ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത (Constitutional Morality) – ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന, അംബേദ്കറുടെ ദർശനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത (Constitutional Morality) എന്ന ആശയം ആധുനിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഗഹനമായ ദാർശനിക സങ്കൽപ്പങ്ങളിലൊന്നാണ്. ജനാധിപത്യം എന്നത് വെറും തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ നടത്തുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ സംവിധാനമല്ലെന്നും, മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം, സമത്വം, അന്തസ്സ്, നീതി, സാഹോദര്യം എന്നിവയെ നിരന്തരം സംരക്ഷിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണെന്നും ഈ ആശയം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു ഭരണഘടനയുടെ മഹത്വം അതിലെ നിയമവ്യവസ്ഥകളിൽ മാത്രമല്ല; ആ നിയമങ്ങൾക്ക് ജീവൻ നൽകുന്ന ധാർമ്മിക സംസ്കാരത്തിലാണ്. അതാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത.

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ശില്പിയായ ഡോ. ബി. ആർ. അംബേദ്കർ ഈ ആശയത്തിന് നൽകിയ പ്രാധാന്യം അസാധാരണമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഭരണഘടന എത്ര മികച്ചതാണെങ്കിലും അതിനെ നടപ്പിലാക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ രാഷ്ട്രീയ-ധാർമ്മിക സംസ്കാരം ദുർബലമാണെങ്കിൽ ഭരണഘടനയും പരാജയപ്പെടും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഒരു നിയമസാങ്കേതിക വിഷയമായി കണ്ടില്ല; മറിച്ച് ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിന്റെ ജീവശക്തിയായി കണ്ടു.

എന്നാൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ ഒരു ചട്ടക്കൂടിൽ പുനർവായിക്കേണ്ട ആവശ്യകത ഉയർന്നിരിക്കുകയാണ്. ആഗോളവൽക്കരണം, കൃത്രിമബുദ്ധി, ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങൾ, വിവരയുദ്ധം, മതരാഷ്ട്രീയം, പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, വ്യക്തിത്വരാഷ്ട്രീയം തുടങ്ങിയ പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ ഭരണഘടനയുടെ പരമ്പരാഗത വ്യാഖ്യാനങ്ങളെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഒരു സ്ഥിരമായ നിയമസിദ്ധാന്തമായി കാണുന്നതിനു പകരം, സ്വയംസംഘടിതവും നിരന്തരം പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ ഒരു സങ്കീർണ്ണ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയായി കാണേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ വീക്ഷണം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനമനുസരിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ സംഘടിത സംവിധാനങ്ങളും യോജിപ്പിക്കുന്ന (cohesive) ശക്തികളുടെയും മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്ന അല്ലെങ്കിൽ വേർതിരിക്കുന്ന (decohesive) ശക്തികളുടെയും നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെയും സ്ഥിരത നിശ്ചലതയിൽ നിന്നല്ല, മറിച്ച് ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഈ സർവലൗകിക നിയമം സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങൾക്കും ബാധകമാണ്. ഭരണഘടനയും ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹിക സംവിധാനമായതിനാൽ അതിന്റെ ധാർമ്മികതയും ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ഈ അധ്യായത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ മൂന്ന് പരസ്പരബന്ധിത തലങ്ങളിൽ വിശകലനം ചെയ്യുകയാണ്. ഒന്നാമതായി, ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ ചരിത്രപരവും ദാർശനികവുമായ വികാസം പരിശോധിക്കുന്നു. രണ്ടാമതായി, ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയിലും അംബേദ്കറുടെ ചിന്തയിലും ഈ ആശയത്തിന്റെ സ്ഥാനം വിലയിരുത്തുന്നു. മൂന്നാമതായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഒരു സ്വയംസംഘടിത സാമൂഹിക ഉദ്ഭവഗുണമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.

ഈ വിശകലനം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഒരു നിയമശാസ്ത്രപരമായ വിഷയത്തിൽ ഒതുക്കുന്നില്ല. ജീവശാസ്ത്രം, ഭൗതികശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ സിദ്ധാന്തം, സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, പരിണാമദർശനം എന്നിവയെ സമന്വയിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക പരിണാമത്തിലെ ഒരു അടിസ്ഥാന സർവലൗകിക തത്വമായാണ് ഇതിനെ അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.

ഈ സമീപനത്തിൽ ഭരണഘടന വെറും നിയമങ്ങളുടെ സമാഹാരമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ കോഹറൻസ് നിലനിർത്തുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല സാമൂഹിക ഫീൽഡാണ്. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ആ ഫീൽഡിന്റെ പ്രവർത്തനനിയമമാണ്. ജനാധിപത്യം അതിന്റെ ദൃശ്യരൂപവും മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം അതിന്റെ പരിണാമലക്ഷ്യവുമാണ്.

“Constitutional Morality” എന്ന പ്രയോഗം ആധുനിക ഭരണഘടനാ ചിന്തയിൽ പ്രചാരത്തിലായത് പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ബ്രിട്ടീഷ് ചരിത്രകാരനായ ജോർജ് ഗ്രോട്ടിന്റെ രചനകളിലൂടെയാണ്. പുരാതന ഏഥൻസിലെ ജനാധിപത്യത്തെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ അദ്ദേഹം ഭരണഘടനയുടെ വിജയം നിയമങ്ങളെക്കാൾ പൗരന്മാരുടെ രാഷ്ട്രീയധാർമ്മിക സംസ്കാരത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ഒരു ഭരണഘടനയുടെ വ്യവസ്ഥകൾ എത്ര കൃത്യമായാലും, അവയെ ബഹുമാനിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരം ഇല്ലെങ്കിൽ അവ വെറും എഴുത്തായി ചുരുങ്ങിപ്പോകുമെന്ന് അദ്ദേഹം നിരീക്ഷിച്ചു.

ഈ ആശയം പിന്നീട് വിവിധ ഭരണഘടനാ ചിന്തകർ വികസിപ്പിച്ചെങ്കിലും, ഇന്ത്യയുടെ സാഹചര്യത്തിൽ അതിന് ഏറ്റവും ആഴമുള്ള രൂപം നൽകിയത് ഡോ. ബി. ആർ. അംബേദ്കറാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത സ്വാഭാവികമായി രൂപപ്പെടുന്ന ഒന്നല്ല; അത് സാമൂഹിക പരിശീലനത്തിലൂടെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെയും ജനാധിപത്യാനുഭവങ്ങളിലൂടെയും വളർത്തിയെടുക്കേണ്ട ഒരു പൗരഗുണമാണ്.

ചരിത്രപരമായി എല്ലാ ജനാധിപത്യങ്ങളും ഈ പ്രശ്നം നേരിട്ടിട്ടുണ്ട്. റോമൻ റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ പതനം, വൈമർ റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ തകർച്ച, വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലെ സൈനിക അട്ടിമറികൾ, തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട സർക്കാരുകൾ തന്നെ ഏകാധിപത്യത്തിലേക്ക് വഴിമാറിയ സംഭവങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഒരു പ്രധാന പാഠം പഠിപ്പിക്കുന്നു: ഭരണഘടനയെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് നിയമപുസ്തകങ്ങളല്ല; ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുള്ള പൗരന്മാരും സ്ഥാപനങ്ങളുമാണ്.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെക്കുറിച്ച് ഇന്ത്യയിൽ ഏറ്റവും ആഴത്തിലും ദീർഘവീക്ഷണത്തോടെയും ചിന്തിച്ച വ്യക്തി ഡോ. ബി. ആർ. അംബേദ്കറാണ്. ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ശില്പി എന്ന നിലയിൽ മാത്രമല്ല, സമൂഹത്തിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയെ ശാസ്ത്രീയമായി വിശകലനം ചെയ്ത ഒരു സാമൂഹിക ദാർശനികൻ എന്ന നിലയിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഭാവന അതുല്യമാണ്. ഭരണഘടന രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിലുപരി, അതിനെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന ആശങ്ക. അതുകൊണ്ടാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ അദ്ദേഹം ഒരു നിയമസാങ്കേതിക ആശയമായി കാണാതെ, ജനാധിപത്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് അനിവാര്യമായ ഒരു സാമൂഹിക ധാർമ്മിക സംസ്കാരമായി അവതരിപ്പിച്ചത്.

അംബേദ്കറുടെ രാഷ്ട്രീയചിന്തയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സായിരുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം, സമത്വം, സാഹോദര്യം എന്നീ മൂല്യങ്ങളെ അദ്ദേഹം വെറും രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യങ്ങളായി കണ്ടില്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമത്തിന് അനിവാര്യമായ പരസ്പരാശ്രിത സാമൂഹിക ശക്തികളായാണ് അദ്ദേഹം അവയെ കണ്ടത്. സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്ത സമത്വം അടിമത്തത്തിലേക്കും, സമത്വമില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യം ചൂഷണത്തിലേക്കും, സാഹോദര്യമില്ലാതെ രണ്ടും നിലനിൽക്കില്ലെന്നും അദ്ദേഹം നിരന്തരം ഓർമ്മിപ്പിച്ചു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ മൂന്നു മൂല്യങ്ങളും യഥാക്രമം വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ പ്രതിനിധികളാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യം സമൂഹത്തിലെ ഡീകോഹീസീവ് പ്രവണതകളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. അത് വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കുകയും പുതിയ ആശയങ്ങൾക്കും വിമർശനങ്ങൾക്കും മാറ്റങ്ങൾക്കും വഴി തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സമത്വം സമൂഹത്തിലെ അസന്തുലനങ്ങളെ കുറച്ച് സംഘടനാപരമായ സ്ഥിരത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. സാഹോദര്യം ഈ രണ്ടിനെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന കോഹീസീവ് സാമൂഹിക ഊർജ്ജമാണ്. ഈ മൂന്നിന്റെയും ഡൈനാമിക് സന്തുലനമാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ജീവശാസ്ത്രം.

അംബേദ്കറുടെ പ്രസിദ്ധമായ മുന്നറിയിപ്പ് ഇന്നും പ്രസക്തമാണ്. 1949 നവംബർ 25-ന് ഭരണഘടനാസഭയിൽ നടത്തിയ അവസാന പ്രസംഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത്, രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം മാത്രം മതിയാകില്ല; അതിന് സാമൂഹിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിത്തറ വേണം എന്നതാണ്. സമൂഹത്തിൽ ജാതിവ്യവസ്ഥയും സാമൂഹിക അസമത്വവും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ ഭരണഘടനയുടെ മൂല്യങ്ങൾ പൂർണമായി യാഥാർത്ഥ്യമാകില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ഇത് ഒരു നിയമപരമായ നിരീക്ഷണമല്ല; സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഗഹനമായ ശാസ്ത്രീയ നിരീക്ഷണമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കോഹറൻസ് സാമൂഹിക തലത്തിലെ കോഹറൻസുമായി പൊരുത്തപ്പെടണം. ഭരണഘടന സമത്വം പ്രഖ്യാപിച്ചാലും സമൂഹത്തിലെ അടിസ്ഥാന ബന്ധങ്ങൾ അസമത്വത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണെങ്കിൽ വ്യവസ്ഥയിൽ ആഭ്യന്തര ഡീകോഹറൻസ് രൂപപ്പെടും. ഈ ആഭ്യന്തര അസന്തുലനം കാലക്രമേണ ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളെയും ദുർബലമാക്കും.

അംബേദ്കർ ജാതിവ്യവസ്ഥയെ ഒരു സാമൂഹിക ആചാരമെന്ന നിലയിൽ മാത്രം വിമർശിച്ചില്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും സാമൂഹിക ചലനാത്മകതയെയും തടയുന്ന ഒരു സംഘടിത സംവിധാനമാണെന്ന് അദ്ദേഹം തെളിയിച്ചു. ജാതിവ്യവസ്ഥ സമൂഹത്തെ ആയിരക്കണക്കിന് ചെറിയ അടഞ്ഞ ഉപസംവിധാനങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്നു. ഓരോ വിഭാഗവും മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് വേർപിരിഞ്ഞ് പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനാൽ സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള കോഹറൻസ് തകരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ എല്ലാ സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങളും പരസ്പരബന്ധിതമായ നെറ്റ്വർക്കുകളായാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ബന്ധങ്ങൾ വിച്ഛേദിക്കപ്പെടുമ്പോൾ വിവരപ്രവാഹവും ഊർജ്ജവിനിമയവും കുറയുകയും സംവിധാനം ക്ഷയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജാതിവ്യവസ്ഥ മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ ഇത്തരം നെറ്റ്വർക്കുകളെ കൃത്രിമമായി തടസ്സപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ഡീകോഹറൻസ് സംവിധാനമാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് അംബേദ്കർ ഭരണഘടനയെ ജാതിവ്യവസ്ഥയ്ക്കെതിരായ ഒരു നിയമരേഖയായി മാത്രമല്ല, പുതിയ സാമൂഹിക കോഹറൻസ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ ഉപകരണമായി കണ്ടത്.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെക്കുറിച്ചുള്ള അംബേദ്കറുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന നിരീക്ഷണം, നായക ആരാധന (Hero Worship) ജനാധിപത്യത്തിന് അപകടകരമാണെന്നതാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ മഹത്വം ഭരണഘടനയെക്കാൾ വലുതാകരുത് എന്ന് അദ്ദേഹം മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി. കാരണം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം വ്യക്തികളിലല്ല, സ്ഥാപനങ്ങളിലാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇതിന് ആഴമേറിയ അർത്ഥമുണ്ട്. ഏതൊരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനവും ഒരു കേന്ദ്രഘടകത്തെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രതിരോധശേഷി കുറയുന്നു. വൈവിധ്യമാർന്ന ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനങ്ങളും അധികാരവിതരണവും പരസ്പരനിയന്ത്രണവും ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ വ്യവസ്ഥ അസ്ഥിരമാകുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ പരിസ്ഥിതി വ്യവസ്ഥകളിലും നാഡീവ്യവസ്ഥയിലും സാമ്പത്തിക സംവിധാനങ്ങളിലും ഇതേ നിയമം കാണാം. ജനാധിപത്യവും അതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല.

അംബേദ്കർ ഭരണഘടനയെ ഒരു സ്ഥിരരേഖയായി കണ്ടിരുന്നില്ല. ഭാവിതലമുറകൾക്ക് ആവശ്യമായ മാറ്റങ്ങൾ ജനാധിപത്യരീതിയിൽ വരുത്താനുള്ള സംവിധാനങ്ങളും അദ്ദേഹം ഭരണഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി. ഭേദഗതി വ്യവസ്ഥകൾ, അധികാരവിഭജനം, സ്വതന്ത്ര നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ, ഫെഡറൽ ഘടന എന്നിവ ഈ ചലനാത്മക ദർശനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സംഘടിത വ്യവസ്ഥകൾ നിലനിൽക്കുന്നത് നിരന്തരമായ സ്വയംപുനഃസംഘടനയിലൂടെയാണ്. പൂർണമായും മാറ്റമില്ലാത്ത സംവിധാനം മരവിക്കുന്നു; പൂർണമായും അസ്ഥിരമായ സംവിധാനം തകരുന്നു. നിലനിൽപ്പ് ഉറപ്പാക്കുന്നത് മാറ്റത്തിന്റെയും സ്ഥിരതയുടെയും സന്തുലിതമായ സംയോജനമാണ്. അംബേദ്കറുടെ ഭരണഘടനാ ദർശനവും ഇതേ സിദ്ധാന്തത്തോടാണ് യോജിക്കുന്നത്.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകം അധികാരത്തിന്റെ ധാർമ്മിക നിയന്ത്രണമാണ്. അധികാരം നിയമപരമായി ലഭിച്ചതാണെന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല; അത് ഭരണഘടനയുടെ ആത്മാവിനോട് യോജിച്ച രീതിയിൽ ഉപയോഗിക്കപ്പെടണം. തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ വിജയിച്ചതുകൊണ്ട് മാത്രം ഭരണഘടനയുടെ എല്ലാ പരിധികളും മറികടക്കാൻ ആർക്കും അവകാശമില്ല.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഒരു സർവലൗകിക നിയമത്തെ അനുസ്മരിപ്പിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ ഊർജ്ജപ്രവാഹങ്ങളും സന്തുലനപരിധികൾക്കുള്ളിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. നിയന്ത്രണമില്ലാതെ വർദ്ധിക്കുന്ന ഊർജ്ജം സ്ഫോടനത്തിലേക്കോ തകർച്ചയിലേക്കോ നയിക്കും. അതുപോലെ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത രാഷ്ട്രീയ അധികാരം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ കോഹറൻസ് തകർക്കും. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഈ ഊർജ്ജത്തെ സൃഷ്ടിപരമായി ക്രമീകരിക്കുന്ന സാമൂഹിക നിയന്ത്രണ സംവിധാനമാണ്.

അംബേദ്കർ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ വിദ്യാഭ്യാസവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ജനാധിപത്യം നിലനിർത്താൻ നിയമങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല; ഭരണഘടനയുടെ മൂല്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്ന പൗരന്മാർ ആവശ്യമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം വിവരശേഖരണമല്ല; ഭരണഘടനാപരമായ ബോധം വളർത്തുന്ന സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ് (emergent property). അത് വ്യക്തികളിൽ ജന്മസിദ്ധമായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല; വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക അനുഭവം, സംവാദം, സ്ഥാപനങ്ങൾ, ജനാധിപത്യപരിശീലനം എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ഗുണമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ നിയമപുസ്തകങ്ങൾ വായിച്ചുകൊണ്ട് മാത്രം നേടാനാവില്ല. അത് സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ പഠനപ്രക്രിയയിലൂടെ രൂപപ്പെടേണ്ട ഒരു പരിണാമഗുണമാണ്.

അംബേദ്കറുടെ ദർശനത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സവിശേഷത, അദ്ദേഹം ഭരണഘടനയെ ഭൂതകാലത്തിന്റെ സംരക്ഷകനായല്ല, ഭാവിയുടെ നിർമ്മാതാവായാണ് കണ്ടത് എന്നതാണ്. ഇന്ത്യൻ സമൂഹം ചരിത്രപരമായി കൈമാറിയ അസമത്വങ്ങളെ ന്യായീകരിക്കുന്ന രേഖയല്ല ഭരണഘടന; മറിച്ച് അവയെ അതിജീവിച്ച് ഒരു പുതിയ ജനാധിപത്യ സമൂഹം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പരിവർത്തനാത്മക പദ്ധതിയാണ് അത്. അതിനാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത നിലവിലുള്ള സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ധാർമ്മികതയല്ല; നീതിയിലേക്കും സമത്വത്തിലേക്കും മനുഷ്യവിമോചനത്തിലേക്കും സമൂഹത്തെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്ന പരിണാമധാർമ്മികതയാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ അംബേദ്കറുടെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളും തമ്മിൽ ശ്രദ്ധേയമായ ആശയസാമ്യമുണ്ട്. രണ്ടും സമൂഹത്തെ നിശ്ചലമായ ഒരു ഘടനയായി കാണുന്നില്ല; നിരന്തരം സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കുകയും സ്വയംതിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സംവിധാനമായാണ് കാണുന്നത്. രണ്ടും സംഘർഷത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; പക്ഷേ അത് സൃഷ്ടിപരമായ സന്തുലനത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള സ്ഥാപനപരവും ധാർമ്മികവുമായ സംവിധാനങ്ങളെ പ്രാധാന്യപ്പെടുത്തുന്നു. രണ്ടും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും സാമൂഹിക ഐക്യത്തെയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി കാണാതെ, ഒരേ പരിണാമപ്രക്രിയയുടെ അനിവാര്യമായ രണ്ട് വശങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കുന്നു.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ അംബേദ്കറുടെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ, അത് ഒരു നിയമശാസ്ത്രപരമായ ആശയത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന്, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല പരിണാമത്തെ നയിക്കുന്ന സർവലൗകിക സംഘടനാത്മക തത്വമായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയെ വെറും വകുപ്പുകളുടെയും അനുച്ഛേദങ്ങളുടെയും സമാഹാരമായി കാണുന്നത് മതിയാകില്ല. അത് ഒരു സങ്കീർണ്ണവും ബഹുസ്ഥരവുമായ സാമൂഹിക വാസ്തുവിദ്യയാണ്. ഓരോ അനുച്ഛേദവും ഒറ്റപ്പെട്ട് പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അവയെല്ലാം പരസ്പരബന്ധിതമായ ഒരു സജീവ ശൃംഖലയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. ഈ ശൃംഖലയുടെ ലക്ഷ്യം അധികാരത്തെ നിയന്ത്രിക്കുക മാത്രമല്ല, വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രത്തിന്റെയും ഇടയിൽ നീതിപൂർണ്ണമായ ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനം നിലനിർത്തുക എന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന ഒരു സങ്കീർണ്ണ അഡാപ്റ്റീവ് സിസ്റ്റം (Complex Adaptive System) ആണ്. അതിലെ ഓരോ ഘടകവും മറ്റെല്ലാ ഘടകങ്ങളുമായി ഫീഡ്ബാക്ക് ബന്ധത്തിലൂടെ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒരു മേഖലയിലെ മാറ്റം മറ്റെല്ലാ മേഖലകളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭരണഘടനയെ മനസ്സിലാക്കാൻ രേഖീയമായ (linear) ചിന്ത മതിയാകില്ല; നെറ്റ്വർക്ക് അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്ത ആവശ്യമാണ്.

ഭരണഘടനയുടെ ആമുഖം (Preamble) ഈ മുഴുവൻ സംവിധാനത്തിന്റെ ആശയപരമായ കേന്ദ്രമാണ്. “നീതി, സ്വാതന്ത്ര്യം, സമത്വം, സാഹോദര്യം” എന്നീ നാല് അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ നാല് അടിസ്ഥാന സംഘടനാത്മക ശക്തികളാണ്. ഇവയെ ഓരോന്നായി വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ഓരോന്നും മറ്റുള്ളവയെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

നീതി (Justice) സാമൂഹിക സന്തുലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്. ഒരു സംവിധാനത്തിൽ വിഭവങ്ങളും അവസരങ്ങളും അധികാരവും അന്തസ്സും അസന്തുലിതമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ ആ വ്യവസ്ഥയിൽ ആഭ്യന്തര സംഘർഷങ്ങൾ വർദ്ധിക്കും. ഈ സംഘർഷം ഒരു പരിധിവരെ വികസനത്തിന് അനിവാര്യമാണെങ്കിലും അത് പരിഹരിക്കപ്പെടാതെ തുടരുകയാണെങ്കിൽ വ്യവസ്ഥയുടെ കോഹറൻസ് തകരും. നീതി ഈ അസന്തുലനങ്ങളെ തിരുത്തുന്ന സാമൂഹിക ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനമാണ്.

സ്വാതന്ത്ര്യം (Liberty) സമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജ്ജമാണ്. പുതിയ ആശയങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ, കലാസൃഷ്ടികൾ, രാഷ്ട്രീയ വിമർശനങ്ങൾ, സാമൂഹിക പരിഷ്കാരങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ ഇത് സമൂഹത്തിലെ ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളുടെ സ്ഥാപനവൽക്കരിച്ച രൂപമാണ്. പഴയ ഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തിയാണിത്.

എന്നാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രം നിലനിന്നാൽ സമൂഹം അസ്ഥിരമാകാം. അതിനാൽ അതിനോടൊപ്പം സമത്വവും (Equality) ആവശ്യമാണ്. സമത്വം എല്ലാ വ്യക്തികളെയും ഒരുപോലെയാക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്. ഓരോ വ്യക്തിക്കും തന്റെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള തുല്യ അവസരങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കുകയാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. സാമൂഹിക ഊർജ്ജത്തിന്റെ അമിത കേന്ദ്രീകരണത്തെ തടയുകയും അധികാരത്തിന്റെ സന്തുലനം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന കോഹീസീവ് സംവിധാനമാണ് സമത്വം.

സാഹോദര്യം (Fraternity) ഈ മൂന്നിനെയും ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ഏറ്റവും ഉയർന്ന സാമൂഹിക ശക്തിയാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും സമത്വത്തിന്റെയും ഇടയിൽ പാലം പണിയുന്നത് സാഹോദര്യമാണ്. മറ്റുള്ളവരുടെ മനുഷ്യാന്തസ്സിനെ അംഗീകരിക്കുന്ന കൂട്ടായ സാമൂഹിക ബോധമില്ലാതെ നിയമങ്ങൾക്കോ അവകാശങ്ങൾക്കോ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പ് ഉണ്ടാകില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ നാല് മൂല്യങ്ങളും ഒരു സാമൂഹിക ക്വാണ്ടം ഫീൽഡിലെ പരസ്പരബന്ധിത ഊർജ്ജാവസ്ഥകളാണ്. ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് ക്ഷയിച്ചാൽ മറ്റുള്ളവയും അസ്ഥിരമാകും. അതിനാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഈ നാല് ശക്തികളുടെയും ചലനാത്മക സമതുലനമാണ്.

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയിലെ അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങൾ വ്യക്തിയെ രാഷ്ട്രത്തിനെതിരെയും ഭൂരിപക്ഷത്തിനെതിരെയും സംരക്ഷിക്കുന്ന സുരക്ഷാസംവിധാനങ്ങളാണ്. അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, വിശ്വാസസ്വാതന്ത്ര്യം, സംഘടനാസ്വാതന്ത്ര്യം, ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം, തുല്യനീതി, വിവേചനവിരുദ്ധ സംരക്ഷണം എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ വൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് വിശകലനത്തിൽ ഇവയെ ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളുടെ നിയമപരമായ സംരക്ഷണമായി കാണാം. ഇവിടെ “ഡീകോഹീസീവ്” എന്നത് വിഘടനമല്ല; പുതിയ സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കാനുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്. ഓരോ വ്യക്തിക്കും നിലവിലുള്ള ആശയങ്ങളെയും സ്ഥാപനങ്ങളെയും വിമർശിക്കാനുള്ള അവകാശം ഇല്ലെങ്കിൽ സമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമം നിലയ്ക്കും.

അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങൾ സമൂഹത്തിൽ ആശയവൈവിധ്യത്തിന്റെ സൂപ്പർപൊസിഷൻ നിലനിർത്തുന്നു. വ്യത്യസ്ത ചിന്തകളും വിശ്വാസങ്ങളും ജീവിതരീതികളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാനുള്ള ഭരണഘടനാപരമായ ഇടം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലൂടെ സമൂഹം പുതിയ പരിണാമസാധ്യതകൾ നിലനിർത്തുന്നു.

അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രനയ നിർദ്ദേശക തത്വങ്ങൾ (Directive Principles of State Policy) സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ വികസനത്തിന് മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യം, സാമ്പത്തിക നീതി, തൊഴിൽ അവകാശങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, പൊതുക്ഷേമം എന്നിവ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ദീർഘകാല കോഹീസീവ് ദൗത്യങ്ങളാണ്.

ഇവ കോടതികളിലൂടെ നേരിട്ട് നടപ്പാക്കാൻ കഴിയാത്തവയാണെങ്കിലും ഭരണഘടനയുടെ ധാർമ്മിക ദിശാസൂചികയാണ്. സമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമം വ്യക്തിഗത അവകാശങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ലെന്നും, കൂട്ടായ ക്ഷേമത്തിലേക്കുള്ള സംഘടിത മുന്നേറ്റവും അതിന്റെ ഭാഗമാണെന്നും ഇവ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ദീർഘകാല “ആട്രാക്ടർ സ്റ്റേറ്റ്” (attractor state) പോലെയാണ്. എല്ലാ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളും ഈ ഉയർന്നതല സന്തുലനത്തിലേക്ക് നീങ്ങണമെന്നാണ് ഭരണഘടനയുടെ ലക്ഷ്യം.

ഭരണഘടനാവകാശങ്ങൾക്കൊപ്പം മൗലിക കടമകളും ഉൾപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത് യാദൃശ്ചികമല്ല. അവകാശങ്ങൾ വ്യക്തിക്ക് സാമൂഹിക ഊർജ്ജം നൽകുന്നു; കടമകൾ ആ ഊർജ്ജത്തെ സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തം കോഹറൻസുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം വളർത്തുക, പൊതുസ്വത്ത് സംരക്ഷിക്കുക, പരിസ്ഥിതിയെ സംരക്ഷിക്കുക, സ്ത്രീകളുടെ അന്തസ്സിനെ ബഹുമാനിക്കുക, ദേശീയ ഐക്യം നിലനിർത്തുക തുടങ്ങിയ കടമകൾ ഭരണഘടനയുടെ കോഹീസീവ് ഘടകങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ ഒരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥ നിലനിൽക്കുന്നത് ഘടകങ്ങൾ അവകാശങ്ങൾ മാത്രം ആവശ്യപ്പെടുന്നതുകൊണ്ടല്ല; അവ പരസ്പരം ഉത്തരവാദിത്തപരമായി ഇടപെടുന്നതിനാലാണ്. ജീവകോശങ്ങൾ ശരീരത്തിന്റെ ഭാഗമായും, നാഡീകോശങ്ങൾ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഭാഗമായും പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ പൗരന്മാരും ഭരണഘടനയുടെ സാമൂഹിക നെറ്റ്വർക്കിലെ സജീവ ഘടകങ്ങളാണ്.

നിയമനിർമ്മാണസഭ, ഭരണകൂടം, നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള അധികാരവിഭജനം ഭരണഘടനയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ശാസ്ത്രീയ സവിശേഷതകളിലൊന്നാണ്. ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ അധികാരം കേന്ദ്രീകരിക്കാതെ വിവിധ സ്ഥാപനങ്ങൾ പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന സംവിധാനം ഇതിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇത് ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ ഹോമിയോസ്റ്റാസിസിനോട് സാമ്യമുള്ളതാണ്. മനുഷ്യശരീരത്തിൽ ഒരു അവയവത്തിനും പൂർണ്ണാധികാരമില്ല. ഹൃദയം, ശ്വാസകോശം, മസ്തിഷ്കം, കരൾ, വൃക്കകൾ എന്നിവ പരസ്പരം ഫീഡ്ബാക്ക് ബന്ധത്തിലൂടെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഈ ബന്ധം തകരുമ്പോൾ രോഗാവസ്ഥ ഉണ്ടാകുന്നു.

അതുപോലെ ജനാധിപത്യത്തിലും സ്ഥാപനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം തകരുമ്പോൾ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ക്ഷയിക്കുന്നു. നിയമസഭ നീതിന്യായവ്യവസ്ഥയെ ദുർബലമാക്കുകയോ ഭരണകൂടം നിയമസഭയെ മറികടക്കുകയോ കോടതികൾ സ്വന്തം ഭരണപരിധി അതിക്രമിക്കുകയോ ചെയ്താൽ സംവിധാനത്തിൽ അസന്തുലനം രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ മറ്റൊരു സവിശേഷത ഫെഡറൽ ഘടനയാണ്. കേന്ദ്രവും സംസ്ഥാനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള അധികാരവിതരണം രാഷ്ട്രീയ സൗകര്യം മാത്രമല്ല; വൈവിധ്യമാർന്ന ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക ആവശ്യകതയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ബഹുസ്ഥര കോഹറൻസിന്റെ (multi-layer coherence) ഉദാഹരണമാണ്. ഒരു ജീവകോശം ശരീരത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; ശരീരം ഒരു ജീവിയുടെ ഭാഗമാണ്; ജീവി ഒരു ആവാസവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്. ഓരോ തലത്തിനും സ്വന്തം സ്വയംഭരണമുണ്ട്, എന്നാൽ അവ പരസ്പരം ബന്ധിതവുമാണ്.

ഇന്ത്യൻ ഫെഡറലിസവും ഇതേ തത്വം പിന്തുടരുന്നു. ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് മുതൽ പാർലമെന്റ് വരെ വിവിധ അധികാരതലങ്ങൾ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഭരണഘടനയുടെ ബഹുസ്ഥര സംഘടനാത്മക ശക്തി.

ഈ എല്ലാ ഘടകങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കുമ്പോൾ ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയെ ഒരു നിശ്ചല നിയമരേഖയായി കാണാനാവില്ല. അത് നിരന്തരം വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും സ്വയംതിരുത്തുകയും സാമൂഹിക സംഘർഷങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹിക സംവിധാനമാണ്.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഈ സംവിധാനത്തിന്റെ ആന്തരിക പ്രവർത്തനനിയമമാണ്. ഭരണഘടനയുടെ ഓരോ അനുച്ഛേദവും അതിന്റെ പ്രകടനരൂപം മാത്രമാണ്; യഥാർത്ഥ ശക്തി അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ധാർമ്മിക കോഹറൻസിലാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക സ്വയംസംഘടനാ മാതൃകകളിലൊന്നായി കാണാം. അതിന്റെ ലക്ഷ്യം അധികാരത്തിന്റെ സന്തുലനം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല പരിണാമത്തിന് ആവശ്യമായ കോഹീസീവ്-ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സമന്വയം നിലനിർത്തുക എന്നതാണ്.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത പഠനങ്ങൾ പ്രധാനമായും നിയമശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രം, ധാർമ്മികദർശനം എന്നിവയുടെ പരിധിക്കുള്ളിലാണ് വികസിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഈ പഠനങ്ങൾ ഭരണഘടനയുടെ ചരിത്രം, നിയമപരമായ വ്യാഖ്യാനം, ഭരണസ്ഥാപനങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം, പൗരാവകാശങ്ങൾ എന്നിവയെ ആഴത്തിൽ വിശകലനം ചെയ്യുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ഭരണഘടനയെ നിരന്തരം സ്വയംസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയായി (Living Complex Social System) മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള സമഗ്രമായ ശാസ്ത്രീയ ചട്ടക്കൂട് അവ പൂർണമായി വികസിപ്പിച്ചിട്ടില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിടവ് നികത്താൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു ഏകീകൃത സമീപനമാണ്. ഈ ദർശനമനുസരിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന എല്ലാ സംഘടിത വ്യവസ്ഥകളും—ആറ്റം മുതൽ ഗാലക്സി വരെ, ജീവകോശം മുതൽ മനുഷ്യസമൂഹം വരെ—യോജിപ്പിക്കുന്ന കോഹീസീവ് ശക്തികളുടെയും മാറ്റം, വൈവിധ്യം, പുനഃസംഘടന എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളുടെയും നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനത്തിലൂടെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഈ സർവലൗകിക സംഘടനാത്മക നിയമത്തിന്റെ സാമൂഹിക പ്രകടനമായി മനസ്സിലാക്കാം.

സാധാരണയായി ഭരണഘടനയെ ഒരു നിയമഗ്രന്ഥമായാണ് കാണുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് വീക്ഷണത്തിൽ ഭരണഘടന ഒരു സാമൂഹിക ക്വാണ്ടം ഫീൽഡാണ്. ഈ ഫീൽഡിനുള്ളിൽ കോടിക്കണക്കിന് വ്യക്തികളും ആയിരക്കണക്കിന് സ്ഥാപനങ്ങളും വിവിധ രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളും സാമൂഹിക കൂട്ടായ്മകളും സാമ്പത്തിക ശക്തികളും സാംസ്കാരിക പ്രവാഹങ്ങളും ഒരേസമയം പരസ്പരം ഇടപെടുകയും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ക്വാണ്ടം ഫീൽഡിൽ കണങ്ങളുടെ സ്വഭാവം ഫീൽഡിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള അവസ്ഥയെ ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ, ഒരു ഭരണഘടനാപരമായ സമൂഹത്തിൽ വ്യക്തികളുടെ പെരുമാറ്റവും തീരുമാനങ്ങളും അവർ നിലകൊള്ളുന്ന ഭരണഘടനാപരമായ സാമൂഹിക ഫീൽഡിന്റെ സ്വഭാവത്താൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത വ്യക്തികളുടെ സ്വകാര്യ ധാർമ്മികതകളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്രമായ സംഘടനാത്മക ഇടപെടലുകളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല സാമൂഹിക ഗുണമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ കോഹീസീവ് ശക്തികൾ ഒരു സംവിധാനത്തെ ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്തുന്ന സംഘടനാത്മക ശക്തികളാണ്. ഭരണഘടനയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിയമവാഴ്ച, ഭരണസ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്ഥിരത, ദേശീയ ഐക്യം, പൗരത്വബോധം, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളിലുള്ള വിശ്വാസം, സാഹോദര്യം, ഭരണപരമായ തുടർച്ച, പൊതുസമ്പത്തിന്റെ സംരക്ഷണം എന്നിവയെല്ലാം കോഹീസീവ് ശക്തികളുടെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്. ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവവും ഇതേ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്നു. കാരണം ശാസ്ത്രീയ ചിന്ത യുക്തിപരമായ പൊതുസംവാദത്തിനും വസ്തുനിഷ്ഠമായ തീരുമാനങ്ങൾക്കും പൊതുവായ ഒരു അടിസ്ഥാനമൊരുക്കുന്നു. ഈ ഘടകങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക സ്ഥിരത വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ തുടർച്ച ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

എന്നാൽ ഒരു സംവിധാനത്തിൽ കോഹീസീവ് ശക്തികൾ മാത്രം വർദ്ധിക്കുന്നത് ആരോഗ്യകരമായ അവസ്ഥയല്ല. പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളെയും പോലെ സമൂഹത്തിനും വൈവിധ്യവും മാറ്റവും ആവശ്യമാണ്. സമൂഹം പൂർണമായും ഏകീകൃതവും കേന്ദ്രീകൃതവും വിമർശനരഹിതവുമാകുമ്പോൾ അത് സൃഷ്ടിപരമായ പരിണാമശേഷി നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. ചരിത്രത്തിലെ ഏകാധിപത്യ ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ ഇതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. അമിതമായ കോഹീഷൻ പുതിയ ആശയങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവം തടയുകയും സ്ഥാപനങ്ങളെ ജഡമാക്കുകയും ഒടുവിൽ സാമൂഹിക തകർച്ചയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇതിനാലാണ് ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളുടെ പ്രാധാന്യം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികൾ വിഘടനത്തിന്റെ പ്രതീകമല്ല; മറിച്ച് പുതിയ സംഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കാൻ ആവശ്യമായ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്. അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, മാധ്യമസ്വാതന്ത്ര്യം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, കലാസൃഷ്ടി, സാഹിത്യം, വിമർശനാത്മക ചിന്ത, സമാധാനപരമായ പ്രതിഷേധം, സാമൂഹിക പരിഷ്കാര പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ഭരണഘടനാ ഭേദഗതി എന്നിവയെല്ലാം ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളുടെ സാമൂഹിക പ്രകടനങ്ങളാണ്. ജീവപരിണാമത്തിൽ ജനിതക വ്യതിയാനങ്ങൾ പുതിയ ജീവരൂപങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നതുപോലെ, സമൂഹത്തിൽ വിമർശനവും പുതുമയും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ പരിണാമത്തിന് അനിവാര്യമാണ്.

അതിനാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ യഥാർത്ഥ ദൗത്യം കോഹീസീവ് ശക്തികളെയോ ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളെയോ ഒറ്റയ്ക്ക് സംരക്ഷിക്കുകയല്ല. ഈ രണ്ടിനുമിടയിൽ ചലനാത്മകമായ ഒരു സന്തുലനം നിലനിർത്തുകയാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രവർത്തനം. സാമൂഹിക ഐക്യം അമിതമായി കേന്ദ്രീകരിച്ച് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്ന ഘട്ടങ്ങളിൽ ഭരണഘടന വ്യക്തിയുടെ അവകാശങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സാമൂഹിക വിഘടനം സ്ഥാപനങ്ങളെയും ജനാധിപത്യത്തെയും ദുർബലമാക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഭരണഘടന നിയമവാഴ്ചയെയും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തെയും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ ദ്വിമുഖ സന്തുലനപ്രക്രിയയാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ ജീവശാസ്ത്രം.

ഈ സിദ്ധാന്തം മനുഷ്യശരീരത്തിന്റെ പ്രവർത്തനവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാം. ശരീരത്തിലെ ഓരോ കോശത്തിനും സ്വന്തം പ്രവർത്തനസ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട്. എന്നാൽ അവയെല്ലാം ശരീരത്തിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള സംഘടനയുമായി ഏകോപിതമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. കോശങ്ങൾക്ക് നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കുമ്പോൾ അവ ശരീരത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുമാറി കാൻസർ കോശങ്ങളായി മാറുന്നു. മറുവശത്ത് കോശങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനസ്വാതന്ത്ര്യം പൂർണമായും നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ ശരീരത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനശേഷി ഇല്ലാതാകുന്നു. ആരോഗ്യം നിലനിൽക്കുന്നത് നിയന്ത്രിത സ്വാതന്ത്ര്യവും സംഘടിത ഐക്യവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലൂടെയാണ്. ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിനും ഇതേ നിയമമാണ് ബാധകം. പൗരന്മാർക്ക് അവകാശങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ അതോടൊപ്പം സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും വേണം. ഭരണസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അധികാരം വേണം, എന്നാൽ ആ അധികാരം ഭരണഘടനയുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുകയും വേണം. രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾക്ക് പരസ്പരം മത്സരിക്കാം, പക്ഷേ ആ മത്സരം ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളെ തകർക്കുന്ന തരത്തിലാകരുത്. ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ പ്രായോഗിക രൂപം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയമാണ് സ്വയംസംഘടന (Self-Organization). പ്രപഞ്ചത്തിലെ അനേകം സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകൾ പുറമേ നിന്നുള്ള കേന്ദ്രീകൃത നിയന്ത്രണത്തിലൂടെയല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. മനുഷ്യമസ്തിഷ്കം, പ്രതിരോധവ്യവസ്ഥ, പരിസ്ഥിതി വ്യവസ്ഥ, ഭാഷ, സാമ്പത്തിക ശൃംഖലകൾ എന്നിവയെല്ലാം സ്വയംസംഘടിത സംവിധാനങ്ങളാണ്. ജനാധിപത്യവും ഇതേ സ്വഭാവമുള്ള ഒരു സംവിധാനമാണ്. ഭരണഘടന ഒരിക്കൽ എഴുതിക്കഴിഞ്ഞ രേഖ മാത്രമല്ല; ഓരോ തിരഞ്ഞെടുപ്പും, ഓരോ കോടതി വിധിയും, ഓരോ നിയമഭേദഗതിയും, ഓരോ സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനവും, ഓരോ പൊതുചർച്ചയും അതിനെ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഭരണഘടന ഓരോ ദിവസവും സമൂഹം വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹിക ക്രമമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാന ആശയമായ ഉദ്ഭവഗുണം (Emergent Property) ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഹൈഡ്രജൻ ആറ്റത്തിനോ ഓക്സിജൻ ആറ്റത്തിനോ നനവ് എന്ന ഗുണമില്ല; എന്നാൽ അവ സംയോജിച്ച് വെള്ളം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ നനവ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഓരോ നാഡീകോശത്തിനും ബോധമില്ല; എന്നാൽ കോടിക്കണക്കിന് നാഡീകോശങ്ങളുടെ സംഘടിത പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും ഇതേ രീതിയിലാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വഭാവഗുണമല്ല, ഒരു കോടതിയുടെ മാത്രം സവിശേഷതയുമല്ല, ഒരു സർക്കാരിന്റെ മാത്രം നയവുമല്ല. പൗരന്മാർ, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, കോടതികൾ, ഭരണകൂടം, രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ, സിവിൽ സമൂഹം എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ ജനാധിപത്യ ഇടപെടലുകളിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവ സാമൂഹിക ഗുണമാണ് അത്.

വിവരങ്ങളുടെ സ്വതന്ത്രവും വിശ്വസനീയവുമായ പ്രവാഹവും ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ്. വിവരങ്ങളാണ് ഒരു സങ്കീർണ്ണ സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക ഊർജ്ജം. സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങൾ, സ്വതന്ത്ര ഗവേഷണം, സർവകലാശാലകൾ, ശാസ്ത്രീയ സംവാദങ്ങൾ, വിമർശനാത്മക ചിന്ത എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ വിവരശൃംഖലയെ ആരോഗ്യകരമായി നിലനിർത്തുന്നു. ഈ ശൃംഖല ദുർബലമാകുമ്പോൾ ജനാധിപത്യ തീരുമാനങ്ങൾ യാഥാർത്ഥ്യവിവരങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയല്ല, തെറ്റായ വിവരങ്ങളെയും പ്രചാരണങ്ങളെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയാകും രൂപപ്പെടുക. അത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുന്നു.

ഈ സമഗ്രമായ വിശകലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഇങ്ങനെ നിർവചിക്കാം: സമൂഹത്തിലെ കോഹീസീവ് ശക്തികളെയും ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളെയും ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങൾക്കനുസൃതമായി ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിൽ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട്, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹികനീതി, സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്ഥിരത, ജനാധിപത്യപരിണാമം എന്നിവയെ ഒരേസമയം സംരക്ഷിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഉദ്ഭവ സാമൂഹിക ഗുണമാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത. ഈ നിർവചനം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ നിയമാനുസരണത്തിന്റെ പരിമിതമായ അർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തി, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക പരിണാമത്തെ നയിക്കുന്ന ഒരു സർവലൗകിക സാമൂഹിക തത്വമായി പുനർനിർവചിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഭരണഘടനാ ദർശനത്തിന് നൽകുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സൈദ്ധാന്തിക സംഭാവനയും ഇതുതന്നെയാണ്.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ യഥാർത്ഥ പ്രസക്തി മനസ്സിലാകുന്നത് ജനാധിപത്യവും ഭൂരിപക്ഷവാദവും (Majoritarianism) തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസം പരിശോധിക്കുമ്പോഴാണ്. സാധാരണ രാഷ്ട്രീയ സംവാദങ്ങളിൽ ഈ രണ്ട് ആശയങ്ങളും പലപ്പോഴും ഒരേ അർത്ഥത്തിലാണ് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇവ രണ്ടും വ്യത്യസ്തമായ സംഘടനാത്മക തത്വങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ജനാധിപത്യം ഒരു സങ്കീർണ്ണവും സ്വയംസംഘടിതവുമായ സാമൂഹിക സംവിധാനമാണെങ്കിൽ, ഭൂരിപക്ഷവാദം ആ സംവിധാനത്തിലെ ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവണത മാത്രമാണ്. ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ ഇച്ഛാശക്തി ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഒരു ഘടകമാണെങ്കിലും അത് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണരൂപമല്ല. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഈ വ്യത്യാസത്തെ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയുകയും ജനാധിപത്യത്തെ ഭൂരിപക്ഷാധിപത്യമായി ചുരുങ്ങുന്നതിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ലളിതമായ നിർവചനം ജനങ്ങളുടെ ഭരണമാണ്. എന്നാൽ “ജനങ്ങൾ” എന്നത് ഏകസ്വഭാവമുള്ള ഒരു കൂട്ടമല്ല. ഓരോ ജനാധിപത്യ സമൂഹവും ഭാഷാപരമായും മതപരമായും സാംസ്കാരികമായും സാമ്പത്തികമായും രാഷ്ട്രീയമായും വൈവിധ്യമാർന്ന സമൂഹങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമാണ്. ഈ വൈവിധ്യമാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ജീവശക്തി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ജനാധിപത്യം അനേകം സാമൂഹിക സാധ്യതകളുടെ സൂപ്പർപൊസിഷനിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സംവിധാനമാണ്. വ്യത്യസ്ത ആശയങ്ങളും വിശ്വാസങ്ങളും താൽപര്യങ്ങളും ജീവിതരീതികളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുകയും പരസ്പരം സംവദിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥയാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക രൂപം.

ഭൂരിപക്ഷവാദം ഈ ബഹുസ്വര യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഒരു ഏകകേന്ദ്ര രാഷ്ട്രീയ ഇച്ഛയായി ചുരുക്കാനുള്ള പ്രവണതയാണ്. തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ ഭൂരിപക്ഷം ലഭിച്ച രാഷ്ട്രീയശക്തി തന്റെ നിലപാടിനെ സമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്ര ഇച്ഛാശക്തിയായി അവതരിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോഴാണ് ഭൂരിപക്ഷവാദം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഈ സമീപനം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക വൈവിധ്യത്തെ ക്രമേണ കുറയ്ക്കുകയും, ന്യൂനപക്ഷങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളെയും വ്യത്യസ്താഭിപ്രായങ്ങളെയും സ്ഥാപനപരമായ സ്വയംഭരണത്തെയും ദുർബലമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനം ആരോഗ്യകരമായി നിലനിൽക്കുന്നത് അതിന്റെ ആഭ്യന്തര വൈവിധ്യം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ്. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ജനിതക വൈവിധ്യം കുറഞ്ഞ ജീവിവർഗ്ഗങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിമാറ്റങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാൻ പ്രയാസപ്പെടുന്നതുപോലെ, രാഷ്ട്രീയ വൈവിധ്യം നഷ്ടപ്പെടുന്ന ജനാധിപത്യവും ദീർഘകാലം ആരോഗ്യകരമായി നിലനിൽക്കുകയില്ല. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ദൗത്യം ഈ സാമൂഹിക വൈവിധ്യത്തെ ഭരണഘടനാപരമായി സംരക്ഷിക്കുകയാണ്.

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ അധികാരത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ആ അധികാരത്തിന് വ്യക്തമായ ഭരണഘടനാപരമായ പരിധികൾ നിശ്ചയിക്കുന്നു. അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങൾ, സ്വതന്ത്ര നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ, ഫെഡറൽ ഘടന, അധികാരവിഭജനം, സ്വതന്ത്ര തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷൻ, ന്യൂനപക്ഷാവകാശങ്ങൾ, അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയെല്ലാം ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ അധികാരം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളെ തകർക്കാതിരിക്കാനുള്ള സന്തുലന സംവിധാനങ്ങളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇവയെ സാമൂഹിക ഫീഡ്ബാക്ക് മെക്കാനിസങ്ങളായി കാണാം. ഒരു ഘടകത്തിന്റെ ശക്തി അമിതമായി വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ അതിനെ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരുന്ന സ്വയംനിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങളാണ് ഇവ.

ഇവിടെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ യഥാർത്ഥ പ്രാധാന്യം തെളിയുന്നു. ഭരണഘടനയെ ബഹുമാനിക്കുന്നത് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഫലങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ വിജയിച്ചവർ പോലും ഭരണഘടനയുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കണമെന്നും അതിന്റെ ആത്മാവിനെ മാനിക്കണമെന്നും അത് ആവശ്യപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ പരാജയപ്പെട്ടവർക്കും ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ പങ്കാളിത്തത്തിനുള്ള അവസരങ്ങളും തുടർന്നും ഉറപ്പാക്കപ്പെടണം. ജനാധിപത്യം വിജയികളുടെയും പരാജിതരുടെയും കളിയല്ല; വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രീയ സാധ്യതകളുടെ തുടർച്ചയായ സഹവർത്തിത്വമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന സിദ്ധാന്തം, ഒരു സംവിധാനത്തിലെ ഏതൊരു ശക്തിയും അനിയന്ത്രിതമായി വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ അത് ഒടുവിൽ സ്വന്തം വിരുദ്ധഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും എന്നതാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലും ജീവശാസ്ത്രത്തിലും പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രത്തിലും ഈ നിയമം കാണാം. രാഷ്ട്രീയത്തിലും ഇതേ നിയമം ബാധകമാണ്. ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ അധികാരം ഭരണഘടനാപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തമാകുമ്പോൾ ജനാധിപത്യസ്ഥാപനങ്ങൾ ദുർബലമാകുന്നു. നിയമസഭ ഭരണകൂടത്തെ നിയന്ത്രിക്കാതാകുന്നു; നീതിന്യായവ്യവസ്ഥയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സമ്മർദ്ദത്തിലാകുന്നു; മാധ്യമങ്ങളുടെ വിമർശനശേഷി കുറയുന്നു; സിവിൽ സമൂഹം ഭയത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. ഈ പ്രക്രിയകൾ ഒരുമിച്ച് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ കോഹറൻസ് ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഭൂരിപക്ഷത്തെ എതിർക്കുന്ന ഒരു ആശയമല്ല. ജനാധിപത്യത്തിൽ ഭൂരിപക്ഷ തീരുമാനങ്ങൾ അനിവാര്യമാണ്. എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും ഏകകണ്ഠമായി എടുക്കാൻ സാധിക്കില്ല. അതിനാൽ ഭൂരിപക്ഷത്തിന് ഭരണനിർവഹണത്തിൽ നിർണായക പങ്കുണ്ട്. എന്നാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തെയും ഭരണഘടനയുടെ ധാർമ്മിക പരിധികളെയും തമ്മിൽ സന്തുലിതമാക്കുന്നു. ഈ സന്തുലനമാണ് ജനാധിപത്യത്തെ ഭൂരിപക്ഷാധിപത്യത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ ന്യൂനപക്ഷാവകാശങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യവും വ്യക്തമാകുന്നു. ന്യൂനപക്ഷങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് വെറും മാനുഷിക സഹാനുഭൂതിയുടെ പ്രശ്നമല്ല. അത് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക സ്ഥിരതയുടെ പ്രശ്നമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിലെ ഏതെങ്കിലും വിഭാഗം ഭരണഘടനയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെടുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ ആന്തരിക കോഹറൻസ് ദുർബലമാകുന്നു. അവിശ്വാസം വർദ്ധിക്കുന്നു. സാമൂഹിക സംഘർഷങ്ങൾ രൂക്ഷമാകുന്നു. ദീർഘകാലത്ത് ഇത് സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള വികസനത്തെയും ബാധിക്കുന്നു. അതിനാൽ ന്യൂനപക്ഷാവകാശങ്ങൾ ഭരണഘടനയുടെ അനുബന്ധ ഘടകമല്ല; അതിന്റെ അടിസ്ഥാന സംഘടനാത്മക ആവശ്യകതയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ജനാധിപത്യത്തെ ഒരു ബഹുസ്ഥര വിവരവിനിമയ സംവിധാനമായും കാണാം. വിവിധ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, സർവകലാശാലകൾ, സാമൂഹിക സംഘടനകൾ, കോടതികൾ, പ്രാദേശിക ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ, പൗരപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഈ വിവരശൃംഖലയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. ഓരോ ഘടകവും മറ്റുള്ളവയ്ക്ക് ഫീഡ്ബാക്ക് നൽകുന്നു. ഈ സ്വതന്ത്ര വിവരപ്രവാഹമാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷി നിലനിർത്തുന്നത്. വിവരശൃംഖല കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുകയോ വിമർശനാത്മക ശബ്ദങ്ങൾ അടിച്ചമർത്തപ്പെടുകയോ ചെയ്താൽ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനാ ശേഷി കുറയുന്നു. അപ്പോൾ ജനാധിപത്യം പുറമേ നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിയാലും അതിന്റെ ആന്തരിക ധാർമ്മികശക്തി ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും.

ഇന്ത്യയുടെ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ജനാധിപത്യവും ഭൂരിപക്ഷവാദവും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. അനേകം ഭാഷകളും മതങ്ങളും സംസ്കാരങ്ങളും ജാതികളും സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങളും ചരിത്രാനുഭവങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു ബഹുസ്വര സമൂഹമാണ് ഇന്ത്യ. ഈ വൈവിധ്യത്തെ ഒരൊറ്റ രാഷ്ട്രീയമോ സാംസ്കാരികമോ മാതൃകയിലേക്ക് ചുരുക്കാനുള്ള എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും സമൂഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനത്തെ തകർക്കും. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഈ വൈവിധ്യത്തെ ദുർബലതയായി കാണുന്നില്ല; മറിച്ച് സമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമശേഷിയുടെ ഉറവിടമായാണ് കാണുന്നത്.

ഡോ. ബി. ആർ. അംബേദ്കർ സ്വാതന്ത്ര്യം, സമത്വം, സാഹോദര്യം എന്നിവയെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ മൂന്ന് തൂണുകളായി അവതരിപ്പിച്ചത് യാദൃശ്ചികമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഈ മൂല്യങ്ങൾ സമൂഹത്തിലെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാത്മക ശക്തികളുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം പുതിയ സാധ്യതകളുടെ ഉദ്ഭവത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. സമത്വം അസന്തുലിതമായ അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. സാഹോദര്യം ഈ രണ്ടിനെയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി അല്ല, പരസ്പരപൂരകങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഈ മൂന്ന് മൂല്യങ്ങളിലൊന്ന് ദുർബലമായാലും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക സമഗ്രത തകരാൻ തുടങ്ങും.

അതിനാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ അതിനെ ഭരണഘടനയുടെ സർവലൗകിക മൂല്യങ്ങൾക്ക് വിധേയമാക്കുന്നു. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയമാണ് രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തിന്റെ ഉറവിടം; എന്നാൽ ആ അധികാരത്തിന്റെ ധാർമ്മിക സാധുത ഭരണഘടനയോടുള്ള പ്രതിബദ്ധതയിലാണ്. ഈ വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ജനാധിപത്യ പക്വത.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ജനാധിപത്യം ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ ഭരണത്തേക്കാൾ വളരെ വിശാലമായ ഒരു സംഘടനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. അത് വൈവിധ്യവും ഐക്യവും, മത്സരവും സഹകരണവും, സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്തവും, അവകാശങ്ങളും കടമകളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനമാണ്. ഈ സന്തുലനത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും തുടർച്ചയായി പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാമൂഹിക ഉദ്ഭവഗുണമാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെടുന്ന ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് മതനിരപേക്ഷത (Secularism). പലപ്പോഴും അതിനെ മതവിരുദ്ധ നിലപാടായോ അല്ലെങ്കിൽ എല്ലാ മതങ്ങളോടും ഒരേ അകലം പാലിക്കുന്ന ഒരു ഭരണപരമായ നയമായോ ചുരുക്കിയാണ് അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ആത്മാവിലും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ശാസ്ത്രീയ കാഴ്ചപ്പാടിലും മതനിരപേക്ഷത ഇതിലും വളരെ ആഴമുള്ള ഒരു സംഘടനാത്മക തത്വമാണ്. അത് ഒരു മതത്തിനെതിരായ ആശയമല്ല; സമൂഹത്തിലെ വൈവിധ്യമാർന്ന വിശ്വാസസമ്പ്രദായങ്ങൾ സമാധാനപരമായി സഹവർത്തിത്വത്തിൽ നിലനിൽക്കാൻ ആവശ്യമായ ഭരണഘടനാപരമായ കോഹറൻസ് സംവിധാനമാണ്.

മനുഷ്യസമൂഹം ഒരിക്കലും ഏകവിശ്വാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വികസിച്ചിട്ടില്ല. ഭാഷകൾ, സംസ്കാരങ്ങൾ, വിശ്വാസങ്ങൾ, ആചാരങ്ങൾ, ജീവിതരീതികൾ, തത്ത്വചിന്തകൾ, ശാസ്ത്രീയ വീക്ഷണങ്ങൾ എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് സംസ്കാരങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടത്. ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രം ഈ ബഹുസ്വരതയുടെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഇവിടെ മതപരമായ വൈവിധ്യം സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന മതനിരപേക്ഷതയെ ഒരു നിഷേധാത്മക തത്വമായി സ്വീകരിച്ചിട്ടില്ല; മറിച്ച് ബഹുസ്വര സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക അനിവാര്യതയായി സ്വീകരിച്ചിരിക്കുകയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വമനുസരിച്ച് പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥകളും വൈവിധ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഒരു വനത്തെ ശക്തമാക്കുന്നത് ഒരു മരത്തിന്റെ ആധിപത്യമല്ല; വ്യത്യസ്ത സസ്യങ്ങളും ജീവജാലങ്ങളും സൂക്ഷ്മജീവികളും തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരാശ്രിതത്വമാണ്. മനുഷ്യശരീരത്തിന്റെ ആരോഗ്യം ഒരുതരം കോശങ്ങളുടെ ആധിപത്യത്തിലല്ല; വ്യത്യസ്ത കോശങ്ങൾ, അവയവങ്ങൾ, രാസസന്ദേശവാഹകർ, പ്രതിരോധസംവിധാനം എന്നിവയുടെ സന്തുലിതമായ സഹകരണത്തിലാണ്. അതുപോലെ ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിന്റെ ശക്തിയും അതിലെ വൈവിധ്യത്തിലാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ മതനിരപേക്ഷത വൈവിധ്യത്തെ സഹിക്കുന്നതല്ല; അതിനെ ഭരണഘടനാപരമായി സംരക്ഷിക്കുന്ന സംവിധാനമാണ്. കാരണം വൈവിധ്യം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അലങ്കാരമല്ല; അതിന്റെ പരിണാമശേഷിയുടെ ഉറവിടമാണ്. വ്യത്യസ്ത ആശയങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംവാദം, വിമർശനം, സഹകരണം എന്നിവയിലൂടെയാണ് സമൂഹം പുതിയ അറിവും പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളും പുതിയ മൂല്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. ഏകശബ്ദമുള്ള സമൂഹങ്ങൾക്ക് ഈ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി ക്രമേണ നഷ്ടപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹം സാമൂഹിക സൂപ്പർപൊസിഷന്റെ അവസ്ഥയിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അതായത് അനേകം വിശ്വാസവ്യവസ്ഥകളും ദാർശനിക പാരമ്പര്യങ്ങളും സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിവുകളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുകയും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ സൂപ്പർപൊസിഷനെ ബലപ്രയോഗത്തിലൂടെ ഒരൊറ്റ സാംസ്കാരികമോ മതപരമോ രാഷ്ട്രീയമോ തിരിച്ചറിയലിലേക്ക് ചുരുക്കാനുള്ള എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും സാമൂഹിക ഡീകോഹറൻസ് വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. പുറമേ അത് ഐക്യമായി തോന്നിയാലും, ആന്തരികമായി അത് സംഘർഷങ്ങളുടെയും അവിശ്വാസത്തിന്റെയും അസന്തുലനത്തിന്റെയും വിത്തുകൾ വിതയ്ക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ പങ്ക് നിർണായകമാകുന്നത്. ഭരണഘടന ഒരു മതവിശ്വാസത്തെയും പ്രത്യേക പദവിയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നില്ല; അതുപോലെ ഒരു വിശ്വാസത്തെയും താഴ്ത്തിക്കാണിക്കുന്നുമില്ല. ഓരോ വ്യക്തിക്കും തന്റെ വിശ്വാസം പിന്തുടരാനും മാറ്റാനും ഉപേക്ഷിക്കാനും വിമർശിക്കാനും ഉള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം അത് ഉറപ്പാക്കുന്നു. അതേസമയം ആ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റുള്ളവരുടെ അവകാശങ്ങളെയും പൊതുസമാധാനത്തെയും ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളെയും ലംഘിക്കാതിരിക്കണമെന്നും ഭരണഘടന നിർദേശിക്കുന്നു. ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ സവിശേഷത.

മതനിരപേക്ഷ രാഷ്ട്രം മതരഹിത രാഷ്ട്രമല്ല. അതുപോലെ മതപരമായ സമൂഹത്തെ നശിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന സംവിധാനവുമല്ല. മറിച്ച് മതം, രാഷ്ട്രീയം, നിയമം എന്നീ മൂന്ന് മേഖലകൾക്ക് വ്യത്യസ്തമായ പ്രവർത്തനപരിധികൾ നിശ്ചയിക്കുന്ന ഒരു ഭരണഘടനാപരമായ ക്രമമാണ് അത്. വിശ്വാസം വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ആത്മീയ മേഖലയാണ്; ഭരണനിർവഹണം പൊതുനീതിയുടെ മേഖലയാണ്. ഈ രണ്ട് മേഖലകളെയും പരസ്പരം കലർത്തുമ്പോൾ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ സന്തുലനം തകരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് ഒരു ബഹുസ്ഥര സംഘടനാത്മക സംവിധാനമാണ്. വ്യക്തിക്ക് വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസമുണ്ടാകാം. ഒരു മതസമൂഹത്തിന് അതിന്റെ ആചാരങ്ങളും പാരമ്പര്യങ്ങളും ഉണ്ടാകാം. എന്നാൽ രാഷ്ട്രം എല്ലാ പൗരന്മാർക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമായ ഭരണഘടനാപരമായ മൂല്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കേണ്ടത്. ഈ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളെ പരസ്പരം ബഹുമാനിച്ചുകൊണ്ട് ഏകോപിപ്പിക്കുന്നതിലാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ സംഘടനാത്മക മികവ്.

മതസ്വാതന്ത്ര്യവും ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഇതേ വെളിച്ചത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണം. മതസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് വ്യക്തിയുടെ മനസ്സാക്ഷിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്. എന്നാൽ ഒരു മതത്തിന്റെ പേരിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ അവകാശങ്ങൾ നിഷേധിക്കുകയോ ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളെ ലംഘിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് മതസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പരിധിക്ക് പുറത്താണ്. കാരണം ഭരണഘടനയുടെ അന്തിമ പ്രതിബദ്ധത ഏതെങ്കിലും മതത്തോടല്ല; മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സിനോടും തുല്യപൗരത്വത്തോടുമാണ്.

ഈ ആശയം ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രതിരോധവ്യവസ്ഥയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാം. മനുഷ്യശരീരം കോടിക്കണക്കിന് വ്യത്യസ്ത കോശങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. അവയെല്ലാം ഒരേ രൂപത്തിലല്ല. എന്നിട്ടും അവ ഒരു സംഘടിത വ്യവസ്ഥയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഏതെങ്കിലും ഒരു കോശവിഭാഗം ശരീരത്തിന്റെ മൊത്തം സന്തുലനത്തെ തകർക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ പ്രതിരോധവ്യവസ്ഥ അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ വൈവിധ്യങ്ങളെയും സംരക്ഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ വൈവിധ്യം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടനയെ തന്നെ തകർക്കുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ ഭരണഘടന ഇടപെടുന്നു. ഈ ഇടപെടൽ വൈവിധ്യത്തിനെതിരെയല്ല; വൈവിധ്യം നിലനിർത്താനുള്ള വ്യവസ്ഥയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനാണ്.

മതനിരപേക്ഷതയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന വശം തുല്യ പൗരത്വമാണ്. ഭരണഘടനയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഒരു പൗരന്റെ നിയമപരമായ പദവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മതം, ഭാഷ, ജാതി, ലിംഗം, സംസ്കാരം എന്നിവയെ ആശ്രയിച്ചല്ല നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ തുല്യപൗരത്വമാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ ഏറ്റവും ശക്തമായ കോഹീസീവ് ഘടകങ്ങളിലൊന്ന്. വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിൽ ഐക്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് സാംസ്കാരിക ഏകീകരണത്തിലൂടെയല്ല; ഭരണഘടനാപരമായ തുല്യതയിലൂടെയാണ്.

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയിലെ മതനിരപേക്ഷതയെ ചിലപ്പോൾ “എല്ലാ മതങ്ങളോടും തുല്യ ബഹുമാനം” എന്ന ലളിതമായ വാചകത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ അതിന്റെ അർത്ഥം അതിലും വിശാലമാണ്. രാഷ്ട്രം ഏതെങ്കിലും മതത്തിന്റെ ഉപകരണമാകരുത്, അതുപോലെ മതപരമായ വൈവിധ്യത്തെ അടിച്ചമർത്തുകയും അരുത്. നീതി, സമത്വം, സ്വാതന്ത്ര്യം, മനുഷ്യാന്തസ്സ് എന്നീ ഭരണഘടനയുടെ സർവലൗകിക മൂല്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ എല്ലാ പൗരന്മാർക്കും തുല്യ സംരക്ഷണം നൽകുക എന്നതാണ് രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, മതനിരപേക്ഷത സമൂഹത്തിലെ വിവിധ സാംസ്കാരിക ഊർജ്ജങ്ങളെ പരസ്പര സംഘർഷത്തിന്റെ ഉറവിടമാക്കാതെ സൃഷ്ടിപരമായ സാമൂഹിക സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെ ഭാഗമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന ഒരു കോഹീസീവ് സംവിധാനമാണ്. അത് വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിൽ ക്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഏകതാനത അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നില്ല; പകരം ബഹുസ്വരതയെ സംഘടനാത്മകമായി ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ മതനിരപേക്ഷത ഒരു രാഷ്ട്രീയനയം മാത്രമല്ല; ബഹുസ്വര സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല പരിണാമത്തിന് അനിവാര്യമായ ഒരു ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയാണ്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും മതനിരപേക്ഷതയും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ആശയങ്ങളാണ്. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഇല്ലാതെ മതനിരപേക്ഷത വെറും നിയമപ്രഖ്യാപനമായി ചുരുങ്ങും; മതനിരപേക്ഷത ഇല്ലാതെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത അതിന്റെ ബഹുസ്വര സാമൂഹിക അടിത്തറ നഷ്ടപ്പെടുത്തും. രണ്ടും ചേർന്നാണ് ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക കോഹറൻസ് നിലനിർത്തുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഈ കോഹറൻസ് നിശ്ചലമായ ഒരു അവസ്ഥയല്ല; വൈവിധ്യവും ഐക്യവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനത്തിലൂടെ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സ്ഥാപനപരമായ പ്രകടനങ്ങളിലൊന്നാണ് നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ. ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിൽ കോടതികളുടെ ദൗത്യം നിയമങ്ങളെ യാന്ത്രികമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുക മാത്രമല്ല. ഭരണഘടനയുടെ ആത്മാവിനെയും അതിന്റെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളെയും സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് സമൂഹത്തിലെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുമായി ഭരണഘടനയെ നിരന്തരം സംവദിപ്പിക്കുകയാണ് നീതിന്യായവ്യവസ്ഥയുടെ യഥാർത്ഥ ഉത്തരവാദിത്തം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും നീതിന്യായവ്യവസ്ഥയും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ബന്ധത്തിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.

പരമ്പരാഗത നിയമസിദ്ധാന്തം കോടതികളെ തർക്കപരിഹാര സ്ഥാപനങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ കോടതികൾ അതിനേക്കാൾ വളരെ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സാമൂഹിക ദൗത്യമാണ് നിർവഹിക്കുന്നത്. അവ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ സംവിധാനങ്ങളാണ് (Self-Correcting Systems). ഒരു സങ്കീർണ്ണ ജീവവ്യവസ്ഥയിൽ ഹോമിയോസ്റ്റാസിസ് നിലനിർത്താൻ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനങ്ങളെപ്പോലെ, ജനാധിപത്യത്തിൽ ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന സന്തുലനം നിലനിർത്താൻ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സ്ഥാപനപരമായ ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനമാണ് നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വമനുസരിച്ച് എല്ലാ സംഘടിത വ്യവസ്ഥകളിലും സന്തുലനം സ്വയം നിലനിൽക്കുന്നതല്ല. ഓരോ സംവിധാനത്തിലും ആഭ്യന്തര അസന്തുലനങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അവയെ തിരിച്ചറിയുകയും തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന തുടർച്ചയായ ഫീഡ്ബാക്ക് പ്രക്രിയകളിലൂടെയാണ് സംവിധാനം ആരോഗ്യകരമായി നിലനിൽക്കുന്നത്. മനുഷ്യശരീരത്തിലെ ശരീരതാപനില, രക്തസമ്മർദ്ദം, രക്തത്തിലെ ഗ്ലൂക്കോസിന്റെ അളവ്, ഹോർമോൺ സാന്ദ്രത എന്നിവയെല്ലാം നിരന്തരമായ ഫീഡ്ബാക്ക് നിയന്ത്രണത്തിലൂടെയാണ് സന്തുലിതമായി നിലനിൽക്കുന്നത്. ഈ നിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ രോഗാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നു.

ജനാധിപത്യവും ഇതേ നിയമത്തിനാണ് വിധേയമായിരിക്കുന്നത്. നിയമസഭ, ഭരണകൂടം, രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക ശക്തികൾ, സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം നിരന്തരം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ ഇടപെടലുകളുടെ ഫലമായി ചിലപ്പോൾ അധികാരം ഒരു കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് അമിതമായി കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടാം. ചിലപ്പോൾ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം ദുർബലമാകാം. ചിലപ്പോൾ ന്യൂനപക്ഷാവകാശങ്ങൾ ഭീഷണിയിലാകാം. ചിലപ്പോൾ ഭരണകൂടം നിയമത്തിന്റെ പരിധികൾ ലംഘിക്കാം. ഇത്തരം അസന്തുലനങ്ങളെ ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിലയിരുത്തുകയും തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനമാണ് നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ കോടതികൾ ഭരണഘടനയുടെ ഉടമസ്ഥരല്ല; അതിന്റെ സംരക്ഷകരാണ്. ഭരണഘടനയെ സൃഷ്ടിച്ചത് ജനങ്ങളാണ്. നിയമനിർമ്മാണ അധികാരം ജനപ്രതിനിധികൾക്കാണ്. ഭരണനിർവഹണ അധികാരം ഭരണകൂടത്തിനാണ്. എന്നാൽ ഈ അധികാരങ്ങളുടെയെല്ലാം പ്രവർത്തനം ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളുമായി യോജിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് ഉറപ്പാക്കുന്ന ഭരണഘടനാപരമായ നിരീക്ഷണ സംവിധാനമാണ് നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ.

നിയമവാഴ്ച (Rule of Law) എന്ന ആശയവും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. നിയമവാഴ്ച എന്നത് നിയമങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതല്ല. എല്ലാ വ്യക്തികളും സ്ഥാപനങ്ങളും ഭരണാധികാരികളും നിയമത്തിന് വിധേയരാണെന്ന തത്വമാണ് അത്. നിയമം വ്യക്തികൾക്ക് മുകളിലായിരിക്കണം; അധികാരത്തിന് താഴെയാകരുത്. ഈ സിദ്ധാന്തമാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ അടിസ്ഥാന സംഘടനാത്മക നട്ടെല്ല്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നിയമവാഴ്ചയെ ഒരു കോഹീസീവ് ഫീൽഡായി കാണാം. ഗുരുത്വാകർഷണ ഫീൽഡ് ഒരു ഗ്രഹവ്യവസ്ഥയിലെ എല്ലാ ഗ്രഹങ്ങളെയും ഒരേ ഭൗതിക നിയമങ്ങൾക്ക് വിധേയമാക്കുന്നതുപോലെ, നിയമവാഴ്ച സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ വ്യക്തികളെയും സ്ഥാപനങ്ങളെയും ഒരേ ഭരണഘടനാപരമായ മാനദണ്ഡങ്ങൾക്ക് വിധേയരാക്കുന്നു. നിയമം ചിലർക്കുമാത്രം ബാധകമാകുകയും മറ്റുചിലർ അതിന് മുകളിലാണെന്ന ധാരണ വളരുകയും ചെയ്യുന്ന നിമിഷം തന്നെ സാമൂഹിക കോഹറൻസ് തകരാൻ തുടങ്ങുന്നു.

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തികളിലൊന്നാണ് അതിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷി. ഭരണഘടന ഒരു അടഞ്ഞ സംവിധാനമല്ല; പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാൻ കഴിയുന്ന ഒരു തുറന്ന സംവിധാനമാണ്. ഈ തുറന്ന സ്വഭാവം നിലനിർത്തുന്നതിൽ സുപ്രീം കോടതിക്കും ഹൈക്കോടതികൾക്കും നിർണായക പങ്കുണ്ട്. ഭരണഘടനയുടെ വ്യവസ്ഥകൾ മാറുന്ന സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഭരണഘടന ഒരു ജീവിക്കുന്ന രേഖയായി തുടരുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ അത് വെറും ചരിത്രരേഖയായി ചുരുങ്ങിപ്പോകും.

എന്നാൽ ഇതോടൊപ്പം ഒരു പ്രധാന സന്തുലനവും നിലനിർത്തേണ്ടതുണ്ട്. നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ ഭരണഘടനയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ പേരിൽ നിയമനിർമ്മാണ സഭയുടെ സ്ഥാനമോ ഭരണകൂടത്തിന്റെ സ്ഥാനമോ ഏറ്റെടുക്കാൻ പാടില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനത്തിലെ ഓരോ ഘടകത്തിനും സ്വന്തം പ്രവർത്തനപരിധിയുണ്ട്. ഹൃദയം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ജോലി ഏറ്റെടുക്കുകയോ കരൾ ശ്വാസകോശത്തിന്റെ ജോലി ചെയ്യുകയോ ചെയ്താൽ ശരീരത്തിന്റെ സംഘടന തകരും. അതുപോലെ ജനാധിപത്യത്തിലും ഓരോ ഭരണഘടനാപരമായ സ്ഥാപനവും സ്വന്തം പ്രവർത്തനപരിധിക്കുള്ളിൽ നിന്നുകൊണ്ട് പരസ്പരം സന്തുലിതമാക്കണം. ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് അധികാരവിഭജനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകം നീതിന്യായ സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്. കോടതികൾ രാഷ്ട്രീയമോ സാമ്പത്തികമോ സാമൂഹികമോ ആയ സമ്മർദ്ദങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയണം. ഈ സ്വാതന്ത്ര്യം ജഡ്ജിമാരുടെ വ്യക്തിപരമായ അവകാശമല്ല; പൗരന്മാരുടെ ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശമാണ്. കാരണം സ്വതന്ത്രമായ കോടതികളില്ലാതെ ഭരണഘടനയുടെ സംരക്ഷണം അസാധ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഒരു ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനം സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ മാത്രമേ അത് യഥാർത്ഥ തിരുത്തൽ പ്രക്രിയ നിർവഹിക്കാൻ കഴിയൂ. പുറമേ നിന്നുള്ള നിയന്ത്രണങ്ങൾക്ക് വിധേയമായ ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനം യഥാർത്ഥ സന്തുലനം പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയല്ല; അസന്തുലനത്തെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

അതേസമയം നീതിന്യായ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ നിന്ന് മുക്തമാകാനുള്ള അവകാശമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു സംവിധാനത്തിനും പൂർണ്ണമായ സ്വയംഭരണമില്ല. ഓരോ ഘടകവും മറ്റു ഘടകങ്ങളുമായി പരസ്പരബന്ധത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അതുപോലെ നീതിന്യായവ്യവസ്ഥയും ഭരണഘടനയുടെ മൂല്യങ്ങൾക്കും നിയമപരമായ യുക്തിക്കും പൊതുജനവിശ്വാസത്തിനും ഉത്തരവാദിയാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനമാണ് നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയുടെ ദീർഘകാല വിശ്വാസ്യതയുടെ അടിസ്ഥാനം.

നീതി എന്ന ആശയവും ഇവിടെ പുതിയ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. നിയമപരമായ ശരിതെറ്റുകളുടെ നിർണ്ണയം മാത്രമല്ല നീതി. സാമൂഹിക സന്തുലനം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്ന പ്രക്രിയ കൂടിയാണ് അത്. ഒരു കുറ്റകൃത്യത്തിന് ശിക്ഷ നൽകുന്നത് കുറ്റവാളിയെ മാത്രം ലക്ഷ്യമിടുന്നതല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ ധാർമ്മിക ക്രമത്തെ പുനഃസ്ഥാപിക്കാനുള്ള ശ്രമവുമാണ്. അതുപോലെ ഭരണഘടനാവിരുദ്ധമായ ഒരു നിയമം അസാധുവാക്കുന്നത് ഒരു നിയമസാങ്കേതിക നടപടിയല്ല; ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന കോഹറൻസ് പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്ന സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ആരോഗ്യം അളക്കുന്നത് അതിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷിയിലൂടെയാണ്. സ്വന്തം പിഴവുകൾ തിരിച്ചറിയാനും തിരുത്താനും കഴിയുന്ന സംവിധാനങ്ങളാണ് ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നത്. ഈ മാനദണ്ഡത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനത്തിലല്ല; ഭരണഘടനാപരമായ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷിയിലാണ്. കോടതികൾ, സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങൾ, ഭരണഘടനാപരമായ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സിവിൽ സമൂഹം, ശാസ്ത്രീയ സംവാദങ്ങൾ, പൊതുവിമർശനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഈ സ്വയംതിരുത്തൽ ശൃംഖലയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ നീതിന്യായവ്യവസ്ഥയെ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ മറ്റൊരു പ്രധാന കാര്യം വ്യക്തമാകുന്നു. കോടതികൾ നിയമത്തിന്റെ അക്ഷരത്തെ മാത്രം സംരക്ഷിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളല്ല; ഭരണഘടനയുടെ ആത്മാവിനെ സംരക്ഷിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളുമാണ്. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിയമത്തിന്റെ അക്ഷരാർത്ഥം ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളുമായി സംഘർഷത്തിലാകാം. അത്തരം സന്ദർഭങ്ങളിൽ ഭരണഘടനയുടെ ആത്മാവിനാണ് മുൻഗണന ലഭിക്കേണ്ടത്. കാരണം ഭരണഘടനയുടെ ലക്ഷ്യം നിയമങ്ങളുടെ സംരക്ഷണമല്ല; മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സും സ്വാതന്ത്ര്യവും നീതിയും സംരക്ഷിക്കലാണ്.

ഈ സമഗ്രമായ വിശകലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പറയാൻ കഴിയുന്നത്, നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ ഭരണഘടനയുടെ ഒരു ഘടകം മാത്രമല്ല; അതിന്റെ സ്വയംസംഘടനാ സംവിധാനത്തിന്റെ കേന്ദ്ര ഫീഡ്ബാക്ക് ശൃംഖലയാണ്. നിയമവാഴ്ച ആ ശൃംഖലയുടെ കോഹീസീവ് ഫീൽഡാണ്. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഇവ രണ്ടിനും ജീവൻ നൽകുന്ന ഉദ്ഭവ സാമൂഹിക ഗുണമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഈ മൂന്നും ചേർന്നാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക സ്ഥിരതയും പരിണാമശേഷിയും ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പും ഉറപ്പാക്കുന്നത്.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത നിയമസഭയിലോ കോടതികളിലോ ഭരണകൂടത്തിലോ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനപരമായ ഗുണമല്ല. അത് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ആകെ സാംസ്കാരിക പക്വതയുടെ പ്രകടനമാണ്. ഭരണഘടനയുടെ വ്യവസ്ഥകൾ എത്ര പുരോഗമനപരമായാലും അവയെ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുന്ന സാമൂഹിക സംസ്കാരം രൂപപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ ഭരണഘടന ഒരു നിയമരേഖയായി മാത്രം അവശേഷിക്കും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ യഥാർത്ഥ അടിത്തറ പൗരസമൂഹത്തിലും വിദ്യാഭ്യാസ സംവിധാനത്തിലും ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിലുമാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.

ഡോ. ബി. ആർ. അംബേദ്കർ ആവർത്തിച്ച് ചൂണ്ടിക്കാണിച്ച ഒരു പ്രധാന വസ്തുതയുണ്ട്. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത മനുഷ്യന്റെ സ്വാഭാവിക ഗുണമല്ല; അത് സമൂഹം ബോധപൂർവം വളർത്തിയെടുക്കേണ്ട ഒരു ജനാധിപത്യ സംസ്കാരമാണ്. ജനങ്ങൾ ഭരണഘടനയെ ബഹുമാനിക്കുന്നത് ശിക്ഷയെ ഭയന്നല്ല, അതിന്റെ മൂല്യങ്ങളെ സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കിയതിനാലായിരിക്കണം. ഈ ചിന്തയാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ നിയമപരമായ അനുസരണത്തിൽ നിന്ന് ഒരു സാമൂഹിക ബോധാവസ്ഥയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത അതിന്റെ സാമൂഹിക വിവരസംഘടനയുടെ (Social Information Organization) ഗുണനിലവാരത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം ഭൗതിക വിഭവങ്ങളുടെ മാത്രം അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; വിവരങ്ങളുടെ, ആശയങ്ങളുടെ, മൂല്യങ്ങളുടെ, അനുഭവങ്ങളുടെ, വിമർശനങ്ങളുടെ, സംവാദങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ വിനിമയത്തിലൂടെയാണ് അത് സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ വിവരപ്രവാഹം എത്രത്തോളം സ്വതന്ത്രവും യുക്തിസഹവും വിമർശനാത്മകവുമാണോ, അത്രത്തോളം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും ശക്തമാകുന്നു.

ഇവിടെയാണ് പൗരസമൂഹത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വ്യക്തമാകുന്നത്. സർക്കാർ സംവിധാനങ്ങൾക്കു പുറത്തുള്ള സാമൂഹിക സംഘടനകൾ, തൊഴിലാളി സംഘടനകൾ, കർഷക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, സ്ത്രീസംഘടനകൾ, വിദ്യാർത്ഥി പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ശാസ്ത്രസംഘടനകൾ, സാംസ്കാരിക കൂട്ടായ്മകൾ, മനുഷ്യാവകാശ സംഘടനകൾ, പരിസ്ഥിതി പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, സന്നദ്ധസംഘടനകൾ എന്നിവയെല്ലാം പൗരസമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. ഇവ ഭരണകൂടത്തിന്റെ എതിരാളികളല്ല; മറിച്ച് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ സംവിധാനത്തിലെ അനിവാര്യ ഘടകങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനത്തിന്റെ ആരോഗ്യം അതിലെ ഫീഡ്ബാക്ക് ശൃംഖലകളുടെ സമൃദ്ധിയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കത്തിൽ കോടിക്കണക്കിന് നാഡീകോശങ്ങൾ പരസ്പരം വിവരങ്ങൾ കൈമാറുന്നതിനാലാണ് ബോധം രൂപപ്പെടുന്നത്. ആ ബന്ധങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ ബോധത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം തകരുന്നു. അതുപോലെ ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിലും പൗരസമൂഹം വിവിധ സാമൂഹിക അനുഭവങ്ങളെയും ആവശ്യങ്ങളെയും വിമർശനങ്ങളെയും ഭരണസംവിധാനത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്ന ഫീഡ്ബാക്ക് ശൃംഖലയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ ശൃംഖല ദുർബലമാകുമ്പോൾ ഭരണകൂടം സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ക്രമേണ അകന്നുപോകുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാന സ്തംഭമാണ്. എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസം എന്നത് വിവരശേഖരണമോ തൊഴിൽപരിശീലനമോ മാത്രമല്ല. സ്വതന്ത്രമായി ചിന്തിക്കാനും തെളിവുകൾ വിലയിരുത്താനും അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളെ സഹിഷ്ണുതയോടെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനും പൊതുനന്മയെ വ്യക്തിപരമായ താൽപര്യങ്ങളുമായി സന്തുലിതമാക്കാനും കഴിയുന്ന പൗരന്മാരെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ് യഥാർത്ഥ വിദ്യാഭ്യാസം. ഭരണഘടനയുടെ മൂല്യങ്ങൾ വിദ്യാർത്ഥികളുടെ മനസ്സിൽ വെറും പരീക്ഷാവിഷയങ്ങളായി അല്ല, ജീവിതദർശനമായി രൂപപ്പെടുമ്പോഴാണ് വിദ്യാഭ്യാസം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നത്.

ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം പ്രത്യേകമായി എടുത്തുപറയേണ്ടതുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന പൗരന്മാരുടെ മൗലിക കടമകളിൽ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം വളർത്തേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത പ്രത്യേകം പരാമർശിക്കുന്നതിൽ ആഴമേറിയ ദാർശനിക അർത്ഥമുണ്ട്. ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ മാത്രം സ്വഭാവമല്ല. അത് തെളിവുകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ചിന്തിക്കാനുള്ള ശേഷിയും പുതിയ അറിവുകളെ സ്വീകരിക്കാനുള്ള തുറന്ന മനസ്സും സ്വന്തം വിശ്വാസങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി പുനഃപരിശോധിക്കാനുള്ള ബൗദ്ധിക സത്യസന്ധതയുമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം സമൂഹത്തിന്റെ ഡീകോഹീസീവ് സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജ്ജത്തെ ആരോഗ്യകരമായി നിലനിർത്തുന്ന പ്രധാന സംവിധാനമാണ്. പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാനും നിലവിലുള്ള ആശയങ്ങളെ പരിശോധിക്കാനും പുതിയ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലപാടുകൾ തിരുത്താനും ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം സമൂഹത്തെ പ്രാപ്തമാക്കുന്നു. ഈ കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുന്ന സമൂഹം ക്രമേണ ബൗദ്ധികമായി മരവിക്കുന്നു. അവിടെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും ദുർബലമാകുന്നു. കാരണം ഭരണഘടന തന്നെ നിരന്തരമായ വിമർശനത്തിനും സ്വയംപരിഷ്കരണത്തിനും തുറന്ന ഒരു ജനാധിപത്യ രേഖയാണ്.

ഇതോടൊപ്പം വിമർശനാത്മക ചിന്തയും ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ കേന്ദ്രഘടകമാണ്. വിമർശനം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; അതിന്റെ ജീവശക്തിയാണ്. സ്വന്തം പിഴവുകളെ തിരിച്ചറിയാനും തിരുത്താനും കഴിയുന്ന സമൂഹങ്ങളാണ് ചരിത്രത്തിൽ ദീർഘകാലം നിലനിന്നിട്ടുള്ളത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വമനുസരിച്ച് സ്വയംതിരുത്തൽ (Self-Correction) എല്ലാ ആരോഗ്യകരമായ സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങളുടെയും മുഖ്യസവിശേഷതയാണ്. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഈ സ്വയംതിരുത്തൽ പ്രക്രിയയെ സാമൂഹിക തലത്തിൽ സാധ്യമാക്കുന്നു.

ഇന്നത്തെ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ ഈ വിഷയത്തിന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങൾ വിവരവിനിമയത്തെ ജനാധിപത്യവൽക്കരിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അതേ സമയം തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ, ഗൂഢാലോചനാസിദ്ധാന്തങ്ങൾ, വിദ്വേഷപ്രചാരണങ്ങൾ, കൃത്രിമമായ സാമൂഹിക ധ്രുവീകരണം എന്നിവയുടെ വ്യാപനത്തിനും വഴിയൊരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. വിവരങ്ങളുടെ അളവ് വർദ്ധിക്കുന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം സമൂഹം കൂടുതൽ അറിവുള്ളതാകുന്നില്ല. വിവരങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരവും അവയെ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്താനുള്ള പൗരന്മാരുടെ ശേഷിയുമാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വിവരത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം സംഘടനയുടെ ഗുണനിലവാരത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ വ്യാപകമാകുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ തീരുമാനങ്ങളും തെറ്റായ വിവരങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാകും രൂപപ്പെടുക. ഇത് ഒരു സാമൂഹിക ഡീകോഹറൻസ് പ്രക്രിയയാണ്. യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പൊതുവായ ധാരണ നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ ജനാധിപത്യ സംവാദവും ദുർബലമാകുന്നു. അപ്പോൾ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ സ്ഥാനത്ത് വൈകാരിക ധ്രുവീകരണവും പ്രചാരണരാഷ്ട്രീയവും വളരാൻ തുടങ്ങും.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ സ്വതന്ത്ര സർവകലാശാലകൾ, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, ശാസ്ത്ര അക്കാദമികൾ, സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങൾ, പൊതുഗ്രന്ഥശാലകൾ, സാംസ്കാരിക സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ബൗദ്ധിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ മാത്രമല്ല; ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ സാമൂഹിക ആവാസവ്യവസ്ഥ കൂടിയാണ്. ഈ സ്ഥാപനങ്ങൾ പുതിയ അറിവുകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും വിമർശനാത്മക സംവാദങ്ങൾക്ക് വേദിയൊരുക്കുകയും സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ പഠനശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവ ദുർബലമാകുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ബൗദ്ധിക പ്രതിരോധശേഷിയും കുറയുന്നു.

പൗരവിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ഇവിടെ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഭരണഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദങ്ങൾ മനഃപാഠമാക്കുന്നതിൽ ഒതുങ്ങരുത്. അവകാശങ്ങളും കടമകളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, വൈവിധ്യത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം, നിയമവാഴ്ചയുടെ അർത്ഥം, ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം, പൊതുവിഭവങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം, സാമൂഹികനീതി, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം, വിമർശനാത്മക ചിന്ത എന്നിവയെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പഠിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അപ്പോഴാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഒരു പാഠപുസ്തകവിഷയത്തിൽ നിന്ന് ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹിക സംസ്കാരമായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പൗരസമൂഹം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം എന്നിവയെല്ലാം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സാമൂഹിക നാഡീവ്യൂഹം (Social Neural Network) പോലെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഇവ ഭരണകൂടത്തിനും സമൂഹത്തിനും ഇടയിൽ വിവരങ്ങൾ കൈമാറുകയും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളെ വിലയിരുത്തുകയും അസന്തുലനങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും തിരുത്തൽ പ്രക്രിയകൾ ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ശൃംഖല എത്രത്തോളം സമ്പന്നവും സ്വതന്ത്രവും വിമർശനാത്മകവുമാണോ, അത്രത്തോളം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും ശക്തമാകും.

അതിനാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ കോടതികളുടെയോ സർക്കാരിന്റെയോ മാത്രം ഉത്തരവാദിത്തമായി കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. അത് മുഴുവൻ സമൂഹത്തിന്റെയും കൂട്ടായ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. ഓരോ പൗരനും, ഓരോ അധ്യാപകനും, ഓരോ വിദ്യാർത്ഥിയും, ഓരോ ഗവേഷകനും, ഓരോ മാധ്യമപ്രവർത്തകനും, ഓരോ സാമൂഹിക സംഘടനയും ഈ ഉദ്ഭവഗുണത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ പങ്കാളികളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത സമൂഹത്തിന്റെ ബൗദ്ധിക, ധാർമ്മിക, സാംസ്കാരിക, രാഷ്ട്രീയ ശൃംഖലകളുടെ സമന്വയത്തിൽ നിന്ന് നിരന്തരം ഉദ്ഭവിക്കുകയും സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹിക പ്രതിഭാസമാണ്.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത നേരിടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളികളിലൊന്ന് ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അതിവേഗ വളർച്ചയാണ്. അച്ചടി, റേഡിയോ, ടെലിവിഷൻ തുടങ്ങിയ ഏകദിശാ ആശയവിനിമയ സംവിധാനങ്ങളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസമൂഹം ഇന്ന് തൽക്ഷണവും ആഗോളവുമായ ഡിജിറ്റൽ വിവരശൃംഖലകളിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ മാറ്റം ജനാധിപത്യത്തിന് പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറന്നുകൊടുത്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അതോടൊപ്പം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ദുർബലപ്പെടുത്താൻ ശേഷിയുള്ള പുതിയ സാമൂഹിക പ്രക്രിയകളും സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ ജനാധിപത്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ പരമ്പരാഗത രാഷ്ട്രീയസിദ്ധാന്തങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. വിവരങ്ങളുടെ സംഘടന, സാമൂഹിക ശൃംഖലകൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി, അൽഗോരിതമിക് നിയന്ത്രണം, മനഃശാസ്ത്രപരമായ സ്വാധീനം എന്നിവയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പുതിയ ശാസ്ത്രീയ സമീപനം ആവശ്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന കാഴ്ചപ്പാടനുസരിച്ച് മനുഷ്യസമൂഹം ഒരു വിവരസംഘടിത സംവിധാനം (Information-Organized System) കൂടിയാണ്. ഭൗതിക വിഭവങ്ങളും സാമ്പത്തിക ഘടനകളും രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങളും സമൂഹത്തിന്റെ അടിത്തറകളാണെങ്കിലും അവയെ പ്രവർത്തനക്ഷമമാക്കുന്നത് വിവരങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ പ്രവാഹമാണ്. മനുഷ്യർ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നത് അവർ സ്വീകരിക്കുന്ന വിവരങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ പെരുമാറ്റവും ലഭ്യമായ വിവരങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരത്തെയും വിശ്വാസ്യതയെയും വൈവിധ്യത്തെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിവരങ്ങൾ വെറും സന്ദേശങ്ങളല്ല; അവ സാമൂഹിക സംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന ഊർജ്ജമാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിവരയുദ്ധം (Information Warfare) വെറും പ്രചാരണമല്ല. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ വിവരസംഘടനയെ ബോധപൂർവം മാറ്റിമറിച്ച് അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പെരുമാറ്റത്തെയും ധാർമ്മിക വിധിനിർണ്ണയങ്ങളെയും ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളിലുള്ള വിശ്വാസത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്ന സംഘടിത പ്രക്രിയയാണ് അത്. പരമ്പരാഗത യുദ്ധങ്ങളിൽ ലക്ഷ്യമിടുന്നത് ഭൂപ്രദേശങ്ങളെയോ സൈനികശേഷിയെയോ ആയിരുന്നു. വിവരയുദ്ധത്തിൽ ലക്ഷ്യമിടുന്നത് മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെയും സാമൂഹിക വിശ്വാസത്തെയും ജനാധിപത്യ സംവാദത്തെയും ആണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ വിവരയുദ്ധം സമൂഹത്തിലെ ഡീകോഹീസീവ് വിവരശക്തികളെ കൃത്രിമമായി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളും വിമർശനങ്ങളും സ്വാഭാവികമാണ്. അവ സൃഷ്ടിപരമായ ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളാണ്. എന്നാൽ തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ, വ്യാജവാർത്തകൾ, വിദ്വേഷപ്രചാരണങ്ങൾ, ഗൂഢാലോചനാസിദ്ധാന്തങ്ങൾ, കൃത്രിമമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട സാമൂഹിക ധ്രുവീകരണം എന്നിവ ഈ സ്വാഭാവിക പ്രക്രിയയെ വികലമാക്കുന്നു. അപ്പോൾ ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികൾ പരിണാമത്തിന്റെ ഉറവിടമല്ലാതായി സാമൂഹിക വിഘടനത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ പങ്ക് പുതിയ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനാവകാശമാണ്. എന്നാൽ അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് സംഘടിതമായ തെറ്റായ വിവരപ്രചാരണങ്ങൾക്ക് ഭരണഘടനാപരമായ അംഗീകാരം നൽകുക എന്നല്ല. അതേസമയം തെറ്റായ വിവരങ്ങളെ നേരിടുന്നതിന്റെ പേരിൽ അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ അനാവശ്യമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നതും ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയ്ക്ക് വിരുദ്ധമാണ്. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ പ്രധാന ദൗത്യം സ്വാതന്ത്ര്യവും വിവരങ്ങളുടെ വിശ്വാസ്യതയും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം നിലനിർത്തുക എന്നതാണ്.

സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളുടെ അൽഗോരിതമുകൾ ഈ പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. മനുഷ്യരുടെ ശ്രദ്ധയെ ആകർഷിക്കുന്ന ഉള്ളടക്കങ്ങൾക്ക് മുൻഗണന നൽകുന്ന രീതിയിലാണ് മിക്ക ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളും പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. വൈകാരികമായും വിവാദപരമായും ധ്രുവീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സന്ദേശങ്ങൾ കൂടുതൽ പ്രചരിക്കാനുള്ള സാധ്യത ഇതിലൂടെ വർദ്ധിക്കുന്നു. ഫലമായി യുക്തിപരമായ പൊതുസംവാദത്തിനുപകരം വൈകാരിക പ്രതികരണങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളെ കൂടുതൽ സ്വാധീനിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് ഒരു സാമൂഹിക റെസൊണൻസ് പ്രതിഭാസമാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക ആവൃത്തിയിലുള്ള ബാഹ്യശക്തി ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ആവൃത്തിയുമായി യോജിക്കുമ്പോൾ ചെറിയ പ്രേരണ പോലും വലിയ ചലനങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു. സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളിലും സമാനമായ പ്രക്രിയയാണ് നടക്കുന്നത്. സമൂഹത്തിൽ നേരത്തേ നിലനിൽക്കുന്ന ഭയങ്ങളെയും മുൻവിധികളെയും അസംതൃപ്തികളെയും ലക്ഷ്യമിട്ട് ആവർത്തിച്ച് സന്ദേശങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കുമ്പോൾ അവ യാഥാർത്ഥ്യത്തേക്കാൾ വലിയ സാമൂഹിക പ്രതികരണങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു. ഇതുവഴി സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക സന്തുലനം ദുർബലമാകുന്നു.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ (Artificial Intelligence) വികാസം ഈ സാഹചര്യത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനും ആരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനും വിദ്യാഭ്യാസം വികസിപ്പിക്കുന്നതിനും ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം വേഗത്തിലാക്കുന്നതിനും അസാധാരണമായ സാധ്യതകൾ നൽകുന്നു. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് വ്യാജ ചിത്രങ്ങൾ, വ്യാജ വീഡിയോകൾ, വ്യാജ ശബ്ദങ്ങൾ, വ്യാജ വാർത്തകൾ, ലക്ഷ്യംവച്ച രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണങ്ങൾ, വ്യക്തിഗത മനഃശാസ്ത്ര വിശകലനത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള അഭിപ്രായനിയന്ത്രണം എന്നിവയും സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി സ്വയം നല്ലതോ ചീത്തയോ അല്ല; അത് സമൂഹത്തിലെ കോഹീസീവ് ശക്തികളെയും ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളെയും ഒരുപോലെ വർദ്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പുതിയ സാങ്കേതിക ശേഷിയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ നിഷ്പക്ഷ ഉപകരണമായി കാണുന്നില്ല. ഓരോ സാങ്കേതികവിദ്യയും സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക ഘടനയെ മാറ്റിമറിക്കുന്നു. അച്ചടി ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവത്തിന് വഴിയൊരുക്കി. റേഡിയോയും ടെലിവിഷനും ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറ്റി. ഇന്റർനെറ്റ് ആഗോള വിവരശൃംഖല സൃഷ്ടിച്ചു. അതുപോലെ കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ അറിവ് ഉൽപാദിപ്പിക്കുന്ന രീതിയെയും തീരുമാനമെടുക്കുന്ന രീതിയെയും ഭരണഘടനാപരമായ സംവാദത്തെയും പുനർനിർമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഈ മാറ്റം ജനാധിപത്യത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുമോ ദുർബലമാക്കുമോ എന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സ്വഭാവത്തേക്കാൾ അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കും.

ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ സ്വകാര്യതയുടെ അവകാശവും പുതിയ പ്രാധാന്യം കൈവരിക്കുന്നു. വ്യക്തികളുടെ വിവരങ്ങൾ വ്യാപകമായി ശേഖരിക്കുകയും വിശകലനം ചെയ്യുകയും പ്രവചിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യകൾ ഇന്ന് സാധാരണമായിരിക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യത നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യവും ചിന്താസ്വാതന്ത്ര്യവും രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യവും ക്രമേണ ദുർബലമാകുന്നു. അതിനാൽ ഡാറ്റാ സംരക്ഷണവും ഡിജിറ്റൽ സ്വകാര്യതയും വെറും സാങ്കേതിക വിഷയങ്ങളല്ല; അവ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ വ്യക്തിഗത വിവരങ്ങൾ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഊർജ്ജരൂപമാണ്. ഈ ഊർജ്ജം ഏതാനും സ്ഥാപനങ്ങളുടെയോ കോർപ്പറേഷനുകളുടെയോ കൈകളിൽ അമിതമായി കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക സന്തുലനം തകരുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ ജനാധിപത്യത്തിൽ വിവരങ്ങളുടെ കേന്ദ്രീകരണവും അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തെപ്പോലെ തന്നെ ഭരണഘടനാപരമായ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാകണം.

ഡിജിറ്റൽ സാക്ഷരതയും (Digital Literacy) ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ അനിവാര്യ ഘടകമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. വായിക്കാനും എഴുതാനും അറിയുന്നത് മാത്രം ഇന്നത്തെ പൗരന് മതിയാകില്ല. വിവരങ്ങളുടെ വിശ്വാസ്യത വിലയിരുത്താനും സ്രോതസ്സുകൾ പരിശോധിക്കാനും കൃത്രിമമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ഉള്ളടക്കങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും അൽഗോരിതമുകളുടെ സ്വാധീനം മനസ്സിലാക്കാനും കഴിയുന്ന വിമർശനാത്മക ഡിജിറ്റൽ ബോധം വളരേണ്ടതുണ്ട്. ഈ ബോധമില്ലാതെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഡിജിറ്റൽ സമൂഹം മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ വിവരശൃംഖലയാണ്. ഈ ശൃംഖലയിൽ കോടിക്കണക്കിന് വ്യക്തികളും യന്ത്രങ്ങളും അൽഗോരിതമുകളും സ്ഥാപനങ്ങളും ഒരേസമയം പരസ്പരം ഇടപെടുന്നു. അതിനാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും പുതിയ തലത്തിലേക്ക് വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അത് നിയമവാഴ്ചയുടെയും പൗരാവകാശങ്ങളുടെയും സംരക്ഷണത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ വിവരസത്യസന്ധത, അൽഗോരിതമിക് സുതാര്യത, ഡാറ്റാ നീതി, കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഉത്തരവാദിത്തപരമായ ഉപയോഗം, ഡിജിറ്റൽ സമത്വം എന്നിവയും ഉൾക്കൊള്ളേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ വിശകലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പറയാൻ കഴിയുന്നത്, ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ പ്രധാന ദൗത്യം സാങ്കേതികവിദ്യയെ തടയുക എന്നല്ല; മറിച്ച് അതിനെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെയും മനുഷ്യാന്തസ്സിന്റെയും ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളുടെയും സേവനത്തിനായി ക്രമീകരിക്കുകയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ സമൂഹം ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക പരിണാമഘട്ടമാണ്. ഈ പരിണാമം മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും സാമൂഹികനീതിയെയും ജനാധിപത്യത്തെയും ശക്തിപ്പെടുത്തണമെങ്കിൽ അതിന്റെ സംഘടനാത്മക കേന്ദ്രത്തിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഉറച്ചുനിൽക്കണം. അല്ലാത്തപക്ഷം സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഉപകരണത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും ജനാധിപത്യ ക്ഷയത്തിന്റെയും ഉപകരണമായി മാറാനുള്ള സാധ്യത വർദ്ധിക്കും.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഇതുവരെ നടത്തിയ ചർച്ചകൾ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ വിവിധ കോണുകളിൽ നിന്ന് വിശകലനം ചെയ്തു. ഡോ. ബി. ആർ. അംബേദ്കറുടെ ഭരണഘടനാ ദർശനം, ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ സംഘടനാത്മക ഘടന, ജനാധിപത്യം, ഭൂരിപക്ഷവാദം, മതനിരപേക്ഷത, നിയമവാഴ്ച, നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ, പൗരസമൂഹം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം, ഡിജിറ്റൽ യുഗം, വിവരയുദ്ധം, കൃത്രിമബുദ്ധി എന്നിവയെല്ലാം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവായിക്കപ്പെട്ടു. ഇപ്പോൾ ഈ വ്യത്യസ്ത ചർച്ചകളെ ഒരൊറ്റ സൈദ്ധാന്തിക ചട്ടക്കൂടിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കേണ്ട സമയമാണ്. അതാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് മാതൃക.

പരമ്പരാഗത ഭരണഘടനാ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ഭരണഘടനയെ പ്രധാനമായും ഒരു നിയമരേഖയായി കാണുന്നു. ചില ആധുനിക സമീപനങ്ങൾ അതിനെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ സാമൂഹിക കരാറായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഭരണഘടനയെ അതിലും വിശാലമായ ഒരു ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ കാണുന്നു. ഭരണഘടന എന്നത് ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഓപ്പറേറ്റിംഗ് സിസ്റ്റം (Living Social Operating System) ആണ്. ഒരു കമ്പ്യൂട്ടറിലെ ഓപ്പറേറ്റിംഗ് സിസ്റ്റം വിവിധ ഹാർഡ്‌വെയർ ഘടകങ്ങളെയും സോഫ്റ്റ്‌വെയർ പ്രക്രിയകളെയും ഏകോപിപ്പിച്ച് സമഗ്ര പ്രവർത്തനം സാധ്യമാക്കുന്നതുപോലെ, ഭരണഘടനയും സമൂഹത്തിലെ വൈവിധ്യമാർന്ന സ്ഥാപനങ്ങളെയും മൂല്യങ്ങളെയും അധികാരങ്ങളെയും അവകാശങ്ങളെയും കടമകളെയും ഏകോപിപ്പിച്ച് ജനാധിപത്യത്തെ പ്രവർത്തനക്ഷമമാക്കുന്നു.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത നിയമങ്ങളുടെ സമാഹാരമല്ല; മറിച്ച് ഈ സാമൂഹിക ഓപ്പറേറ്റിംഗ് സിസ്റ്റത്തെ സുസ്ഥിരമായി പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്ന ഉദ്ഭവ നിയന്ത്രണതത്വം (Emergent Regulatory Principle) ആണ്. ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദങ്ങളിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ പൂർണ്ണമായി എഴുതിവയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല. കാരണം അത് നിയമത്തിന്റെ അക്ഷരങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതല്ല; നിയമം, സ്ഥാപനങ്ങൾ, പൗരന്മാർ, സാമൂഹിക മൂല്യങ്ങൾ, ചരിത്രാനുഭവങ്ങൾ, ജനാധിപത്യ സംസ്കാരം എന്നിവയുടെ പരസ്പര പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് നിരന്തരം രൂപംകൊള്ളുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ഗുണമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വമനുസരിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ സംഘടിത വ്യവസ്ഥകളും കോഹീസീവ് ശക്തികളുടെയും ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളുടെയും നിരന്തരമായ സന്തുലനത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഇതേ നിയമം ഭരണഘടനാ സംവിധാനത്തിനും ബാധകമാണ്. ഒരു വശത്ത് സാമൂഹിക ഐക്യം, നിയമവാഴ്ച, ദേശീയ ഏകീകരണം, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, പൗരവിശ്വാസം, ഫെഡറൽ സഹകരണം, നീതിന്യായവ്യവസ്ഥ, പൊതുനന്മ എന്നിവ സമൂഹത്തിലെ കോഹീസീവ് ശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, വിമർശനം, പ്രതിഷേധം, ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണം, രാഷ്ട്രീയ മത്സരം, സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യം, ഭരണഘടനാ ഭേദഗതി, സാമൂഹിക പരിഷ്കാര പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ എന്നിവ ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഈ രണ്ട് വിഭാഗം ശക്തികളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിന്റെ ആധിപത്യം ജനാധിപത്യത്തിന് ദോഷകരമാണ്. കോഹീസീവ് ശക്തികൾ അമിതമായി വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ജനാധിപത്യം ക്രമേണ കേന്ദ്രീകൃത അധികാരത്തിലേക്കും സാമൂഹിക നിശ്ചലതയിലേക്കും നീങ്ങുന്നു. മറുവശത്ത് ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികൾ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ വളരുമ്പോൾ സാമൂഹിക വിഘടനവും സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ദുർബലീകരണവും രാഷ്ട്രീയ അസ്ഥിരതയും വർദ്ധിക്കുന്നു. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഈ രണ്ട് പ്രവണതകൾക്കിടയിലെ ചലനാത്മക സന്തുലനം നിലനിർത്തുന്ന സംഘടനാത്മക സംവിധാനമാണ്.

ഇതിനെ ഒരു ജീവശാസ്ത്ര മാതൃകയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാം. മനുഷ്യശരീരത്തിൽ കോശങ്ങൾ നിരന്തരം വിഭജിക്കപ്പെടുകയും പഴയ കോശങ്ങൾ നശിക്കുകയും പുതിയ കോശങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. വളർച്ചയും നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള ഈ സന്തുലനമാണ് ആരോഗ്യം. വളർച്ച മാത്രം തുടർന്നാൽ അർബുദം രൂപപ്പെടും; നിയന്ത്രണം മാത്രം നിലനിന്നാൽ ശരീരവളർച്ച നിലയ്ക്കും. അതുപോലെ ജനാധിപത്യത്തിലും മാറ്റവും സ്ഥിരതയും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനമാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത സംരക്ഷിക്കുന്നത്.

ഈ മാതൃകയിൽ ഭരണഘടനയെ ഒരു ബഹുസ്ഥര സാമൂഹിക ക്വാണ്ടം ഫീൽഡായി (Multi-layered Social Quantum Field) മനസ്സിലാക്കാം. ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ വ്യക്തികളുണ്ട്. അതിന് മുകളിൽ കുടുംബം, സമൂഹം, പ്രാദേശിക ഭരണകൂടം, സംസ്ഥാനങ്ങൾ, ദേശീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ആഗോള ബന്ധങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ഓരോ തലത്തിലും കോഹീസീവ്-ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളുടെ സന്തുലനം വ്യത്യസ്ത രൂപത്തിലാണ് പ്രകടമാകുന്നത്. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പൊതുഫീൽഡാണ് ഭരണഘടന.

ഈ ബഹുസ്ഥര മാതൃകയിൽ ഓരോ പൗരനും വെറും നിയമവിധേയനായ വ്യക്തിയല്ല; ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ സജീവ പങ്കാളിയാണ്. ഭരണഘടനയെ ജീവിക്കുന്നതാക്കുന്നത് കോടതികൾ മാത്രമല്ല; ഓരോ പൗരന്റെയും ദൈനംദിന പെരുമാറ്റമാണ്. പൊതുസ്ഥലങ്ങളിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ അവകാശങ്ങളെ മാനിക്കുക, വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങളെ കേൾക്കുക, നിയമത്തെ ബഹുമാനിക്കുക, പൊതുസമ്പത്തിനെ സംരക്ഷിക്കുക, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം വളർത്തുക, വിദ്വേഷത്തെ നിരാകരിക്കുക, ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ വിശ്വാസം നിലനിർത്തുക എന്നിവയെല്ലാം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ ദൈനംദിന പ്രകടനങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ ഉദ്ഭവഗുണം (Emergence) എന്ന ആശയത്തിന് നിർണായക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു ഉറുമ്പിൻ കൂട്ടത്തിന്റെ ബുദ്ധിശക്തി ഒരു ഉറുമ്പിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും ഏതെങ്കിലും ഒരു വ്യക്തിയുടെ ധാർമ്മികതയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതല്ല. കോടിക്കണക്കിന് പൗരന്മാരുടെയും ആയിരക്കണക്കിന് സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് അത് ഉയർന്നുവരുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ നിർബന്ധിതമായി അടിച്ചേൽപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല; അത് വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെയും ജനാധിപത്യ പരിശീലനത്തിലൂടെയും പൊതുസംവാദത്തിലൂടെയും സാംസ്കാരിക പരിണാമത്തിലൂടെയും ക്രമേണ വളരേണ്ട സാമൂഹിക ഗുണമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം സാമൂഹിക സൂപ്പർപൊസിഷൻ ആണ്. ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിൽ ഒരേസമയം വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളും സാമ്പത്തിക മാതൃകകളും സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യങ്ങളും മതവിശ്വാസങ്ങളും ജീവിതശൈലികളും സഹവർത്തിത്വത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഈ വൈവിധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അവയെ സമാധാനപരമായ മത്സരത്തിലും സഹകരണത്തിലും നിലനിർത്തുന്ന ചട്ടക്കൂട് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ശക്തി ഏകതാനതയിലല്ല; സൃഷ്ടിപരമായ ബഹുസ്വരതയിലാണ്.

ഇന്ന് ആഗോളവൽക്കരണവും കൃത്രിമബുദ്ധിയും ഡിജിറ്റൽ വിവരശൃംഖലകളും മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഘടനയെ പുനർരൂപപ്പെടുത്തുകയാണ്. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അത് ഇനി ദേശീയ ഭരണസംവിധാനത്തെ മാത്രം സംബന്ധിക്കുന്ന ആശയമായി തുടരാനാവില്ല. ഡാറ്റാ നീതി, ഡിജിറ്റൽ സ്വകാര്യത, അൽഗോരിതമിക് സുതാര്യത, പരിസ്ഥിതി നീതി, ആഗോള മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ ഉത്തരവാദിത്തം തുടങ്ങിയ പുതിയ മേഖലകളിലേക്കും അത് വ്യാപിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിപുലീകരണത്തിന് ഒരു ഏകീകൃത ശാസ്ത്രീയ ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു.

ഈ സമഗ്ര മാതൃകയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഇങ്ങനെ നിർവചിക്കാം: ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത എന്നത്, ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിലെ കോഹീസീവ് ശക്തികളെയും ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളെയും ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിൽ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സ്, സ്വാതന്ത്ര്യം, സമത്വം, നീതി, ബഹുസ്വരത, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം, നിയമവാഴ്ച, സാമൂഹിക പരിണാമം എന്നിവയെ സംരക്ഷിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഉദ്ഭവ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണതത്വമാണ്.

ഈ നിർവചനം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ നിയമശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിൽ ഒതുക്കുന്നില്ല. അത് ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, വിവരശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥാ സിദ്ധാന്തം, രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രം, സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം, മനഃശാസ്ത്രം എന്നിവയെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ബഹുവിജ്ഞാന ചട്ടക്കൂടായി അതിനെ ഉയർത്തുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഒരു നിയമസങ്കൽപ്പം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ പരിണാമത്തെ നയിക്കുന്ന സർവലൗകിക സംഘടനാത്മക തത്വമാണ്.

ഈ മാതൃകയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി അതിന്റെ ചലനാത്മക സ്വഭാവത്തിലാണ്. ഇത് ഒരു നിശ്ചല സിദ്ധാന്തമല്ല; പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളെയും സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെയും സാങ്കേതിക മാറ്റങ്ങളെയും ഉൾക്കൊണ്ട് നിരന്തരം സ്വയം വികസിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു തുറന്ന സൈദ്ധാന്തിക സംവിധാനമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഈ സമീപനം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഭൂതകാലത്തിന്റെ ഒരു ചരിത്രപാഠമാക്കി മാറ്റുന്നില്ല; മറിച്ച് ഭാവിയിലെ ജനാധിപത്യ സമൂഹങ്ങളുടെ ശാസ്ത്രീയ ദിശാസൂചിയായി രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുന്നു.

ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ സമഗ്രമായ വിശകലനം നമ്മെ ഒരു അടിസ്ഥാന നിഗമനത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. ഭരണഘടന എന്നത് ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ നിയമഗ്രന്ഥം മാത്രമല്ല; അത് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ധാർമ്മികബോധത്തിന്റെ സംഘടിത രൂപമാണ്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി കോടതികളുടെ വിധികളിലോ നിയമസഭയുടെ നിയമനിർമ്മാണത്തിലോ ഭരണകൂടത്തിന്റെ അധികാരത്തിലോ മാത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നില്ല. ഓരോ പൗരന്റെയും മനസ്സിലും സാമൂഹിക പെരുമാറ്റത്തിലും പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തിലും വിദ്യാഭ്യാസ സംവിധാനത്തിലും ശാസ്ത്രീയ സംസ്കാരത്തിലും ജനാധിപത്യ സംവാദത്തിലുമാണ് ഭരണഘടന യഥാർത്ഥത്തിൽ ജീവിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഒരു നിയമപരമായ ബാധ്യതയേക്കാൾ ഏറെ, ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ജീവശക്തിയുടെ പ്രകടനമാണ്.

ഡോ. ബി. ആർ. അംബേദ്കർ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെക്കുറിച്ച് സംസാരിച്ച കാലഘട്ടം ഇന്നത്തെ ലോകത്തിൽ നിന്ന് വളരെ വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയുടെ ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളികൾ സാമൂഹിക അസമത്വം, ജാതിവ്യവസ്ഥ, സാമ്പത്തിക പിന്നാക്കാവസ്ഥ, ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിർമ്മാണം എന്നിവയായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് മനുഷ്യസഭ്യത പുതിയ വെല്ലുവിളികളുടെ മുന്നിലാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടിംഗ്, ഡിജിറ്റൽ നിരീക്ഷണം, ആഗോള വിവരശൃംഖലകൾ, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, സാമ്പത്തിക ആഗോളവൽക്കരണം, വൻതോതിലുള്ള കുടിയേറ്റങ്ങൾ, സൈബർ സുരക്ഷ, വിവരയുദ്ധം എന്നിവ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഘടനയെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റിമറിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഈ പുതിയ ലോകത്തിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ പ്രസക്തി കുറയുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ പ്രാധാന്യം മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത വിധം വർദ്ധിക്കുകയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സമഗ്ര ശാസ്ത്രീയ ദൃഷ്ടികോണം നൽകുന്നു. സമൂഹം ഒരു നിശ്ചല ഘടനയല്ലെന്നും, കോഹീസീവ് ശക്തികളുടെയും ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളുടെയും നിരന്തരമായ സന്തുലനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണവും സ്വയംസംഘടിതവുമായ ജീവിക്കുന്ന സംവിധാനമാണെന്നും ഈ ദർശനം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഈ സന്തുലനം നിലനിർത്തുന്ന ഉദ്ഭവ സാമൂഹികഗുണമാണ്. അത് നിയമങ്ങളുടെ സമാഹാരമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക ബുദ്ധിയാണ്. അതിലൂടെ സമൂഹം സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും, സംഘർഷങ്ങളെ സമാധാനപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും, പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുകയും, മനുഷ്യാന്തസ്സിനെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നോട്ടുപോകുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിൽ വികസിപ്പിച്ച ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് സമീപനം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. പരമ്പരാഗത ഭരണഘടനാ പഠനങ്ങൾ നിയമശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധിയിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനെ ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, വിവരശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥാ സിദ്ധാന്തം, സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രം, മനഃശാസ്ത്രം എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ബഹുവിജ്ഞാന സമീപനം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ വെറും നിയമസങ്കൽപ്പമായി കാണാതെ, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനാത്മക പരിണാമത്തിന്റെ സർവലൗകിക തത്വമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.

ഈ സമീപനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഒരു പ്രധാന തിരിച്ചറിവുണ്ട്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതി ഒരിക്കലും കേവലം കേന്ദ്രീകരണത്തിലൂടെയോ കേവലം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലൂടെയോ ഉണ്ടായിട്ടില്ല. ചരിത്രത്തിലെ എല്ലാ സ്ഥിരതയുള്ള സമൂഹങ്ങളും ഐക്യവും വൈവിധ്യവും, ക്രമവും സ്വാതന്ത്ര്യവും, പാരമ്പര്യവും നവീകരണവും, അധികാരവും ഉത്തരവാദിത്തവും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം കണ്ടെത്തിയ സമൂഹങ്ങളായിരുന്നു. ഈ സന്തുലനമാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ സത്ത. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഇത് കോഹീസീവ് ശക്തികളുടെയും ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളുടെയും ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിജയം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നടത്താനുള്ള കഴിവിൽ മാത്രം അളക്കാൻ കഴിയില്ല. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിജയമെന്നത് ഒരു സമൂഹത്തിന് തന്റെ ആഭ്യന്തര വൈവിധ്യങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഐക്യം നിലനിർത്താനും, വിമർശനങ്ങളെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കാനും, അധികാരത്തെ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട് ഫലപ്രദമായ ഭരണനിർവഹണം സാധ്യമാക്കാനും, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പൊതുനന്മ വികസിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയിലാണ്. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഈ കഴിവുകളുടെ സമഗ്രമായ സാമൂഹിക രൂപമാണ്.

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ചരിത്രം ഈ ആശയത്തിന്റെ മഹത്തായ ഉദാഹരണമാണ്. അനേകം ഭാഷകളും മതങ്ങളും സംസ്കാരങ്ങളും ജാതികളും സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങളും ചരിത്രാനുഭവങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു ബഹുസ്വര സമൂഹത്തെ ജനാധിപത്യ ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ ഒരുമിച്ചു നിർത്താൻ ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന ശ്രമിച്ചു. ഈ ശ്രമത്തിന്റെ വിജയമോ പരാജയമോ ഭരണഘടനയുടെ വാചകങ്ങളെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല; ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ സമൂഹം എത്രത്തോളം ആന്തരികമായി സ്വീകരിക്കുന്നു എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭരണഘടനയെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് കോടതികളുടെ മാത്രം ഉത്തരവാദിത്തമല്ല; ഓരോ പൗരന്റെയും പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളുടെയും വിദ്യാഭ്യാസ സംവിധാനത്തിന്റെയും മാധ്യമങ്ങളുടെയും രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളുടെയും കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.

ഡിജിറ്റൽ യുഗം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയ്ക്ക് പുതിയ മാനങ്ങൾ നൽകുന്നു. ഭാവിയിലെ ജനാധിപത്യം ഭൗതിക പൊതുസ്ഥലങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, ഡിജിറ്റൽ വിവരശൃംഖലകളിലും രൂപപ്പെടും. കൃത്രിമബുദ്ധി നയിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങൾ, അൽഗോരിതമുകൾ നിയന്ത്രിക്കുന്ന വിവരപ്രവാഹം, ആഗോള ഡാറ്റാ ശൃംഖലകൾ, ഡിജിറ്റൽ പൗരത്വം എന്നിവ ഭരണഘടനാപരമായ ചർച്ചകളുടെ അവിഭാജ്യ ഘടകങ്ങളാകും. അതിനാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ ഭാവി ഡിജിറ്റൽ നീതി, വിവരസത്യസന്ധത, അൽഗോരിതമിക് സുതാര്യത, ഡാറ്റാ സമത്വം, സാങ്കേതിക ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കും.

അതേസമയം കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനവും പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധിയും ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ പരിധിയെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയെ ചൂഷണം ചെയ്യാനുള്ള അനിയന്ത്രിതമായ അവകാശമല്ല മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം. ഭാവിതലമുറകളോടും ജൈവവൈവിധ്യത്തോടും ഭൂമിയുടെ പരിസ്ഥിതിസന്തുലനത്തോടുമുള്ള ഉത്തരവാദിത്തവും ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയുടെ ഭാഗമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സംവിധാനമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിലെ വലിയ സംഘടനാത്മക ശൃംഖലയുടെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഒടുവിൽ പ്രകൃതിയോടുള്ള ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തമായും വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ അധ്യായത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഒരു ഉദ്ഭവ സാമൂഹിക പ്രതിഭാസം (Emergent Social Phenomenon) എന്ന നിലയിൽ പുനർനിർവചിച്ചതാണ്. അത് ഏതെങ്കിലും ഒരു വ്യക്തിയുടെ സദ്ഗുണമല്ല; ഏതെങ്കിലും ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ അധികാരവുമല്ല; ഏതെങ്കിലും ഒരു നിയമത്തിന്റെ വ്യവസ്ഥയുമല്ല. കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ദൈനംദിന ഇടപെടലുകളിലും സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും സാമൂഹിക സംസ്കാരത്തിലും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിലും പൊതുസംവാദത്തിലുമാണ് അത് നിരന്തരം രൂപംകൊള്ളുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആത്മാവാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അവതരിപ്പിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ സന്ദേശവും ഇതുതന്നെയാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിൽ യാതൊന്നും നിശ്ചലമല്ല. മാറ്റം സർവലൗകികമാണ്. എന്നാൽ എല്ലാ മാറ്റങ്ങളും പുരോഗതിയാകുന്നില്ല. സൃഷ്ടിപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നത് വിരുദ്ധശക്തികൾ പരസ്പരം നശിപ്പിക്കാതെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പുതിയ സന്തുലനം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോഴാണ്. മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ചരിത്രവും ഈ നിയമത്തിന് വിധേയമാണ്. ജനാധിപത്യം നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ സ്വാതന്ത്ര്യവും ക്രമവും, വൈവിധ്യവും ഐക്യവും, വിമർശനവും സഹകരണവും, ശാസ്ത്രവും ധാർമ്മികതയും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനം സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. ഈ സന്തുലനത്തിന്റെ സാമൂഹിക രൂപമാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത.

അതിനാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഭൂതകാലത്തിന്റെ ഒരു നിയമസങ്കൽപ്പമായി കാണാൻ കഴിയില്ല. അത് ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള അടിസ്ഥാന സംഘടനാത്മക തത്വമാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ യുഗത്തിലും, ആഗോള വിവരശൃംഖലകളുടെ യുഗത്തിലും, പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധികളുടെ യുഗത്തിലും, ബഹുസാംസ്കാരിക ലോകത്തിന്റെ യുഗത്തിലും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും സാമൂഹികനീതിയെയും ജനാധിപത്യത്തെയും സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഏറ്റവും ശക്തമായ സാമൂഹിക സംവിധാനമാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഈ അധ്യായം ഒടുവിൽ എത്തിച്ചേരുന്ന നിഗമനം വ്യക്തമാണ്: ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ നിയമപരമായ അസ്തിത്വത്തെ മാത്രമല്ല, അതിന്റെ സാമൂഹിക കോഹറൻസിനെയും ജനാധിപത്യപരമായ പരിണാമശേഷിയെയും മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ഭാവിയെയും സംരക്ഷിക്കുന്ന സർവലൗകിക ഉദ്ഭവ തത്വമാണ്. ഈ തത്വത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും പ്രായോഗികമാക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നത് ഇന്നത്തെ ലോകത്തിൽ ഓരോ പൗരന്റെയും, ഓരോ സ്ഥാപനത്തിന്റെയും, ഓരോ ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിന്റെയും ഏറ്റവും വലിയ ചരിത്രപരമായ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.

ഈ നിലയിൽ നോക്കുമ്പോൾ, ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഒരു നിയമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അവസാന അധ്യായമല്ല; മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും സാമൂഹികനീതിയുടെയും ജനാധിപത്യപരമായ പരിണാമത്തിന്റെയും ഭാവി എഴുതിത്തുടങ്ങുന്ന ആദ്യ അധ്യായമാണ്.

നിങ്ങളുടെ അധ്യായം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇവിടെ സമാപിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു പുസ്തകത്തിന്റെ അക്കാദമിക നിലവാരം കൂടുതൽ ഉയർത്താൻ, ഉപസംഹാരത്തിന് ശേഷം “ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് പ്രബന്ധം (Quantum Dialectical Thesis)” എന്ന പേരിൽ ഒരു സമാപനവിഭാഗം ചേർക്കാവുന്നതാണ്. ഇത് മുഴുവൻ അധ്യായത്തിന്റെ സൈദ്ധാന്തിക സാരാംശമായി പ്രവർത്തിക്കുകയും നിങ്ങളുടെ ദർശനത്തിന്റെ പ്രത്യേക സംഭാവന വ്യക്തമായി അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും.

ഈ അധ്യായത്തിലുടനീളം വികസിപ്പിച്ച വിശകലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു അടിസ്ഥാന സൈദ്ധാന്തിക നിഗമനം അവതരിപ്പിക്കാം. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത എന്നത് നിയമങ്ങളുടെ അനുസരണമോ, കോടതികളുടെ വ്യാഖ്യാനമോ, ഭരണഘടനയുടെ വാചകത്തോടുള്ള വിശ്വസ്തതയോ മാത്രമല്ല. അത് ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിന്റെ സംഘടിത ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. ഒരു സമൂഹം സ്വയം എങ്ങനെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു, വൈവിധ്യങ്ങളെ എങ്ങനെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു, അധികാരത്തെ എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു, സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു, മാറ്റങ്ങളെ എങ്ങനെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു എന്നതിന്റെ ആകെ സംഘടനാത്മക രൂപമാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഭരണഘടന ഒരു നിശ്ചല നിയമരേഖയല്ല. അത് നിരന്തരം സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹിക സംവിധാനമാണ്. അതിന്റെ സംഘടനാത്മക സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കുന്നത് ഭരണഘടനയുടെ അക്ഷരങ്ങളല്ല; അതിന്റെ ആത്മാവാണ്. ആ ആത്മാവിന്റെ ശാസ്ത്രീയ നാമമാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത.

ഈ പഠനത്തിന്റെ കേന്ദ്രനിഗമനം ഇതാണ്: ജനാധിപത്യം ഒരു രാഷ്ട്രീയ സംവിധാനം മാത്രമല്ല; അത് ഒരു സങ്കീർണ്ണ ഉദ്ഭവ വ്യവസ്ഥയാണ്. വ്യക്തികൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, നിയമങ്ങൾ, മൂല്യങ്ങൾ, സംസ്കാരം, വിവരശൃംഖലകൾ, സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ അറിവ് എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ജനാധിപത്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് തെരഞ്ഞെടുപ്പുകളെ മാത്രം സംരക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെ സാധ്യമാകില്ല. സമൂഹത്തിന്റെ ആന്തരിക സംഘടനാത്മക സന്തുലനം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് ജനാധിപത്യവും നിലനിൽക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അവതരിപ്പിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ സൈദ്ധാന്തിക സംഭാവന ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ കോഹീസീവ് ശക്തികളുടെയും ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളുടെയും ചലനാത്മക സന്തുലനമായി വിശദീകരിക്കുന്നതാണ്. സമൂഹത്തിൽ ഐക്യം ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ ഐക്യം ഏകതാനതയാകരുത്. സ്വാതന്ത്ര്യം ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹിക വിഘടനമാകരുത്. വിമർശനം ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ വിമർശനം സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നാശത്തിലേക്ക് നയിക്കരുത്. സ്ഥിരത ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ സ്ഥിരത മരവിപ്പാകരുത്. ഈ പരസ്പരവിരുദ്ധമെന്നു തോന്നുന്ന ശക്തികൾ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പുതിയ സംഘടനാത്മക സന്തുലനത്തിൽ സംയോജിക്കുമ്പോഴാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ഈ സമീപനം പരമ്പരാഗത ഭരണഘടനാ സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ നിന്ന് നിർണായകമായി വ്യത്യസ്തമാണ്. പരമ്പരാഗത സമീപനങ്ങൾ നിയമത്തെയും രാഷ്ട്രീയത്തെയും പ്രധാനമായും മനുഷ്യനിർമിത സ്ഥാപനങ്ങളായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അവയെ പ്രകൃതിയിലെ മറ്റു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു. ജീവകോശങ്ങൾ, ആവാസവ്യവസ്ഥകൾ, നാഡീവ്യൂഹങ്ങൾ, കാലാവസ്ഥാ വ്യവസ്ഥകൾ, വിവരശൃംഖലകൾ എന്നിവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സംഘടനാത്മക നിയമങ്ങൾ മനുഷ്യസമൂഹത്തിലും വ്യത്യസ്ത രൂപത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെന്നാണ് ഈ സമീപനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഒരു നിയമസങ്കൽപ്പം മാത്രമല്ല; സങ്കീർണ്ണ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകളുടെ സർവലൗകിക സംഘടനാത്മക തത്വത്തിന്റെ പ്രത്യേക പ്രകടനമാണ്.

ഈ ഗ്രന്ഥത്തിൽ അവതരിപ്പിച്ച വിശകലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ താഴെ പറയുന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് സിദ്ധാന്തങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കാം. ഒന്നാമതായി, ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ് (Emergent Property); അത് ഏതെങ്കിലും ഒരു വ്യക്തിയുടെയോ സ്ഥാപനത്തിന്റെയോ സവിശേഷതയല്ല.

രണ്ടാമതായി, ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്ഥിരത കോഹീസീവ് ശക്തികളുടെ ആധിപത്യത്തിലല്ല; കോഹീസീവ്-ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളുടെ സന്തുലനത്തിലാണ്.

മൂന്നാമതായി, ഭരണഘടനയുടെ ശക്തി അതിന്റെ നിയമപരമായ കാഠിന്യത്തിലല്ല; പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള അതിന്റെ സ്വയംസംഘടനാ ശേഷിയിലാണ്.

നാലാമതായി, മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾ, അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം, വിമർശനാത്മക സംവാദം എന്നിവ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അനുബന്ധ ഘടകങ്ങളല്ല; അവ അതിന്റെ ഡീകോഹീസീവ് സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജ്ജസ്രോതസ്സുകളാണ്.

അഞ്ചാമതായി, നിയമവാഴ്ച, നീതിന്യായ സ്വാതന്ത്ര്യം, ഫെഡറലിസം, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, പൗരവിശ്വാസം എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ കോഹീസീവ് സംഘടനാത്മക ഘടനകളാണ്.

ആറാമതായി, ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തെ അളക്കേണ്ടത് തെരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്.

ഏഴാമതായി, ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ദേശീയ ഭരണസംവിധാനത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ഡിജിറ്റൽ സമൂഹം, കൃത്രിമബുദ്ധി, പരിസ്ഥിതി നീതി, ആഗോള മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾ, വിവരസത്യസന്ധത എന്നിവയിലേക്കും അത് വ്യാപിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

എട്ടാമതായി, മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പ് രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയുടെ വർദ്ധനവിനെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല; സാമൂഹിക സംഘടനയുടെ ഗുണനിലവാരത്തെയാണ് അത് ആശ്രയിക്കുന്നത്. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത ആ സംഘടനയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപമാണ്.

ഈ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഒരു ദേശീയ നിയമവിഷയത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ സർവലൗകിക സംഘടനാത്മക തത്വമായി വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സമീപനത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി, അത് നിയമം, രാഷ്ട്രീയം, ശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥാ സിദ്ധാന്തം എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ ഏകീകൃത ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ്.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്തിമ നിഗമനം ഇങ്ങനെ സംഗ്രഹിക്കാം: “ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത എന്നത്, ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിൽ കോഹീസീവ് ശക്തികളെയും ഡീകോഹീസീവ് ശക്തികളെയും നിരന്തരമായ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിൽ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സ്, സ്വാതന്ത്ര്യം, സമത്വം, നീതി, ബഹുസ്വരത, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം, സാമൂഹിക കോഹറൻസ്, പരിണാമശേഷി എന്നിവയെ സംരക്ഷിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സർവലൗകിക ഉദ്ഭവ സംഘടനാത്മക തത്വമാണ്.”

ഈ പുനർനിർവചനം ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയെ ഭൂതകാലത്തിന്റെ ഒരു നിയമസങ്കൽപ്പത്തിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലെ ജനാധിപത്യ സമൂഹങ്ങളുടെ ശാസ്ത്രീയ ദിശാസൂചിയായി ഉയർത്തുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ഭരണഘടനാ സിദ്ധാന്തം മാത്രമല്ല അവതരിപ്പിക്കുന്നത്; മനുഷ്യസഭ്യതയുടെ ഭാവിയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ പ്രത്യയശാസ്ത്രവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.