മതത്തിന്റെ ചരിത്രം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പരിണാമചരിത്രത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചുനിർത്താനാവില്ല. പ്രകൃതിയെയും ജീവിതത്തെയും മരണത്തെയും സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെയും മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ നിരന്തരമായ അന്വേഷണത്തിനിടയിലാണ് മതപരമായ ആശയങ്ങളും വിശ്വാസങ്ങളും ആചാരങ്ങളും ആവിർഭവിച്ചത്. അതുകൊണ്ട് മതത്തെ പ്രകൃത്യാതീതമായ ഏതെങ്കിലും സത്യത്തിന്റെ ചരിത്രാതീതമായ വെളിപ്പെടുത്തലായി മാത്രം കാണുന്നതിനുപകരം, മനുഷ്യന്റെ ജ്ഞാനശേഷി, ഭൗതിക ജീവിതസാഹചര്യങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക വികാസം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ആവിർഭവിച്ച ഒരു ചരിത്രപ്രതിഭാസമായി പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണങ്ങൾ ലഭ്യമല്ലാതിരുന്ന ആദിമസമൂഹങ്ങളിൽ പ്രകൃതിപ്രതിഭാസങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള പ്രതീകാത്മക മാതൃകകളായിരുന്നു മിത്തുകളും മതാചാരങ്ങളും. മഴ, ഇടിമിന്നൽ, വെള്ളപ്പൊക്കം, രോഗം, ജനനം, മരണം, സൂര്യന്റെയും ചന്ദ്രന്റെയും നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ചലനം തുടങ്ങിയ പ്രതിഭാസങ്ങളുടെ കാരണങ്ങൾ മനുഷ്യന് അജ്ഞാതമായിരുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം കാരണബന്ധങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുന്നതിലും സംഭവങ്ങൾക്ക് അർത്ഥം നൽകുന്നതിലും സ്വാഭാവികമായി സജീവമായിരുന്നു. അറിവിന്റെ അഭാവം ചോദ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കിയില്ല; മറിച്ച് സങ്കൽപ്പങ്ങളിലൂടെ ഉത്തരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ മനുഷ്യനെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് പ്രകൃതിയിലെ സംഭവങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ അദൃശ്യശക്തികളെയും ആത്മാക്കളെയും ദേവതകളെയും മനുഷ്യൻ സങ്കൽപ്പിച്ചത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ മതത്തെ മനുഷ്യബോധവും ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യവും സാമൂഹികചരിത്രവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ആവിർഭവിച്ച ഒരു ചലനാത്മക പ്രതിഭാസമായി മനസ്സിലാക്കാം. ഇവിടെ ‘ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്’ എന്നത് ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിന്റെ ഒരു ശാഖയോ അതിന്റെ പരീക്ഷണപരമായി സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെട്ട സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ മതപരമായ പ്രയോഗമോ അല്ല. മറിച്ച്, യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പരസ്പരബന്ധിതവും പലതലങ്ങളിലായി സംഘടിതവും സംയോജക–വിയോജക ബലങ്ങളുടെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലൂടെ പരിണമിക്കുന്നതുമായ ഒരു പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടാണ്. അതുകൊണ്ട് മതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ മതത്തിന്റെ തെളിവായി ഉപയോഗിക്കുന്നില്ല; സാമൂഹികവും ബൗദ്ധികവും സാംസ്കാരികവുമായ വ്യവസ്ഥകളുടെ ആവിർഭാവവും പരിണാമവും വിശദീകരിക്കുന്നതിന് ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ മാതൃകയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.
ഏകദേശം മൂന്ന് ലക്ഷം വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ഹോമോ സാപിയൻസ് ആവിർഭവിച്ചതോടെ മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ നിർണായകമായ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിച്ചു. മസ്തിഷ്കത്തിലെ സങ്കീർണമായ ന്യൂറൽ ശൃംഖലകളുടെയും പ്രത്യേകിച്ച് പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഉയർന്നതല ജ്ഞാനപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും വികാസം അമൂർത്തചിന്ത, ദീർഘകാല ആസൂത്രണം, സങ്കൽപ്പശേഷി, പ്രതീകാത്മക പ്രതിനിധാനം എന്നിവയ്ക്ക് പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിച്ചു.
മനുഷ്യൻ തൽക്ഷണ ഇന്ദ്രിയാനുഭവങ്ങൾക്ക് പ്രതികരിക്കുന്ന ജീവി മാത്രമായി തുടരാതെ നേരിട്ട് കാണാനോ സ്പർശിക്കാനോ കഴിയാത്ത കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങി. കഴിഞ്ഞകാലത്തെ ഓർക്കാനും ഭാവിയെ സങ്കൽപ്പിക്കാനും സംഭവിക്കാത്ത കാര്യങ്ങളെ മനസ്സിൽ നിർമ്മിക്കാനും അദൃശ്യമായ കാരണങ്ങളെക്കുറിച്ച് അനുമാനിക്കാനും മനുഷ്യന് കഴിഞ്ഞു. ഈ ജ്ഞാനപരമായ കുതിച്ചുചാട്ടമാണ് ഭാഷയ്ക്കും കലക്കും മിത്തുകൾക്കും മതചിന്തയ്ക്കും അടിത്തറയായത്.
പ്രകൃതിയിലെ സംഭവങ്ങളെ മനുഷ്യൻ കേവലം ഭൗതികസംഭവങ്ങളായി കണ്ടില്ല. അവയ്ക്കുപിന്നിൽ ഉദ്ദേശ്യവും ഇച്ഛയും പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് സങ്കൽപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. കാറ്റ് വീശുന്നത് ഒരു ശക്തിയുടെ പ്രവർത്തനമായി, ഇടിമിന്നൽ ഏതോ സത്തയുടെ കോപമായി, രോഗം ദുഷ്ടാത്മാവിന്റെ ഇടപെടലായി, മരണം ശരീരത്തിൽനിന്ന് ഏതോ അദൃശ്യസത്ത വേർപെടുന്നതായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടു. മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം ബോധാനുഭവത്തെ പ്രകൃതിയിലേക്ക് പ്രക്ഷേപണം ചെയ്തതിന്റെ ഫലമായിരുന്നു ഇത്തരം സങ്കൽപ്പങ്ങൾ.
ഇതോടെ മനുഷ്യന് പങ്കിട്ട സങ്കൽപ്പലോകങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞു. ഒരേ മിത്തുകളിൽ വിശ്വസിക്കുകയും ഒരേ പ്രതീകങ്ങളെ ആദരിക്കുകയും ഒരേ ആചാരങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വ്യക്തികൾ ജൈവബന്ധങ്ങളെ അതിവർത്തിക്കുന്ന കൂട്ടായ സ്വത്വങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തി. മതവിശ്വാസത്തിന്റെ ആദ്യകാല സാമൂഹികശക്തി ഇവിടെ കണ്ടെത്താം. അമൂർത്തചിന്തയുടെ വികാസം ഒരു ബൗദ്ധിക മുന്നേറ്റം മാത്രമായിരുന്നില്ല; വലിയ മനുഷ്യസംഘങ്ങളുടെ സഹകരണത്തിനുള്ള സാംസ്കാരിക സാങ്കേതികവിദ്യ കൂടിയായിരുന്നു അത്.
മതചിന്തയുടെ ഏറ്റവും പ്രാചീന രൂപങ്ങളിലൊന്നായി ആനിമിസത്തെ കാണാം. മൃഗങ്ങൾക്കും സസ്യങ്ങൾക്കും നദികൾക്കും മലകൾക്കും കല്ലുകൾക്കും കാറ്റിനും മഴയ്ക്കും ആകാശഗോളങ്ങൾക്കും ആത്മാവോ ബോധമോ ഉദ്ദേശ്യമോ ഉണ്ടെന്ന വിശ്വാസമാണ് ആനിമിസ്റ്റിക് ലോകവീക്ഷണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം.
പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയ അറിവില്ലാത്ത മനുഷ്യന് പ്രകൃതിപ്രതിഭാസങ്ങളെ സ്വന്തം അനുഭവത്തിന്റെ മാതൃകയിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് സ്വാഭാവികമായിരുന്നു. മനുഷ്യൻ കോപിക്കുമ്പോൾ ആക്രമിക്കുന്നു; അതിനാൽ കൊടുങ്കാറ്റും ഏതോ ശക്തിയുടെ കോപമായിരിക്കാം. മനുഷ്യൻ സഹായിക്കുകയോ സഹായം നിഷേധിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ നദിക്കും മഴയ്ക്കും ഭക്ഷണം നൽകാനോ നിഷേധിക്കാനോ കഴിയുന്ന ഇച്ഛാശക്തിയുണ്ടാകാം. ഇത്തരത്തിലുള്ള മനുഷ്യവൽക്കരണത്തിലൂടെയാണ് പ്രകൃതി ആത്മീയസത്തകളാൽ നിറഞ്ഞ ഒരു ലോകമായി സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെട്ടത്.
ആനിമിസത്തിന് ജ്ഞാനപരമായ പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല ഉണ്ടായിരുന്നത്. അനിശ്ചിതത്വത്തെ മാനസികമായി കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള ഉപാധിയുമായിരുന്നു അത്. നിയന്ത്രിക്കാനാവാത്ത പ്രകൃതിശക്തികളുമായി പ്രതീകാത്മക ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നതിലൂടെ മനുഷ്യന് ഒരു പരിധിവരെ നിയന്ത്രണബോധം ലഭിച്ചു. പ്രാർത്ഥന, നേർച്ച, ബലി, നൃത്തം, മന്ത്രോച്ചാരണം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ പ്രകൃതിശക്തികളുമായി ആശയവിനിമയം നടത്താനുള്ള മാർഗങ്ങളായി മാറി.
അതോടൊപ്പം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ആഴമുള്ള ബന്ധബോധവും ആനിമിസം വളർത്തി. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുള്ള അധിപനല്ല; ആത്മീയമായി സജീവമായ ഒരു വലിയ ലോകത്തിന്റെ ഭാഗമാണ് എന്ന ബോധം ഇത്തരം വിശ്വാസങ്ങളിൽ പ്രകടമായിരുന്നു. പിന്നീട് സംഘടിത മതങ്ങളിൽ വികസിച്ച പല ആശയങ്ങളുടെയും പ്രാഥമിക രൂപങ്ങൾ ആനിമിസ്റ്റിക് ചിന്തയിൽ കണ്ടെത്താം.
വേട്ടക്കാരുടെയും ഭക്ഷ്യശേഖരകരുടെയും കാലഘട്ടത്തിൽ സാമൂഹികസംഘടന പ്രധാനമായും കുല–ഗോത്രബന്ധങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയായിരുന്നു. പങ്കിട്ട വംശബന്ധവും പരസ്പരസഹകരണവും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളോടുള്ള കൂട്ടായ ആശ്രിതത്വവും ഇത്തരം സമൂഹങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനമായിരുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് ടോട്ടമിസം പ്രധാനപ്പെട്ട സാംസ്കാരിക–ആത്മീയ പ്രതിഭാസമായി വളർന്നത്.
ഒരു പ്രത്യേക മൃഗത്തെയോ സസ്യത്തെയോ പ്രകൃതിപ്രതീകത്തെയോ ഒരു കുലത്തിന്റെ പ്രതീകമായോ പൂർവികനായോ സംരക്ഷകശക്തിയായോ കാണുന്നതാണ് ടോട്ടമിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപം. കരടി, കഴുകൻ, പാമ്പ്, വൃക്ഷം തുടങ്ങിയ ടോട്ടങ്ങൾ കുലത്തിന്റെ ശക്തിയെയും തുടർച്ചയെയും കൂട്ടായ സ്വത്വത്തെയും പ്രതിനിധീകരിച്ചു.
ടോട്ടം ഒരു ചിഹ്നം മാത്രമായിരുന്നില്ല. അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി വിലക്കുകളും ആചാരങ്ങളും മിത്തുകളും രൂപപ്പെട്ടു. ഇവ കുലാംഗങ്ങളുടെ പെരുമാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും കൂട്ടായ ഐക്യം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. ഒരേ ടോട്ടവുമായി സ്വയം ബന്ധിപ്പിച്ച വ്യക്തികൾ ഒരു പൊതുവായ ഉത്ഭവകഥയുടെയും കൂട്ടായ ഓർമയുടെയും ഭാഗങ്ങളായി മാറി.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ടോട്ടമിസം വ്യക്തികളെ ഒരു കൂട്ടായ പ്രതീകവ്യവസ്ഥയിലേക്ക് സംയോജിപ്പിച്ച സാംസ്കാരിക സംയോജക ബലമായി പ്രവർത്തിച്ചു. വ്യക്തിയുടെ ഒറ്റപ്പെട്ട സ്വത്വത്തെക്കാൾ കുലത്തിന്റെ കൂട്ടായ സ്വത്വത്തിന് മുൻഗണന നൽകുന്ന ഒരു സാമൂഹികഘടന അതിലൂടെ ശക്തിപ്പെട്ടു.
ആദിമസമൂഹങ്ങളിൽ ദൃശ്യമായ ഭൗതികലോകത്തിനും സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ആത്മീയലോകത്തിനുമിടയിലെ ഇടനിലക്കാരനായി ഷാമൻ ആവിർഭവിച്ചു. രോഗം, മരണം, പ്രകൃതിദുരന്തം, വേട്ടയിലെ പരാജയം, അപ്രതീക്ഷിത ദുരന്തങ്ങൾ എന്നിവയുടെ അദൃശ്യകാരണങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും അവ പരിഹരിക്കാനും കഴിവുള്ള വ്യക്തിയായി ഷാമൻ കണക്കാക്കപ്പെട്ടു.
ധ്യാനം, ഉപവാസം, താളാത്മകമായ മൃദംഗവാദനം, മന്ത്രോച്ചാരണം, നൃത്തം എന്നിവയിലൂടെ ബോധത്തിന്റെ വ്യത്യസ്താവസ്ഥകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ ഷാമന്മാർ ശ്രമിച്ചു. ചില സംസ്കാരങ്ങളിൽ സൈക്കോആക്ടീവ് സസ്യങ്ങളും ഫംഗസുകളും ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇത്തരം അനുഭവങ്ങൾ ആത്മാക്കളുമായോ പൂർവികരുമായോ ദേവതകളുമായോ ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നതായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടു.
ആധുനിക ന്യൂറോസയൻസിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇത്തരം അനുഭവങ്ങളെ മസ്തിഷ്കപ്രവർത്തനത്തിലെ വ്യത്യസ്താവസ്ഥകളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പഠിക്കാം. എന്നാൽ ആദിമമനുഷ്യന് അതിനുള്ള ന്യൂറോബയോളജിക്കൽ അറിവില്ലായിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആത്മനിഷ്ഠമായ അസാധാരണ അനുഭവങ്ങൾ ആത്മീയലോകത്തിലേക്കുള്ള യാത്രകളായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടു.
ഷാമൻ ചികിത്സകനും പ്രവാചകനും ആചാരനേതാവും പ്രകൃതിജ്ഞാനത്തിന്റെ സംരക്ഷകനുമായിരുന്നു. ഔഷധസസ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും മൃഗങ്ങളുടെ പെരുമാറ്റത്തെക്കുറിച്ചും കാലാവസ്ഥാചക്രങ്ങളെക്കുറിച്ചുമുള്ള പ്രായോഗിക അറിവും ആത്മീയ അധികാരവും ഒരേ വ്യക്തിയിൽ സംയോജിക്കപ്പെട്ടു. പിന്നീട് സംഘടിത മതങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട പുരോഹിതവർഗത്തിന്റെ പ്രാഥമിക ചരിത്രരൂപമായി ഷാമനിക പാരമ്പര്യങ്ങളെ കാണാം.
നൃത്തം, സംഗീതം, മന്ത്രോച്ചാരണം, ശരീരചിത്രീകരണം, മുഖംമൂടികൾ, ബലികൾ, പ്രതീകാത്മക പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെട്ട ആചാരങ്ങൾ ആദിമസമൂഹങ്ങളുടെ സാമൂഹികജീവിതത്തിൽ കേന്ദ്രസ്ഥാനമേറ്റിരുന്നു. അവ വിനോദപ്രവർത്തനങ്ങൾ മാത്രമായിരുന്നില്ല; കൂട്ടായ ഐക്യം നിർമ്മിക്കുന്ന ശക്തമായ സാമൂഹിക ഉപാധികളായിരുന്നു.
ഒരേ താളത്തിൽ ചലിക്കുന്ന ശരീരങ്ങൾ, കൂട്ടായ പാട്ട്, ആവർത്തിക്കുന്ന ശബ്ദങ്ങൾ, പങ്കിട്ട വികാരാനുഭവങ്ങൾ എന്നിവ വ്യക്തികളുടെ മാനസികാവസ്ഥകളെ പരസ്പരം സമന്വയിപ്പിച്ചു. വ്യക്തിയുടെ ഒറ്റപ്പെട്ട അനുഭവം ഒരു കൂട്ടായ അനുഭവമായി മാറി. ആചാരങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നവർ തങ്ങൾ ഒരു വലിയ സമഗ്രതയുടെ ഭാഗമാണെന്ന അനുഭവം നേടി.
ജനനം, വിവാഹം, മരണം, വേട്ട, വിളവെടുപ്പ്, ഋതുമാറ്റം തുടങ്ങിയ ജീവിതത്തിലെ നിർണായകഘട്ടങ്ങളെ ആചാരങ്ങൾ സാമൂഹികമായി അടയാളപ്പെടുത്തി. അനിശ്ചിതത്വത്തിനും മാറ്റത്തിനും ഘടനയും അർത്ഥവും നൽകുന്ന സാംസ്കാരിക സംവിധാനങ്ങളായിരുന്നു അവ. ശവസംസ്കാരങ്ങൾ മരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖത്തെ കൂട്ടായി കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ സഹായിച്ചു. കാർഷിക ആചാരങ്ങൾ പ്രകൃതിയോടുള്ള ആശ്രിതത്വത്തെ പ്രതീകാത്മകമായി പ്രകടിപ്പിച്ചു.
ഇങ്ങനെ മിത്തുകൾ ആശയപരമായ പ്രതീകവ്യവസ്ഥകൾ സൃഷ്ടിച്ചപ്പോൾ ആചാരങ്ങൾ അവയെ ശരീരത്തിലൂടെയും പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയും സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യമായി പുനരാവിഷ്കരിച്ചു.
ഏകദേശം ക്രി.മു. 10,000-ഓടെ ആരംഭിച്ച കാർഷികപരിവർത്തനം മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും നിർണായകമായ ഭൗതികമാറ്റങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു. സഞ്ചാരികളായ വേട്ടക്കാരുടെയും ഭക്ഷ്യശേഖരകരുടെയും ചെറിയ സംഘങ്ങളിൽനിന്ന് മനുഷ്യർ സ്ഥിരതാമസമുള്ള കാർഷികസമൂഹങ്ങളിലേക്ക് മാറി. സസ്യങ്ങളെയും മൃഗങ്ങളെയും വളർത്തൽ, ഭക്ഷ്യാധിക്യത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനം, സ്ഥിരതാമസകേന്ദ്രങ്ങളുടെ വളർച്ച എന്നിവ സാമൂഹികസംഘടനയെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റി.
കാർഷികജീവിതം മഴ, സൂര്യപ്രകാശം, മണ്ണിന്റെ ഫലഭൂയിഷ്ഠത, നദികളുടെ ഒഴുക്ക്, ഋതുചക്രം എന്നിവയോട് കൂടുതൽ ആശ്രിതമായിരുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ ഈ ശക്തികൾ മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പിനെ നേരിട്ട് നിർണയിച്ചു. അതിനാൽ അവ ദേവതകളായി വ്യക്തിവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടു.
ഫലഭൂയിഷ്ഠതയുടെ ദേവതകൾ, മഴദേവന്മാർ, സൂര്യദേവന്മാർ, നദീദേവതകൾ, വിളവെടുപ്പിന്റെ ദേവതകൾ എന്നിവ കാർഷികസമൂഹങ്ങളുടെ മതലോകത്ത് കേന്ദ്രസ്ഥാനമേറ്റു. ദേവന്മാരുടെ അനുഗ്രഹം ലഭിച്ചാൽ വിളവ് സമൃദ്ധമാകുമെന്നും അവരുടെ കോപം വരൾച്ചയോ വെള്ളപ്പൊക്കമോ ക്ഷാമമോ സൃഷ്ടിക്കുമെന്നും വിശ്വസിക്കപ്പെട്ടു.
വിത്തിടൽ, വളർച്ച, വിളവെടുപ്പ്, മരണം, വീണ്ടും മുളയ്ക്കൽ എന്നീ കാർഷികചക്രങ്ങൾ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളായി മാറി. മരണം–പുനർജനനം, നാശം–പുനരുജ്ജീവനം തുടങ്ങിയ മിത്തുകൾ ഈ ഭൗതികജീവിതാനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് രൂപപ്പെട്ടു.
ഇവിടെ മതത്തിന്റെ രൂപം മാറുന്നത് അതിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയിലെ മാറ്റവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതായി കാണാം. വേട്ടക്കാരന്റെ മതലോകവും കർഷകന്റെ മതലോകവും ഒരുപോലെയായിരുന്നില്ല. ഉൽപ്പാദനരീതിയിലെ മാറ്റം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ മാറ്റി; ആ മാറ്റം ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങളിലും പ്രതിഫലിച്ചു.
കാർഷികോൽപ്പാദനം ഭക്ഷ്യാധിക്യം സൃഷ്ടിച്ചതോടെ സമൂഹത്തിൽ പുതിയ വിഭജനങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. എല്ലാവരും നേരിട്ട് ഭക്ഷ്യോൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കെടുക്കേണ്ട ആവശ്യം കുറഞ്ഞു. ഭരണാധികാരികൾ, സൈനികർ, പുരോഹിതർ, കരകൗശലവിദഗ്ധർ തുടങ്ങിയ പ്രത്യേക സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങൾ ആവിർഭവിച്ചു.
അധികവിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തിലേക്ക് നയിച്ചു. രാജാക്കന്മാരും ഭൂവുടമകളും പുരോഹിതവർഗവും ഉൾപ്പെട്ട ഭരണവർഗ്ഗങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. ഈ പുതിയ സാമൂഹികശ്രേണികളെ നിയമാനുസൃതമാക്കുന്നതിൽ മതം നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചു.
ആദ്യകാല ആരാധനാകേന്ദ്രങ്ങൾ ക്രമേണ ക്ഷേത്രങ്ങളായി സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടു. ക്ഷേത്രങ്ങൾ ആരാധനാലയങ്ങൾ മാത്രമായിരുന്നില്ല; ഭൂമിയുടെയും ധാന്യത്തിന്റെയും സമ്പത്തിന്റെയും നിയന്ത്രണകേന്ദ്രങ്ങളുമായിരുന്നു. പുരോഹിതർ ദൈവത്തിന്റെയും മനുഷ്യന്റെയും ഇടനിലക്കാരായി പ്രത്യേക അധികാരം നേടി. ആചാരങ്ങളെയും വിശുദ്ധജ്ഞാനത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലൂടെ അവർ സാമൂഹികാധികാരം ഉറപ്പിച്ചു.
ഭരണാധികാരികൾ ദൈവത്താൽ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടവരായോ ദൈവത്തിന്റെ പ്രതിനിധികളായോ ചിലപ്പോൾ ദൈവങ്ങളായിത്തന്നെയോ അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. പുരാതന ഈജിപ്തിലെ ഫറവോ ദൈവിക ഭരണാധികാരിയായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. മെസൊപ്പൊട്ടേമിയയിലെ രാജാക്കന്മാർ ദൈവിക അധികാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഭരണം ന്യായീകരിച്ചു.
നികുതി, നിർബന്ധിത തൊഴിൽ, സൈനികസേവനം എന്നിവപോലും ദൈവികക്രമത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. സാമൂഹിക അസമത്വം സ്വാഭാവികമോ ദൈവനിർദേശിതമോ ആണെന്ന ആശയം പ്രചരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെ മതം കൂട്ടായ ഐക്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംയോജക ബലമായിരിക്കുമ്പോൾതന്നെ വർഗ്ഗാധിപത്യത്തെ നിലനിർത്തുന്ന പ്രത്യയശാസ്ത്ര ഉപകരണമായും പ്രവർത്തിച്ചു.
മെസൊപ്പൊട്ടേമിയ, ഈജിപ്ത്, സിന്ധുനദീതടം തുടങ്ങിയ പുരാതന നാഗരികതകളിൽ സങ്കീർണമായ ദേവഗണങ്ങൾ വികസിച്ചു. പ്രകൃതിശക്തികളെയും സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങളെയും ദേവതകൾ പ്രതിനിധീകരിച്ചു.
മെസൊപ്പൊട്ടേമിയയിലെ മതലോകം ടൈഗ്രിസ്–യൂഫ്രട്ടീസ് നദീതടത്തിന്റെ ഭൗമശാസ്ത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളുമായി അടുത്ത് ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു. കാറ്റിന്റെയും കൊടുങ്കാറ്റിന്റെയും ദേവനായ എൻലിൽ, ജലത്തിന്റെയും ജ്ഞാനത്തിന്റെയും ദേവനായ എൻകി തുടങ്ങിയ ദേവതകൾ കാർഷികജീവിതത്തിന് നിർണായകമായ പ്രകൃതിശക്തികളെ പ്രതിനിധീകരിച്ചു. ബാബിലോൺ രാഷ്ട്രീയമായി ശക്തിപ്രാപിച്ചപ്പോൾ അതിന്റെ രക്ഷാദേവനായ മർദുക്കും ദേവഗണത്തിൽ ഉയർന്ന സ്ഥാനം നേടി. ദേവന്മാരുടെ അധികാരക്രമം മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ രാഷ്ട്രീയ അധികാരക്രമത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിച്ചു.
ഈജിപ്തിലെ മതം നൈൽനദിയുടെ ചക്രങ്ങളുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു. സൂര്യദേവനായ റാ, മരണാനന്തരജീവിതത്തിന്റെയും കാർഷിക പുനരുജ്ജീവനത്തിന്റെയും ദേവനായ ഒസൈറിസ്, ക്രമത്തിന്റെ പ്രതീകമായ ഹോറസ്, കലഹവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സെത്ത് എന്നിവ ഈജിപ്ഷ്യൻ ലോകവീക്ഷണത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളായിരുന്നു. ക്രമവും അരാജകത്വവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം അവരുടെ പ്രപഞ്ചവീക്ഷണത്തിൽ കേന്ദ്രസ്ഥാനമേറ്റിരുന്നു.
സിന്ധുനദീതട നാഗരികതയുടെ ലിപി ഇതുവരെ പൂർണമായി വായിച്ചെടുക്കാത്തതിനാൽ അവിടത്തെ മതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിഗമനങ്ങൾ സൂക്ഷ്മതയോടെ സമീപിക്കേണ്ടതാണ്. മുദ്രകൾ, പ്രതിമകൾ, മൃഗ–വൃക്ഷപ്രതീകങ്ങൾ എന്നിവ പ്രകൃതിയുമായും ഫലഭൂയിഷ്ഠതയുമായും ബന്ധപ്പെട്ട ആരാധനാരൂപങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കാമെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചില രൂപങ്ങളെ പിന്നീട് വികസിച്ച ശൈവപാരമ്പര്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ഇത്തരം വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ഗവേഷണവിഷയമാണ്.
ബഹുദൈവവിശ്വാസം പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും വൈവിധ്യത്തെ പ്രതീകാത്മകമായി ക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു സാംസ്കാരിക മാതൃകയായിരുന്നു. ഓരോ ദേവതയും പ്രത്യേക ശക്തിയെയോ പ്രവർത്തനത്തെയോ പ്രതിനിധീകരിച്ചു. മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ തൊഴിൽവിഭജനവും അധികാരവിഭജനവും പോലെ ദൈവലോകത്തും പ്രവർത്തനവിഭജനം രൂപപ്പെട്ടു.
മധ്യപൂർവദേശത്ത് ബഹുദൈവവിശ്വാസത്തിൽനിന്ന് ഏകദൈവവിശ്വാസത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം ദീർഘവും സങ്കീർണവുമായ ചരിത്രപ്രക്രിയയായിരുന്നു. പ്രാദേശിക ഗോത്രങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിലനിന്നിരുന്ന ദേവതകളും ആരാധനാപാരമ്പര്യങ്ങളും വലിയ സാമൂഹിക–രാഷ്ട്രീയ ഘടനകൾ രൂപപ്പെട്ടപ്പോൾ പുതിയ ഏകീകരണസമ്മർദങ്ങൾ നേരിട്ടു.
ഗോത്രസമൂഹങ്ങൾ വലിയ രാഷ്ട്രീയസംഘടനകളായി മാറുകയും വ്യാപാരം വികസിക്കുകയും സാമ്രാജ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്തപ്പോൾ പ്രാദേശിക ദേവതകളുടെ ലോകം വിശാലമായ സാമൂഹിക ഐക്യത്തിന് പര്യാപ്തമല്ലാതായി. വ്യത്യസ്ത ഗോത്രങ്ങളെയും പ്രദേശങ്ങളെയും ഒരൊറ്റ ധാർമ്മിക–നിയമപരമായ വ്യവസ്ഥയിൽ സംയോജിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാർവത്രിക ദൈവസങ്കൽപ്പത്തിന് ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യം രൂപപ്പെട്ടു.
യഹൂദമതത്തിന്റെ വികാസം ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാം. പുരാതന ഇസ്രായേൽ മതത്തിന്റെ ഏകദൈവപരമായ രൂപീകരണം ഒരൊറ്റ ഘട്ടത്തിൽ സംഭവിച്ചതല്ല; ദീർഘമായ ചരിത്രപരിണാമത്തിലൂടെയാണ് യഹ്വെ ഒരു പ്രാദേശിക–ദേശീയ ദൈവസങ്കൽപ്പത്തിൽനിന്ന് സാർവത്രിക സൃഷ്ടാവും നിയമദാതാവുമായ ഏകദൈവമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടത്. വിദേശാക്രമണങ്ങൾ, പ്രവാസം, രാഷ്ട്രീയ അസ്ഥിരത, സാംസ്കാരിക സ്വത്വസംരക്ഷണം എന്നിവ ഈ പരിണാമത്തിൽ നിർണായകമായിരുന്നു.
ഏകദൈവവിശ്വാസം മതപരമായ മാറ്റം മാത്രമായിരുന്നില്ല. ഒരു ദൈവം, ഒരു നിയമവ്യവസ്ഥ, ഒരു കൂട്ടായ ചരിത്രം, ഒരു ധാർമ്മികക്രമം എന്ന ആശയങ്ങൾ സാമൂഹിക ഐക്യത്തിനുള്ള ശക്തമായ പ്രതീകഘടന സൃഷ്ടിച്ചു.
പിന്നീട് ക്രിസ്തുമതം യഹൂദ ഏകദൈവപാരമ്പര്യത്തിൽനിന്ന് വികസിച്ചു. രക്ഷയുടെ സാർവത്രികത, കരുണ, വ്യക്തിപരമായ മോചനം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ റോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിലെ വിവിധ സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങളിൽ അതിന് സ്വീകാര്യത നേടിക്കൊടുത്തു. ഗോത്ര–ജാതി പരിധികളെ അതിവർത്തിച്ച് എല്ലാ മനുഷ്യരെയും അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്ന മതമായി ക്രിസ്തുമതം വികസിച്ചു.
ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപിൽ ഇസ്ലാം ആവിർഭവിച്ചപ്പോൾ അവിടത്തെ സമൂഹം ഗോത്രവിഭജനങ്ങളും ബഹുദൈവപാരമ്പര്യങ്ങളും സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങളും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു. ഏകവും സാർവത്രികവുമായ അല്ലാഹുവിന്റെ ആശയം വിഭജിത ഗോത്രങ്ങളെ ഒരു വിശ്വാസസമൂഹത്തിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തമായ പ്രത്യയശാസ്ത്ര–സാമൂഹിക അടിത്തറ നൽകി. ദൈവത്തിനു മുന്നിലെ സമത്വം, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം, ദാനം, നിയമക്രമം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ പുതിയ സാമൂഹികസംഘടനയ്ക്ക് രൂപം നൽകി.
അതുകൊണ്ട് മധ്യപൂർവദേശത്തെ ഏകദൈവവിശ്വാസത്തിന്റെ വളർച്ചയെ ആത്മീയ ആശയങ്ങളുടെ ചരിത്രമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. വലിയ മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളുടെ രൂപീകരണം, രാഷ്ട്രീയ കേന്ദ്രീകരണം, സാംസ്കാരിക ഐക്യം, ധാർമ്മിക–നിയമപരമായ ഏകീകരണം എന്നിവയുമായി അതിന് ആഴമുള്ള ബന്ധമുണ്ട്.
ഏകദേശം ക്രി.മു. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനും മൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിനുമിടയിലെ കാലഘട്ടത്തെ പല ചരിത്രചിന്തകരും ‘അക്ഷയുഗം’ എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ചൈന, ഇന്ത്യ, പേർഷ്യ, ഗ്രീസ് തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത പ്രദേശങ്ങളിൽ മനുഷ്യജീവിതം, ധാർമ്മികത, അസ്തിത്വം, സമൂഹം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴമുള്ള വിമർശനാത്മക അന്വേഷണങ്ങൾ ഒരേസമയം വികസിച്ച കാലഘട്ടമായിരുന്നു ഇത്.
ചൈനയിൽ കൺഫ്യൂഷ്യസ് സാമൂഹിക അസ്ഥിരതയ്ക്കുള്ള പരിഹാരം പ്രകൃത്യാതീത ഇടപെടലുകളിൽ അന്വേഷിച്ചില്ല. ധാർമ്മിക പെരുമാറ്റം, വ്യക്തിയുടെ സ്വയംസംസ്കരണം, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള ഭരണനേതൃത്വം എന്നിവയിലാണ് അദ്ദേഹം സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ അടിത്തറ കണ്ടെത്തിയത്. ഭരണാധികാരി മാതൃകാപരമായ ധാർമ്മികജീവിതം നയിക്കണം എന്ന ആശയം രാഷ്ട്രീയാധികാരത്തെ ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്വവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി.
താവോയിസം പ്രകൃതിയുടെ സ്വാഭാവികപ്രവാഹവുമായി സമന്വയത്തിൽ ജീവിക്കുന്നതിനെ ഊന്നിപ്പറഞ്ഞു. ‘താവോ’ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനക്രമത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ദാർശനിക ആശയമായി വികസിച്ചു. അമിതനിയന്ത്രണത്തെയും കൃത്രിമ സാമൂഹിക നിർബന്ധങ്ങളെയും വിമർശിച്ച താവോയിസ്റ്റ് ചിന്ത പ്രകൃതിയോടുള്ള സമന്വയത്തിന് പ്രാധാന്യം നൽകി.
ഇന്ത്യയിൽ സിദ്ധാർഥ ഗൗതമൻ വേദമതത്തിലെ ആചാരാധിപത്യത്തെയും ബ്രാഹ്മണിക അധികാരഘടനയെയും വിമർശിച്ചു. മനുഷ്യദുഃഖത്തെയും അതിന്റെ കാരണങ്ങളെയും അതിൽനിന്നുള്ള മോചനത്തെയും കേന്ദ്രീകരിച്ച ബൗദ്ധചിന്ത വ്യക്തിപരമായ അനുഭവത്തിനും ധാർമ്മികജീവിതത്തിനും ധ്യാനപരിശീലനത്തിനും പ്രാധാന്യം നൽകി. നാല് ആര്യസത്യങ്ങളും അഷ്ടാംഗമാർഗവും ദുഃഖത്തെ അതിഭൗതിക വിശദീകരണങ്ങളിൽനിന്ന് മാറ്റി അനുഭവപരവും മനഃശാസ്ത്രപരവുമായ അന്വേഷണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു.
ജൈനമതം അഹിംസയ്ക്കും ആത്മനിയന്ത്രണത്തിനും എല്ലാ ജീവരൂപങ്ങളോടുമുള്ള ആദരത്തിനും പ്രാധാന്യം നൽകി. അതേസമയം ഉപനിഷത്തുകളിലൂടെ ഇന്ത്യൻ ദാർശനികചിന്ത ബ്രഹ്മം, ആത്മൻ, കർമ്മം തുടങ്ങിയ സങ്കീർണമായ ഓന്റോളജിക്കൽ ആശയങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചു.
പേർഷ്യയിൽ സരതുഷ്ട്രൻ ധാർമ്മിക തിരഞ്ഞെടുപ്പിന് കേന്ദ്രസ്ഥാനം നൽകിയ മതദർശനം അവതരിപ്പിച്ചു. അഹുര മസ്ദയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നന്മയും അങ്റ മൈന്യുവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തിന്മയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ധാർമ്മിക തീരുമാനങ്ങൾക്ക് സജീവമായ പങ്കുണ്ടെന്ന് സരതുഷ്ട്രമതം പഠിപ്പിച്ചു. സ്വതന്ത്ര തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്വം, അന്തിമവിധി തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ പിന്നീട് അബ്രഹാമിക മതപാരമ്പര്യങ്ങളെ സ്വാധീനിച്ചു.
ഗ്രീസിൽ സോക്രട്ടീസ് മിത്തുകളെ അന്ധമായി സ്വീകരിക്കുന്നതിനുപകരം ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ വിശ്വാസങ്ങളെയും ധാരണകളെയും പരിശോധിച്ചു. പ്ലേറ്റോ യാഥാർത്ഥ്യം, നീതി, ജ്ഞാനം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള സങ്കീർണമായ ദാർശനിക വ്യവസ്ഥ വികസിപ്പിച്ചു. അരിസ്റ്റോട്ടിൽ തർക്കശാസ്ത്രം, ധാർമ്മികത, ജീവശാസ്ത്രം, പ്രകൃതിശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വ്യവസ്ഥാപിതമായ അന്വേഷണരീതി വികസിപ്പിച്ചു.
അക്ഷയുഗത്തിന്റെ പൊതുസവിശേഷത മനുഷ്യന്റെ ധാർമ്മിക പ്രവർത്തനശേഷിക്കും ആത്മപരിശോധനയ്ക്കും സാർവത്രിക തത്വങ്ങളുടെ അന്വേഷണത്തിനും നൽകിയ പ്രാധാന്യമായിരുന്നു. പ്രാദേശിക ദേവതകളെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്ന ആചാരങ്ങളിൽനിന്ന് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെയും നീതിയെയും ധാർമ്മികതയെയും അന്വേഷിക്കുന്ന ദാർശനിക–മതപരമായ വ്യവസ്ഥകളിലേക്കുള്ള നിർണായകമായ മാറ്റം ഇവിടെ സംഭവിച്ചു.
സമൂഹങ്ങൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണമായപ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ സ്വയംനിർണയശേഷിയും സമൂഹത്തിന്റെ അധികാരവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം ശക്തമായി. മതസ്ഥാപനങ്ങളും ഭരണകൂടങ്ങളും പാരമ്പര്യങ്ങളും നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമം സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തികളും നവീനചിന്താപ്രസ്ഥാനങ്ങളും അവയെ ചോദ്യം ചെയ്തു.
സോക്രട്ടീസ് ഏഥൻസിലെ പരമ്പരാഗത വിശ്വാസങ്ങളെ വിമർശിച്ചതിനാൽ ഭരണകൂടത്തിന്റെ ശിക്ഷ നേരിട്ടു. ബുദ്ധൻ വേദാചാരങ്ങളുടെയും ജാതിഘടനയുടെയും അധികാരത്തെ നിരസിച്ചു. മതപരിഷ്കർത്താക്കൾ പലപ്പോഴും പുരോഹിതവർഗത്തിന്റെയും രാജാധികാരത്തിന്റെയും സ്ഥാപിത മതസംവിധാനങ്ങളുടെയും നിയമസാധുതയെ ചോദ്യം ചെയ്തു.
ഈ വൈരുധ്യം മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ സംഘർഷങ്ങളിലൊന്നാണ്. സാമൂഹിക ഐക്യത്തിന് പൊതുനിയമങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ അവ അമിതമായി കർക്കശമാകുമ്പോൾ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും വിമർശനാത്മക ചിന്തയെയും നവീകരണത്തെയും തടയുന്നു. മറുവശത്ത്, നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വ്യക്തികേന്ദ്രിതത്വം സാമൂഹികസംഘടനയെ ദുർബലപ്പെടുത്താം.
മതചരിത്രത്തിലെ പരിഷ്കരണങ്ങളും വിഭജനങ്ങളും നവമതപ്രസ്ഥാനങ്ങളും ഈ സംഘർഷത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ചരിത്രരൂപങ്ങളാണ്.
മതത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചരിത്രപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൊന്ന് വലിയ മനുഷ്യസംഘങ്ങളെ പൊതുവായ പ്രതീകവ്യവസ്ഥകളിലൂടെ ഏകീകരിച്ചതാണ്. പങ്കിട്ട മിത്തുകൾ, ആചാരങ്ങൾ, വിശുദ്ധഗ്രന്ഥങ്ങൾ, ഉത്സവങ്ങൾ, ആരാധനാകേന്ദ്രങ്ങൾ എന്നിവ വ്യക്തികളെ ഒരു കൂട്ടായ സ്വത്വത്തിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിച്ചു.
മതപരമായ ആചാരങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുന്ന വ്യക്തികൾ ഒരേ ചരിത്രത്തിന്റെയും ഒരേ മൂല്യവ്യവസ്ഥയുടെയും ഭാഗങ്ങളാണെന്ന ബോധം നേടി. ഗോത്രതലത്തിൽ ടോട്ടമിക് ആചാരങ്ങൾ നിർവഹിച്ച പ്രവർത്തനം പിന്നീട് ക്ഷേത്രങ്ങളും പള്ളികളും മസ്ജിദുകളും മറ്റു മതസ്ഥാപനങ്ങളും വലിയ സാമൂഹികതലത്തിൽ നിർവഹിച്ചു.
മതങ്ങൾ ധാർമ്മിക ചട്ടക്കൂടുകളും വികസിപ്പിച്ചു. സത്യസന്ധത, കരുണ, നീതി, ഉത്തരവാദിത്വം, കടമ തുടങ്ങിയ മൂല്യങ്ങൾ മതസിദ്ധാന്തങ്ങളിലൂടെ സാമൂഹികമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. യഹൂദ–ക്രൈസ്തവ പാരമ്പര്യത്തിലെ പത്ത് കല്പനകളും ഹിന്ദുമതത്തിലെ ധർമ്മസങ്കൽപ്പവും വ്യത്യസ്ത ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളിൽ ധാർമ്മിക–സാമൂഹിക പെരുമാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിച്ച ചട്ടക്കൂടുകളായിരുന്നു.
എന്നാൽ ധാർമ്മിക വ്യവസ്ഥകൾ ചരിത്രാതീതമല്ല. സമത്വാധിഷ്ഠിതമായ ചെറിയ സമൂഹങ്ങളിൽ കൂട്ടായ ക്ഷേമത്തിനും പരസ്പരസഹായത്തിനും മുൻഗണന ലഭിച്ചപ്പോൾ ശ്രേണീബദ്ധ സമൂഹങ്ങളിൽ അനുസരണം, കടമ, അധികാരത്തോടുള്ള വിശ്വസ്തത തുടങ്ങിയ മൂല്യങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചു. അതിനാൽ മതധാർമ്മികതയെ അതത് സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതിക–വർഗ്ഗഘടനകളിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.
ചരിത്രഭൗതികവാദം മതത്തെ ശാശ്വതമായ ഒരു ആശയവ്യവസ്ഥയായി കാണുന്നില്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനരീതികളും വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളും സാമൂഹികസംഘടനകളും മാറുന്നതിനനുസരിച്ച് മതത്തിന്റെ രൂപവും പ്രവർത്തനവും മാറുന്നു.
വേട്ടക്കാരുടെയും ഭക്ഷ്യശേഖരകരുടെയും സമൂഹങ്ങളിൽ പ്രകൃതിയുമായുള്ള നേരിട്ടുള്ള ആശ്രിതബന്ധം ആനിമിസത്തിലും ടോട്ടമിസത്തിലും പ്രതിഫലിച്ചു. കാർഷികസമൂഹങ്ങളിൽ ഫലഭൂയിഷ്ഠത, മഴ, സൂര്യൻ, നദി തുടങ്ങിയവയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന ദേവതകൾ കേന്ദ്രസ്ഥാനമേറ്റു. ഭക്ഷ്യാധിക്യവും വർഗ്ഗവിഭജനവും ഭരണകൂടത്തിന്റെ രൂപീകരണവും പുരോഹിതവർഗത്തെയും സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട മതത്തെയും സൃഷ്ടിച്ചു.
വ്യാവസായിക വിപ്ലവം സാമൂഹികജീവിതത്തെ വീണ്ടും അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റി. ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ അറിവ് വിപുലീകരിച്ചു. മുതലാളിത്ത ഉൽപ്പാദനരീതി വിപണിയെയും കൂലിത്തൊഴിലിനെയും നഗരവൽക്കരണത്തെയും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ മതത്തിന്റെ പല പരമ്പരാഗത വിശദീകരണങ്ങൾക്കും അധികാരം നഷ്ടപ്പെട്ടു.
ലിബറലിസം, സോഷ്യലിസം, ദേശീയത, മാനവികത തുടങ്ങിയ മതേതര പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യജീവിതത്തിനും സാമൂഹികസംഘടനയ്ക്കും പുതിയ വിശദീകരണചട്ടക്കൂടുകൾ നൽകി. മതം പല സമൂഹങ്ങളിലും പൊതുരംഗത്തിൽനിന്ന് വ്യക്തിപരമായ മേഖലയിലേക്ക് ഭാഗികമായി മാറി.
എന്നാൽ മതം അപ്രത്യക്ഷമായില്ല. പുതിയ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെട്ട് അത് രൂപാന്തരപ്പെട്ടു. ചില മതപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ വ്യക്തിപരമായ ആത്മീയതയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകി. മറ്റുചിലത് സാമൂഹികനീതിയുമായോ ദേശീയതയുമായോ രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനങ്ങളുമായോ ബന്ധപ്പെട്ടു. മതത്തിന്റെ അനുകൂലനശേഷി അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ നിലനിൽപ്പിന്റെ പ്രധാന കാരണങ്ങളിലൊന്നാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മതത്തെ സംയോജകവും വിയോജകവുമായ ബലങ്ങളുടെ ചലനാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക–ബൗദ്ധിക വ്യവസ്ഥയായി കാണാം.
ഇവിടെ ‘ബലം’ എന്ന പദം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ അളക്കാവുന്ന force എന്ന സാങ്കേതിക അർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നില്ല. സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളെ ഏകീകരിക്കുന്നതും വിഭജിക്കുന്നതും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതുമായ പ്രവണതകളെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നതിനുള്ള ദാർശനിക വിഭാഗങ്ങളായാണ് ‘സംയോജക ബലം’, ‘വിയോജക ബലം’ എന്നീ ആശയങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നത്.
മതത്തിലെ സംയോജക പ്രവണതകൾ വ്യക്തികളെ കൂട്ടായ്മകളിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. പൊതുവായ മിത്തുകൾ, ആചാരങ്ങൾ, ധാർമ്മികത, ആരാധന, വിശുദ്ധപ്രതീകങ്ങൾ എന്നിവ കൂട്ടായ സ്വത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പ്രതിസന്ധിയിലും മരണത്തിലും അനിശ്ചിതത്വത്തിലും മതം മാനസിക ആശ്വാസവും അർത്ഥഘടനയും നൽകുന്നു. സാമൂഹിക സഹകരണത്തിനും സ്ഥിരതയ്ക്കും മതം സഹായകമാകുന്നു.
അതേസമയം മതത്തിനുള്ളിൽ വിയോജക പ്രവണതകളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സിദ്ധാന്തപരമായ വൈരുധ്യങ്ങൾ, വ്യത്യസ്ത വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ, അധികാരസംഘർഷങ്ങൾ, സാമൂഹികമാറ്റങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ എന്നിവ സ്ഥാപിത മതക്രമത്തെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ഈ സമ്മർദങ്ങൾ മതവിഭജനങ്ങൾക്കും പരിഷ്കരണങ്ങൾക്കും പുതിയ മതപ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്കും മതേതരചിന്തയുടെ വളർച്ചയ്ക്കും കാരണമാകുന്നു.
മതത്തിന്റെ ചരിത്രം സംയോജനത്തിന്റെയും വിയോജനത്തിന്റെയും നിരന്തരമായ ചലനമാണ്. സംയോജക പ്രവണതകൾ സ്ഥിരതയും തുടർച്ചയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വിയോജക പ്രവണതകൾ വൈരുധ്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുകയും മാറ്റത്തിന് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ മാത്രം മതത്തിന്റെ സത്തയായി കാണുന്നത് അപൂർണമായിരിക്കും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ മതത്തെ ഒരു ‘സൂപ്പർപോസ്ഡ് വ്യവസ്ഥ’യായി വിശകലനം ചെയ്യാം. ഇവിടെ സൂപ്പർപോസിഷൻ എന്ന പദം ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിലെ ഗണിതപരമായി നിർവചിക്കപ്പെട്ട ക്വാണ്ടം സൂപ്പർപോസിഷനുമായി നേരിട്ട് സമീകരിക്കുന്നില്ല. വ്യത്യസ്തവും ചിലപ്പോൾ പരസ്പരവിരുദ്ധവുമായ ആശയങ്ങളും പ്രയോഗങ്ങളും ഒരേ സാമൂഹിക–സാംസ്കാരിക വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിൽ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ദാർശനിക രൂപകമായാണ് അത് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.
ഹിന്ദുമതം ഇതിന്റെ വ്യക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. ബ്രഹ്മത്തെ പരമമായ ഏകയാഥാർത്ഥ്യമായി കാണുന്ന അദ്വൈതചിന്തയും വിഷ്ണു, ശിവൻ, ദുർഗ തുടങ്ങിയ അനേകം ദേവതകളെ ആരാധിക്കുന്ന ബഹുദൈവപാരമ്പര്യങ്ങളും ദൈവസങ്കൽപ്പത്തെ നിരസിക്കുന്ന ചാർവാക ഭൗതികവാദവും ഇന്ത്യൻ ചിന്താപാരമ്പര്യത്തിന്റെ വിശാലമായ ചരിത്രപരിസരത്തിൽ സഹവർത്തിക്കുന്നു.
ക്രിസ്തുമതത്തിൽ വിശ്വാസാധിഷ്ഠിത സിദ്ധാന്തങ്ങളോടൊപ്പം അഗസ്റ്റിൻ, തോമസ് അക്വിനാസ് തുടങ്ങിയവരുടെ ദാർശനിക പാരമ്പര്യങ്ങളും മൈസ്റ്റർ എക്ഹാർട്ട്, തെരേസ ഓഫ് അവില, ജോൺ ഓഫ് ദ ക്രോസ് തുടങ്ങിയവരുടെ മിസ്റ്റിക് പാരമ്പര്യങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു. ബൗദ്ധിക അന്വേഷണം, ആചാരവിശ്വാസം, മിസ്റ്റിക് അനുഭവം എന്നിവ ഒരേ മതപരമ്പരയ്ക്കുള്ളിൽ വ്യത്യസ്ത മാർഗങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഇസ്ലാമിൽ ഖുർആനും ഹദീസും അടിസ്ഥാനമാക്കിയ മതനിയമപരമ്പരയ്ക്കൊപ്പം അൽ-ഫറാബി, ഇബ്നു സീന, ഇബ്നു റുഷ്ദ് തുടങ്ങിയവരുടെ ദാർശനികചിന്തയും സൂഫി മിസ്റ്റിക് പാരമ്പര്യവും വികസിച്ചു.
യഹൂദമതത്തിൽ തോറയുടെയും തൽമൂദിന്റെയും നിയമപാരമ്പര്യത്തോടൊപ്പം കബാലയുടെ മിസ്റ്റിക് വ്യാഖ്യാനങ്ങളും മൈമോനിഡീസിന്റെ യുക്തിവാദപരമായ ദാർശനിക സമീപനവും സഹവർത്തിക്കുന്നു.
ഇത്തരം ബഹുതലാവസ്ഥ മതത്തിന്റെ ദൗർബല്യമല്ല. മാറുന്ന ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള അതിന്റെ ശേഷിയുടെ ഭാഗമാണ്. വൈരുധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാനും വ്യത്യസ്ത വ്യാഖ്യാനങ്ങൾക്ക് ഇടം നൽകാനും കഴിയുന്നതിനാലാണ് പല മതങ്ങളും ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ നിലനിന്നത്.
ഒരു മതവ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ നിലവിലുള്ള ഘടനയ്ക്ക് കൈകാര്യം ചെയ്യാനാവാത്തതാകുമ്പോൾ മതപരിഷ്കരണങ്ങളോ മതവിപ്ലവങ്ങളോ ആവിർഭവിക്കുന്നു.
പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പ്രൊട്ടസ്റ്റന്റ് നവീകരണം ഇതിന്റെ പ്രധാന ഉദാഹരണമാണ്. കത്തോലിക്കാ സഭ യൂറോപ്പിലെ രാഷ്ട്രീയ–സാമ്പത്തിക അധികാരഘടനകളുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു. പുരോഹിതവർഗത്തിന്റെ സമ്പത്തും അധികാരവും ഇൻഡൾജൻസുകളുടെ വിൽപ്പന പോലുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളും സഭയുടെ പ്രഖ്യാപിത ആത്മീയമൂല്യങ്ങളുമായി വൈരുധ്യം സൃഷ്ടിച്ചു.
മാർട്ടിൻ ലൂഥർ, ജോൺ കാൽവിൻ, ഉൽറിക് സ്വിംഗ്ലി തുടങ്ങിയ പരിഷ്കർത്താക്കൾ സഭയുടെ കേന്ദ്രീകൃത അധികാരത്തെ വെല്ലുവിളിച്ചു. വ്യക്തിയുടെ വിശ്വാസത്തിനും വിശുദ്ധഗ്രന്ഥത്തിലേക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള പ്രവേശനത്തിനും അവർ പ്രാധാന്യം നൽകി. അച്ചടിയന്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ച പരിഷ്കരണചിന്തകളുടെ അതിവേഗ പ്രചാരണത്തിന് ഭൗതിക അടിത്തറ നൽകി.
അതുപോലെ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ ആവിർഭാവവും വേദമതത്തിലെ ആചാരാധിപത്യത്തിനും പുരോഹിതവർഗത്തിന്റെ പ്രത്യേകാധികാരത്തിനും ജാതിശ്രേണികൾക്കും എതിരായ ചരിത്രപരമായ പ്രതികരണമായിരുന്നു. ബുദ്ധൻ മോചനത്തെ ജന്മാവകാശത്തിൽനിന്നോ യാഗാചാരങ്ങളിൽനിന്നോ വേർതിരിച്ച് വ്യക്തിയുടെ ജ്ഞാനം, ധാർമ്മികജീവിതം, ധ്യാനപരിശീലനം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി.
ഇത്തരം മതപരിവർത്തനങ്ങളെ ലളിതമായ ‘തീസിസ്–ആന്റിതീസിസ്–സിന്തസിസ്’ സൂത്രത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സങ്കീർണതയെ ലഘൂകരിക്കും. യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിരവധി വൈരുധ്യങ്ങളും സാമൂഹികബലങ്ങളും സാങ്കേതികമാറ്റങ്ങളും വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളും ആശയസംഘർഷങ്ങളും പരസ്പരം ഇടപെടുമ്പോഴാണ് പുതിയ മതരൂപങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഈ ബഹുതലപരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിനാണ് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്.
പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ അറിവ് വികസിച്ചതോടെ മതപരമായ പല വിശദീകരണങ്ങളും ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമായി. ജ്യോതിശാസ്ത്രം, ഭൗതികശാസ്ത്രം, ഭൂവിജ്ഞാനം, ജീവശാസ്ത്രം എന്നിവയിലെ കണ്ടെത്തലുകൾ പരമ്പരാഗത പ്രപഞ്ചവീക്ഷണങ്ങളെ മാറ്റിമറിച്ചു.
കോപ്പർനിക്കസിന്റെ സൂര്യകേന്ദ്രിത മാതൃകയും ഗലീലിയോയുടെ നിരീക്ഷണങ്ങളും ഭൂമിയാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രം എന്ന യൂറോപ്യൻ മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ അന്നത്തെ അംഗീകൃത ധാരണയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയിലെ ചലനങ്ങളെ ഗണിതനിയമങ്ങളിലൂടെ വിശദീകരിച്ചു. ഡാർവിന്റെ സ്വാഭാവിക തിരഞ്ഞെടുപ്പിലൂടെയുള്ള പരിണാമസിദ്ധാന്തം ജീവജാലങ്ങളുടെ ഉത്ഭവത്തെയും വൈവിധ്യത്തെയും കുറിച്ചുള്ള അക്ഷരാർഥ സൃഷ്ടിവാദ വിശദീകരണങ്ങൾക്ക് ശാസ്ത്രീയ ബദൽ നൽകി.
പതിനേഴും പതിനെട്ടും നൂറ്റാണ്ടുകളിലെ ജ്ഞാനോദയം യുക്തിക്കും അനുഭവപരമായ നിരീക്ഷണത്തിനും ശാസ്ത്രീയരീതിക്കും വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകി. മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ജ്ഞാനാധികാരം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെട്ടു. മതേതരത്വവും ഭൗതികവാദവും വളർന്നു.
എന്നാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ച മതത്തെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കിയില്ല. പല മതപാരമ്പര്യങ്ങളും വിശുദ്ധഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ അക്ഷരാർഥവായനയിൽനിന്ന് പ്രതീകാത്മകവും ധാർമ്മികവും ദാർശനികവുമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങളിലേക്ക് മാറി. ഡീയിസം പോലുള്ള ആശയങ്ങൾ പ്രകൃതിനിയമങ്ങളും ദൈവസങ്കൽപ്പവും തമ്മിൽ സമന്വയം കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിച്ചു.
ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സും ആധുനിക പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രവും ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചില അടിസ്ഥാനധാരണകളെ മാറ്റിമറിച്ചു. ക്വാണ്ടംതലത്തിൽ സാധ്യതാപരമായ പ്രവചനങ്ങൾ, തരംഗ–കണിക ദ്വൈതസ്വഭാവം, എൻടാംഗിൾമെന്റ്, സൂപ്പർപോസിഷൻ തുടങ്ങിയ പ്രതിഭാസങ്ങൾ കണ്ടെത്തപ്പെട്ടു.
എന്നാൽ ഈ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളെ ആത്മീയതയുടെ നേരിട്ടുള്ള തെളിവുകളായി ഉപയോഗിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം എൻടാംഗിൾമെന്റ് ‘സാർവത്രിക ആത്മീയ ഏകത’ തെളിയിക്കുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം മെഷർമെന്റ് പ്രശ്നം ‘മനുഷ്യബോധം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു’ എന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം സൂപ്പർപോസിഷൻ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളുടെ സൂപ്പർപോസിഷനുമായി ഭൗതികമായി ഒരേ പ്രതിഭാസമല്ല.
എങ്കിലും ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സ് ക്ലാസിക്കൽ യാന്ത്രികവാദത്തിന്റെ പരിമിതികളെ വെളിപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. യാഥാർത്ഥ്യം സാധാരണബോധം നിർദേശിക്കുന്നതിനെക്കാൾ സങ്കീർണവും ബന്ധാത്മകവും പലതലങ്ങളുള്ളതുമാണെന്ന് ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം കാണിക്കുന്നു. ഈ ശാസ്ത്രീയ അറിവിൽനിന്ന് ദാർശനിക പ്രചോദനം സ്വീകരിക്കാം; എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളെയും ദാർശനിക രൂപകങ്ങളെയും തമ്മിൽ കൃത്യമായി വേർതിരിക്കണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സ്വീകരിക്കേണ്ട ശാസ്ത്രീയ അച്ചടക്കം ഇതാണ്.
മതം മനുഷ്യബോധവും വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധത്തിൽനിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്നു. ബാഹ്യലോകം മനുഷ്യബോധത്തിൽ അനുഭവങ്ങളെയും ചോദ്യങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധം ആ അനുഭവങ്ങളെ ഭാഷയിലൂടെയും പ്രതീകങ്ങളിലൂടെയും ആശയങ്ങളിലൂടെയും പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്ന മിത്തുകളും മതസങ്കൽപ്പങ്ങളും ബാഹ്യലോകത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള പകർപ്പുകളല്ല. അവ മനുഷ്യബോധം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ചരിത്രപരമായി വ്യാഖ്യാനിച്ച പ്രതീകാത്മക നിർമ്മിതികളാണ്.
സൃഷ്ടിമിത്തുകൾ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ആഖ്യാനരൂപത്തിലുള്ള ഉത്തരങ്ങൾ നൽകി. മരണാനന്തരജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശയങ്ങൾ മരണത്തിന്റെ അന്തിമത്വത്തോടുള്ള മനുഷ്യന്റെ മാനസിക സംഘർഷത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിച്ചു. ദേവതകൾ പ്രകൃതിശക്തികളുടെയും സാമൂഹികശക്തികളുടെയും മനുഷ്യവൽക്കരിച്ച പ്രതിനിധാനങ്ങളായി പ്രവർത്തിച്ചു.
മതത്തിന്റെ ഓന്റോളജിക്കൽ പഠനം അതിനാൽ ‘ദൈവം ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ’ എന്ന ഒറ്റ ചോദ്യത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യൻ എന്തുകൊണ്ട് ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു, അവ എങ്ങനെ മാറി, വ്യത്യസ്ത ഭൗതിക–സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് ആവിർഭവിച്ചു എന്നീ ചോദ്യങ്ങളാണ് കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണത്തിൽ ദൈവസങ്കൽപ്പത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിൽക്കുന്ന പ്രകൃത്യാതീത മനുഷ്യരൂപസദൃശ സത്തയായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. ചരിത്രത്തിൽ മനുഷ്യർ ‘ദൈവം’ എന്ന ആശയത്തിലൂടെ പ്രതിനിധീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ച ഏകത, ക്രമം, കാരണത, അസ്തിത്വത്തിന്റെ സമഗ്രത തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളെ ഭൗതികവാദപരമായ ഓന്റോളജിയിൽ പുനർവായിക്കാം.
പ്രപഞ്ചത്തിൽ ക്രമവും സങ്കീർണതയും ജീവനും ബോധവും ആവിർഭവിക്കുന്നത് പ്രകൃത്യാതീത ഇടപെടലിന്റെ തെളിവാണെന്ന് ശാസ്ത്രം പറയുന്നില്ല. ഭൗതികഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് സ്വയംസംഘടനയും ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളും വികസിക്കാമെന്ന് ആധുനിക ശാസ്ത്രം കാണിക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, വിവിധതലങ്ങളിലുള്ള ഭൗതികപരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ സംയോജക–വിയോജക പ്രവണതകളുടെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലൂടെ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളും ആവിർഭൂത ഗുണങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രാപഞ്ചിക ആവിർഭാവപ്രക്രിയയെ ചരിത്രത്തിലെ ചില ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങളുടെ ഭൗതികവാദപരമായ പുനർവായനയ്ക്ക് അടിസ്ഥാനമാക്കാം.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ ‘ദൈവം’ എന്നത് ഒരു ശാസ്ത്രീയ ഘടകമോ അളക്കാവുന്ന ഭൗതികബലമോ അല്ല. മറിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഏകത, ക്രമം, ആവിർഭാവം, സമഗ്രത എന്നിവയെ മനുഷ്യൻ ചരിത്രപരമായി പ്രതീകവൽക്കരിച്ച ആശയമായി കാണാം.
സൃഷ്ടിമിത്തുകളെ ആധുനിക പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിന്റെ മുൻകൂട്ടി കണ്ടുപിടിത്തങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല. മഹാവിസ്ഫോടന സിദ്ധാന്തം മതസൃഷ്ടിവാദത്തെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ ക്രമരഹിതത്വത്തിൽനിന്ന് ക്രമത്തിന്റെ ആവിർഭാവത്തെക്കുറിച്ചും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചും മനുഷ്യൻ പുരാതനകാലം മുതൽ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചുവെന്നതിന്റെ സാംസ്കാരിക രേഖകളായി സൃഷ്ടിമിത്തുകളെ വായിക്കാം.
അങ്ങനെ മതപ്രതീകങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയ വസ്തുതകളായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിനുപകരം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രതീകസൃഷ്ടികളായി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിന് യോജിച്ചത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പദാർത്ഥമാണ് പ്രാഥമിക യാഥാർത്ഥ്യം. ബോധം പദാർത്ഥത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് ശരീരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്ന ആത്മീയസത്തയല്ല. അതിസങ്കീർണമായി സംഘടിതമായ ജീവഭൗതിക വ്യവസ്ഥയുടെ ആവിർഭൂത ഗുണമാണ്.
മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കത്തിലെ കോടിക്കണക്കിന് ന്യൂറോണുകളും അവയുടെ സിനാപ്റ്റിക് ബന്ധങ്ങളും വൈദ്യുത–രാസപ്രവർത്തനങ്ങളും ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ ‘ബോധമുള്ളവ’യല്ല. എന്നാൽ അവയുടെ അതിസങ്കീർണമായ സംഘടിത പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് അനുഭവം, ഓർമ, വികാരം, സ്വബോധം, സങ്കൽപ്പശേഷി എന്നിവ ആവിർഭവിക്കുന്നു.
ആവിർഭൂത ഗുണം എന്ന ആശയം ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഉയർന്നതല ഗുണങ്ങളെ അതിന്റെ ഓരോ ഘടകത്തിന്റെയും ഗുണങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടമായി മാത്രം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. സംഘടനയും ബന്ധങ്ങളും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ബോധത്തെ ഭൗതികമെന്ന് പറയുന്നത് അതിനെ ലഘൂകരിക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച് പദാർത്ഥത്തിന്റെ അതിസങ്കീർണമായ സംഘടനാശേഷിയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന അറിയപ്പെട്ട ആവിർഭൂത രൂപങ്ങളിലൊന്നായി ബോധത്തെ അംഗീകരിക്കുകയാണ്.
ഈ വീക്ഷണം ആത്മീയാനുഭവങ്ങളെയും നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യർ അനുഭവിക്കുന്ന വിസ്മയം, ഏകതാബോധം, അതീന്ദ്രിയാനുഭവം, ആഴമുള്ള ധ്യാനാവസ്ഥകൾ എന്നിവ യഥാർത്ഥ ആത്മനിഷ്ഠ അനുഭവങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവയുടെ യാഥാർത്ഥ്യം അവയ്ക്ക് നൽകുന്ന പ്രകൃത്യാതീത വ്യാഖ്യാനങ്ങളെ സ്വതവേ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നില്ല. അനുഭവത്തെയും അതിന്റെ വ്യാഖ്യാനത്തെയും വേർതിരിച്ച് പഠിക്കണം.
മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം പ്രപഞ്ചത്തിൽ മുൻകൂട്ടി എഴുതിവെച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കരുതേണ്ടതില്ല. അർത്ഥവും ലക്ഷ്യവും മനുഷ്യബോധവും സാമൂഹികജീവിതവും ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്നു.
മനുഷ്യർ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, തൊഴിൽ ചെയ്യുന്നു, അറിവ് നിർമ്മിക്കുന്നു, കല സൃഷ്ടിക്കുന്നു, സമൂഹങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. ഈ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയാണ് വ്യക്തിപരവും കൂട്ടായതുമായ അർത്ഥങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്.
ധാർമ്മികതയും ചരിത്രാതീതമായി ആകാശത്തിൽനിന്ന് ലഭിച്ച നിയമമല്ല. സഹജീവിതത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ, സഹകരണം, സംഘർഷം, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, അധികാരഘടനകൾ, മനുഷ്യന്റെ അനുഭൂതിശേഷി എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ദീർഘമായ സാമൂഹികപരിണാമത്തിലൂടെയാണ് ധാർമ്മികവ്യവസ്ഥകൾ വികസിച്ചത്.
അതുകൊണ്ട് അർത്ഥം മനുഷ്യനിർമ്മിതമാണെന്ന് പറയുന്നത് അതിനെ വ്യാജമാക്കുന്നില്ല. ഭാഷയും ശാസ്ത്രവും സംഗീതവും ജനാധിപത്യവും മനുഷ്യനിർമ്മിതങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവ യാഥാർത്ഥ്യമായ സാമൂഹികശക്തികളാണ്. അതുപോലെ മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അർത്ഥവും ധാർമ്മികതയും കൂട്ടായ ജീവിതത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന യാഥാർത്ഥ്യശക്തികളാണ്.
ആധുനിക വ്യാവസായിക–വ്യാവസായികാനന്തര സമൂഹങ്ങളിൽ സംഘടിത മതത്തിന്റെ സ്ഥാപനപരമായ സ്വാധീനം പല പ്രദേശങ്ങളിലും കുറയുന്നു. ശാസ്ത്രീയവിദ്യാഭ്യാസം, വിമർശനാത്മക ചിന്ത, മതവും ഭരണകൂടവും തമ്മിലുള്ള വേർതിരിവ്, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വളർച്ച എന്നിവ മതേതരവൽക്കരണത്തിന് കാരണമായിട്ടുണ്ട്.
പ്രത്യേകിച്ച് യുവതലമുറകളിൽ പരമ്പരാഗത മതബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്ന പ്രവണത വർധിച്ചിട്ടുണ്ട്. ചിലർ മാനവികതയെയും യുക്തിപരമായ ധാർമ്മികതയെയും സ്വീകരിക്കുന്നു. മറ്റുചിലർ ‘മതപരമല്ലെങ്കിലും ആത്മീയരാണ്’ എന്ന നിലപാട് സ്വീകരിക്കുന്നു.
സംഘടിത മതത്തിന്റെ ക്ഷയം ആത്മീയാന്വേഷണത്തിന്റെ അവസാനമല്ല. ധ്യാനം, യോഗ, മൈൻഡ്ഫുൾനെസ് തുടങ്ങിയ പ്രയോഗങ്ങൾ ലോകവ്യാപകമായി വളരുന്നു. അവയുടെ പരമ്പരാഗത മതപശ്ചാത്തലങ്ങളിൽനിന്ന് ഭാഗികമായി വേർതിരിക്കപ്പെട്ട് മാനസികക്ഷേമത്തിനും സ്വയംഅന്വേഷണത്തിനും സമ്മർദനിയന്ത്രണത്തിനുമുള്ള പ്രയോഗങ്ങളായി അവ സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ആത്മീയതയുടെ രൂപത്തെയും മാറ്റുന്നു. ഓൺലൈൻ സമൂഹങ്ങൾ, മൊബൈൽ ആപ്പുകൾ, ഡിജിറ്റൽ കോഴ്സുകൾ എന്നിവ വ്യക്തികൾക്ക് വിവിധ പാരമ്പര്യങ്ങളിൽനിന്ന് ആശയങ്ങളും പ്രയോഗങ്ങളും തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവസരം നൽകുന്നു. ഇതിലൂടെ വ്യക്തികേന്ദ്രിതവും സംയോജിതവുമായ പുതിയ ആത്മീയരൂപങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കുന്നു.
മതത്തിന്റെ ചരിത്രപരിണാമത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഘട്ടമായാണ് ഇതിനെ കാണേണ്ടത്. ഗോത്രമതത്തിൽനിന്ന് കാർഷികമതത്തിലേക്കും സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട മതത്തിലേക്കും സാർവത്രിക മതങ്ങളിലേക്കും മാറിയതുപോലെ, ഡിജിറ്റൽ–ആഗോള സമൂഹം പുതിയ ആത്മീയരൂപങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ശാസ്ത്രവും ആത്മീയതയും ഒരേ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഒരേ രീതിയിൽ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകുന്ന ജ്ഞാനവ്യവസ്ഥകളല്ല. ശാസ്ത്രം നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, അളവ്, പുനരാവർത്തനക്ഷമത, വിമർശനപരിശോധന എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വസ്തുനിഷ്ഠമായ വിശദീകരണങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. ആത്മീയത മനുഷ്യന്റെ ആത്മനിഷ്ഠ അനുഭവം, അർത്ഥാന്വേഷണം, മൂല്യങ്ങൾ, അസ്തിത്വബോധം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഇവയെ പരസ്പരം കലർത്തുന്നത് ശാസ്ത്രത്തെയും ആത്മീയതയെയും ദുർബലപ്പെടുത്തും. ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിനെ ഉപയോഗിച്ച് ആത്മാവിനെയോ ദൈവത്തെയോ തെളിയിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമല്ല. അതുപോലെ മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥാന്വേഷണത്തെയും ധാർമ്മികാനുഭവത്തെയും ശാസ്ത്രീയ സമവാക്യങ്ങളിലേക്ക് പൂർണമായി ചുരുക്കുന്നതും അപര്യാപ്തമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കാവുന്ന വഴി സംശ്ലേഷണമെന്ന പേരിലുള്ള കലർപ്പല്ല; വിമർശനാത്മക സംവാദമാണ്. ശാസ്ത്രീയ അറിവ് യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ വസ്തുനിഷ്ഠ ധാരണയ്ക്ക് അടിത്തറ നൽകണം. മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥാന്വേഷണവും ധാർമ്മികചിന്തയും സാംസ്കാരികാനുഭവങ്ങളും ആ അറിവുമായി വൈരുധ്യമില്ലാത്ത പുതിയ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടുകളിൽ പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടണം.
പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിശാലത, ജീവന്റെ പരിണാമം, മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സങ്കീർണത, പാരിസ്ഥിതിക വ്യവസ്ഥകളുടെ പരസ്പരാശ്രിതത്വം എന്നിവ ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കുന്നത് വിസ്മയബോധത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അതിനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കാം.
പ്രകൃത്യാതീത വിശ്വാസമില്ലാതെയും മനുഷ്യന് പ്രപഞ്ചത്തോട് ആദരവും ജീവജാലങ്ങളോട് കരുണയും സമൂഹത്തോട് ഉത്തരവാദിത്വവും ഭാവിതലമുറകളോട് പ്രതിബദ്ധതയും പുലർത്താം. ശാസ്ത്രീയ അറിവിൽ വേരൂന്നിയ ഒരു പുതിയ മാനവിക–ആത്മീയബോധത്തിന്റെ സാധ്യത ഇവിടെ തുറക്കുന്നു.
മതത്തിന്റെ ഭാവി അതിന്റെ പൂർണമായ അപ്രത്യക്ഷതയിലാണെന്ന് കരുതുന്നത് ചരിത്രത്തെ യാന്ത്രികമായി വായിക്കുന്നതായിരിക്കും. മതം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ നിരന്തരം രൂപാന്തരപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഭാവിയിലും അത് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കും.
പരമ്പരാഗത മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ അധികാരം കുറയാം. വിശുദ്ധഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ അക്ഷരാർഥവായന കൂടുതൽ വെല്ലുവിളിക്കപ്പെടാം. ശാസ്ത്രീയ അറിവുമായി പൊരുത്തപ്പെടാത്ത മതസിദ്ധാന്തങ്ങൾക്ക് വിശ്വാസ്യത നഷ്ടപ്പെടാം. എന്നാൽ അർത്ഥത്തിനും ബന്ധത്തിനും കൂട്ടായ സ്വത്വത്തിനും മരണത്തെ നേരിടാനുള്ള മാനസികശേഷിക്കും മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യം ഇല്ലാതാകില്ല.
ഈ ആവശ്യങ്ങളെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്ന പുതിയ സാംസ്കാരിക–ആത്മീയരൂപങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കും. അവ മതേതര മാനവികത, പരിസ്ഥിതിബോധം, ധ്യാനപ്രയോഗങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ വിസ്മയബോധം, സാമൂഹികനീതി, ആഗോള മനുഷ്യഐക്യം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളെ സംയോജിപ്പിച്ചേക്കാം.
ഭാവിയിലെ ആത്മീയത മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായി കാണുന്നതിനുപകരം പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഒരു ആവിർഭൂത ഘടകമായി കാണേണ്ടിവരും. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ അധിപനല്ല; ഭൂമിയിലെ അതിസങ്കീർണമായ ജീവശൃംഖലയുടെ ഭാഗമാണ്. ബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള അത്ഭുതമല്ല; പദാർത്ഥത്തിന്റെ ദീർഘമായ പരിണാമചരിത്രത്തിൽ ആവിർഭവിച്ച അതിസങ്കീർണമായ ഗുണമാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് പുതിയൊരു ധാർമ്മികതയ്ക്ക് അടിത്തറയാകാം. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം ദൈവിക കല്പനയായതിനാൽ മാത്രമല്ല, മനുഷ്യജീവിതം പാരിസ്ഥിതിക വ്യവസ്ഥകളുമായി അവിഭാജ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നതിനാലാണ് അനിവാര്യം. മനുഷ്യസമത്വം മതസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രമല്ല, എല്ലാ മനുഷ്യരും ഒരേ പരിണാമചരിത്രത്തിന്റെയും സാമൂഹികപരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിന്റെയും ഭാഗങ്ങളായതിനാലാണ് ആവശ്യമായത്.
മതം ശാശ്വതവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഒരു സത്തയല്ല. മനുഷ്യബോധം, ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങൾ, ഉൽപ്പാദനരീതികൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, അധികാരഘടനകൾ, ശാസ്ത്രീയ അറിവ് എന്നിവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ആവിർഭവിക്കുകയും പരിണമിക്കുകയും ചെയ്ത ചരിത്രപ്രതിഭാസമാണ് അത്.
ആനിമിസത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ ആത്മവൽക്കരിച്ചു. ടോട്ടമിസത്തിൽ കൂട്ടായ സ്വത്വത്തെ പ്രതീകവൽക്കരിച്ചു. കാർഷികസമൂഹങ്ങളിൽ പ്രകൃതിശക്തികൾ ദേവതകളായി. ഭക്ഷ്യാധിക്യവും വർഗ്ഗവിഭജനവും ക്ഷേത്രങ്ങളെയും പുരോഹിതവർഗത്തെയും സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട മതത്തെയും സൃഷ്ടിച്ചു. വലിയ രാഷ്ട്രീയ–സാമൂഹിക ഘടനകളുടെ വളർച്ച ഏകദൈവവിശ്വാസത്തിന്റെ സാർവത്രിക പ്രവണതകൾക്ക് സാഹചര്യം ഒരുക്കി. അക്ഷയുഗം ആചാരകേന്ദ്രിത മതത്തെ ധാർമ്മിക–ദാർശനിക അന്വേഷണത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി. ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവവും ജ്ഞാനോദയവും പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള മതപരമായ വിശദീകരണങ്ങളുടെ അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്തു. ആധുനികത മതേതരത്വത്തെയും വ്യക്തികേന്ദ്രിത ആത്മീയതയെയും സൃഷ്ടിച്ചു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചരിത്രത്തെ സംയോജകവും വിയോജകവുമായ പ്രവണതകളുടെ ചലനാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി വായിക്കുന്നു. മതം മനുഷ്യരെ ഏകീകരിക്കുന്നു; അതേസമയം അതിനുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ വിഭജനത്തിനും പരിഷ്കരണത്തിനും പുതിയ ആശയങ്ങളുടെ ആവിർഭാവത്തിനും കാരണമാകുന്നു. മതം സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതേ സമയം അതിന്റെ കർക്കശത മാറ്റത്തിനുള്ള പ്രതിരോധത്തെ ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ മതവ്യവസ്ഥയും സ്വന്തം ചരിത്രവൈരുധ്യങ്ങളെ വഹിക്കുന്നു; അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് പുതിയ രൂപങ്ങൾ ആവിർഭവിക്കുന്നത്.
എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിനെ മതത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ തെളിവായി ഉപയോഗിക്കരുത്. സൂപ്പർപോസിഷൻ, എൻടാംഗിൾമെന്റ്, കോഹറൻസ് തുടങ്ങിയ ക്വാണ്ടം ആശയങ്ങൾക്ക് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ കൃത്യമായ ഗണിതപരവും പരീക്ഷണപരവുമായ അർത്ഥങ്ങളുണ്ട്. സാമൂഹിക–ദാർശനിക വിശകലനത്തിൽ അവയിൽനിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊള്ളുമ്പോൾ രൂപകവും ശാസ്ത്രീയ വസ്തുതയും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി വ്യക്തമായി നിലനിർത്തണം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ യഥാർത്ഥ സംഭാവന ക്വാണ്ടം പദാവലി ആത്മീയതയിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കുന്നതിലല്ല. പദാർത്ഥത്തെ നിശ്ചലമായ വസ്തുവായി കാണാതെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെയും ചലനത്തിന്റെയും വൈരുധ്യങ്ങളുടെയും ആവിർഭാവത്തിന്റെയും പലതല സംഘടനയുടെയും പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കുന്ന പുതിയ ഭൗതികവാദപരമായ ഓന്റോളജി വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.
ഈ ഓന്റോളജിയിൽ മനുഷ്യബോധം പദാർത്ഥത്തിന്റെ ആവിർഭൂത ഗുണമാണ്. മതം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെയും സാമൂഹികചരിത്രത്തിന്റെയും ആവിർഭൂത സാംസ്കാരിക പ്രതിഭാസമാണ്. ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങൾ അസ്തിത്വത്തിന്റെ നിഗൂഢതകളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രതീകസൃഷ്ടികളാണ്. ധാർമ്മികത മനുഷ്യസഹജീവിതത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട സാമൂഹിക നിർമ്മിതിയാണ്. അർത്ഥവും ലക്ഷ്യവും മനുഷ്യൻ ലോകവുമായി നടത്തുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ആവിർഭവിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് മതത്തിന്റെ ഭാവിയെ ശാസ്ത്രത്തിനെതിരായ വിശ്വാസത്തിന്റെ വിജയമായോ ശാസ്ത്രം മതത്തെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്ന പ്രക്രിയയായോ കാണേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യന്റെ പുരാതനമായ അർത്ഥാന്വേഷണം പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ദീർഘമായ ചരിത്രപരിവർത്തനമായാണ് അതിനെ കാണേണ്ടത്.
പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിഗൂഢതയെ മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യന് ഇനി പ്രകൃത്യാതീത ശക്തികളെ അനിവാര്യമായി സങ്കൽപ്പിക്കേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയ അറിവ് തന്നെ അത്ഭുതത്തിന്റെയും വിസ്മയത്തിന്റെയും ആഴമുള്ള ഉറവിടമാണ്. നക്ഷത്രധൂളിയിൽനിന്ന് ജീവനും ജീവന്റെ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ബോധവും ബോധത്തിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രവും കലയും ദർശനവും മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥാന്വേഷണവും ആവിർഭവിച്ച ചരിത്രം ഏതൊരു പുരാതന മിത്തിനേക്കാളും അത്ഭുതകരമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് അതിനെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന സത്തയല്ല. പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം ഭൗതികപരിണാമത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിച്ച ബോധമുള്ള ഒരു ആവിർഭൂത രൂപമാണ് മനുഷ്യൻ. മനുഷ്യനിലൂടെ പദാർത്ഥം സ്വന്തം ചരിത്രത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നു; ശാസ്ത്രത്തിലൂടെ പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം ഘടനയെ തിരിച്ചറിയുന്നു; ദർശനത്തിലൂടെ മനുഷ്യബോധം സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തിന്റെ അർത്ഥം അന്വേഷിക്കുന്നു.
മതത്തിന്റെ ചരിത്രം ഈ അന്വേഷണത്തിന്റെ പ്രാചീന അധ്യായമാണ്. ശാസ്ത്രം അതിന്റെ കൂടുതൽ വികസിതമായ ജ്ഞാനരൂപമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവ രണ്ടിന്റെയും ചരിത്രപരമായ സ്ഥാനം തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട്, മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥാന്വേഷണത്തെ ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ അറിവിനും ഭൗതികവാദപരമായ ഓന്റോളജിക്കും അനുസൃതമായി പുനർനിർമ്മിക്കാനുള്ള ഒരു ദാർശനിക ശ്രമമാണ്.
മതത്തെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ട് ചരിത്രത്തിൽനിന്ന് മായ്ച്ചുകളയുകയല്ല വേണ്ടത്; അത് എന്തുകൊണ്ട് ആവിർഭവിച്ചു, എന്തുകൊണ്ട് നിലനിന്നു, എങ്ങനെ മാറി, മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ എന്തെല്ലാം സംയോജക–വിയോജക പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു എന്നതിനെ ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. അപ്പോഴാണ് മനുഷ്യന്റെ ആത്മീയചരിത്രത്തെ അതിന്റെ മിത്തുകളിൽനിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിണാമചരിത്രമായി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുക.
ആ തിരിച്ചറിവിൽനിന്നായിരിക്കാം ഭാവിയിലെ പുതിയ മാനവികത ആവിർഭവിക്കുക—ദൈവഭയത്തിലല്ല, അറിവിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ധാർമ്മികത; പ്രകൃതിയുടെ മേലുള്ള ആധിപത്യത്തിലല്ല, പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിന്റെ തിരിച്ചറിവിൽ അധിഷ്ഠിതമായ പരിസ്ഥിതിബോധം; മതവിഭജനങ്ങളിലല്ല, മനുഷ്യന്റെ പൊതുവായ പരിണാമചരിത്രത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഐക്യം; അന്ധവിശ്വാസത്തിലല്ല, ശാസ്ത്രീയ വിസ്മയബോധത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ പുതിയ ആത്മീയത.
അത് മതത്തിന്റെ അവസാനമായിരിക്കണമെന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ ആത്മീയാന്വേഷണത്തിന്റെ പുതിയൊരു പരിണാമഘട്ടമായിരിക്കാം.
QUANTUM DIALECTICS- ALL ARTiCLES 
Leave a comment