടൊപ്പം സോഷ്യൽ മീഡിയ ഇമേജ് മാനേജ്മെന്റിനെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തിന് പകരം വെക്കുന്ന പ്രവണതയും ശക്തമായി. ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിൽ മാധ്യമ ഇടപെടലുകൾ അനിവാര്യമാണെങ്കിലും, വർച്വൽ സാന്നിധ്യത്തെയെ അടിത്തട്ടിലെ രാഷ്ട്രീയ സാന്നിധ്യത്തിന്റെ പകരക്കാരനാക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറും. ജനങ്ങളുമായി ജീവിക്കുന്നതിനു പകരം, നരേറ്റീവുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലേക്കാണ് ഊർജം മാറുന്നത്. പ്രവർത്തകരുടെ രാഷ്ട്രീയ സജീവത പോലും ചിലപ്പോൾ സോഷ്യൽ മീഡിയാ പടയാളികൾ ആയി ചുരുങ്ങി. വിമർശനങ്ങൾക്ക് രാഷ്ട്രീയമായി മറുപടി നൽകുന്നതിനുപകരം പ്രതിഛായ സംരക്ഷണ പ്രവർത്തനം ശക്തമായി. ഇതോടെ രാഷ്ട്രീയ സംവാദത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം താഴ്ന്നു.

ചില നേതാക്കൾക്ക് ചുറ്റും രൂപപ്പെട്ട അധികാരവലയങ്ങളും ഈ പ്രതിസന്ധിയെ കൂടുതൽ ഗുരുതരമാക്കി. വ്യക്തിനിഷ്ഠമായ അനുയായി സംഘങ്ങൾ ക്രമേണ സംഘടനയുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനരീതിയെ ദുർബലമാക്കി. പാർട്ടിക്കുള്ളിലെ കൂട്ടായ്മാ സംസ്കാരത്തിന് പകരം അനുയായി സംസ്കാരം വളരുന്നുവെന്ന വിമർശനം വ്യാപകമായി ഉയർന്നു. ഇതോടെ സാധാരണ പ്രവർത്തകരിൽ alienation വർധിച്ചു. സംഘടനയിൽ സമർഷണത്തിനും പ്രത്യയ ശാസ്ത്ര പ്രതിബദ്ധതക്കും പകരം വ്യക്തിപരമായ സ്വാധീനങ്ങൾ ആണ് വളർച്ച നിർണയിക്കുന്നതെന്ന തോന്നൽ ശക്തമായി.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഉത്തരവാദിത്തം എന്ന ചോദ്യം സ്വാഭാവികമായി ഉയർന്നു. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പരാജയത്തിനു ശേഷം വിവിധ ജില്ലകളിൽ നിന്നു വന്ന അസ്വസ്ഥതകളും വിമർശനങ്ങളും കേവലം വികാരപ്രകടനങ്ങളായിരുന്നില്ല; അത് അടിച്ചമർത്തിക്കൊണ്ടിരുന്ന സംഘടനാപരമായ നിരാശകളുടെ പുറത്തുവരവായിരുന്നു. പല പ്രവർത്തകരും അനുഭവിച്ച പ്രധാന പ്രശ്നം ഇതായിരുന്നു: തെറ്റുകളെക്കുറിച്ച് തുറന്ന രാഷ്ട്രീയ വിലയിരുത്തൽ നടക്കാതെ, എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളും താഴത്തെ ഘടകങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം മാറ്റിവെക്കുന്ന സംസ്കാരം വളരുന്നു എന്നത്.

ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ തെറ്റില്ലായ്മയിലല്ല; തെറ്റുകളെ തിരിച്ചറിയാനും തിരുത്താനുമുള്ള കഴിവിലാണ്. എന്നാൽ ഉത്തരവാദിത്തം വ്യക്തിപരമായ ബലിയാടുകളെ കണ്ടെത്തലായി ചുരുങ്ങരുത്. അത് സംഘടനാപരമായ രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തെ വിമർശനാത്മകമായി പുനഃപരിശോധിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായിരിക്കണം. എന്തുകൊണ്ട് ജനങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധം ദുർബലപ്പെട്ടു? എന്തുകൊണ്ട് വിമർശനശേഷി കുറഞ്ഞു? എന്തുകൊണ്ട് യുവാക്കൾ അകന്നു? എന്തുകൊണ്ട് പാർട്ടി ചിലപ്പോൾ ജനങ്ങളുടെ മാനസിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ പരാജയപ്പെട്ടു? — ഈ ചോദ്യങ്ങളെ ഗൗരവത്തോടെ നേരിടേണ്ടതുണ്ട്.

അവസാനം, ഇന്നത്തെ ജീർണതയെ മനസ്സിലാക്കാൻ വ്യക്തികളെ മാത്രം കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത് മതിയാകില്ല. ഇത് ദീർഘകാല പാർലമെന്ററി-ഭരണ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാഗമായി രൂപപ്പെട്ട ഒരു ഘടനാപരമായ പ്രതിസന്ധി ആണ്. അതിനാൽ പരിഹാരവും ഘടനാപരം ആയിരിക്കണം — ജനാധിപത്യപരമായ സംഘടനാ സംസ്കാരത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനം, കൂട്ടായ നേതൃത്വത്തിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനം, വിമർശന-ആത്മവിമർശനത്തിന്റെ തിരിച്ചുവരവ്, ജനകീയ സമരങ്ങളുടെ നവോത്ഥാനം, അടിത്തട്ടിലെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ പുനർനിർമ്മാണം.

ജനങ്ങളുമായി ജീവിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുപോക്കില്ലാതെ ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിനും ദീർഘകാല പുനരുജ്ജീവനം സാധ്യമാകില്ല.

അതുകൊണ്ട് അടുത്ത അഞ്ചു വർഷങ്ങൾ സി പി എമ്മിന് ഏറ്റവും ആദ്യം വേണ്ടത് “ആത്മപരിശോധന”യാണ്. എന്നാൽ ആത്മപരിശോധന എന്നത് വെറും ഔപചാരിക രാഷ്ട്രീയ പദമോ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് പരാജയത്തിനു ശേഷമുള്ള പതിവ് സംഘടനാ പ്രമേയമോ ആയി ചുരുങ്ങരുത്. ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ശക്തി അതിന്റെ സ്വയം വിമർശന ശേഷിയിലാണുള്ളത്. സ്വന്തം തെറ്റുകളെ മറയ്ക്കാതെ, അവയെ രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക പ്രക്രിയകളുടെ ഭാഗമായി വിശകലനം ചെയ്ത് തിരുത്താനുള്ള ധൈര്യമാണ് ഒരു വിപ്ലവ പ്രസ്ഥാനത്തെ ജീവനോടെ നിലനിർത്തുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ആത്മപരിശോധന ഒരു അടവുപരമായ വ്യായാമം അല്ല; അത് ഒരു പ്രത്യയശാസ്ത്രപരവും സംഘടനാപരവും ആയ ഒരു നവീകരണ പ്രക്രിയ ആയിരിക്കണം.

ഇത് വെറും നേതൃനിരകളുടെ പ്രസംഗങ്ങളിലോ കേന്ദ്ര റിപ്പോർട്ടുകളിലോ ഒതുങ്ങിയാൽ യാതൊരു അർത്ഥവുമുണ്ടാകില്ല. മുകളിൽ നിന്ന് തയ്യാറാക്കുന്ന വിശദീകരണങ്ങൾ മാത്രം “ശരിയായ വിലയിരുത്തൽ” ആയി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുകയും താഴെത്തട്ടിലെ അനുഭവങ്ങൾ കേൾക്കപ്പെടാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, അത് യഥാർത്ഥ ആത്മപരിശോധനയാകില്ല. ആത്മപരിശോധന പാർട്ടിയുടെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും ജനാധിപത്യപരമായ വിമർശന-ആത്മവിമർശന പ്രക്രിയയായി മാറണം. ശാഖാതലത്തിൽ നിന്ന് സംസ്ഥാനതലത്തോളം പ്രവർത്തകർക്ക് ഭയമില്ലാതെ സംസാരിക്കാനുള്ള സാഹചര്യം ഉണ്ടാകണം. വിമർശനം കൂറില്ലയ്മആയും വിഭാഗീയത ആയും കാണുന്ന സംസ്കാരത്തിൽ യഥാർത്ഥ പുനരുജ്ജീവനം ഒരിക്കലും സംഭവിക്കില്ല.

ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സംഘടനയുടെ ആരോഗ്യനില അളക്കപ്പെടേണ്ടത് അതിലെ അഭിപ്രായ ഏകകൃതത കൊണ്ടല്ല; അഭിപ്രായ വൈവിധ്യങ്ങളെയും വിമർശനങ്ങളെയും എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതുകൊണ്ടാണ്. എല്ലാ പ്രവർത്തകരും ഒരേ ഭാഷയിൽ മാത്രം സംസാരിക്കുന്ന അവസ്ഥ പലപ്പോഴും സംഘടനാ ശക്തിയുടെ അടയാളമല്ല; ഭയത്തിന്റെയും അധികാരപരമായ അച്ചടക്കത്തിന്റെയും അടയാളമായിരിക്കും. യഥാർത്ഥ ജനാധിപത്യ കേന്ദ്രികരണം എന്നത് മുകളിൽ നിന്ന് നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകുന്ന ഏകദിശാ സംവിധാനം അല്ല; മറിച്ച് താഴെത്തട്ടിൽ നിന്ന് അനുഭവങ്ങളും വിമർശനങ്ങളും ചിന്തകളും ഉയർന്നുവരുന്ന സജീവ രാഷ്ട്രീയ പ്രവാഹമാണ്. ആ പ്രവാഹം നിലച്ചാൽ കേന്ദ്രികരണം അധികാരപരമായ ആജ്ഞാപിക്കൽ ആയി മാറും.

അതുകൊണ്ട് താഴെത്തട്ടിലെ കാഡർമാരുടെ അനുഭവങ്ങൾ കേൾക്കപ്പെടണം. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സമയങ്ങളിൽ വീടുതോറും പോയി ജനങ്ങളുടെ പ്രതികരണങ്ങൾ നേരിട്ട് അനുഭവിച്ച പ്രവർത്തകർ എന്താണ് പറയുന്നത്? യുവാക്കൾ എന്തുകൊണ്ട് അകന്നുപോകുന്നു? സ്ത്രീകൾ എന്തുകൊണ്ട് മുൻകാലത്തെ പോലെ രാഷ്ട്രീയമായി വൈകാരികത ഇല്ലാത്തവരായി? തൊഴിലാളി വർഗ്ഗത്തിന്റെ പുതിയ ഘടന എന്താണ്? മതന്യൂനപക്ഷങ്ങളിലെ അരക്ഷിത ബോധം എങ്ങനെ വർധിക്കുന്നു? ഗ്രാമങ്ങളിലും നഗരങ്ങളിലും പാർട്ടിയെക്കുറിച്ചുള്ള ജനങ്ങളുടെ ധാരണ എങ്ങനെ മാറി? — ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട വിവരങ്ങൾ താഴെത്തട്ടിലെ പ്രവർത്തകരുടെ അനുഭവങ്ങളിലാണ് ഉള്ളത്. എന്നാൽ അവ കേൾക്കാൻ തയ്യാറാകാതെ മുകളിൽ നിന്ന് മാത്രം രാഷ്ട്രീയ വിലയിരുത്തലുകൾ നിർമിക്കുമ്പോൾ സംഘടന യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അകന്നു പോകും.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാന പ്രശ്നം “സ്വയം ന്യായീകരണ സംസ്കാരം” ആണ്. പല സംഘടനകളിലും പരാജയത്തിനു ശേഷം യഥാർത്ഥ കാരണങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നതിനു പകരം, പുറത്തുള്ള ഘടകങ്ങളെ മാത്രം കുറ്റപ്പെടുത്തുന്ന പ്രവണത വളരും — മാധ്യമങ്ങൾ, എതിരാളികളുടെ പ്രചരണം, സാമുദായിക ധ്രുവീകരണം, ഭരണവിരുദ്ധവികാരം തുടങ്ങിയ വിശദീകരണങ്ങൾ മാത്രം ആവർത്തിക്കപ്പെടും. ഇവയ്ക്ക് യാഥാർത്ഥ്യ ഘടകങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം. പക്ഷേ അതിലൂടെ സ്വന്തം ആന്തരിക പ്രശ്നങ്ങളെ മറയ്ക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ ആത്മപരിശോധന അർത്ഥശൂന്യമാകും. ജനങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് അകന്നു? എന്തുകൊണ്ട് വൈകാരിക വിശ്വാസ്യത കുറഞ്ഞു? എന്തുകൊണ്ട് സംഘടനയുടെ രാഷ്ട്രീയ ഭാഷ ജീവിത യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ സ്പർശിക്കാതെയായി? — ഈ ചോദ്യങ്ങളെ നേരിടാനുള്ള സത്യസന്ധത വേണം.

തെറ്റുകൾ മറയ്ക്കുന്ന സംസ്കാരമല്ല, തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന സംസ്കാരമാണ് പുനരുജ്ജീവനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ഒരു പ്രസ്ഥാനം ഒരിക്കലും തെറ്റില്ലാത്തതാകില്ല. സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ കണക്കുകൂട്ടലുകളും തെറ്റിപ്പോകാം. പക്ഷേ തെറ്റുകളെ അംഗീകരിക്കാത്ത നിമിഷത്തിലാണ് ജീർണത ആരംഭിക്കുന്നത്. തെറ്റുകളെ മറയ്ക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന സംഘടനകൾ ക്രമേണ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷി നഷ്ടപ്പെടുത്തും. വിമർശനം അടിച്ചമർത്തപ്പെടുമ്പോൾ അസന്തോഷം അകത്തളങ്ങളിൽ കട്ടപിടിക്കും; പിന്നീട് അത് രാഷ്ട്രീയ സ്തംഭനമായോ സംഘടനാ വിഘടനമായോ പുറത്തുവരും.

അതുകൊണ്ട് വിമർശനവും ആത്മവിമർശനവും വീണ്ടും പ്രവർത്തന സംസ്കാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തണം. പക്ഷേ അത് വ്യക്തിപരമായ അപമാനമോ പരസ്പര കുറ്റപ്പെടുത്തലോ ആകരുത്. ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ രാഷ്ട്രീയ പ്രക്രിയ ആയി അതിനെ മനസ്സിലാക്കണം. ഓരോ തെറ്റിനെയും ഒരു വ്യക്തിയുടെ നൈതിക പരാജയമായി മാത്രം കാണാതെ, അതിന്റെ സാമൂഹിക-സംഘടനാപരമായ സാഹചര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കണം. ഉദാഹരണത്തിന് അധികാരമോഹ പ്രവണത എന്തുകൊണ്ട് വളർന്നു? എന്തുകൊണ്ട് ചില പ്രവർത്തകർക്ക് രാഷ്ട്രീയം സാമൂഹിക പ്രതിബദ്ധതയേക്കാൾ personal advancement ആയി തോന്നുന്നു? എന്തുകൊണ്ട് അധികാരസംരക്ഷണം വർധിച്ചു? — ഇവയെ ഘടനാപരമായ രാഷ്ട്രീയ ചോദ്യങ്ങൾ ആയി പരിശോധിക്കണം.

ഈ പ്രക്രിയയിൽ രാഷ്ട്രീയ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരുകാലത്ത് പാർട്ടി ക്ലാസുകൾ വെറും സിദ്ധാന്ത പഠനങ്ങൾ മാത്രമല്ലായിരുന്നു; സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കൂട്ടായ ബൌദ്ധിക പ്രക്രിയ ആയിരുന്നു. ഇന്ന് അതിനെ വീണ്ടും പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പ്രവർത്തകർക്ക് മാർക്സിസം പഠിപ്പിക്കുന്നത് മാത്രം പോര; സമകാലിക കേരള സമൂഹത്തെ, ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തെ, സ്വത്വരാഷ്ട്രീയത്തെ, യുവാക്കളുടെ അന്യവൽക്കരണത്തെ, പാരിസ്ഥിതിക പ്രതിസന്ധികളെ, മാറുന്ന വർഗ ഘടനയെ — എല്ലാം ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കാനുള്ള അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കണം.

അതോടൊപ്പം സംഘടനാപരമായ വിനയവും അനിവാര്യമാണ്. ദീർഘകാല അധികാര രാഷ്ട്രീയം പലപ്പോഴും “എല്ലാം ഞങ്ങൾക്കറിയാം” എന്ന മനോഭാവം വളർത്തും. എന്നാൽ ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനുള്ള ശേഷി നഷ്ടപ്പെടുന്ന നിമിഷത്തിലാണ് ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം തന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രസക്തി നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നത്. ജനങ്ങൾ വെറും വോട്ടർമാരല്ല; അവർ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന അനുഭവങ്ങളാണ്. അവരിൽ നിന്ന് പഠിക്കാൻ കഴിയാത്ത രാഷ്ട്രീയം ഒടുവിൽ സ്വന്തം ഭാഷയുടെ തടവുകാരനായി മാറും.

അവസാനം, യഥാർത്ഥ ആത്മപരിശോധന ഒരു ദൗർബല്യത്തിന്റെ അടയാളമല്ല; അത് ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. മരിച്ച ആശയധാരകൾ മാത്രമാണ് ഒരിക്കലും സ്വയം ചോദ്യം ചെയ്യാത്തത്. ജീവനുള്ള രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ നിരന്തരം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെ നേരിടുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ അടുത്ത അഞ്ചു വർഷങ്ങൾ സി പി എമ്മിന് ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളി തെരഞ്ഞെടുപ്പ് തിരിച്ചുവരവ് മാത്രം അല്ല; സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയ ആത്മാവിനെ വീണ്ടും കണ്ടെത്താനുള്ള കഴിവാണ്.

അതോടൊപ്പം രാഷ്ട്രീയ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനവും അനിവാര്യമാണ്. ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ സംഘടനാ വ്യാപ്തിയിലോ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയങ്ങളിലോ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നതല്ല; അതിന്റെ പ്രവർത്തകരുടെ രാഷ്ട്രീയ ബോധത്തിന്റെ ആഴത്തിലാണ് അത് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. രാഷ്ട്രീയ വിദ്യാഭ്യാസം ദുർബലമാകുമ്പോൾ, പ്രസ്ഥാനം ക്രമേണ പ്രത്യയശാസ്ത്ര പ്രസ്ഥാനം എന്ന നിലയിൽ നിന്ന് അധികാരഘടന ആയി ചുരുങ്ങിത്തുടങ്ങും. അപ്പോഴാണ് രാഷ്ട്രീയം ഒരു സാമൂഹിക ദൗത്യത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തിപരമായ മുന്നേറ്റത്തിന്റെ മാർഗമായി മാറുന്ന അപകടം ഉയരുന്നത്.

ഒരുകാലത്ത് സി പി എം പ്രവർത്തകർക്ക് രാഷ്ട്രീയം ഒരു “ജീവിതദർശനം” ആയിരുന്നു. അത് വെറും പാർട്ടി അംഗത്വമല്ലായിരുന്നു; ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ബൗദ്ധിക-ധാർമ്മിക ചട്ടക്കൂടായിരുന്നു. രാഷ്ട്രീയം എന്നത് മനുഷ്യ വിമോചനത്തിന്റെ, സാമൂഹിക നീതിയുടെ, സമത്വത്തിന്റെ, കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ, ജനാധിപത്യപരമായ സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന്റെ ജീവിതപരമായ പ്രതിബദ്ധതയായിരുന്നു. പ്രവർത്തകർ സമരങ്ങളിൽ പങ്കെടുത്തത് അധികാരത്തിലേക്കുള്ള വ്യക്തിപരമായ പടവുകളായി കണ്ടല്ല; മറിച്ച് സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ ഭാഗമായി കണ്ടാണ്. രാഷ്ട്രീയം ഒരു ജോലി അല്ല, ഒരു നൈതിക രാഷ്ട്രീയ പ്രതിബദ്ധത ആണെന്ന ബോധം ശക്തമായിരുന്നു.

പക്ഷേ ഇന്ന് പലർക്കും രാഷ്ട്രീയം ഒരു “അവസരങ്ങൾക്കുള്ള വഴി” ആയി ചുരുങ്ങുന്ന അപകടമുണ്ട്. അധികാരത്തിലേക്കുള്ള കയറ്റം, സ്ഥാനലാഭം, സാമ്പത്തിക സുരക്ഷിതത്വം, സാമൂഹിക പദവി, വ്യക്തിബന്ധങ്ങൾ — ഇവ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ പ്രേരകശക്തികളായി മാറുമ്പോൾ പ്രസ്ഥാനം അതിന്റെ നൈതിക ആത്മാവ് നഷ്ടപ്പെടുത്തും. ഇത് വ്യക്തികളുടെ സ്വഭാവദൗർബല്യം മാത്രം കൊണ്ടല്ല സംഭവിക്കുന്നത്; ദീർഘകാല പാർലമെന്ററി അധികാര രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാഗമായി രൂപപ്പെടുന്ന ഘടനാപരമായ ജീർണനത്തിന്റെ ഭാഗമാണിത്. തെരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയവും അധികാര പ്രവേശനവും സംഘടനാ ജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാകുമ്പോൾ, സ്വാഭാവികമായും അധികാരമോഹ പ്രവണത വളരും. രാഷ്ട്രീയം സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തി ന്റെ പ്രക്രിയയല്ല, വ്യക്തിപരനേട്ടങ്ങളുടെ അന്വേഷണം ആയി മാറും.

ഇത് അതീവ അപകടകരമായ ഒരു മാറ്റമാണ്. കാരണം കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയം അധികാരലാഭത്തിന്റെ സാധാരണ മത്സരരാഷ്ട്രീയമായി ചുരുങ്ങുന്ന നിമിഷത്തിലാണ് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രത്യേകത നഷ്ടപ്പെടുന്നത്. ഒരു പ്രസ്ഥാനം നിലനിൽക്കുന്നത് അതിന്റെ നൈതിക സാധുത കൊണ്ടാണ്. ജനങ്ങൾ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രവർത്തകരിൽ നിന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത് വെറും ഭരണകാര്യക്ഷമതയല്ല; ഒരു വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരമാണ് — ലാളിത്യം, പൊതുപ്രതിബദ്ധത, സാമൂഹിക സഹാനുഭൂതി, സാമൂഹ്യ നൈതികത, ഉത്തരവാദിത്തം, ത്യാഗം, പ്രത്യയശാസ്ത തെളിമ എന്നിവയുടെ സംസ്കാരം. അത് ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ ജനങ്ങളുമായുള്ള മാനസികബന്ധവും ക്ഷയിക്കും.

അതുകൊണ്ട് രാഷ്ട്രീയം വീണ്ടും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ ധാർമ്മിക ദൗത്യമാണെന്ന ബോധം വളർത്തണം. രാഷ്ട്രീയ വിദ്യാഭ്യാസം ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയ വിദ്യാഭ്യാസം വെറും പഴയ സിദ്ധാന്തഗ്രന്ഥങ്ങൾ വായിക്കുന്ന ചടങ്ങായി ചുരുങ്ങരുത്. അത് ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു കൂട്ടായ ബൌദ്ധിക പ്രക്രിയ ആയിരിക്കണം. പ്രവർത്തകർക്ക് “എന്ത് ചിന്തിക്കണം” എന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നതിലുപരി “എങ്ങനെ ചിന്തിക്കണം” എന്ന വിമർശനാത്മക ബൗദ്ധികശേഷി വളർത്തേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെയാണ് കേരളത്തിന്റെ മാറിയ സാമൂഹിക ഘടനയെ ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യം ഉയരുന്നത്. കേരളം ഇന്ന് 1970-കളിലെയോ 1990-കളിലെയോ കേരളമല്ല. സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക, സാംസ്കാരിക, മാനസിക ഘടനകളിൽ വൻ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഗൾഫ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹിക മനശ്ശാസ്ത്രത്തെയും വർഗ്ഗഘടനയെയും ആഴത്തിൽ മാറ്റി. വിദേശ വരുമാനം പുതിയ ഉപഭോക്തൃ സംസ്കാരവും പുതിയ മദ്ധ്യവർഗ അഭിനിവേശങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചു. ജീവിതത്തിന്റെ വിജയമാനദണ്ഡങ്ങൾ മാറി. രാഷ്ട്രീയം പോലും ചിലപ്പോൾ സാമൂഹിക പ്രതിബദ്ധതയേക്കാൾ വ്യക്തിപര വളർച്ചയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുപോയി.

ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരത്തിന്റെ വ്യാപനം സാമൂഹിക ബോധത്തെയും മാറ്റി. പൊതു മൂല്യങ്ങൾക്ക് പകരം വ്യക്തിപരമായ വിജയവാഞ്ഛ ശക്തമായി. പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ പ്രശ്നങ്ങളേക്കാൾ വ്യക്തിപരമായ സുരക്ഷിതത്വവും ജീവിതശൈലിയുമാണ് മുൻനിരയിലേക്കു വന്നത്. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പഴയ രാഷ്ട്രീയ ഭാഷകൾ മാത്രം ആവർത്തിച്ചാൽ യുവജനങ്ങളുടെ മനശ്ശാസ്ത്രത്തെ സ്പർശിക്കാൻ കഴിയില്ല. യുവാക്കളുടെ ജീവിതാഭിലാഷങ്ങൾ, ആശങ്കകൾ, ഒറ്റപ്പെടൽ, ഡിജിറ്റൽ സ്വത്വ രൂപീകരണം, പ്രവാസസ്വപ്നങ്ങൾ, തൊഴിൽഅരക്ഷിതത്വം — ഇവയെല്ലാം പുതിയ രാഷ്ട്രീയ വിശകലനം ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തിന്റെ വ്യാപനവും വലിയ സാമൂഹിക മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, തൊഴിൽ മേഖലകൾ എന്നിവയിൽ കമ്പോളയുക്തികൂടുതൽ ശക്തമായി. പൊതുമേഖലാ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പഴയ രൂപങ്ങൾ മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഈ പുതിയ neoliberal social order നെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. പുതിയ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗ ഘടനകൾ രൂപപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് — ഗിഗ് തൊഴിലാളികൾ, പ്ലാറ്റ്ഫോം ജോലികൾ, പരിമിത ജോലികൾ, ഉന്നതവിദ്യാസമ്പന്നരുടെ തൊഴിലില്ലായ്മ, ദേശാടന തൊഴിലാളികൾ, ഡിജിറ്റൽ തൊഴിലാളികൾ തുടങ്ങിയ പുതിയ സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങൾ വളർന്നു. എന്നാൽ ഇവരുമായി രാഷ്ട്രീയബന്ധം സ്ഥാപിക്കാൻ പഴയ ട്രേഡ് യൂണിയൻ സംവിധാനങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല.

മതപരമായ സ്വത്വരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ വളർച്ചയും കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സങ്കീർണമാക്കി. സാമൂഹിക അസുരക്ഷാബോധം, ആഗോള രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക അനിശ്ചിതത്വം, സാംസ്കാരിക അരികുവൽക്കരണം, വ്യാജ നരേറ്റീവ് നിർമ്മാണങ്ങൾ— ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് മത-സമുദായ തിരിച്ചറിവുകൾക്ക് പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ശക്തി നൽകി. ഈ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ വെറും “സാമുദായികത” ആയി റദ്ദ് ചെയ്യുന്നത് മതിയാകില്ല. മനുഷ്യരുടെ അസ്തിത്വപരമായ ഭീതികളെമനസ്സിലാക്കാതെ മതേതര രാഷ്ട്രീയം ശക്തമാകില്ല. സാമൂഹിക സഹഭാവം ഇല്ലാത്ത യുക്തിവാദം ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്നു പോകും.

ഡിജിറ്റൽ മീഡിയയുടെ സ്വാധീനം സമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ തന്നെ മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയബോധം രൂപപ്പെടുന്നത് പാർട്ടി ക്ലാസുകളിലൂടെയോ പൊതുയോഗങ്ങളിലൂടെയോ മാത്രം അല്ല; അൽഗോരിതങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ വഴിയാണ്. വ്യാജവാർത്തകൾ, വെറുപ്പുൽപാദനം, വൈകാരിക ധ്രുവീകരണം, — ഇവയെല്ലാം രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തെ പുനർരൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ പുതിയ ആശയവിനിമയ പരിസ്ഥിതി വ്യവസ്ഥയെ ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കാതെ പഴയ പ്രചാരണ മാതൃകകൾ കൊണ്ട് മാത്രം ജനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടാൻ കഴിയില്ല.

തൊഴിലില്ലായ്മയും മാനസികാരോഗ്യ പ്രതിസന്ധികളും യുവജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിൽ വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു. ഉയർന്ന വിദ്യാഭ്യാസമുള്ള ഒരു വലിയ യുവജനവിഭാഗം അരക്ഷിത ബോധം, അനിശ്ചിതത്വം, അതിവൈകാരികത എന്നിവയിൽ ജീവിക്കുന്നു. പലർക്കും രാഷ്ട്രീയം അവരുടെ ജീവിതപ്രശ്നങ്ങൾക്ക് ഉത്തരമല്ലെന്ന തോന്നൽ വളരുന്നു. ഈ അന്യവൽക്കരണം മനസ്സിലാക്കാതെ യുവജന രാഷ്ട്രീയത്തെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല.

അതുകൊണ്ട് ഈ പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കാതെ പഴയ രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യങ്ങൾ ആവർത്തിക്കുന്നതിലൂടെ ജനങ്ങളുമായി വീണ്ടും ബന്ധപ്പെടാൻ കഴിയില്ല. ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം ജീവനോടെ തുടരണമെങ്കിൽ അത് നിരന്തരം സമൂഹത്തെ പഠിക്കണം. മാർക്സിസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ആത്മാവ് സ്ഥിരം മുദ്രാവാകൃങ്ങളിലല്ല; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഭൌതിക യാഥാർഥ്യങ്ങളുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ പഠനത്തിലാണ്. സമൂഹം മാറുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ ഭാഷയും സംഘടനാപരമായ രീതികളും ജനകീയ ഇടപെടലുകളും മാറണം.

അവസാനം, രാഷ്ട്രീയ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനം എന്നത് വെറും പഴയ സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ ആവർത്തനം അല്ല; സമകാലിക കേരള സമൂഹത്തെയെ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കി പുതിയ ജനകീയ രാഷ്ട്രീയഭാഷ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. രാഷ്ട്രീയം വീണ്ടും ഒരു നൈതിക സാമൂഹ്യധർമ്മം ആകുമ്പോഴേ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ജീവശക്തി വീണ്ടെടുക്കാൻ കഴിയൂ.

അതുകൊണ്ട് സി പി എമ്മിന് ആവശ്യമായത് ഒരു “സംഘടനാപരമായ” തിരുത്തലുകൾ മാത്രം അല്ല; ഒരു പുതിയ “രാഷ്ട്രീയ ദിശാബോധം നിർമ്മിക്കൽ” കൂടിയാണ്. സംഘടനാപരമായ ചില തിരുത്തലുകൾ കൊണ്ടോ നേതൃമാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടോ മാത്രം ഇന്നത്തെ പ്രതിസന്ധി പരിഹരിക്കാനാവില്ല. പ്രശ്നം കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ളതാണ്. കേരളസമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക, സാംസ്കാരിക, മാനസിക, രാഷ്ട്രീയ ഘടനകളിൽ സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ദീർഘകാല മാറ്റങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ഉണ്ടായ രാഷ്ട്രീയ പിന്നാക്കാവസ്ഥയാണ് ഈ പ്രതിസന്ധിയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് പുനരുജ്ജീവനം എന്നത് പഴയ പ്രവർത്തനരീതികളെ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമാക്കൽ മാത്രമല്ല; പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്ന ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ദിശാബോധം സൃഷ്ടിക്കലാണ്.

ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം ജീവനോടെ നിലനിൽക്കുന്നത് സമൂഹത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായി വായിച്ചെടുക്കാനുള്ള കഴിവിലൂടെയാണ്. മാർക്സിസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി സ്ഥിരം മുദ്രാവാക്യങ്ങളിലല്ല; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഭൌതിക യഥാർഥ്യങ്ങളെ ഡയലക്ടിക്കലായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്. അതുകൊണ്ട് ഇന്നത്തെ കേരളത്തെ പഴയ രാഷ്ട്രീയ ഫോർമുലകൾ കൊണ്ടു മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ യാഥാർത്ഥ്യം കൈവിട്ടുപോകും. പുതിയ സാമൂഹിക ചോദ്യങ്ങളെ കേൾക്കാനും മനസ്സിലാക്കാനും അവയ്ക്ക് പുതിയ രാഷ്ട്രീയഭാഷ നൽകാനും കഴിയുന്നിടത്താണ് ഇടതുപക്ഷത്തിന്റെ ഭാവി നിലനിൽക്കുന്നത്.

ആദ്യം തന്നെ ജനങ്ങളുടെ പുതിയ ആശങ്കകൾ എന്തൊക്കെയാണെന്ന് ഗൗരവത്തോടെ പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരുകാലത്ത് ഭൂമി, വേതനം, തൊഴിൽ അവകാശങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസ പ്രവേശനം തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളായിരുന്നു ജനകീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നത്. അവ ഇന്നും പ്രധാനമാണ്. പക്ഷേ അതിനൊപ്പം പുതിയ തരത്തിലുള്ള ആശങ്കകൾ സമൂഹത്തിൽ ശക്തമായി ഉയർന്നിട്ടുണ്ട് — തൊഴിൽ അനിശ്ചിതത്വം, ജീവിതച്ചെലവിന്റെ വർധന, കടബാധ്യത, ആരോഗ്യച്ചെലവുകളുടെ ഭാരം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അസുരക്ഷാബോധം, കുടിയേറ്റ നിർബന്ധിതത്വം, മാനസിക സമ്മർദ്ദങ്ങൾ, ഏകാന്തത, സാമൂഹിക ശിഥിലീകരണം, പാരിസ്ഥിതിക . അരക്ഷിതത്വം തുടങ്ങിയവ. ഇന്നത്തെ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം വെറും സാമ്പത്തിക ചൂഷണത്തിലൂടെ മാത്രം നിർവചിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അസ്തിത്വ ഭീതിയും അതിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഈ പുതിയ സാമൂഹിക മനശ്ശാസ്ത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കാത്ത രാഷ്ട്രീയം ജനങ്ങളുമായി മാനസികബന്ധം സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയില്ല.

യുവാക്കൾ എന്തുകൊണ്ട് അകന്നു പോകുന്നു എന്ന ചോദ്യവും വളരെ നിർണായകമാണ്. ഇതിനെ വെറും “രാഷ്ട്രീയ അവബോധക്കുറവ്” എന്ന ലളിത വിശദീകരണത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. ഇന്നത്തെ യുവതലമുറ ജീവിക്കുന്നത് അതീവ വ്യത്യസ്തമായ ഒരു സാമൂഹിക സാഹചര്യത്തിലാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം നേടിയിട്ടും തൊഴിൽ ഉറപ്പില്ലാത്ത അവസ്ഥ, പ്രവാസസ്വപ്നങ്ങൾ ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരം, വ്യക്തിപരമായ നേട്ടങ്ങൾക്കു വേണ്ടിയുള്ള സമ്മർദ്ദം, വൈകാരിക ഒറ്റപ്പെടൽ, മത്സരാധിഷ്ടിത സാമൂഹ്യപരിസരം, പാരിസ്ഥിതിക ആശങ്കകൾ, വ്യക്തി ബന്ധങ്ങളുടെ അസ്ഥിരത— ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് ഒരു പുതിയ യുവജന മനശ്ശാസ്ത്രം രൂപപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.

പല യുവാക്കൾക്കും രാഷ്ട്രീയം ഇന്ന് അവരുടെ ജീവിതവുമായി emotionally connected ആയ അനുഭവമല്ല. അവർ കാണുന്ന രാഷ്ട്രീയം പലപ്പോഴും ടെലിവിഷൻ സംവാദങ്ങൾ, സാമൂഹ്യമാധ്യമ വഴക്കക്കുകൾ, വ്യക്തി പൂജകൾ , ഇലക്ടറൽ ഗണിതങ്ങൾ, എന്നിവയുടെ രൂപത്തിലാണ്. ആദർശാത്മകതയുടെയും കൂട്ടായ പരിവർത്തനത്തിന്റെയും ഭാഷ അവരെ സ്പർശിക്കുന്നില്ലെന്ന് തോന്നുന്നു. കാരണം അവരുടെ ജീവിതപ്രശ്നങ്ങളോട് നേരിട്ട് ബന്ധപ്പെടുന്ന രാഷ്ട്രീയ സംവാദം കുറവാണ്. യുവജനങ്ങളുടെ ആശങ്കകളെ “വൈയക്തിക ദൌർബല്യങ്ങൾ” ആയി റദ്ദ് ചെയ്യാതെ, നവലിബറൽ സാമൂഹ്യസാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അന്യവൽക്കരണംആയി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. യുവാക്കൾ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുന്നത് അവരുടെ താല്പര്യമില്ലായമ കൊണ്ടുമാത്രമല്ല; രാഷ്ട്രീയം അവരുടെ ജീവിതലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ പരാജയപ്പെടുന്നതിനാലുമാണ്.

മതന്യൂനപക്ഷങ്ങളിൽ അരക്ഷിത ബോധം എന്തുകൊണ്ട് വർധിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യവും അതീവ ഗൗരവമുള്ളതാണ്. ഇത് വെറും സാമുദായിക പ്രചാരണങ്ങളുടെ ഫലമായി മാത്രം കാണുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ലഘൂകരിക്കലായിരിക്കും. ഇന്ത്യയിലെ പൊതുവായ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങൾ, ഭൂരിപക്ഷ ദേശീയതയുടെ ഉയർച്ച, വെറുപ്പ് രാഷ്ട്രീയം, സാമൂഹിക ധ്രുവീകരണം, മാധ്യമ നിർമ്മിത ഭീതികൾ, ആഗോള ഇസ്ലാമോഫോബിയ, സാംസ്കാരിക അരികുവൽക്കരണം എന്നിവ ചേർന്ന് ന്യൂനപക്ഷങ്ങളിൽ യഥാർത്ഥ അസുരക്ഷാബോധം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇവിടെ മതേതര രാഷ്ട്രീയത്തിന് വേണ്ടത് യാന്ത്രിക യുക്തിവാദം അല്ല; സാമൂഹിക empathy യാണ്. മനുഷ്യരുടെ വിശ്വാസങ്ങളെയും സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിവുകളെയും വെറും “പിന്നാക്ക ബോധം” ആയി കാണുന്ന സമീപനം രാഷ്ട്രീയ അകലം വർധിപ്പിക്കും. ഒരു മുസ്ലിം യുവാവിന്റെ അരക്ഷിതത്വം, ഒരു ക്രിസ്ത്യൻ കുടുംബത്തിന്റെ ആശങ്കകൾ, ഒരു താഴ്ന്ന ജാതി സമൂഹത്തിന്റെ അന്തസ് സംബന്ധമായ പ്രശ്നങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാം ഇവയെല്ലാം വൈകാരിക -ഭൌതിക യാഥാർഥ്യങ്ങൾ ആണ്. അവയെ മനസ്സിലാക്കാതെ മതേതര രാഷ്ട്രീയം വിശ്വാസ്യത നേടില്ല. ന്യൂനപക്ഷങ്ങളെ വെറും വോട്ട് ബാങ്ക് ആയി കാണാതെ, അവരുടെ അസ്തിത്വപരമായ ആശങ്കകളെ മനസ്സിലാക്കുന്ന ജനാധിപത്യ-മാനവിക രാഷ്ട്രീയം രൂപപ്പെടുത്തണം.

തൊഴിലാളി വർഗ്ഗത്തിന്റെ ഘടനയും വലിയ മാറ്റങ്ങൾ നേരിട്ടിട്ടുണ്ട്. പഴയ വ്യാവസായിക തൊഴിലാളി വർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രസ്ഥാനം ഇന്ന് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഗിഗ് തൊഴാലാളികൾ, പ്ലാറ്റ്ഫോം തൊഴിലാളികൾ, ദേശാടന തൊഴിലാളികൾ, സേവന മേഖലകളിലെ തൊഴിലാളികൾ, കരാർ തൊഴിലാളികൾ, പരിമിത തൊഴിലുകളിലുള്ള അഭ്യസ്തവിദ്യർ — ഇവയാണ് പുതിയ തൊഴിൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വലിയ ഭാഗം. എന്നാൽ പലപ്പോഴും രാഷ്ട്രീയവും ട്രേഡ് യൂണിയൻ സംസ്കാരവും ഇപ്പോഴും പഴയ തൊഴിലാളി ഘടനകളുടെ ഭാഷയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ഇന്നത്തെ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗം ശിഥിലീകരിക്കപ്പെട്ട അവസ്ഥയിൽ ആണ്. സ്ഥിരം തൊഴിൽ ഇല്ലാത്തതും കൂട്ടായ വിലപേശൽ സാധ്യതകൾ ദുർബലമായതും ഡിജിറ്റൽ തൊഴിലാളി വ്യവസ്ഥകൾ ശക്തമായതുമാണ് പുതിയ സാഹചര്യം. അതുകൊണ്ട് പുതിയ തരത്തിലുള്ള തൊഴിലാളി സംഘടനാ രൂപങ്ങൾ, സാമൂഹ്യസുരക്ഷാ രാഷ്ട്രീയം, നാഗരിക പരിമിത രാഷ്ട്രീയം, പ്ലാറ്റ്ഫോം തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ഗൗരവമായ ചിന്ത ആവശ്യമാണ്. തൊഴിലാളി രാഷ്ട്രീയം ഫാക്ടറി ഗേറ്റുകളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്ന കാലം കഴിഞ്ഞു.

മധ്യവർഗ്ഗ മനശ്ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മാറ്റവും കേരള രാഷ്ട്രീയത്തെ ശക്തമായി സ്വാധീനിക്കുന്നു. കേരളത്തിലെ പുതിയ മധ്യവർഗം വളരെ സങ്കീർണമായ ഒരു സാമൂഹിക വിഭാഗമാണ്. അവർ വിദ്യാഭ്യാസമുള്ളവരാണ്, പക്ഷേ അരക്ഷിത ബോധം ഉയർന്നതാണ്. അവർ ക്ഷേമപദ്ധതികൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, പക്ഷേ നികുതികളെ ഭയക്കുന്നു. അവർ സാമൂഹിക പുരോഗതി ആഗ്രഹിക്കുന്നു, പക്ഷേ വ്യക്തിപരമായ വളർച്ചക്കും വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. അവർ മതേതര മൂല്യങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു, എന്നാൽ സ്വത്വ ബോധത്താൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു.

ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരം, ആഗോള മാധ്യമ സ്വാധീനങ്ങൾ, പ്രവാസ സംസ്കാരം, സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹ്യ സ്റ്റാറ്റസിനെചൊല്ലിയുള്ള ആശങ്കകൾ, എന്നിവ ചേർന്ന് പുതിയ മധ്യവർഗ രാഷ്ട്രീയ മനശാസ്ത്രം രൂപപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ വിഭാഗത്തെ വെറും “പൊറിബൂർഷാ” എന്ന പഴയ മാർക്സിസ്റ്റ് വിഭാഗീകരണങ്ങളിൽ ഒതുക്കി മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. അവരുടെ വൈരുധ്യങ്ങൾ സങ്കീർണമാണ്. അവർ ഒരേ സമയം തന്നെ പുരോഗമനപരവും പിന്തിരിപ്പനും ആണ്. അതുകൊണ്ട് പുതിയ മധ്യവർഗത്തിനെ മനസ്സിലാക്കാതെ കേരളത്തിലെ വർത്തമാനകാല രാഷ്ട്രീയം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.

ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് ഒരു വലിയ രാഷ്ട്രീയ സത്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു:കേരളസമൂഹം മാറിയിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് രാഷ്ട്രീയവും മാറണം.

പക്ഷേ “മാറ്റം” എന്നത് പ്രത്യയശാസ്തത്തെ നിരാകരിക്കൽ അല്ല. ജനകീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങൾ — സാമൂഹിക നീതി, മതനിരപേക്ഷത, സമത്വം, തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങൾ, പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ സംരക്ഷണം, ജനാധിപത്യ സ്വാതന്ത്ര്യങ്ങൾ — ഇവ ഉപേക്ഷിക്കണമെന്നല്ല. മറിച്ച് പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവയെ പുതിയ ഭാഷയിലും പുതിയ സംഘടനാ രൂപങ്ങളിലും പുതിയ ജനകീയ ഇടപെടലുകളിലുമാണ് പുനർരൂപപ്പെടുത്തേണ്ടത്.

അവസാനം, പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ദിശാബോധം നിർമ്മിക്കൽ എന്നത് അടവുപരമായ അഡ്ജസ്റ്റ്മെൻ്റുകൾ അല്ല; സമൂഹത്തെ വീണ്ടും പഠിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ജനങ്ങളെ പഠിക്കാതെ ജനങ്ങളെ നയിക്കാനാവില്ല. ജനങ്ങളുടെ ജീവിതവൈരുധ്യങ്ങളുമായി വീണ്ടും ബന്ധപ്പെടുന്ന നിമിഷത്തിലാണ് ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനം തന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രസക്തി വീണ്ടെടുക്കുന്നത്.

ഭരണത്തിലില്ലാത്ത കാലം പാർട്ടിക്ക് ഒരു മോചനവുമാകാം. ദീർഘകാല ഭരണരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാഗമായി ഒരു പ്രസ്ഥാനം അനിവാര്യമായി ഏറ്റെടുക്കുന്ന പല നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള മോചനം. സർക്കാർ സംരക്ഷിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തം, ഭരണനിർവഹണത്തിന്റെ പ്രതിദിന സമ്മർദ്ദങ്ങൾ, ഇമേജ് മാനേജ്മെന്റിന്റെ നിർബന്ധിതത്വം, എല്ലാ പ്രതിഷേധങ്ങളെയും ഭരണത്തിന്റെ കണ്ണിലൂടെ കാണേണ്ടിവരുന്ന അവസ്ഥ — ഇവയെല്ലാം പലപ്പോഴും ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ജനകീയ ചലനശേഷിയെ പരിമിതപ്പെടുത്തും. ഭരണത്തിൽ തുടരുന്ന പാർട്ടിക്ക് പലപ്പോഴും “പ്രതിരോധാത്മക രാഷ്ട്രീയത്തി”ന്റെ കെണിയിൽ വീഴേണ്ടിവരും. ജനങ്ങളുടെ അസന്തോഷങ്ങളെ രാഷ്ട്രീയമായി ഏറ്റെടുക്കുന്നതിനുപകരം, അവയെ ഭരണപരമായി ന്യായീകരിക്കേണ്ട അവസ്ഥ രൂപപ്പെടും. അത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തിൽ പ്രതിപക്ഷകാലം ഒരു രാഷ്ട്രീയ ശ്വാസവായുവായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയും.

സർക്കാർ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള പ്രതിരോധ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുകടന്ന്, ജനങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ജീവിതപ്രശ്നങ്ങളിലേക്ക് വീണ്ടും മടങ്ങിച്ചെല്ലാനുള്ള അവസരമാണത്. ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ശക്തി മന്ത്രിസഭകളിൽ മാത്രമല്ല; ജനങ്ങളുടെ ജീവിതവൈരുധ്യങ്ങളുമായി ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന കഴിവിലാണ്. ഭരണത്തിലില്ലാത്തപ്പോൾ പാർട്ടിക്ക് വീണ്ടും സമൂഹത്തിന്റെ അടിത്തട്ടുകളിലേക്ക് മടങ്ങാം — തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതത്തിലേക്ക്, കർഷകരുടെ ആശങ്കകളിലേക്ക്, തൊഴിലില്ലാത്ത യുവാക്കളുടെ നിരാശകളിലേക്ക്, സ്ത്രീകളുടെ സുരക്ഷയും മാന്യതയും സംബന്ധിച്ച ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക്, പരിസ്ഥിതി നാശത്തിനെതിരെ പോരാടുന്ന ജനകീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക്, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവും പൊതുജനാരോഗ്യവും സംരക്ഷിക്കാനുള്ള സാമൂഹിക പ്രതിരോധങ്ങളിലേക്ക്.

ഇന്ന് കേരളവും ഇന്ത്യയും നേരിടുന്ന സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികൾ വളരെ ആഴത്തിലുള്ളവയാണ്. വിലക്കയറ്റം സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തെ കഠിനമായി ബാധിക്കുന്നു. ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളുടെയും മരുന്നുകളുടെയും ദൈനംദിന ജീവിതച്ചെലവുകളുടെയും വർധന വലിയൊരു ജനവിഭാഗത്തെ അസുരക്ഷിതരാക്കുന്നു. തൊഴിലില്ലായ്മ, പ്രത്യേകിച്ച് അഭ്യസ്തവിദ്യരുടെ തൊഴിലില്ലായ്മ, കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാമൂഹിക പ്രതിസന്ധികളിലൊന്നായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഉയർന്ന വിദ്യാഭ്യാസം നേടിയിട്ടും സ്ഥിരതയുള്ള തൊഴിൽ ലഭിക്കാത്ത ഒരു തലമുറ അരക്ഷിത ബോധത്തിന്റെയും പ്രവാസമോഹത്തിന്റെയും മാനസിക സമ്മർദ്ദങ്ങളുടെയും ഇടയിലാണ് ജീവിക്കുന്നത്.

സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തിന്റെ വ്യാപനം പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ അടിത്തറകളെ ദുർബലമാക്കുകയാണ്. വിദ്യാഭ്യാസവും ആരോഗ്യവും ക്രമേണ കമ്പോള ചരക്കുകൾആയി മാറുന്നു. ഗുണമേന്മയുള്ള വിദ്യാഭ്യാസവും ചികിത്സയും സാധാരണ ജനങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തികഭാരമായി മാറുമ്പോൾ സാമൂഹിക അസമത്വം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. നവലിബറൽ സാമ്പത്തിക നയങ്ങൾ പൊതുസമ്പത്തുകളെ സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് മാറ്റുമ്പോൾ ജനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ അവകാശങ്ങൾ ക്ഷയിക്കുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പൊതുമേഖലയുടെയും ക്ഷേമരാഷ്ട്രത്തിന്റെയും സംരക്ഷണം വെറും സാമ്പത്തിക ചർച്ചയല്ല; സാമൂഹിക നീതിയുടെ ചോദ്യമാണ്.

കേന്ദ്രസർക്കാരിന്റെ നവലിബറൽ നയങ്ങളും കേന്ദ്രീകൃത അധികാര രാഷ്ട്രീയവും സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക-രാഷ്ട്രീയ സ്വയംഭരണത്തെയും ബാധിക്കുന്നു. തൊഴിലാളി നിയമങ്ങളുടെ ദുർബലീകരണം, പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്വകാര്യവൽക്കരണം, കുത്തകവൽക്കരണം, ക്ഷേമ പദ്ധതികൾ വെട്ടിക്കുറക്കൽ, ഏകാധിപത്യ പ്രവണതകൾ — ഇവക്കെതിരെ ശക്തമായ ജനകീയ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിരോധം ആവശ്യമാണ്. അതോടൊപ്പം മതവർഗീയ രാഷ്ട്രീയം ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറകളെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയാണ്. മനുഷ്യരെ മതപരമായ തിരിച്ചറിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിഭജിച്ച് രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആത്മാവിനേയും secular സാമൂഹിക സംസ്കാരത്തെയും ബാധിക്കുന്നു.

പരിസ്ഥിതി നാശവും കേരളത്തിന്റെ ഭാവിയെ നിർണയിക്കുന്ന വലിയ ചോദ്യമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. പ്രളയങ്ങൾ, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, കുന്നിടിച്ചിലുകൾ, തീരദേശ പ്രതിസന്ധികൾ, ജലക്ഷാമം, അനിയന്ത്രിത നഗരവൽകരണം — ഇവ ഇനി പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തകരുടെ മാത്രം വിഷയങ്ങളല്ല; ജനങ്ങളുടെ ജീവിതാവകാശത്തിന്റെ ചോദ്യങ്ങളാണ്. പാരിസ്ഥിതിക നീതിയെ സാമൂഹിക നീതിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പുതിയ ജനകീയ രാഷ്ട്രീയം അനിവാര്യമായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

ഇത്തരം എല്ലാ വിഷയങ്ങൾക്കും ചുറ്റും ശക്തമായ ജനകീയ സമരങ്ങൾ ഉയർത്താൻ സി പി എമ്മിന് കഴിയും. പക്ഷേ അതിന് ഒരു അടിസ്ഥാന നിബന്ധനയുണ്ട്: ജനങ്ങൾ വീണ്ടും വിശ്വസിക്കണം — സി പി എം അധികാരത്തിനായി മാത്രം നിലനിൽക്കുന്ന പാർട്ടി അല്ല; ജനങ്ങളോടൊപ്പം നിൽക്കുന്ന പ്രസ്ഥാനം ആണെന്ന്.

ഇതാണ് ഇന്നത്തെ ഏറ്റവും നിർണായകമായ രാഷ്ട്രീയ ചോദ്യം. ജനങ്ങൾ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് വെറും ഭരണപര കാര്യക്ഷമത മാത്രമല്ല പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത്. അവർ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത് ഒരു വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരമാണ് — അധികാരത്തേക്കാൾ ജനങ്ങളെ മുൻനിർത്തുന്ന, ഇമേജിനേക്കാൾ സത്യസന്ധതയെ വിലമതിക്കുന്ന, അധികാരമോഹിത്തെക്കാൾ കൂട്ടായ സമർപ്പണത്തെ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്ന, പ്രത്യേകാധികാരങ്ങൾക്ക് പകരം സാമൂഹിക ഐക്യദാർഢ്യത്തിന് പ്രാധാന്യമാക്കുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരം.

ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യത അതിന്റെ പ്രസംഗങ്ങളിലൂടെ മാത്രം നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നില്ല; ജനങ്ങളോടൊപ്പം എങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നു എന്നതിലൂടെയാണ് അത് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. സമരസമയങ്ങളിൽ ജനങ്ങളോടൊപ്പം ഉണ്ടോ? അധികാരമില്ലാത്തപ്പോൾ പോലും ജനങ്ങളുടെ പ്രശ്നങ്ങളിൽ ഇടപെടുന്നുണ്ടോ? ദുരിതകാലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തകർ സമൂഹത്തിൽ സാന്നിധ്യമാകുന്നുണ്ടോ? വിമർശനം കേൾക്കാൻ തയ്യാറാണോ? സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ അന്തസ്സിനെ ബഹുമാനിക്കുന്നുണ്ടോ? — ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള സാമൂഹിക ഉത്തരങ്ങളാണ് വിശ്വാസ്യത നിർണയിക്കുന്നത്.

ജനങ്ങൾ പലപ്പോഴും കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി തള്ളിക്കളയാറില്ല; മറിച്ച് “തിരുത്തി മടങ്ങിവരൂ” എന്ന സന്ദേശമാണ് നൽകുന്നത്. കേരളത്തിലെ രാഷ്ട്രീയചരിത്രം അതിന്റെ തെളിവുകളാൽ നിറഞ്ഞതാണ്. ഇടതുപക്ഷം പല പ്രതിസന്ധികളെയും തോൽവികളെയും നേരിട്ടിട്ടുണ്ട്. പക്ഷേ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ശക്തി എല്ലായ്പ്പോഴും സ്വയംതിരുത്തലിന്റെ കഴിവിലായിരുന്നു. ജനങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചുപോകാനും പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തെ നവീകരിക്കാനും കഴിഞ്ഞപ്പോഴൊക്കെയും അത് വീണ്ടും ഉയർന്നുവന്നിട്ടുണ്ട്.

അതുകൊണ്ട് ഈ പരാജയം ഒരു അവസാനമല്ല. പക്ഷേ പഴയ രീതികളിൽ തന്നെ തുടരുകയാണെങ്കിൽ അത് ദീർഘകാല ക്ഷയത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. സമൂഹം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയം മാറാൻ തയ്യാറാകാത്ത പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ക്രമേണ ചരിത്രപരമായ പ്രസക്തി നഷ്ടപ്പെടുത്തും. അധികാരപരമായ ജഡത്വം, വ്യക്തികേന്ദ്രീകൃത രാഷ്ട്രീയം, തെരഞ്ഞെടുപ്പ് കേപ്ന്ദ്രീകൃതരാഷ്ട്രീയം, പ്രത്യയശാസ്ത്ര ജീണത — ഇവ തുടർന്നാൽ സംഘടനയുടെ ജൈവികശക്തി കൂടുതൽ ക്ഷയിക്കും.

അടുത്ത അഞ്ചു വർഷങ്ങൾ അതുകൊണ്ട് സി പി എമ്മിന് നിർണായകമാണ്. ഇത് അധികാരമില്ലാത്ത കാലമെന്നതിലുപരി, ആത്മപരിശോധനയുടെ കാലം, രാഷ്ട്രീയ നവീകരണത്തിന്റെ കാലം, ജനങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങിപ്പോകുന്ന കാലം, പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ പഠിക്കുന്ന കാലം, ജനകീയ സമരങ്ങളുടെ നവോത്ഥാനത്തിന്റെ കാലം, കൂട്ടായ നേതൃത്വത്തിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനത്തിന്റെ കാലം, വിമർശന-ആത്മവിമർശനത്തിന്റെ തിരിച്ചുവരവിന്റെ കാലം, രാഷ്ട്രീയ ധാർമ്മികത വീണ്ടെടുക്കാനുള്ള കാലം,

പുനരുജ്ജീവനത്തിനുള്ള ചരിത്രാവസരത്തിന്റെ കാലം കൂടിയാണ്. അവസാനം, ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ അധികാരകാലത്തിന്റെ ദൈർഘ്യത്തിലല്ല; ജനങ്ങളുടെ ജീവിതവൈരുധ്യങ്ങളോട് വീണ്ടും വീണ്ടും ബന്ധപ്പെടാനുള്ള അതിന്റെ ചരിത്രശേഷിയിലാണ്.

xxxxxxxxxxxx