ദേഷ്യം(Anger) എന്ന വികാരം- ജൈവശാസ്ത്രപരവും(Biological )പരിണാമപരവും(Evolutionary )ആയ ഒരു സമഗ്ര ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം

ദേഷ്യം (Anger) മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരവും സർവവ്യാപകവുമായ വികാരങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ലോകത്തിലെ എല്ലാ മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളിലും എല്ലാ സംസ്കാരങ്ങളിലും എല്ലാ പ്രായക്കാരിലും ഇത് കാണപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ദേഷ്യം സംസ്കാരം സൃഷ്ടിച്ച ഒരു വികാരമല്ല; മറിച്ച് സംസ്കാരത്തിന് മുമ്പുതന്നെ ജീവപരിണാമത്തിലൂടെ രൂപപ്പെട്ട ഒരു ജൈവ സംവിധാനമാണ്. മനുഷ്യരിൽ മാത്രമല്ല, സസ്തനികൾ, പക്ഷികൾ, ഉരഗങ്ങൾ, മത്സ്യങ്ങൾ, ചില അകശേരുകികൾ എന്നിവയിലും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ ദേഷ്യസദൃശമായ പ്രതിരോധപ്രതികരണങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. ഇതിൽ നിന്ന് വ്യക്തമാണ് ദേഷ്യം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയല്ല, ജീവന്റെ പരിണാമചരിത്രത്തിന്റെ തന്നെ ഭാഗമാണെന്ന്.

പൊതുവേ ദേഷ്യത്തെ ഒരു നെഗറ്റീവ് വികാരമായാണ് സമൂഹം കാണുന്നത്. മതങ്ങളും ധാർമ്മിക വ്യവസ്ഥകളും പലപ്പോഴും ദേഷ്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയോ ഉപേക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശാസ്ത്രം ഈ വിഷയത്തെ മറ്റൊരു രീതിയിലാണ് കാണുന്നത്. ഒരു വികാരവും പ്രകൃതി അനാവശ്യമായി സൃഷ്ടിച്ചിട്ടില്ല. കോടിക്കണക്കിന് വർഷത്തെ പ്രകൃതി തിരഞ്ഞെടുപ്പിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്ന എല്ലാ വികാരങ്ങൾക്കും ഒരു ജൈവ ധർമ്മമുണ്ട്. സന്തോഷം ജീവന് അനുകൂലമായ സാഹചര്യങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഭയം അപകടത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ സഹായിക്കുന്നു. വെറുപ്പ് വിഷപദാർത്ഥങ്ങളെയും രോഗാണുബാധയുള്ള വസ്തുക്കളെയും ഒഴിവാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. അതുപോലെ ദേഷ്യവും ജീവനെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ഒരു പ്രത്യേക ജൈവ പ്രവർത്തനമാണ് നിർവഹിക്കുന്നത്.

ദേഷ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ലക്ഷ്യം ആക്രമണമല്ല; സന്തുലിതാവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കലാണ്. ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ അഖണ്ഡതയ്ക്ക് ഭീഷണി നേരിടുമ്പോൾ ജീവി അതിനെ ചെറുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഈ ചെറുത്തുനിൽപ്പിന്റെ വികാരപരമായ അനുഭവമാണ് ദേഷ്യം. അതിനാൽ ദേഷ്യം നാശത്തിന്റെ വികാരമല്ല; പ്രതിരോധത്തിന്റെ വികാരമാണ്. ആക്രമണം അതിന്റെ ഒരു സാധ്യതയുള്ള പ്രകടനരൂപം മാത്രമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനം ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ വിപുലീകരിക്കുന്നു. ഈ ദർശനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ ഘടനയും രണ്ട് അടിസ്ഥാന പ്രവണതകളുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഒന്നാമത്തേത് യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തി (Cohesive Force). ഇത് വസ്തുക്കളെ ഒരുമിപ്പിക്കുകയും ക്രമീകരിക്കുകയും സ്ഥിരത നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. രണ്ടാമത്തേത് വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തി (Decohesive Force). ഇത് നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ മാറ്റുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ രണ്ട് ശക്തികളുടെയും ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് എല്ലാ ഭൗതിക, രാസ, ജൈവ, സാമൂഹിക പ്രതിഭാസങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനം.

മനുഷ്യശരീരം തന്നെ ഈ രണ്ട് ശക്തികളുടെ അത്ഭുതകരമായ സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്. ഓരോ കോശവും നിരന്തരമായി വിഘടിക്കുകയും പുതുക്കിപ്പണിയപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഓരോ പ്രോട്ടീനും നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും പിന്നീട് തകരുകയും ചെയ്യുന്നു. ന്യൂറോണുകൾ തമ്മിലുള്ള സിനാപ്റ്റിക് ബന്ധങ്ങൾ നിരന്തരം ശക്തിപ്പെടുകയും ദുർബലപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ജീനുകൾ സജീവമാകുകയും നിഷ്ക്രിയമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രതിരോധസംവിധാനം നിരന്തരം രോഗാണുക്കളെ നശിപ്പിക്കുകയും അതേ സമയം ശരീരത്തിന്റെ സ്വന്തം കോശങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതായത് ജീവൻ എന്നത് സ്ഥിരതയല്ല; സന്തുലിതമായ മാറ്റമാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ദേഷ്യത്തെ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ശാസ്ത്രീയ സ്വഭാവം വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ ശാരീരികമോ മാനസികമോ സാമൂഹികമോ ആയ അഖണ്ഡതയ്ക്ക് ഭീഷണി നേരിടുമ്പോൾ വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ പെട്ടെന്ന് വർദ്ധിക്കുന്നു. ശരീരത്തിനകത്ത് രോഗാണുക്കൾ കടന്നുവരാം. പുറത്തുനിന്ന് ശത്രു ആക്രമിക്കാം. സാമൂഹികമായി അപമാനം സംഭവിക്കാം. വിഭവങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടാം. സ്വാതന്ത്ര്യം ഹനിക്കപ്പെടാം. ഈ സാഹചര്യങ്ങളിലെല്ലാം ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ നിലവിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുന്നു. ഈ അസന്തുലിതാവസ്ഥയെ തിരുത്താനുള്ള ശ്രമമായാണ് ദേഷ്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

അതായത് ദേഷ്യം ഒരു പുനഃസന്തുലിതീകരണ സംവിധാനം (Re-equilibration Mechanism) ആണ്. ഇത് മനസ്സിൽ മാത്രം നടക്കുന്ന ഒരു അനുഭവമല്ല; ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും ഒരേസമയം സംഭവിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്ര പുനഃസംഘടനയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ദേഷ്യം ജീവവ്യവസ്ഥയിലെ യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ പ്രതിരോധാത്മക സജീവീകരണമാണ്.

ഈ ആശയം മനസ്സിലാക്കാൻ ഒരു ഉദാഹരണം നോക്കാം. ഒരു വ്യക്തിയെ ആരെങ്കിലും അപമാനിക്കുന്നു എന്ന് കരുതുക. സാധാരണ മനഃശാസ്ത്രം പറയുന്നത് ആ വ്യക്തിക്ക് ദേഷ്യം വന്നു എന്നതാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അവിടെ സംഭവിക്കുന്നത് വളരെ വിപുലമായ ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. അപമാനം വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹികസ്വത്വത്തെയും ആത്മാഭിമാനത്തെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുന്നു. ഈ അസന്തുലിതാവസ്ഥ തിരുത്താനുള്ള ജൈവശ്രമമായാണ് ദേഷ്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പ്രതികാരമല്ല; നഷ്ടപ്പെട്ട സാമൂഹികസന്തുലിതാവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കലാണ്.

ഇതേ തത്വം ശരീരത്തിനകത്തും കാണാം. രോഗാണുക്കൾ ശരീരത്തിൽ കടന്നുകയറുമ്പോൾ പ്രതിരോധസംവിധാനം ഉടൻ സജീവമാകുന്നു. വെള്ളരക്താണുക്കൾ ആക്രമിക്കുന്നു. സൈറ്റോകൈനുകൾ സ്രവിക്കുന്നു. വീക്കം ഉണ്ടാകുന്നു. ശരീരതാപം ഉയരുന്നു. ഇവയെല്ലാം ശരീരത്തിന്റെ “ദേഷ്യം” എന്ന രീതിയിൽ രൂപകാത്മകമായി വിശേഷിപ്പിക്കാം. ജീവവ്യവസ്ഥ അതിന്റെ അഖണ്ഡതയെ സംരക്ഷിക്കാൻ നടത്തുന്ന ജൈവപ്രതിരോധമാണത്. മാനസികദേഷ്യവും ഇതേ അടിസ്ഥാനതത്വത്തിന്റെ ഉയർന്ന നാഡീവ്യൂഹപരമായ രൂപമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഓരോ ഉദ്ഭവഗുണവും നിരവധി താഴ്ന്നതല പ്രക്രിയകളുടെ ഏകോപനത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. ദേഷ്യവും അതുപോലെയാണ്. ഒറ്റ ന്യൂറോണിന് ദേഷ്യമില്ല. ഒറ്റ ഹോർമോണിനും ദേഷ്യമില്ല. ഒറ്റ ജീനിനും ദേഷ്യമില്ല. എന്നാൽ കോടിക്കണക്കിന് ന്യൂറോണുകളും ട്രില്യൺ കണക്കിന് കോശങ്ങളും അനേകം ഹോർമോണുകളും നൂറുകണക്കിന് ജൈവപാതകളും ഒരേസമയം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുമ്പോൾ “ദേഷ്യം” എന്ന പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഉദ്ഭവ (Emergence) സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാന കാര്യം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ദേഷ്യം ബോധപൂർവമായ തീരുമാനമല്ല. ഒരു വ്യക്തി “ഇപ്പോൾ ഞാൻ ദേഷ്യപ്പെടാം” എന്ന് തീരുമാനിച്ചിട്ടല്ല ദേഷ്യം വരുന്നത്. ആദ്യം ജൈവപ്രതികരണം സംഭവിക്കുന്നു. പിന്നീട് ബോധം അതിനെ അനുഭവിക്കുന്നു. അതായത് ദേഷ്യം ബോധത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയല്ല; ബോധം അനുഭവിക്കുന്ന ഒരു ജൈവ ഉദ്ഭവമാണ്. പിന്നീട് മാത്രമാണ് പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് പോലുള്ള ഉയർന്ന മസ്തിഷ്കകേന്ദ്രങ്ങൾ ഇടപെട്ട് ദേഷ്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയോ അതിന്റെ പ്രകടനരൂപം മാറ്റുകയോ ചെയ്യുന്നത്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ദേഷ്യം വ്യക്തിഗത വികാരമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. ഓരോ വ്യക്തിയും ഒരു വലിയ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ അനീതി, അസമത്വം, ചൂഷണം, അടിച്ചമർത്തൽ എന്നിവ വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ ആ സമൂഹത്തിലെ കോടിക്കണക്കിന് വ്യക്തികളുടെ ജൈവപ്രതികരണങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. അവിടെ കൂട്ടായ ദേഷ്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ കൂട്ടായ വികാരം പിന്നീട് സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങളായും തൊഴിലാളിസമരങ്ങളായും ജനകീയപ്രക്ഷോഭങ്ങളായും വിപ്ലവങ്ങളായും രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികദേഷ്യവും ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. അത് വ്യക്തികളുടെ ദേഷ്യത്തിന്റെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല; മറിച്ച് പുതിയ സാമൂഹികതലത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായ സന്തുലിതാവസ്ഥയില്ല. എല്ലാ സന്തുലിതാവസ്ഥകളും ചലനാത്മകമാണ്. അതുപോലെ ദേഷ്യവും സ്ഥിരമായ അവസ്ഥയല്ല. ഭീഷണി വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ അത് ഉയരുന്നു. ഭീഷണി കുറയുമ്പോൾ അത് ശമിക്കുന്നു. പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുമ്പോൾ ദേഷ്യവും അവസാനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ദേഷ്യം ഒരു സ്ഥിരസ്വഭാവമല്ല; നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയുടെ താൽക്കാലിക ഉദ്ഭവമാണ്.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ദേഷ്യത്തെ “നല്ലത്” അല്ലെങ്കിൽ “ചീത്ത” എന്ന ധാർമ്മിക വർഗ്ഗീകരണത്തിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ശാസ്ത്രീയമായി നോക്കുമ്പോൾ ദേഷ്യം ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ സ്വാഭാവികവും അനിവാര്യവുമായ ഒരു സ്വയംസംരക്ഷണ സംവിധാനമാണ്. അതിന്റെ മൂല്യം നിർണ്ണയിക്കുന്നത് അതിന്റെ നിലനിൽപ്പല്ല; മറിച്ച് അത് ഏത് സാഹചര്യത്തിൽ, ഏത് അളവിൽ, ഏത് ലക്ഷ്യത്തോടെ, എങ്ങനെയാണ് പ്രകടമാകുന്നത് എന്നതാണ്. നിയന്ത്രിതവും യുക്തിപരവുമായി ദേഷ്യം ജീവനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; നിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെട്ട ദേഷ്യം ജീവനെ തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്വഭാവമാണ് ദേഷ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ സവിശേഷത.

ദേഷ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉത്ഭവം മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് പഠനം ആരംഭിച്ചാൽ മതിയാകില്ല. ദേഷ്യം മനുഷ്യനേക്കാൾ അനേക കോടി വർഷങ്ങൾ പഴക്കമുള്ള ഒരു ജൈവഗുണമാണ്. അതിന്റെ വേരുകൾ മനുഷ്യചരിത്രത്തിലല്ല, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവചരിത്രത്തിലാണ്. അതിനാൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ പരിണാമം മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ അജൈവ ജീവോൽഭവം മുതൽ ആരംഭിക്കുന്ന ജീവന്റെ മുഴുവൻ പരിണാമയാത്രയെ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ ജീവന്റെ ഉദ്ഭവവും ദേഷ്യത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത രണ്ട് പ്രക്രിയകളാണ്. ജീവൻ ഉദ്ഭവിച്ച നിമിഷം മുതൽ സ്വയം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള പ്രക്രിയയും ആരംഭിച്ചു; ദേഷ്യം ആ സ്വയംസംരക്ഷണ സംവിധാനത്തിന്റെ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ നീണ്ട പരിണാമഫലമാണ്.

അജൈവ ജീവോൽഭവത്തിന് മുമ്പുള്ള ഭൂമിയിൽ ജീവൻ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിലെ യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും (cohesive forces) വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും (decohesive forces) ഇതിനകം തന്നെ പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തികബലങ്ങൾ, രാസബന്ധങ്ങൾ, താപോർജ്ജം, വികിരണങ്ങൾ, അഗ്നിപർവ്വതപ്രവർത്തനങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങളുടെ രൂപീകരണം എന്നിവ പരസ്പരം ഇടപെട്ടുകൊണ്ടാണ് ഭൂമിയുടെ രാസപരിണാമം നടന്നത്. ഈ ഘട്ടത്തിൽ യാതൊരു വികാരവുമില്ലായിരുന്നു. എന്നാൽ പിന്നീട് വികാരങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനമാകുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ നിയമങ്ങൾ ഇതിനകം തന്നെ പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

ഭൂമിയിലെ ആദിമസമുദ്രങ്ങളിൽ കാർബൺ സംയുക്തങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും അവ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ തന്മാത്രകളായി മാറുകയും ചെയ്തു. അമിനോ ആസിഡുകൾ, ന്യൂക്ലിയോടൈഡുകൾ, ലിപിഡുകൾ, കാർബോഹൈഡ്രേറ്റുകൾ തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാന ജൈവതന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെട്ടു. അവയിൽ ചിലത് സ്വയം സംഘടിക്കാനുള്ള കഴിവ് പ്രകടിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാനതത്വം വ്യക്തമായി കാണാം. പ്രകൃതിയിലെ യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ ക്രമീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ പുതിയ സംയോജനങ്ങൾക്കും രൂപാന്തരങ്ങൾക്കും അവസരം നൽകുന്നു. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളുടെ നിരന്തരമായ ഇടപെടലാണ് ജൈവസങ്കീർണ്ണതയുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് കാരണമായത്.

ഒരു ഘട്ടത്തിൽ സ്വയം പകർപ്പെടുക്കാൻ കഴിവുള്ള തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെട്ടു. ഇതോടെയാണ് പരിണാമത്തിന്റെ പുതിയ അധ്യായം ആരംഭിച്ചത്. ആദ്യമായി “സ്വയം” (Self) എന്ന ആശയം പ്രകൃതിയിൽ ഉദ്ഭവിച്ചു. ഒരു തന്മാത്രയ്ക്ക് തന്റെ ഘടന നിലനിർത്താനും സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാനും കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ഭീഷണിയായ സാഹചര്യങ്ങളും പ്രസക്തമായി. ജീവന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ആദ്യത്തെ ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യം ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ഒരു ഭാഗത്ത് സ്വയം നിലനിർത്താനുള്ള യോജിപ്പിക്കുന്ന പ്രവണതയും മറുവശത്ത് അതിനെ തകർക്കുന്ന പരിസ്ഥിതിയുടെ വിഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രവണതയും.

ഈ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ദേഷ്യമെന്ന വികാരമുണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ജൈവധർമ്മം ഇതിനകം തന്നെ രൂപംകൊള്ളാൻ തുടങ്ങി. അതായത് സ്വയം സംരക്ഷിക്കൽ. ഏതൊരു ജീവവ്യവസ്ഥയും സ്വന്തം ഘടന നിലനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ഇതിനെ ഹോമിയോസ്റ്റാസിസ് (Homeostasis) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ ആന്തരിക യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ നിരന്തരമായി സന്തുലിതാവസ്ഥ സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. പിന്നീട് പരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടങ്ങളിൽ ഈ ഹോമിയോസ്റ്റാറ്റിക് സംവിധാനമാണ് വികാരങ്ങളായി വികസിക്കുന്നത്.

ആദ്യത്തെ ഏകകോശജീവികൾ രൂപപ്പെട്ടപ്പോൾ അവയ്ക്ക് നാഡീവ്യൂഹമോ തലച്ചോറോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നിരുന്നാലും അവ പരിസ്ഥിതിയോട് പ്രതികരിച്ചിരുന്നു. വിഷപദാർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകൽ, പോഷകസമൃദ്ധമായ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങൽ, കോശപടലത്തിലെ കേടുപാടുകൾ പരിഹരിക്കൽ, അനുകൂല സാഹചര്യങ്ങളിൽ വിഭജിക്കൽ തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ അവ നടത്തി. ഇവയെ വികാരങ്ങൾ എന്ന് വിളിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ജീവന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രതിരോധസംവിധാനത്തിന്റെ ആദ്യരൂപങ്ങളായി ഇവയെ കാണാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതാണ് ദേഷ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രാചീനമായ പരിണാമപൂർവരൂപം. ഇന്നത്തെ മനുഷ്യനിൽ കാണുന്ന ദേഷ്യവും ഏകകോശജീവിയിലെ പ്രതിരോധപ്രവർത്തനവും ഗുണപരമായി വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും അവയുടെ അടിസ്ഥാന ജൈവലക്ഷ്യം ഒന്നുതന്നെയാണ്—ജീവന്റെ അഖണ്ഡത സംരക്ഷിക്കൽ.

പരിണാമം മുന്നോട്ടുപോയപ്പോൾ ബഹുകോശജീവികൾ രൂപപ്പെട്ടു. നിരവധി കോശങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരൊറ്റ ജീവിയായി പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇവിടെ ഒരു പുതിയ പ്രശ്നം ഉയർന്നു. ഓരോ കോശവും സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിനൊപ്പം മുഴുവൻ ജീവിയുടെയും നിലനിൽപ്പിനുവേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കേണ്ടിവന്നു. ഇതോടെ കോശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ആശയവിനിമയം വികസിച്ചു. രാസസന്ദേശങ്ങൾ, സിഗ്നൽ തന്മാത്രകൾ, ഹോർമോണുകളുടെ പ്രാഥമികരൂപങ്ങൾ എന്നിവ ഉദ്ഭവിച്ചു. ഇവയായിരുന്നു പിന്നീട് നാഡീവ്യൂഹത്തിന്റെയും മസ്തിഷ്കത്തിന്റെയും പരിണാമത്തിന് അടിത്തറയായത്.

ബഹുകോശജീവികളിൽ ശരീരത്തിന്റെ ഏതെങ്കിലും ഭാഗത്തിന് ഭീഷണി നേരിട്ടാൽ മറ്റ് ഭാഗങ്ങളും അതിനോട് പ്രതികരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് ജൈവ ഏകോപനത്തിന്റെ പുതിയ തലമായിരുന്നു. ഇന്നത്തെ മനുഷ്യനിൽ ദേഷ്യം അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ ഹൃദയം, ശ്വാസകോശം, പേശികൾ, കരൾ, പ്രതിരോധസംവിധാനം, അന്തഃസ്രാവഗ്രന്ഥികൾ എന്നിവ ഒരേസമയം പ്രതികരിക്കുന്നതുപോലെ, അതിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപം ബഹുകോശജീവികളുടെ പരിണാമത്തിൽ തന്നെ രൂപപ്പെട്ടിരുന്നു.

തുടർന്ന് നാഡീവ്യൂഹത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം ജീവപരിണാമത്തിലെ ഏറ്റവും നിർണായകമായ സംഭവങ്ങളിലൊന്നായി മാറി. ആദ്യം ലളിതമായ നാഡീജാലങ്ങൾ (nerve nets) രൂപപ്പെട്ടു. പിന്നീട് അവ കേന്ദ്രീകൃത നാഡീവ്യൂഹങ്ങളായും ഒടുവിൽ തലച്ചോറായും പരിണമിച്ചു. നാഡീവ്യൂഹം രൂപപ്പെട്ടതോടെ പരിസ്ഥിതിയിലെ ഭീഷണികളെ വളരെ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിയാനും അതിവേഗം പ്രതികരിക്കാനും ജീവികൾക്ക് സാധിച്ചു. ഇതോടെയാണ് വികാരങ്ങളുടെ പരിണാമത്തിന് യഥാർത്ഥ തുടക്കം.

മത്സ്യങ്ങളിൽ, ഉഭയജീവികളിൽ, ഉരഗങ്ങളിൽ എന്നിവയിൽ ഭീഷണി തിരിച്ചറിയുകയും അതിനോട് പ്രതികരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മസ്തിഷ്കഭാഗങ്ങൾ ക്രമേണ വികസിച്ചു. ആധുനിക ന്യൂറോ സയൻസ് കാണിക്കുന്നത്, മനുഷ്യന്റെ അമിഗ്ഡാല ഉൾപ്പെടെയുള്ള ലിംബിക് സിസ്റ്റത്തിന്റെ ചില ഘടകങ്ങൾ ഈ പുരാതന മസ്തിഷ്കഘടനകളിൽ നിന്നാണ് പരിണമിച്ചതെന്ന്. അതായത് മനുഷ്യൻ ദേഷ്യപ്പെടുമ്പോൾ പ്രവർത്തിക്കുന്ന മസ്തിഷ്കസംവിധാനത്തിന്റെ പ്രായം ലക്ഷക്കണക്കിന് വർഷമല്ല; നൂറുകണക്കിന് ദശലക്ഷം വർഷങ്ങളാണ്.

സസ്തനികളുടെ പരിണാമത്തോടെ ദേഷ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ വലിയ മാറ്റമുണ്ടായി. മാതാപിതാക്കൾ സന്താനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ശക്തമായി. കൂട്ടമായി ജീവിക്കുന്ന സ്വഭാവം വളർന്നു. ഇതോടെ ദേഷ്യം വ്യക്തിപരമായ പ്രതിരോധത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക പ്രതിരോധത്തിലേക്ക് വ്യാപിച്ചു. ഒരു അമ്മമൃഗം കുഞ്ഞിന് ഭീഷണി നേരിട്ടാൽ പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന അതിശക്തമായ ആക്രമണസ്വഭാവം ഇതിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്. ഇത് വെറുമൊരു ആക്രമണവാസനയല്ല; സന്താനസംരക്ഷണത്തിനായി പരിണാമം രൂപപ്പെടുത്തിയ ജൈവപ്രതിരോധമാണ്.

പ്രൈമേറ്റുകളിൽ സാമൂഹികജീവിതം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായപ്പോൾ ദേഷ്യത്തിനും പുതിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ലഭിച്ചു. കൂട്ടത്തിലെ സ്ഥാനക്രമം സംരക്ഷിക്കൽ, ഭക്ഷണവിഭവങ്ങളുടെ വിതരണം, ലൈംഗികമത്സരം, സഹകരണം ഉറപ്പാക്കൽ, വഞ്ചനയെ തടയൽ എന്നിവയിൽ ദേഷ്യം ഒരു സാമൂഹികനിയന്ത്രണ സംവിധാനമായി പ്രവർത്തിച്ചു. ഇന്ന് മനുഷ്യരിൽ കാണുന്ന സാമൂഹികദേഷ്യത്തിന്റെ പരിണാമവേരുകൾ ഇവിടെ കണ്ടെത്താം.

മനുഷ്യന്റെ പരിണാമത്തോടെ ഭാഷ, പ്രതീകാത്മകചിന്ത, ഭാവികാലാസൂത്രണം, ധാർമ്മികബോധം എന്നിവ വികസിച്ചു. ഇതോടെ ദേഷ്യവും ഗുണപരമായി മാറി. ശാരീരികഭീഷണികളോട് മാത്രമല്ല, ആശയങ്ങളോടും വിശ്വാസങ്ങളോടും രാഷ്ട്രീയസംവിധാനങ്ങളോടും സാമൂഹികഅനീതിയോടും മനുഷ്യൻ ദേഷ്യപ്പെടാൻ തുടങ്ങി. ഇത് പരിണാമത്തിലെ ഒരു പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. ഇപ്പോൾ ദേഷ്യം ശരീരത്തെ മാത്രം സംരക്ഷിക്കുന്നില്ല; വ്യക്തിത്വം, മൂല്യങ്ങൾ, ആശയങ്ങൾ, സംസ്കാരം, സാമൂഹികനീതി എന്നിവയും സംരക്ഷിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഈ മുഴുവൻ പരിണാമചരിത്രം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഒരു അടിസ്ഥാനനിയമം വ്യക്തമായി കാണാം. പരിണാമത്തിന്റെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും ജീവന്റെ യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിച്ചു. അതോടൊപ്പം വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ സംഘർഷമാണ് കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായ പ്രതിരോധസംവിധാനങ്ങൾ വികസിക്കാൻ കാരണമായത്. ഒടുവിൽ ഈ ദീർഘപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമായാണ് മനുഷ്യനിൽ ദേഷ്യം എന്ന സങ്കീർണ്ണമായ വികാരം ഉദ്ഭവിച്ചത്.

അതിനാൽ ദേഷ്യം മനുഷ്യന്റെ ഒരു മാനസികസ്വഭാവം മാത്രമല്ല. അത് അജൈവ ജീവോൽഭവം മുതൽ ആരംഭിച്ച ജീവപരിണാമത്തിന്റെ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ നീണ്ട ചരിത്രത്തിന്റെ ജൈവസംഗ്രഹമാണ്. ഓരോ മനുഷ്യനും ദേഷ്യപ്പെടുമ്പോൾ, ആ പ്രതികരണത്തിൽ ആദ്യ ഏകകോശജീവിയുടെ സ്വയംസംരക്ഷണശ്രമവും, മത്സ്യത്തിന്റെ ഭീഷണിപ്രതികരണവും, ഉരഗത്തിന്റെ പ്രതിരോധവും, സസ്തനിയുടെ മാതൃസംരക്ഷണവും, പ്രൈമേറ്റിന്റെ സാമൂഹികപ്രതിരോധവും, മനുഷ്യന്റെ ബോധപൂർവമായ നീതിബോധവും എല്ലാം വ്യത്യസ്ത പരിണാമപാളികളായി ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ദേഷ്യം പരിണാമത്തിന്റെ വിവിധ ക്വാണ്ടം പാളികളിൽ രൂപപ്പെട്ട പ്രതിരോധപ്രക്രിയകളുടെ സമന്വിത ഉദ്ഭവമാണ്.

മനുഷ്യൻ ദേഷ്യപ്പെടുന്ന നിമിഷം തലച്ചോറിൽ ഒരു പ്രത്യേക “ദേഷ്യകേന്ദ്രം” പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു എന്ന ധാരണ ഇന്ന് ന്യൂറോ സയൻസ് അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ദേഷ്യം ഒരു ഒറ്റ കേന്ദ്രത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമല്ല; മറിച്ച് മസ്തിഷ്കത്തിലെ അനേകം മേഖലകളും ശരീരത്തിലെ വിവിധ അവയവങ്ങളും ഹോർമോണുകളും നാഡീവ്യൂഹങ്ങളും പ്രതിരോധസംവിധാനവും ഒരേസമയം പങ്കാളികളാകുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ ജൈവ ശൃംഖലയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ദേഷ്യം ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന പ്രതിഭാസമല്ല; മറിച്ച് അനേകം ജൈവ പാളികളിലെ സമന്വയത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന (emergent) ഒരു ജീവശാസ്ത്രപരമായ അവസ്ഥയാണ്.

ദേഷ്യത്തിന്റെ തുടക്കം സാധാരണയായി ഒരു ഭീഷണിയെ തിരിച്ചറിയുന്നതിലൂടെയാണ്. ഈ ഭീഷണി ശാരീരികമായിരിക്കാം, മാനസികമായിരിക്കാം, സാമൂഹികമായിരിക്കാം, ആശയപരമായിരിക്കാം. ഒരു വ്യക്തി അപമാനിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ആക്രമിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, വഞ്ചിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അല്ലെങ്കിൽ തന്റെ മൂല്യങ്ങൾ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ, ആ വിവരം ആദ്യം ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ തലച്ചോറിലേക്ക് എത്തുന്നു. കണ്ണുകൾ, ചെവികൾ, ചർമ്മം, അല്ലെങ്കിൽ ശരീരത്തിനകത്തെ സംവേദനസംവിധാനങ്ങൾ ഈ വിവരങ്ങൾ വൈദ്യുതസിഗ്നലുകളാക്കി മാറ്റി മസ്തിഷ്കത്തിലേക്ക് കൈമാറുന്നു.

ഈ വിവരങ്ങൾ ആദ്യം താലാമസിൽ (Thalamus) എത്തുന്നു. താലാമസ് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രധാന വിവരവിനിമയകേന്ദ്രമാണ്. ഇവിടെ നിന്ന് വിവരങ്ങൾ ഒരേസമയം രണ്ട് വ്യത്യസ്ത പാതകളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ പാത വളരെ വേഗതയുള്ളതാണ്. ഇത് നേരിട്ട് അമിഗ്ഡാലയിലേക്ക് പോകുന്നു. രണ്ടാമത്തെ പാത സെറിബ്രൽ കോർട്ടക്സിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു. അവിടെ കൂടുതൽ വിശകലനം നടത്തിയശേഷം മാത്രമാണ് പ്രതികരണം ഉണ്ടാകുന്നത്. ഈ രണ്ട് പാതകളുടെ നിലനിൽപ്പ് പരിണാമത്തിന്റെ അത്ഭുതകരമായ ഒരു ഉദാഹരണമാണ്.

അമിഗ്ഡാലയെ സാധാരണ “ഭയകേന്ദ്രം” അല്ലെങ്കിൽ “ദേഷ്യകേന്ദ്രം” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ടെങ്കിലും അത് പൂർണ്ണമായും ശരിയല്ല. അമിഗ്ഡാലയുടെ യഥാർത്ഥ ധർമ്മം ജീവന് ഭീഷണിയായേക്കാവുന്ന സാഹചര്യങ്ങളെ അതിവേഗം തിരിച്ചറിയുകയും ജീവവ്യവസ്ഥയെ ജാഗ്രതയിലാക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. ഭീഷണി യഥാർത്ഥമാണോ അല്ലയോ എന്നത് പിന്നീട് പരിശോധിക്കാം; എന്നാൽ ആദ്യം ജീവൻ സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. പ്രകൃതി തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് യുക്തിസഹമാണ്. അപകടമില്ലാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ തെറ്റായി ദേഷ്യപ്പെട്ടാൽ ചെറിയ നഷ്ടം മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ അപകടത്തിൽ പ്രതികരിക്കാൻ വൈകിയാൽ ജീവൻ തന്നെ നഷ്ടപ്പെടാം. അതിനാൽ പരിണാമം ആദ്യം വേഗതയ്ക്കും പിന്നീട് കൃത്യതയ്ക്കുമാണ് മുൻഗണന നൽകിയിരിക്കുന്നത്.

അമിഗ്ഡാല ഒരു ഭീഷണി തിരിച്ചറിഞ്ഞ നിമിഷം തന്നെ അത് ഹൈപ്പോതലാമസിലേക്ക് സന്ദേശം അയയ്ക്കുന്നു. ഹൈപ്പോതലാമസ് ശരീരത്തിന്റെ ജൈവ നിയന്ത്രണകേന്ദ്രമാണ്. ഇത് സ്വയംപ്രേരിത നാഡീവ്യൂഹത്തെയും (Autonomic Nervous System) അന്തഃസ്രാവ വ്യവസ്ഥയെയും ഒരേസമയം സജീവമാക്കുന്നു. ഇവിടെ നിന്നാണ് ദേഷ്യം ഒരു മാനസികാനുഭവത്തിൽ നിന്ന് സമഗ്രമായ ജൈവപ്രതികരണമായി മാറുന്നത്.

സ്വയംപ്രേരിത നാഡീവ്യൂഹത്തിലെ സിംപതറ്റിക് വിഭാഗം ഉടൻ സജീവമാകുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി അഡ്രിനൽ മെഡുല്ലയിൽ നിന്ന് അഡ്രിനലിൻ, നോർഅഡ്രിനലിൻ എന്നിവ ഏതാനും സെക്കൻഡുകൾക്കുള്ളിൽ രക്തത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു. ഈ ഹോർമോണുകൾ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ പ്രധാന അവയവങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഹൃദയം കൂടുതൽ ശക്തിയായി മിടിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. രക്തസമ്മർദ്ദം ഉയരുന്നു. ശ്വാസകോശങ്ങൾ കൂടുതൽ വായു സ്വീകരിക്കുന്നു. കരളിൽ സംഭരിച്ചിരിക്കുന്ന ഗ്ലൈക്കോജൻ ഗ്ലൂക്കോസായി മാറി രക്തത്തിലേക്ക് പുറത്തുവിടപ്പെടുന്നു. പേശികളിലേക്കുള്ള രക്തയോട്ടം വർദ്ധിക്കുന്നു. ദഹനവ്യവസ്ഥയുടെ പ്രവർത്തനം താൽക്കാലികമായി കുറയുന്നു. ശരീരം മുഴുവൻ പോരാട്ടത്തിനോ പ്രതിരോധത്തിനോ സജ്ജമാകുന്നു.

ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട പ്രധാന കാര്യം ഈ മാറ്റങ്ങളൊന്നും പരസ്പരം വേർപെട്ടല്ല നടക്കുന്നത് എന്നതാണ്. ശരീരത്തിലെ ട്രില്യൺ കണക്കിന് കോശങ്ങൾ ഏതാണ്ട് ഒരേ സമയത്ത് പുതിയ പ്രവർത്തനക്രമത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ അതിവേഗ പുനഃസംഘടനയാണ്. ജീവവ്യവസ്ഥയിലെ ഓരോ ഘടകവും പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കാൻ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

അഡ്രിനലിനോടൊപ്പം ഹൈപ്പോതലാമസ്-പിറ്റ്യൂട്ടറി-അഡ്രിനൽ (HPA) അച്ചുതണ്ടും സജീവമാകുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി കോർട്ടിസോൾ എന്ന ഹോർമോൺ സ്രവിക്കുന്നു. അഡ്രിനലിൻ തൽക്ഷണ പ്രതികരണം നൽകുമ്പോൾ കോർട്ടിസോൾ ദീർഘകാല പ്രതിരോധത്തിന് ശരീരത്തെ സജ്ജമാക്കുന്നു. ഇത് ഊർജ്ജലഭ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും പ്രതിരോധസംവിധാനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും മസ്തിഷ്കത്തിലെ നിരവധി പ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ കോർട്ടിസോൾ ദീർഘകാലം ഉയർന്ന നിലയിൽ തുടർന്നാൽ അത് ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ തന്നെ തകർക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ദീർഘകാല ദേഷ്യം ആരോഗ്യത്തിന് ദോഷകരമാകുന്നത്.

ദേഷ്യത്തിൽ ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററുകൾക്കും നിർണായക പങ്കുണ്ട്. ഗ്ലൂട്ടമേറ്റ് (Glutamate) ഉത്തേജനസിഗ്നലുകൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഗാബ (GABA) അമിത ഉത്തേജനം നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഡോപ്പമിൻ ലക്ഷ്യബോധമുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. സെറോട്ടോണിൻ വികാരനിയന്ത്രണത്തിൽ പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. സെറോട്ടോണിന്റെ പ്രവർത്തനം കുറയുമ്പോൾ ചിലരിൽ ആവേശപരമായ ആക്രമണസ്വഭാവം വർദ്ധിക്കുന്നതായി പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്റർ മാത്രം ദേഷ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി തെറ്റാണ്. ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ഡൈനാമിക് ശൃംഖലയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഈ ന്യൂറോകെമിക്കൽ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ജീവവ്യവസ്ഥയിലെ യോജിപ്പിക്കുന്ന-വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ ജൈവരൂപങ്ങളാണ്. ഗ്ലൂട്ടമേറ്റ് പോലുള്ള ഉത്തേജകസംവിധാനങ്ങൾ ഒരു ദിശയിലേക്ക് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ഗാബ പോലുള്ള നിയന്ത്രണസംവിധാനങ്ങൾ എതിർദിശയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒന്നില്ലാതെ മറ്റൊന്ന് നിലനിൽക്കില്ല. ഈ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഏകതയാണ് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സാധാരണ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം. ദേഷ്യം ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ താൽക്കാലിക പുനഃക്രമീകരണമാണ്.

മസ്തിഷ്കത്തിലെ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് ദേഷ്യത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ അത്യന്തം പ്രധാനപ്പെട്ട പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. പരിണാമപരമായി ഏറ്റവും പുതിയ ഭാഗമായ ഈ മേഖല യുക്തിചിന്ത, ധാർമ്മികവിധിനിർണ്ണയം, ദീർഘകാല ഫലങ്ങൾ വിലയിരുത്തൽ, സാമൂഹികനിയന്ത്രണം എന്നിവ നിർവഹിക്കുന്നു. അമിഗ്ഡാല അതിവേഗം പ്രതികരിക്കുമ്പോൾ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് പിന്നീട് ഇടപെട്ട് “ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ശരിക്കും ആക്രമിക്കേണ്ടതുണ്ടോ?” എന്ന് വിലയിരുത്തുന്നു. ഈ നിയന്ത്രണസംവിധാനത്തിന്റെ വികസനമാണ് മനുഷ്യനെ മറ്റ് ജീവികളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനാക്കുന്നത്.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരാൾ നിങ്ങളെ പൊതുവേദിയിൽ അപമാനിക്കുന്നു എന്ന് കരുതുക. അമിഗ്ഡാല ഉടൻ തന്നെ ദേഷ്യപ്രതികരണം ആരംഭിക്കും. എന്നാൽ ഏതാനും നിമിഷങ്ങൾക്കുശേഷം പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് സാഹചര്യം വിലയിരുത്തും. ഇപ്പോൾ പ്രതികരിച്ചാൽ കൂടുതൽ പ്രശ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമോ? നിയമപരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമോ? മൗനം പാലിക്കുന്നതാണോ നല്ലത്? പിന്നീട് യുക്തിപരമായി മറുപടി നൽകുന്നതാണോ ഉചിതം? ഈ ഉയർന്ന ബോധപരമായ നിയന്ത്രണമാണ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വികാസത്തിന് അടിസ്ഥാനമായത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇവിടെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത പരിണാമപാളികൾ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അമിഗ്ഡാല കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ പഴക്കമുള്ള ജൈവപ്രതിരോധ സംവിധാനത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് താരതമ്യേന പുതിയ സാമൂഹിക-ബോധപരമായ പരിണാമത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ദേഷ്യം എന്ന വികാരം ഈ രണ്ട് പരിണാമപാളികളുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ സംവാദത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.

ദേഷ്യം മസ്തിഷ്കത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. പ്രതിരോധസംവിധാനവും ഇതിൽ സജീവമായി പങ്കെടുക്കുന്നു. കോർട്ടിസോൾ, അഡ്രിനലിൻ, വിവിധ സൈറ്റോകൈനുകൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ ആശയവിനിമയം ശരീരത്തിന്റെ പ്രതിരോധപ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു. ദീർഘകാല മാനസികദേഷ്യം ശരീരത്തിൽ താഴ്ന്നതോതിലുള്ള ദീർഘകാല വീക്കം (chronic low-grade inflammation) വർദ്ധിപ്പിക്കുമെന്ന് ഇന്ന് ഇമ്മ്യൂണോളജി വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതിനാൽ മനസ്സും ശരീരവും വേർതിരിച്ചുള്ള സംവിധാനങ്ങളല്ല; അവ ഒരൊറ്റ ജൈവശൃംഖലയാണ്.

ദേഷ്യം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ജീനുകളുടെ പ്രവർത്തനത്തിലും താൽക്കാലിക മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നു. ചില ജീനുകൾ കൂടുതൽ സജീവമാകുകയും ചിലത് നിഷ്ക്രിയമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് എപിജനറ്റിക് നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതായത് ദേഷ്യം ഒരു നാഡീപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; കോശങ്ങളുടെ ജീൻ എക്സ്പ്രഷൻ വരെയും വ്യാപിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്ര ജൈവപ്രതിഭാസമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ എല്ലാ ക്വാണ്ടം പാളികളിലും ഒരേസമയം നടക്കുന്ന പുനഃസംഘടനയാണ് ദേഷ്യം.

ഇവിടെ ഒരു തെറ്റിദ്ധാരണ ഒഴിവാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ചിലർ ദേഷ്യത്തെ “മസ്തിഷ്കത്തിലെ രാസവസ്തുക്കളുടെ കളി” മാത്രമായി ചുരുക്കിക്കാണിക്കുന്നു. മറ്റുചിലർ അതിനെ പൂർണ്ണമായും മനസ്സിന്റെ അല്ലെങ്കിൽ ആത്മാവിന്റെ വിഷയമായി മാത്രം കാണുന്നു. ഈ രണ്ട് സമീപനങ്ങളും അപൂർണ്ണമാണ്. ദേഷ്യം വെറും രാസപ്രവർത്തനമല്ല; അതുപോലെ രാസപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ആത്മീയ പ്രതിഭാസവുമല്ല. രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ, വൈദ്യുതസിഗ്നലുകൾ, ജീൻ പ്രവർത്തനം, കോശങ്ങളുടെ ഏകോപനം, അവയവങ്ങളുടെ പ്രതികരണം, സാമൂഹികാനുഭവങ്ങൾ, ബോധം, ഓർമ്മ, സംസ്കാരം എന്നിവയെല്ലാം സംയോജിക്കുമ്പോൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണമാണ് ദേഷ്യം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന ഈ സമഗ്രത മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു എന്നതാണ്. ഒരു ഘടകത്തെ മാത്രം നോക്കി ദേഷ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ന്യൂറോണുകൾ മാത്രം പോരാ. ഹോർമോണുകൾ മാത്രം പോരാ. ജീനുകൾ മാത്രം പോരാ. സമൂഹം മാത്രം പോരാ. ബോധം മാത്രം പോരാ. ഇവയെല്ലാം വിവിധ പാളികളിൽ പരസ്പരം ഡയലക്ടിക്കലായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് ദേഷ്യം എന്ന പുതിയ ജൈവ-മാനസിക-സാമൂഹിക ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ദേഷ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ തലത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. യഥാർത്ഥത്തിൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ജൈവപ്രക്രിയകൾ നടക്കുന്നത് കോശങ്ങളിലും തന്മാത്രകളിലുമാണ്. ഒരു വ്യക്തി ദേഷ്യപ്പെടുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കത്തിൽ ന്യൂറോണുകൾ മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; ശരീരത്തിലെ ട്രില്യൺ കണക്കിന് കോശങ്ങൾ ഒരേസമയം പുതിയ ജൈവാവസ്ഥയിലേക്ക് മാറുന്നു. ഓരോ കോശവും സ്വന്തം പ്രവർത്തനരീതി താൽക്കാലികമായി മാറ്റുന്നു. ജീനുകളുടെ പ്രവർത്തനം മാറുന്നു. പ്രോട്ടീനുകളുടെ നിർമ്മാണം മാറുന്നു. ഊർജോത്പാദനം വർദ്ധിക്കുന്നു. കോശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സന്ദേശവിനിമയം വേഗത്തിലാകുന്നു. ഇതെല്ലാം ചേർന്നാണ് ദേഷ്യം എന്ന സമഗ്ര ജൈവപ്രതിഭാസം രൂപപ്പെടുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ജീവൻ പല പാളികളിലായാണ് (Quantum Layers) സംഘടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ക്വാർക്കുകൾ ആറ്റങ്ങളായി, ആറ്റങ്ങൾ തന്മാത്രകളായി, തന്മാത്രകൾ കോശങ്ങളായി, കോശങ്ങൾ കലകളായി, കലകൾ അവയവങ്ങളായി, അവയവങ്ങൾ ജീവികളായി, ജീവികൾ സമൂഹങ്ങളായി പരിണമിക്കുന്നു. ഓരോ പാളിയിലും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ (Emergent Properties) പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ദേഷ്യം ഈ എല്ലാ പാളികളുടെയും സംയോജിത പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അതിനാൽ ദേഷ്യത്തെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ വൈദ്യുതപ്രവർത്തനമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ സമഗ്രതയെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു.

ഒരു ന്യൂറോണിൽ ദേഷ്യം എങ്ങനെ ആരംഭിക്കുന്നു എന്ന് പരിശോധിക്കാം. ഒരു ന്യൂറോൺ മറ്റൊരു ന്യൂറോണിൽ നിന്ന് സന്ദേശം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ കോശപടലത്തിലുള്ള പ്രത്യേക റിസപ്റ്റർ പ്രോട്ടീനുകളാണ് ആദ്യം സജീവമാകുന്നത്. ഈ റിസപ്റ്ററുകൾ രാസസന്ദേശങ്ങളെ വൈദ്യുതപ്രവർത്തനങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നു. ഗ്ലൂട്ടമേറ്റ്, ഗാബ, ഡോപ്പമിൻ, സെറോട്ടോണിൻ, നോറഡ്രിനലിൻ തുടങ്ങിയ ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററുകൾ ഈ റിസപ്റ്ററുകളുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ കോശപടലത്തിലെ അയൺ ചാനലുകൾ തുറക്കുകയോ അടയുകയോ ചെയ്യുന്നു.

ഈ അയൺ ചാനലുകളിലൂടെ സോഡിയം, പൊട്ടാസ്യം, കാൽസ്യം, ക്ലോറൈഡ് അയണുകൾ അതിവേഗം അകത്തേക്കും പുറത്തേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി ന്യൂറോണിന്റെ വൈദ്യുതപൊട്ടൻഷ്യൽ മാറുന്നു. ഒരു നിർണായകപരിധി കടക്കുമ്പോൾ ആക്ഷൻ പൊട്ടൻഷ്യൽ (Action Potential) എന്ന വൈദ്യുതതരംഗം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ തരംഗം അടുത്ത ന്യൂറോണിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു. ദേഷ്യം അനുഭവപ്പെടുന്ന നിമിഷം കോടിക്കണക്കിന് ന്യൂറോണുകളിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള വൈദ്യുതതരംഗങ്ങൾ ഒരേസമയം രൂപപ്പെടുന്നു.

എന്നാൽ ഈ വൈദ്യുതപ്രവർത്തനം ഒറ്റയ്ക്കല്ല നടക്കുന്നത്. ഓരോ ആക്ഷൻ പൊട്ടൻഷ്യലിനും പിന്നിൽ ആയിരക്കണക്കിന് പ്രോട്ടീനുകളും നൂറുകണക്കിന് എൻസൈമുകളും അനേകം ജൈവരാസപാതകളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു ന്യൂറോൺ ദേഷ്യസമയത്ത് സാധാരണയേക്കാൾ കൂടുതൽ ഊർജ്ജം ഉപയോഗിക്കുന്നു. അതിനാൽ മൈറ്റോകോണ്ട്രിയകൾ കൂടുതൽ എ.ടി.പി. (ATP) ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഓക്സിജൻ ഉപയോഗം വർദ്ധിക്കുന്നു. ഗ്ലൂക്കോസ് ഉപഭോഗം കൂടുന്നു. അതായത് ദേഷ്യം ഒരു വൈദ്യുതപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; അതൊരു ഊർജ്ജപരമായ പുനഃസംഘടന കൂടിയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ജീവവ്യവസ്ഥയിലെ ഊർജ്ജപ്രവാഹം യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ ആവശ്യാനുസരണം പുനർവിതരണം ചെയ്യപ്പെടുകയാണ്. ശരീരം അതിന്റെ പരിമിതമായ ഊർജ്ജവിഭവങ്ങളെ ഏറ്റവും അടിയന്തരമായ ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. അതിനാലാണ് ദേഷ്യസമയത്ത് ദഹനം മന്ദഗതിയിലാകുകയും പേശികളുടെ പ്രവർത്തനം ശക്തിപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നത്. ശരീരം “ഇപ്പോൾ അതിജീവനമാണ് പ്രധാനം” എന്ന നിലയിലേക്ക് മാറുന്നു.

കോശങ്ങളിലെ കാൽസ്യം അയണുകളുടെ പങ്ക് പ്രത്യേകമായി ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ന്യൂറോണുകളുടെ പ്രവർത്തനത്തിൽ കാൽസ്യം ഒരു രണ്ടാം സന്ദേശവാഹകനായി (Second Messenger) പ്രവർത്തിക്കുന്നു. കാൽസ്യത്തിന്റെ സാന്ദ്രതയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ പോലും ജീൻ എക്സ്പ്രഷനെ, ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്റർ സ്രവണത്തെ, സിനാപ്റ്റിക് ശക്തിയെ, കോശത്തിന്റെ ഊർജ്ജോത്പാദനത്തെ വരെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതായത് ഒരു വികാരത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിൽ പോലും അയൺതലത്തിലുള്ള സൂക്ഷ്മമാറ്റങ്ങൾക്ക് നിർണായക പങ്കുണ്ട്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന വശം വ്യക്തമായി കാണാം. വലിയതലത്തിൽ കാണുന്ന ഓരോ പ്രതിഭാസത്തിന്റെയും പിന്നിൽ ചെറുതലത്തിലുള്ള അസംഖ്യം വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. കോശത്തിനകത്തുതന്നെ നിരന്തരമായ നിർമ്മാണവും വിഘടനവും നടക്കുന്നു. പ്രോട്ടീനുകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. പഴയവ വിഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആർ.എൻ.എ. തന്മാത്രകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് അവ നശിക്കുന്നു. കോശത്തിനകത്ത് ഒരേസമയം സൃഷ്ടിയും നാശവും നടക്കുന്നു. ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനമാണ് കോശത്തെ ജീവനോടെ നിലനിർത്തുന്നത്.

ദേഷ്യസമയത്ത് ജീൻ പ്രവർത്തനത്തിലും മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു വിഷയമാണ്. ഒരു വികാരം താൽക്കാലികമായ അനുഭവമാണെങ്കിലും അതിന്റെ ഫലമായി ചില ജീനുകൾ കൂടുതൽ സജീവമാകുകയും ചിലത് കുറയുകയും ചെയ്യുന്നു. ട്രാൻസ്ക്രിപ്ഷൻ ഫാക്ടറുകൾ (Transcription Factors) എന്നറിയപ്പെടുന്ന നിയന്ത്രണപ്രോട്ടീനുകൾ ഡി.എൻ.എ.യിലെ പ്രത്യേക ഭാഗങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു ജീനുകളുടെ പ്രവർത്തനനിരക്ക് മാറ്റുന്നു. ഇത് എപിജനറ്റിക് നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ദീർഘകാലം നിരന്തരമായ ദേഷ്യം അനുഭവിക്കുന്ന വ്യക്തികളിൽ ഈ ജീൻ നിയന്ത്രണത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ള മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കാം. പ്രതിരോധസംവിധാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചില ജീനുകൾ അമിതമായി സജീവമാകുകയും വീക്കവുമായി (Inflammation) ബന്ധപ്പെട്ട പ്രോട്ടീനുകളുടെ ഉൽപ്പാദനം വർദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യാം. അതുകൊണ്ടാണ് ദീർഘകാല മാനസികസമ്മർദ്ദവും അമിതദേഷ്യവും ഹൃദ്രോഗം, പ്രമേഹം, സ്വയംപ്രതിരോധരോഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതായി ആധുനിക മെഡിക്കൽ ഗവേഷണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇതിന് വലിയ ദാർശനികപ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു മാനസികാനുഭവം കോശതലത്തിലെ ജൈവപ്രവർത്തനങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. അതേസമയം കോശങ്ങളിലെ ജൈവമാറ്റങ്ങൾ പിന്നീട് മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതായത് കാരണം-ഫലം എന്നത് ഏകദിശയിലുള്ള ബന്ധമല്ല; പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ചക്രമാണ്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങളിൽ ഒന്ന്.

മൈറ്റോകോണ്ട്രിയയുടെ പങ്കും വളരെ പ്രധാനമാണ്. ദേഷ്യം അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കം സാധാരണയേക്കാൾ കൂടുതൽ ഊർജ്ജം ഉപയോഗിക്കുന്നു. അതിനാൽ ന്യൂറോണുകളിലെ മൈറ്റോകോണ്ട്രിയകൾ കൂടുതൽ എ.ടി.പി. ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഇതോടൊപ്പം റിയാക്ടീവ് ഓക്സിജൻ സ്പീഷീസുകളുടെ (Reactive Oxygen Species – ROS) ഉൽപ്പാദനവും വർദ്ധിക്കുന്നു. സാധാരണ അളവിൽ ഇവ കോശസന്ദേശവിനിമയത്തിന് സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ ദീർഘകാലം അമിതമായി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ കോശങ്ങൾക്ക് കേടുപാടുകൾ ഉണ്ടാകാം. അതുകൊണ്ടാണ് നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാത്ത ദീർഘകാല ദേഷ്യം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ വാർദ്ധക്യത്തെ വേഗത്തിലാക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്ന് ചില പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

കോശപടലവും (Cell Membrane) ദേഷ്യത്തിൽ നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. കോശപടലം ഒരു നിഷ്ക്രിയ മതിലല്ല; അത് ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു വിവരസംസ്കരണ സംവിധാനമാണ്. കോശത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള രാസസന്ദേശങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ കോശത്തിനകത്തെ ജൈവപ്രവർത്തനങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നത് കോശപടലത്തിലെ റിസപ്റ്ററുകളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, കോശപടലം ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ ആന്തരിക യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും ബാഹ്യ വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും തമ്മിലുള്ള ആദ്യ സമ്പർക്കമേഖലയാണ്.

ന്യൂറോണുകൾ മാത്രമല്ല, ഗ്ലിയൽ കോശങ്ങളും (Glial Cells) ദേഷ്യത്തിൽ പങ്കാളികളാണ്. മുമ്പ് ഇവ ന്യൂറോണുകൾക്ക് പിന്തുണ നൽകുന്ന കോശങ്ങൾ മാത്രമാണെന്ന് കരുതിയിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് ആസ്ട്രോസൈറ്റുകൾ, മൈക്രോഗ്ലിയ, ഒലിഗോഡെൻഡ്രോസൈറ്റുകൾ എന്നിവ ന്യൂറോണുകളുമായി സജീവമായ ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നുവെന്നും വികാരനിയന്ത്രണത്തിലും പങ്കുവഹിക്കുന്നുവെന്നും വ്യക്തമായിട്ടുണ്ട്. പ്രത്യേകിച്ച് മൈക്രോഗ്ലിയ മസ്തിഷ്കത്തിലെ പ്രതിരോധകോശങ്ങളാണ്. ദീർഘകാല സമ്മർദ്ദത്തിലും ദേഷ്യത്തിലും ഇവയുടെ പ്രവർത്തനത്തിൽ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ വീക്കപ്രതികരണവും ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റിയും സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന ഇവിടെ വീണ്ടും വ്യക്തമാണ്. ജീവവ്യവസ്ഥയിൽ ഒരു ഘടകവും ഒറ്റയ്ക്കല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഓരോ കോശവും മറ്റ് കോടിക്കണക്കിന് കോശങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഓരോ പ്രോട്ടീനും അനേകം ജൈവപാതകളുടെ ഭാഗമാണ്. ഓരോ ജീനും നൂറുകണക്കിന് നിയന്ത്രണസംവിധാനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ ബഹുതല നെറ്റ്‌വർക്കുകളുടെ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ നിന്നാണ് ദേഷ്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ശാസ്ത്രീയ കാര്യം പ്രത്യേകം വ്യക്തമാക്കണം. “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം ഇവിടെ ഉപയോഗിക്കുന്നത് ദേഷ്യം നേരിട്ട് ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിലെ സൂപ്പർപൊസിഷൻ അല്ലെങ്കിൽ തരംഗഫംഗ്ഷൻ തകർച്ച മൂലമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് എന്ന അർത്ഥത്തിലല്ല. ഇപ്പോഴുള്ള ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകൾ അതിനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനത്തിൽ “ക്വാണ്ടം പാളികൾ” എന്നത് പ്രകൃതിയുടെ വിവിധ സംഘടിത തലങ്ങളെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്—ആറ്റം, തന്മാത്ര, കോശം, കല, അവയവം, ജീവി, സമൂഹം എന്നിങ്ങനെ. ഓരോ പാളിയിലും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും അവ താഴ്ന്നതലങ്ങളുമായി ഡയലക്ടിക്കലായി ബന്ധപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ദേഷ്യം ഒരു ബഹുപാളി (multi-layered) ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസമാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ദേഷ്യം ഒരു മാനസികവികാരം മാത്രമല്ല, ഒരു ന്യൂറോകെമിക്കൽ സംഭവം മാത്രമല്ല, ഒരു സാമൂഹികപ്രതികരണവും മാത്രമല്ല. അത് ആറ്റങ്ങളിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് സമൂഹം വരെ വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന അനേകം ജൈവപാളികളുടെ ഏകോപിത പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഈ സമഗ്രത മനസ്സിലാക്കാതെ ദേഷ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശാസ്ത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല.

ദേഷ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പൊതുവായ ധാരണകളിൽ ഏറ്റവും വ്യാപകമായ ഒന്നാണ് “അയാൾക്ക് അച്ഛന്റെ സ്വഭാവമാണ്” അല്ലെങ്കിൽ “അവളുടെ കുടുംബത്തിൽ എല്ലാവരും പെട്ടെന്ന് ദേഷ്യപ്പെടുന്നവരാണ്” എന്നത്. ഇതിന് വിപരീതമായി ചിലർ “എല്ലാം വളർത്തലിന്റെ ഫലമാണ്; ജനിതകത്തിന് ഒരു പങ്കുമില്ല” എന്നും വാദിക്കുന്നു. ആധുനിക ജനിതകശാസ്ത്രവും ന്യൂറോ സയൻസും ഈ രണ്ട് നിലപാടുകളും അപൂർണ്ണമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ദേഷ്യം ജനിതകപാരമ്പര്യം മാത്രം നിർണ്ണയിക്കുന്നതല്ല; പരിസ്ഥിതിയും മാത്രം നിർണ്ണയിക്കുന്നതുമല്ല. ഇവ രണ്ടും നിരന്തരം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇത് യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും തമ്മിലുള്ള ബഹുതല പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഉദാഹരണമാണ്.

മനുഷ്യന്റെ ജനിതകഘടനയിൽ ഏകദേശം ഇരുപതിനായിരത്തോളം ജീനുകളുണ്ട്. ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു “ദേഷ്യജീൻ” ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി തെറ്റാണ്. ഒരു സങ്കീർണ്ണമായ വികാരം ഒരൊറ്റ ജീനാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നില്ല. മറിച്ച് നൂറുകണക്കിന് ജീനുകളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനമാണ് ദേഷ്യത്തിന്റെ ജൈവ അടിത്തറയെ സ്വാധീനിക്കുന്നത്. ന്യൂറോണുകളുടെ വളർച്ച, സിനാപ്സുകളുടെ രൂപീകരണം, ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററുകളുടെ നിർമ്മാണം, റിസപ്റ്ററുകളുടെ ഘടന, ഹോർമോണുകളുടെ നിയന്ത്രണം, പ്രതിരോധസംവിധാനം, ഊർജ്ജോത്പാദനം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അനേകം ജീനുകൾ ചേർന്നാണ് ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും വികാരസ്വഭാവം രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഉദാഹരണത്തിന് സെറോട്ടോണിൻ ട്രാൻസ്പോർട്ടറിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന SLC6A4 എന്ന ജീൻ, മോനോഅമൈൻ ഓക്സിഡേസ്-എ (MAOA) എന്ന എൻസൈമിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന MAOA ജീൻ, ഡോപ്പമിൻ റിസപ്റ്ററുകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന വിവിധ ജീനുകൾ എന്നിവ വികാരനിയന്ത്രണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതായി പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവയിൽ ഒന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് ദേഷ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. അവ വ്യക്തിയുടെ പ്രതികരണസാധ്യതയെ മാത്രമാണ് സ്വാധീനിക്കുന്നത്. അതായത് ജീനുകൾ സാധ്യതകൾ നൽകുന്നു; യഥാർത്ഥ പ്രകടനം പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലിലൂടെയാണ് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഇവിടെയാണ് എപിജനറ്റിക്സിന്റെ (Epigenetics) പ്രാധാന്യം ആരംഭിക്കുന്നത്. “എപി” എന്ന ഗ്രീക്ക് പദത്തിന്റെ അർത്ഥം “മുകളിൽ” അല്ലെങ്കിൽ “അധികമായി” എന്നാണ്. അതിനാൽ എപിജനറ്റിക്സ് എന്നത് ജീനുകളുടെ ഘടന മാറ്റാതെ അവയുടെ പ്രവർത്തനം നിയന്ത്രിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഡി.എൻ.എ. ക്രമം മാറ്റമില്ലാതെ തന്നെ ചില ജീനുകൾ കൂടുതൽ സജീവമാകുകയോ കുറയുകയോ ചെയ്യാം. ഈ മാറ്റങ്ങൾ ഭക്ഷണം, പരിസ്ഥിതി, മാനസികസമ്മർദ്ദം, സ്നേഹം, അവഗണന, സാമൂഹിക അനുഭവങ്ങൾ, വിഷവസ്തുക്കൾ, ഉറക്കം, വ്യായാമം തുടങ്ങിയ അനേകം ഘടകങ്ങളാൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ എപിജനറ്റിക്സ് അതീവ പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു ആശയമാണ്. കാരണം ഇത് ജീവവ്യവസ്ഥ ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി നിർണയിക്കപ്പെട്ടതല്ലെന്നും അത് പരിസ്ഥിതിയുമായി നിരന്തരം സംവദിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സംവിധാനമാണെന്നും തെളിയിക്കുന്നു. പാരമ്പര്യം യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയുടെ ഒരു രൂപമാണെങ്കിൽ, പരിസ്ഥിതി നിരന്തരം മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയുടെ രൂപമാണ്. ഈ രണ്ടിന്റെയും ഡയലക്ടിക്കൽ സംവാദത്തിലാണ് വ്യക്തിത്വം രൂപപ്പെടുന്നത്.

ജനനശേഷം ഒരു ശിശുവിന്റെ മസ്തിഷ്കം അത്യന്തം പ്ലാസ്റ്റിക് (Plastic) അവസ്ഥയിലാണ്. കോടിക്കണക്കിന് ന്യൂറോണുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നാലും അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ ഇനിയും പൂർണ്ണമായി രൂപപ്പെട്ടിട്ടില്ല. മാതാപിതാക്കളുടെ സ്നേഹം, സുരക്ഷ, ശാരീരികസ്പർശം, ഭാഷ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവ ഈ ന്യൂറൽ നെറ്റ്‌വർക്കുകളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. മറുവശത്ത് നിരന്തരമായ ഭയം, പീഡനം, അവഗണന, യുദ്ധം, പട്ടിണി, സാമൂഹികഅസ്ഥിരത എന്നിവയും അതേ മസ്തിഷ്കത്തെ മറ്റൊരു രീതിയിൽ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ദേഷ്യപ്രതികരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീനുകളുടെയും ജീവിതാനുഭവങ്ങളുടെയും സംയുക്തഫലമാണ്.

മൃഗങ്ങളിൽ നടത്തിയ നിരവധി പരീക്ഷണങ്ങൾ ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. എലിക്കുഞ്ഞുങ്ങളെ അമ്മ എത്രത്തോളം നക്കുകയും പരിപാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ച് അവയുടെ HPA അച്ചുതണ്ടിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിൽ സ്ഥിരമായ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നതായി കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. നന്നായി പരിപാലിക്കപ്പെട്ട കുഞ്ഞുങ്ങൾക്ക് പിന്നീട് സമ്മർദ്ദങ്ങളെ കൂടുതൽ സമതുലിതമായി നേരിടാൻ കഴിയുന്നു. പരിപാലനം കുറവുള്ളവ കൂടുതൽ തീവ്രമായ പ്രതികരണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ജീനുകൾ മാറിയിട്ടില്ല; മാറിയത് ജീനുകളുടെ പ്രവർത്തനമാണ്. അതാണ് എപിജനറ്റിക്സിന്റെ ശക്തി.

മനുഷ്യരിലും സമാനമായ നിരീക്ഷണങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്. ബാല്യകാലത്തെ കടുത്ത പീഡനം, യുദ്ധാനുഭവം, ലൈംഗികാതിക്രമം, കുടുംബഹിംസ, ദീർഘകാല ദാരിദ്ര്യം തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങൾ സമ്മർദ്ദഹോർമോണുകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ജീനുകളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കാമെന്ന് പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ പിന്നീട് ജീവിതത്തിൽ ദേഷ്യം, ഉത്കണ്ഠ, വിഷാദം, ആവേശപരമായ പ്രതികരണങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് സാധ്യത വർദ്ധിക്കാം. എന്നാൽ ഇതൊന്നും അനിവാര്യമായ വിധിയല്ല. അനുകൂലമായ സാമൂഹികപിന്തുണയും ചികിത്സയും സുരക്ഷിതമായ ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളും ഈ മാറ്റങ്ങളിൽ പലതും ഭാഗികമായി തിരുത്താൻ സഹായിക്കുമെന്നതും ഗവേഷണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന സിദ്ധാന്തത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു സംവിധാനവും ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി നിശ്ചലമല്ല. ഓരോ ജീവവ്യവസ്ഥയും നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയാണ്. ഇന്നത്തെ വ്യക്തിത്വം ഇന്നലത്തെ അനുഭവങ്ങളുടെ ഫലമാണ്; എന്നാൽ നാളത്തെ അനുഭവങ്ങൾ ഇന്നത്തെ വ്യക്തിത്വത്തെ വീണ്ടും മാറ്റും. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വഭാവം ഒരു സ്ഥിരവസ്തുവല്ല; നിരന്തരം പരിണമിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ദേഷ്യത്തിലെ വ്യക്തിഗത വ്യത്യാസങ്ങൾക്ക് മറ്റൊരു പ്രധാന കാരണം ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റിയാണ് (Neuroplasticity). മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പുതിയ സിനാപ്സുകൾ രൂപപ്പെടുത്തുകയും പഴയവയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയോ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യുന്നു. ഒരാൾ നിരന്തരം ആക്രമണാത്മകമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ജീവിക്കുകയാണെങ്കിൽ അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ന്യൂറൽ നെറ്റ്‌വർക്കുകൾ കൂടുതൽ ശക്തമാകും. മറുവശത്ത് സമാധാനപരമായ സാമൂഹികജീവിതം, വിമർശനാത്മകചിന്ത, സ്വയംനിയന്ത്രണം, സഹാനുഭൂതി എന്നിവ അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ അവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ന്യൂറൽ ശൃംഖലകൾ വികസിക്കും.

അതായത് ദേഷ്യം ഒരു സ്വാഭാവിക ജൈവശേഷിയാണ്; എന്നാൽ അത് എങ്ങനെ പ്രകടമാകുന്നു എന്നത് പഠിച്ചെടുക്കപ്പെട്ട പെരുമാറ്റവുമാണ്. മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത ഇതാണ്. ജനിതകമായി ലഭിച്ച സാധ്യതകളെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളിലൂടെ രൂപാന്തരപ്പെടുത്താൻ മനുഷ്യന് കഴിയും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് ജീവവ്യവസ്ഥയെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

ഒരു പ്രധാന തെറ്റിദ്ധാരണ ഇവിടെ തിരുത്തേണ്ടതുണ്ട്. “ജനിതകമാണ് എല്ലാം” എന്ന സമീപനം ജൈവ നിർണയവാദത്തിലേക്ക് (Biological Determinism) നയിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് “പരിസ്ഥിതിയാണ് എല്ലാം” എന്ന സമീപനം ജൈവ അടിത്തറയെ അവഗണിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഈ രണ്ട് അതിരുകളെയും മറികടക്കുന്നു. ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ജീനുകൾ ചില സാധ്യതകളുടെ പരിധി നിശ്ചയിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ സാധ്യതകളിൽ ഏതാണ് യാഥാർത്ഥ്യമാകുന്നത് എന്ന് പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ഇടപെടലാണ് തീരുമാനിക്കുന്നത്.

ഈ ആശയം സമൂഹതലത്തിലും ബാധകമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ അസമത്വം, തൊഴിലില്ലായ്മ, ദാരിദ്ര്യം, സാമൂഹിക അപമാനം, രാഷ്ട്രീയ അസ്ഥിരത എന്നിവ വ്യാപകമാകുമ്പോൾ വ്യക്തികളുടെ സമ്മർദ്ദസംവിധാനങ്ങൾ നിരന്തരം സജീവമാകുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി കൂട്ടായ ദേഷ്യം വർദ്ധിക്കാം. അതിനാൽ വ്യക്തിഗത ദേഷ്യത്തെ വ്യക്തിയുടെ ജീനുകളുടെ പ്രശ്നമായി മാത്രം കാണുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി തെറ്റാണ്. സാമൂഹികഘടനയും അതിൽ നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹികമാനം വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരം വേർപെട്ട ഘടകങ്ങളല്ല. സമൂഹം വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം സമൂഹത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ ജീവശാസ്ത്രവും സമൂഹശാസ്ത്രവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ഇവ രണ്ടും ഒരേ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത പാളികളാണ്.

ദേഷ്യത്തിന്റെ വ്യക്തിഗത വ്യത്യാസങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകം ലൈംഗികഹോർമോണുകളാണ്. ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ, ഈസ്ട്രജൻ, പ്രൊജസ്റ്ററോൺ തുടങ്ങിയ ഹോർമോണുകൾ ന്യൂറോണുകളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. എന്നാൽ “ടെസ്റ്റോസ്റ്റിറോൺ കൂടുതലുള്ളവർ കൂടുതൽ ദേഷ്യപ്പെടും” എന്ന ലളിതമായ നിഗമനം തെറ്റാണ്. ഈ ഹോർമോണുകളുടെ സ്വാധീനം സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങൾ, മുൻകാലാനുഭവങ്ങൾ, മസ്തിഷ്കഘടന, സാംസ്കാരികപഠനം എന്നിവയെ ആശ്രയിച്ചാണ് പ്രകടമാകുന്നത്. വീണ്ടും ഇവിടെ ഡയലക്ടിക്കൽ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് കാണുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ജനിതകശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പാഠം ഇതാണ്: ജീവൻ ഒരു സ്ഥിരപ്രോഗ്രാമല്ല. അത് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ള ഒരു തുറന്ന സംവിധാനമാണ്. ഓരോ അനുഭവവും മസ്തിഷ്കത്തിൽ പുതിയ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ സാമൂഹികബന്ധവും ജീനുകളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഓരോ തലമുറയും അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് ഡി.എൻ.എ. മാത്രമല്ല, സാമൂഹികപരിസരവും സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യവും കൈമാറുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ദേഷ്യം ജീനുകളുടെയും അനുഭവങ്ങളുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും സംയുക്ത ഉദ്ഭവമാണ്.

ഈ നിലയിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഒരു വ്യക്തിയുടെ ദേഷ്യത്തെ “സ്വഭാവദോഷം” എന്ന് മുദ്രകുത്തുന്നത് ശാസ്ത്രീയമല്ല. അതുപോലെ അത് “ജന്മനാ കിട്ടിയ സ്വഭാവം” എന്ന് പറഞ്ഞ് മാറ്റാനാവില്ലെന്നും പറയാനാവില്ല. മനുഷ്യന്റെ വികാരങ്ങൾ ജീവശാസ്ത്രത്തിന്റെയും പരിസ്ഥിതിയുടെയും നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പുനഃസംഘടനയുടെ ഫലമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യന് സ്വയം മാറാനും സമൂഹത്തെ മാറ്റാനും കഴിയും.

ദേഷ്യം മനുഷ്യന്റെ മാത്രം പ്രത്യേകതയാണെന്ന ധാരണ ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയല്ല. മനുഷ്യനിൽ ദേഷ്യം ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ രൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നുണ്ടെങ്കിലും അതിന്റെ പരിണാമവേരുകൾ ജീവന്റെ ആദിമചരിത്രത്തിൽ തന്നെയാണ്. ഭൂമിയിലെ വിവിധ ജീവിവർഗ്ഗങ്ങളെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിക്കുമ്പോൾ സ്വയംസംരക്ഷണം, പ്രദേശസംരക്ഷണം, സന്താനസംരക്ഷണം, സാമൂഹികസ്ഥാനസംരക്ഷണം, വിഭവസംരക്ഷണം എന്നീ ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കായി പ്രകടമാകുന്ന അനേകം പെരുമാറ്റരീതികൾ കാണാം. ഇവ മനുഷ്യന്റെ ദേഷ്യത്തിന് സമാനമാണെന്ന് പറയുന്നത് ശരിയല്ല; എന്നാൽ അവ മനുഷ്യദേഷ്യത്തിന്റെ പരിണാമപൂർവരൂപങ്ങളാണെന്ന് പറയാൻ ശക്തമായ ശാസ്ത്രീയ അടിസ്ഥാനമുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനത്തിൽ ഓരോ പുതിയ ഗുണവും പെട്ടെന്ന് ആകാശത്തുനിന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല. താഴ്ന്ന തലങ്ങളിൽ നിലനിന്നിരുന്ന ലളിതമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ക്രമേണ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായി വികസിച്ചാണ് പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ദേഷ്യം മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യനെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ മതിയാകില്ല. ജീവപരിണാമത്തിന്റെ മുഴുവൻ തുടർച്ചയും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഏകകോശജീവികളിൽ വികാരങ്ങളില്ല. എന്നാൽ അവയിൽ സ്വയംസംരക്ഷണത്തിനുള്ള അടിസ്ഥാന ജൈവശേഷിയുണ്ട്. വിഷപദാർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകൽ, പോഷകസമൃദ്ധമായ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങൽ, കോശപടലത്തിന് കേടുപാടുകൾ സംഭവിച്ചാൽ അത് നന്നാക്കൽ, അനനുകൂല സാഹചര്യങ്ങളിൽ സിസ്റ്റ് രൂപപ്പെടുത്തി സ്വയം സംരക്ഷിക്കൽ തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ അവ നിർവഹിക്കുന്നു. ഇവയെ ദേഷ്യം എന്ന് വിളിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ പിന്നീട് വികാരങ്ങളായി വികസിക്കുന്ന പ്രതിരോധശേഷിയുടെ ആദ്യ ജൈവരൂപങ്ങൾ ഇവയാണ്.

ബഹുകോശജീവികളുടെ ഉദ്ഭവത്തോടെ സ്ഥിതി മാറി. ഇപ്പോൾ ഒരു കോശത്തെ മാത്രം സംരക്ഷിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; മുഴുവൻ ജീവിയെയും സംരക്ഷിക്കേണ്ടിവന്നു. ഇതോടെ കോശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഏകോപനം വർദ്ധിച്ചു. ശരീരത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്ത് അപകടം സംഭവിച്ചാൽ മറ്റ് ഭാഗങ്ങളും പ്രതികരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ജീവവ്യവസ്ഥ ആദ്യമായി ഒരു ഏകീകൃത സംരക്ഷണസംവിധാനമായി പ്രവർത്തിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ ജീവിയുടെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളെയും ഒരൊറ്റ സമഗ്രഘടനയായി സംഘടിപ്പിച്ചു.

നാഡീവ്യൂഹം വികസിച്ചപ്പോൾ ഈ ഏകോപനം കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായി. ജെല്ലിഫിഷ് പോലുള്ള ജീവികളിൽ ലളിതമായ നാഡീജാലങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. അവയ്ക്ക് കേന്ദ്രമസ്തിഷ്കമില്ലെങ്കിലും സ്പർശനം പോലുള്ള ഉത്തേജനങ്ങളോട് ശരീരം മുഴുവൻ ഒരേസമയം പ്രതികരിക്കാൻ സാധിച്ചു. ഇത് വികാരത്തിന്റെ ആദ്യപടിയല്ല; പക്ഷേ വികാരങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമായ നാഡീ ഏകോപനത്തിന്റെ തുടക്കമായിരുന്നു.

മത്സ്യങ്ങളുടെ പരിണാമത്തോടെ സ്ഥിതി വീണ്ടും മാറി. ഇപ്പോൾ പരിസ്ഥിതിയെ വിലയിരുത്താനും ഭീഷണികളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയ്ക്ക് കൂടുതൽ കഴിവ് ലഭിച്ചു. ഭക്ഷണത്തിനായുള്ള മത്സരം, പ്രദേശസംരക്ഷണം, പ്രജനനപങ്കാളിയെ നേടാനുള്ള മത്സരം എന്നിവ വർദ്ധിച്ചു. ഇതോടൊപ്പം ആക്രമണപരമായ പ്രതിരോധപെരുമാറ്റങ്ങളും വികസിച്ചു. ഇന്ന് മത്സ്യങ്ങളിൽ കാണുന്ന പ്രദേശസംരക്ഷണ സ്വഭാവം, ശക്തിപ്രകടനം, എതിരാളികളെ പിന്തിരിപ്പിക്കൽ എന്നിവ മനുഷ്യദേഷ്യത്തിന്റെ പരിണാമപൂർവരൂപങ്ങളാണ്.

ഉഭയജീവികളിലും ഉരഗങ്ങളിലും ഈ പ്രതിരോധസംവിധാനങ്ങൾ കൂടുതൽ ശക്തമായി. ഇവിടെ ദേഷ്യത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം ജീവനോടെ നിലനിൽക്കുക എന്നതായിരുന്നു. ഒരു പാമ്പ് സ്വയം പ്രതിരോധത്തിനായി ആക്രമിക്കുമ്പോൾ അതിന് ധാർമ്മികവിധിനിർണ്ണയമോ പ്രതികാരചിന്തയോ ഇല്ല. അത് ജീവന്റെ അഖണ്ഡത സംരക്ഷിക്കുന്ന പരിണാമപരമായ ജൈവപ്രവർത്തനമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾക്ക് എതിരായ യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ തൽക്ഷണ പ്രതികരണമാണ് ഇത്.

സസ്തനികളുടെ പരിണാമം വികാരചരിത്രത്തിലെ ഒരു വലിയ വഴിത്തിരിവായിരുന്നു. ഇവിടെ അമ്മയും കുഞ്ഞും തമ്മിലുള്ള ദീർഘകാലബന്ധം രൂപപ്പെട്ടു. സന്താനപരിപാലനം മാസങ്ങളോ വർഷങ്ങളോ നീണ്ടുനിന്നു. ഇതോടെ സന്താനസംരക്ഷണത്തിനായി അതിശക്തമായ പ്രതിരോധപ്രവർത്തനങ്ങൾ പരിണമിച്ചു. ഒരു പെൺസിംഹമോ കരടിയോ ആനയോ സ്വന്തം കുഞ്ഞിന് ഭീഷണി നേരിട്ടാൽ പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ആക്രമണസ്വഭാവം ഇതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. ഇത് വെറും ആക്രമണമല്ല; മാതൃപരിണാമത്തിന്റെ ജൈവശക്തിയാണ്.

ഇവിടെ ദേഷ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ ഒരു ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ ജീവി സ്വന്തം ജീവനെ മാത്രം സംരക്ഷിക്കുന്നില്ല; സ്വന്തം ജീനുകളുടെ ഭാവിയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന സന്താനത്തെയും സംരക്ഷിക്കുന്നു. പരിണാമജീവശാസ്ത്രത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ജീവൻ (Inclusive Fitness) എന്ന ആശയവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ പരിധി വ്യക്തിയിൽ നിന്ന് കുടുംബത്തിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു.

സാമൂഹിക സസ്തനികളായ ചെന്നായ്ക്കൾ, ആനകൾ, ഡോൾഫിനുകൾ, കുരങ്ങുകൾ തുടങ്ങിയവയിൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ സാമൂഹികധർമ്മം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. കൂട്ടത്തിന്റെ ഐക്യം സംരക്ഷിക്കുക, അംഗങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുക, പുറത്തുനിന്നുള്ള ഭീഷണികളെ ചെറുക്കുക, നിയമലംഘകരെ നിയന്ത്രിക്കുക, കുട്ടികളെ സംരക്ഷിക്കുക എന്നീ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ദേഷ്യം പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ഇവിടെ ദേഷ്യം വ്യക്തിഗത വികാരമല്ല; കൂട്ടായ നിലനിൽപ്പിന്റെ ഉപകരണമാണ്.

പ്രൈമേറ്റുകളുടെ പരിണാമത്തിൽ ഈ സാമൂഹികസങ്കീർണ്ണത വളരെ ഉയർന്ന നിലയിലെത്തി. ചിമ്പാൻസികൾ, ബോണോബോകൾ, ഗൊറില്ലകൾ, ബാബൂണുകൾ തുടങ്ങിയ ജീവികളിൽ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ അത്യന്തം വികസിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ശക്തിപ്രകടനം, സമാധാനശ്രമങ്ങൾ, കൂട്ടുകെട്ടുകൾ, സാമൂഹികശിക്ഷ, അനുരഞ്ജനം എന്നിവ കാണാം. ചില പഠനങ്ങളിൽ ചിമ്പാൻസികൾ കൂട്ടത്തിലെ അംഗത്തോട് അനീതി സംഭവിക്കുമ്പോൾ പ്രതിഷേധിക്കുന്നതുപോലുള്ള പെരുമാറ്റങ്ങളും നിരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. മനുഷ്യനിലെ ധാർമ്മികദേഷ്യത്തിന്റെ (Moral Anger) പരിണാമപൂർവരൂപങ്ങളായി ഇവയെ കരുതാം.

പ്രൈമേറ്റുകളിൽ ഒരു ശ്രദ്ധേയമായ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. ദേഷ്യം ശാരീരിക ആക്രമണത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മുഖഭാവം, ശബ്ദം, ശരീരഭാഷ, ശക്തിപ്രകടനം എന്നിവയിലൂടെ സംഘർഷം പരിഹരിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങളും വർദ്ധിക്കുന്നു. ഇത് പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന നേട്ടമാണ്. കാരണം ഓരോ സംഘർഷവും ജീവഹാനിയിൽ അവസാനിച്ചാൽ വർഗ്ഗത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് അത് ദോഷകരമാകും. അതിനാൽ പരിണാമം നേരിട്ടുള്ള ആക്രമണത്തിന് പകരം മുന്നറിയിപ്പുകൾക്കും സാമൂഹികസിഗ്നലുകൾക്കും കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകാൻ തുടങ്ങി.

മനുഷ്യന്റെ ഉദ്ഭവത്തോടെ ഈ പ്രവണത പുതിയ തലത്തിലെത്തി. ഭാഷയുടെ വികാസം ദേഷ്യത്തിന്റെ പ്രകടനരൂപത്തെ തന്നെ മാറ്റിമറിച്ചു. ഇനി ശാരീരികബലം മാത്രമല്ല, വാക്കുകൾ, ആശയങ്ങൾ, നിയമം, സംസ്കാരം, രാഷ്ട്രീയം എന്നിവയും ദേഷ്യത്തിന്റെ പ്രകടനമാധ്യമങ്ങളായി. ഒരു പാർലമെന്റിലെ ശക്തമായ പ്രതിഷേധവും ഒരു കോടതിയിലെ നീതിക്കായുള്ള വാദവും ഒരു തൊഴിലാളിസമരവും ഒരു വിദ്യാർത്ഥിപ്രക്ഷോഭവും അടിസ്ഥാനപരമായി മനുഷ്യന്റെ പരിണാമത്തിൽ വികസിച്ച സാമൂഹികദേഷ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന ആശയം വ്യക്തമായി കാണാം. പരിണാമം ഒരിക്കലും പഴയതിനെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. പുതിയ പാളികൾ പഴയ പാളികളുടെ മുകളിലാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ദേഷ്യത്തിൽ ഇന്നും മത്സ്യത്തിന്റെ പ്രദേശസംരക്ഷണവാസനയും, ഉരഗത്തിന്റെ തൽക്ഷണപ്രതിരോധവും, സസ്തനിയുടെ സന്താനസംരക്ഷണവും, പ്രൈമേറ്റിന്റെ സാമൂഹികപ്രതികരണവും, മനുഷ്യന്റെ യുക്തിബോധവും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് പുതിയ ഉദ്ഭവതലത്തിൽ സംയോജിക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ദേഷ്യത്തിന് രണ്ട് പ്രധാന ഘടകങ്ങളുണ്ട്. ഒന്നാമത്തേത് പരിണാമപരമായി പാരമ്പര്യമായി ലഭിച്ച ജൈവപ്രതിരോധം. രണ്ടാമത്തേത് സംസ്കാരത്തിലൂടെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെയും വികസിച്ച ബോധപൂർവമായ സാമൂഹികപ്രതികരണം. ഈ രണ്ടിന്റെയും ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധമാണ് മനുഷ്യനെ മറ്റ് ജീവികളിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നത്.

മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ ദേഷ്യം നീതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വികാരമായി മാറിയത് പരിണാമത്തിലെ വലിയ ഗുണപരമായ കുതിപ്പാണ്. ഒരു വ്യക്തി സ്വന്തം താൽപ്പര്യത്തിന് ഹാനി സംഭവിക്കുമ്പോൾ മാത്രമല്ല, മറ്റൊരാൾക്ക് അനീതി സംഭവിക്കുമ്പോഴും ദേഷ്യപ്പെടുന്നു. ഒരു കുട്ടിയെ പീഡിപ്പിക്കുന്നത് കാണുമ്പോൾ, ഒരു തൊഴിലാളിയെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നത് കാണുമ്പോൾ, ഒരു ജനവിഭാഗത്തിനെതിരെ വിവേചനം നടക്കുമ്പോൾ, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു സമൂഹത്തിന് നീതി നിഷേധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മനുഷ്യർക്ക് ദേഷ്യം തോന്നുന്നു. ഈ ധാർമ്മികദേഷ്യം (Moral Outrage) മനുഷ്യപരിണാമത്തിലെ ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളിലൊന്നാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ ധാർമ്മികദേഷ്യം യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ ഏറ്റവും വികസിതമായ രൂപമാണ്. ഇവിടെ വ്യക്തി സ്വന്തം അഖണ്ഡതയെ മാത്രമല്ല സംരക്ഷിക്കുന്നത്; സമൂഹത്തിന്റെ അഖണ്ഡതയെയും നീതിയെയും സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. വ്യക്തിഗത അതിജീവനത്തിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ സാമൂഹികപരിണാമത്തിലേക്കുള്ള ഈ മാറ്റമാണ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷത.

അതേസമയം പരിണാമം മനുഷ്യനിൽ പഴയ ജൈവപ്രവണതകളെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കിയിട്ടില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ യുക്തിബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് ആദിമപ്രതിരോധസംവിധാനങ്ങൾ മേൽക്കൈ നേടാം. ഭയം, പട്ടിണി, യുദ്ധം, വർഗീയവിദ്വേഷം, മതതീവ്രവാദം, കൂട്ടമനഃശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ സാഹചര്യങ്ങളിൽ മനുഷ്യന്റെ പെരുമാറ്റം ചിലപ്പോൾ പ്രൈമേറ്റുകളുടെയോ അതിനേക്കാൾ പഴയ പരിണാമപാളികളുടെയോ സ്വഭാവത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നതായി കാണാം. അതുകൊണ്ടാണ് സംസ്കാരവും വിദ്യാഭ്യാസവും ജനാധിപത്യവും നിയമവും മനുഷ്യപരിണാമത്തിൽ അത്രയും പ്രധാനമാകുന്നത്. അവ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സിന്റെ യുക്തിപരമായ നിയന്ത്രണത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ആദിമപ്രതിരോധപ്രവണതകളെ സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിപരമായ ദിശയിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

മൃഗലോകത്തിലെ ദേഷ്യത്തിന്റെ ഈ ദീർഘപരിണാമചരിത്രം ഒരു പ്രധാന ശാസ്ത്രീയ സത്യം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നു. ദേഷ്യം പ്രകൃതിയുടെ അബദ്ധമല്ല; കോടിക്കണക്കിന് വർഷത്തെ പ്രകൃതി തിരഞ്ഞെടുപ്പിലൂടെ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഒരു ജീവശാസ്ത്രപരമായ കഴിവാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യനിൽ അതിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം ശാരീരികആക്രമണമല്ല; യുക്തിപൂർവമായ സ്വയംസംരക്ഷണവും സാമൂഹികനീതിയും ചരിത്രപരമായ പുരോഗതിയും ഉറപ്പാക്കലാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ദേഷ്യത്തിന്റെ പരിണാമം എന്നത് ആക്രമണത്തിന്റെ പരിണാമമല്ല; സ്വയംസംരക്ഷണത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ പരിണാമത്തിലേക്കുള്ള ചരിത്രമാണ്. അതാണ് മനുഷ്യനെ ജീവശാസ്ത്രപരമായ ഒരു ജീവിയിൽ നിന്ന് ചരിത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹികജീവിയായി ഉയർത്തിയത്.

ദേഷ്യം മനുഷ്യനിൽ ജനനസമയത്ത് തന്നെ പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു വികാരമല്ല. അതുപോലെ സമൂഹം പിന്നീട് പൂർണ്ണമായും പഠിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സ്വഭാവവുമല്ല. മനുഷ്യശിശു ജനിക്കുമ്പോൾ ചില അടിസ്ഥാന ജൈവപ്രതികരണങ്ങളുമായാണ് ജനിക്കുന്നത്. പിന്നീട് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ വളർച്ചയും ശരീരത്തിന്റെ പക്വതയും കുടുംബവും സമൂഹവും സംസ്കാരവും വിദ്യാഭ്യാസവും ജീവിതാനുഭവങ്ങളും ചേർന്നാണ് ആ അടിസ്ഥാനപ്രതികരണങ്ങൾ ക്രമേണ സങ്കീർണ്ണമായ വികാരങ്ങളായി പരിണമിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇത് ഒരു പുതിയ ഉദ്ഭവപ്രക്രിയയാണ്. താഴ്ന്ന തലങ്ങളിലെ ജൈവശേഷികൾ സാമൂഹികാനുഭവങ്ങളുമായി സംയോജിച്ച് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ബോധപരമായ വികാരങ്ങളായി മാറുന്നു.

ജനിച്ച ഉടനെ ഒരു നവജാതശിശുവിന് “ദേഷ്യം” എന്ന ബോധപൂർവമായ വികാരം ഇല്ല. വിശപ്പ്, വേദന, തണുപ്പ്, ചൂട്, അസ്വസ്ഥത എന്നിവ അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ ശിശു കരയുന്നു. ഇത് മാനസികമായ പ്രതിഷേധമല്ല; മസ്തിഷ്കത്തിലെ ആദിമ ജീവൻരക്ഷാ സംവിധാനങ്ങളുടെ സ്വാഭാവിക പ്രവർത്തനമാണ്. ഈ ഘട്ടത്തിൽ നിയോകോർട്ടക്സ് (Neocortex) വളരെ അപക്വമാണ്. ലിംബിക് സംവിധാനവും ബ്രെയിൻസ്റ്റവും നിയന്ത്രിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ജൈവപ്രതികരണങ്ങളാണ് പ്രധാനമായും പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

എന്നാൽ ഈ ആദ്യകരച്ചിലുകൾക്ക് വലിയ പരിണാമപ്രാധാന്യമുണ്ട്. ശിശുവിന് സ്വയം ഭക്ഷണം കണ്ടെത്താനോ അപകടത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനോ കഴിയില്ല. അതിനാൽ പരിണാമം ഒരു പുതിയ പരിഹാരം വികസിപ്പിച്ചു. ശിശുവിന്റെ അസ്വസ്ഥതയുടെ ശബ്ദം മാതാപിതാക്കളുടെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ ശക്തമായ പ്രതികരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിലൂടെ ശിശുവിന്റെ നിലനിൽപ്പ് ഉറപ്പാക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രതികരണം മറ്റൊരു വ്യക്തിയുടെ ജൈവപ്രതികരണത്തെ നേരിട്ട് സ്വാധീനിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ജീവവ്യവസ്ഥകൾ ഒരു വലിയ യോജിപ്പിക്കുന്ന ശൃംഖലയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ആദ്യത്തെ ആറുമാസങ്ങളിൽ ശിശുവിന്റെ മസ്തിഷ്കം അതിവേഗ വളർച്ചയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു. ഓരോ സെക്കൻഡിലും ആയിരക്കണക്കിന് പുതിയ സിനാപ്സുകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അനുഭവങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ചില ബന്ധങ്ങൾ ശക്തമാകുകയും ചിലത് ഇല്ലാതാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ സുരക്ഷിതമായ സ്നേഹബന്ധം ലഭിക്കുന്ന കുട്ടികളുടെയും നിരന്തരമായ ഭയവും അവഗണനയും അനുഭവിക്കുന്ന കുട്ടികളുടെയും മസ്തിഷ്കവികാസത്തിൽ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു.

ജീവിതത്തിന്റെ ആദ്യവർഷത്തിൽ തന്നെ ശിശു “പ്രതീക്ഷ” എന്ന ആശയം രൂപപ്പെടുത്താൻ തുടങ്ങുന്നു. വിശക്കുമ്പോൾ അമ്മ വരും, കരയുമ്പോൾ ആരെങ്കിലും എടുത്തുകൊള്ളും, സുരക്ഷ വേണമെങ്കിൽ മാതാപിതാക്കൾ സമീപത്തുണ്ടാകും എന്ന അനുഭവങ്ങൾ ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കത്തിൽ വിശ്വാസവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ന്യൂറൽ ശൃംഖലകൾ വികസിക്കുന്നു. ഈ പ്രതീക്ഷകൾ തകരുമ്പോൾ ശക്തമായ പ്രതിഷേധപ്രതികരണങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇതാണ് പിന്നീട് ദേഷ്യത്തിന്റെ ആദ്യ സാമൂഹികരൂപമായി വികസിക്കുന്നത്.

ഒന്നര മുതൽ മൂന്നുവയസ്സ് വരെയുള്ള കാലഘട്ടം ദേഷ്യത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ നിർണായകമാണ്. ഈ സമയത്താണ് കുട്ടി “ഞാൻ” എന്ന സ്വത്വബോധം രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. സ്വന്തമായി തീരുമാനമെടുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്തെങ്കിലും ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശാരീരികവും ബൗദ്ധികവുമായ കഴിവുകൾ ഇപ്പോഴും പരിമിതമാണ്. അതിനാൽ ആഗ്രഹങ്ങളും കഴിവുകളും തമ്മിൽ നിരന്തരമായ സംഘർഷം ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യമാണ് കുട്ടികളിൽ കാണുന്ന ടെമ്പർ ടാൻട്രങ്ങൾക്ക് (Temper Tantrums) പ്രധാന കാരണം.

പല മാതാപിതാക്കളും ഈ പെരുമാറ്റത്തെ അനുസരണക്കേടായി കാണുന്നു. എന്നാൽ ജീവശാസ്ത്രപരമായി ഇത് സാധാരണ പരിണാമഘട്ടമാണ്. കുട്ടിയുടെ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് ഇനിയും പൂർണ്ണമായി വികസിച്ചിട്ടില്ല. അതിനാൽ വികാരനിയന്ത്രണത്തിന് ആവശ്യമായ ന്യൂറൽ ശൃംഖലകൾ അപക്വമാണ്. അമിഗ്ഡാല വേഗത്തിൽ പ്രതികരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഉയർന്ന ബോധകേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് ഇപ്പോഴും പൂർണ്ണമായ ശേഷിയില്ല. അതിനാൽ കുട്ടി അനുഭവിക്കുന്ന നിരാശ വളരെ വേഗത്തിൽ ശക്തമായ ദേഷ്യമായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഈ ഘട്ടം വളരെ പ്രധാനമാണ്. കാരണം ഇവിടെ ജീവവ്യവസ്ഥയിലെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത പരിണാമപാളികൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം കാണാം. ആദിമ പ്രതിരോധസംവിധാനം ശക്തമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഉയർന്ന ബോധസംവിധാനം ഇനിയും രൂപപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഈ അസന്തുലിതാവസ്ഥ താൽക്കാലികമാണ്. പരിണാമം മുന്നോട്ടുപോകുന്നതിനനുസരിച്ച് പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നു.

മൂന്ന് മുതൽ ഏഴ് വയസ്സ് വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ കുട്ടികൾ സാമൂഹികനിയമങ്ങൾ പഠിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. കളിക്കിടയിൽ പങ്കുവെക്കൽ, മറ്റുള്ളവരുടെ വികാരങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കൽ, നിയമങ്ങൾ പാലിക്കൽ, ക്ഷമ ചോദിക്കൽ, സഹകരണം തുടങ്ങിയ കഴിവുകൾ വികസിക്കുന്നു. ഇവിടെ ദേഷ്യം ആദ്യമായി സാമൂഹികപരമായ നിയന്ത്രണത്തിന് വിധേയമാകുന്നു. കുടുംബം, സ്കൂൾ, കൂട്ടുകാർ എന്നിവ ഈ പ്രക്രിയയിൽ പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു.

എന്നാൽ സാമൂഹികപഠനം ദേഷ്യത്തെ അടിച്ചമർത്താനുള്ള പ്രക്രിയ മാത്രമല്ല. അത് ദേഷ്യത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു കുട്ടി കളിപ്പാട്ടം പിടിച്ചെടുക്കുന്ന മറ്റൊരു കുട്ടിയെ അടിക്കാതെ അധ്യാപകനെ സമീപിക്കാൻ പഠിക്കുന്നു. ഇവിടെ ദേഷ്യം ഇല്ലാതായിട്ടില്ല. അതിന്റെ പ്രകടനരൂപം മാത്രം മാറിയിരിക്കുന്നു. പരിണാമത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ശാരീരികപ്രതിരോധം സാമൂഹികപ്രതിരോധമായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു.

എട്ട് മുതൽ പന്ത്രണ്ട് വയസ്സ് വരെയുള്ള ഘട്ടത്തിൽ ധാർമ്മികബോധം വികസിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. “ഇത് എനിക്ക് ഇഷ്ടമല്ല” എന്നതിൽ നിന്ന് “ഇത് ശരിയല്ല” എന്ന ചിന്തയിലേക്കാണ് കുട്ടി മാറുന്നത്. അനീതി, പക്ഷപാതം, വഞ്ചന എന്നിവയോടുള്ള പ്രതികരണം വർദ്ധിക്കുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യമായി ധാർമ്മികദേഷ്യത്തിന്റെ വിത്തുകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഇത് മനുഷ്യപരിണാമത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വികാസങ്ങളിലൊന്നാണ്.

കൗമാരപ്രായത്തിൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ വീണ്ടും വലിയ മാറ്റമുണ്ടാകുന്നു. ലൈംഗികഹോർമോണുകളുടെ പ്രവർത്തനം വർദ്ധിക്കുന്നു. മസ്തിഷ്കത്തിൽ വലിയ പുനഃസംഘടന നടക്കുന്നു. സിനാപ്റ്റിക് പ്രൂണിംഗ് (Synaptic Pruning) വഴി ആവശ്യമില്ലാത്ത ന്യൂറൽ ബന്ധങ്ങൾ നീക്കംചെയ്യപ്പെടുകയും പ്രധാനപ്പെട്ടവ ശക്തിപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ സമയത്ത് ലിംബിക് സംവിധാനം വളരെ സജീവമാണെങ്കിലും പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് പൂർണ്ണമായി പക്വത പ്രാപിച്ചിട്ടില്ല. അതിനാൽ വികാരങ്ങളുടെ തീവ്രത കൂടുതലായിരിക്കും.

ഇതുകൊണ്ടാണ് കൗമാരക്കാരിൽ ചിലപ്പോൾ ശക്തമായ ദേഷ്യവും അതിവേഗ തീരുമാനങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നത്. ഇത് ധാർമ്മികപരാജയമല്ല; മസ്തിഷ്കപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു സ്വാഭാവിക ഘട്ടമാണ്. സാധാരണയായി ഇരുപത്തിയഞ്ച് വയസ്സോടെയാണ് പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് പൂർണ്ണമായ പക്വത കൈവരിക്കുന്നത്. അതുവരെ വികാരനിയന്ത്രണം ക്രമേണ മെച്ചപ്പെടുന്നു.

കുടുംബാന്തരീക്ഷത്തിന്റെ സ്വാധീനം ഇവിടെ വളരെ വലുതാണ്. മാതാപിതാക്കൾ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളും നിലവിളിയിലൂടെയോ അക്രമത്തിലൂടെയോ പരിഹരിക്കുന്ന കുടുംബത്തിൽ വളരുന്ന കുട്ടികളുടെ മസ്തിഷ്കം അതേ മാതൃകകൾ പഠിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് സംവാദം, സഹാനുഭൂതി, യുക്തി, പരസ്പര ബഹുമാനം എന്നിവയിലൂടെ പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്ന കുടുംബങ്ങളിൽ വളരുന്ന കുട്ടികൾക്ക് വ്യത്യസ്തമായ ന്യൂറൽ ശൃംഖലകൾ വികസിക്കുന്നു. ഇത് വെറും അനുകരണമല്ല; മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ജൈവപുനഃസംഘടനയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഓരോ സാമൂഹികാനുഭവവും മസ്തിഷ്കത്തിലെ യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളുടെയും വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളുടെയും സന്തുലിതാവസ്ഥയെ മാറ്റുന്നു. ഒരു സ്നേഹപൂർവമായ അനുഭവം പുതിയ യോജിപ്പുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു ക്രൂരാനുഭവം പഴയ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ തകർക്കുന്നു. തുടർന്ന് ജീവവ്യവസ്ഥ പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തര പുനഃസംഘടനയാണ് വ്യക്തിത്വവികാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ഇവിടെ നിർണായക പങ്കുണ്ട്. യഥാർത്ഥ വിദ്യാഭ്യാസം വിവരങ്ങൾ മനഃപാഠമാക്കൽ മാത്രമല്ല. അത് വികാരങ്ങളെ യുക്തിയുമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ചരിത്രം, ശാസ്ത്രം, സാഹിത്യം, കല, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ദേഷ്യത്തെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹികരൂപങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ തെറ്റായ സിദ്ധാന്തത്തോട് പ്രതിഷേധിക്കുന്നു. ഒരു സാമൂഹികപരിഷ്കർത്താവ് അനീതിക്കെതിരെ ശബ്ദമുയർത്തുന്നു. ഒരു കലാകാരൻ തന്റെ ദേഷ്യത്തെ കലാസൃഷ്ടിയായി മാറ്റുന്നു. ഇവയെല്ലാം ബാല്യത്തിൽ ആരംഭിച്ച വികാരപരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടങ്ങളാണ്.

കുട്ടികളുടെ ദേഷ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രധാന തെറ്റിദ്ധാരണ ഇവിടെ തിരുത്തേണ്ടതുണ്ട്. പലപ്പോഴും മാതാപിതാക്കൾ കുട്ടിയെ “ദേഷ്യക്കാരൻ” അല്ലെങ്കിൽ “ദേഷ്യക്കാരി” എന്ന് മുദ്രകുത്തുന്നു. ശാസ്ത്രീയമായി ഇത് ശരിയല്ല. കുട്ടി ഒരു സ്ഥിരസ്വഭാവവുമായി ജനിക്കുന്നില്ല. ഓരോ അനുഭവവും മസ്തിഷ്കത്തെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ശരിയായ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം, സുരക്ഷിതമായ ബന്ധങ്ങൾ, വിമർശനാത്മകചിന്ത, സഹാനുഭൂതി, സാമൂഹികപിന്തുണ എന്നിവയിലൂടെ ദേഷ്യത്തിന്റെ പ്രകടനരീതിയെ ഗണ്യമായി മാറ്റാൻ കഴിയും.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന തത്വം വീണ്ടും തെളിയുന്നു. പരിണാമം അവസാനിക്കുന്നില്ല. ജനനത്തോടെ അവസാനിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയല്ല മനുഷ്യവികാസം. ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ പഴയ ന്യൂറൽ ശൃംഖലകളെ മാറ്റുന്നു. പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വ്യക്തിത്വത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ദേഷ്യം ഒരു നിശ്ചല സ്വഭാവമല്ല; ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പരിണമിക്കുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ശിശുവികാസം ഒരു ജൈവപ്രക്രിയ മാത്രമല്ല; ജൈവം, മനസ്സ്, കുടുംബം, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, സമൂഹം എന്നിവയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ സംയോജനമാണ്. ദേഷ്യം ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയുടെ ജീവനുള്ള പ്രകടനമാണ്.

ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും വലിയ ഗുണപരമായ കുതിപ്പ് മനുഷ്യനിൽ ബോധം (Consciousness) പുതിയ തലത്തിലെത്തിയതാണ്. മറ്റു ജീവികൾക്കും വിവിധ അളവുകളിൽ ബോധമുണ്ട്. അവ പരിസ്ഥിതിയെ തിരിച്ചറിയുന്നു, പഠിക്കുന്നു, ഓർമ്മിക്കുന്നു, പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യനിൽ ബോധം ഒരു പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണമായി പരിണമിച്ചു. മനുഷ്യന് തന്റെ അനുഭവങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനും സ്വന്തം ചിന്തകളെ വിശകലനം ചെയ്യാനും ഭാവിയെ സങ്കൽപ്പിക്കാനും ഭൂതകാലത്തെ വിലയിരുത്താനും ധാർമ്മികമായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാനും കഴിയുന്നു. ഈ പുതിയ ബോധപരിണാമമാണ് ദേഷ്യത്തെ ഒരു സാധാരണ ജൈവപ്രതിരോധത്തിൽ നിന്ന് ചരിത്രത്തെ മാറ്റിമറിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാമൂഹികശക്തിയായി രൂപാന്തരപ്പെടുത്തിയത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഓരോ പുതിയ പരിണാമപാളിയും താഴ്ന്ന പാളികളെ നിഷേധിക്കാതെ അവയെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു എന്നത്. മനുഷ്യന്റെ ബോധവും അതുതന്നെയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അമിഗ്ഡാല, ഹൈപ്പോതലാമസ്, ബ്രെയിൻസ്റ്റം തുടങ്ങിയ പുരാതന മസ്തിഷ്കസംവിധാനങ്ങൾ ഇന്നും മനുഷ്യനിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ അവയുടെ മുകളിൽ നിയോകോർട്ടക്സ്, പ്രത്യേകിച്ച് പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് വികസിച്ചതോടെ അവയുടെ പ്രവർത്തനത്തിന് പുതിയ അർത്ഥം ലഭിച്ചു. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ ദേഷ്യപ്പെടുമ്പോൾ പ്രതികരിക്കുന്നത് ആദിമമസ്തിഷ്കം മാത്രമല്ല; കോടിക്കണക്കിന് വർഷത്തെ പരിണാമത്തിന്റെ വിവിധ പാളികൾ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

മനുഷ്യനെ മറ്റ് ജീവികളിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ സവിശേഷതകളിലൊന്നാണ് ആത്മബോധം (Self-awareness). ഒരു നായയ്ക്ക് വേദന അനുഭവപ്പെടാം, ഭീഷണിയോട് പ്രതികരിക്കാം, സന്തോഷം പ്രകടിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ “ഞാൻ എന്തുകൊണ്ടാണ് ദേഷ്യപ്പെട്ടത്?”, “എന്റെ ദേഷ്യം ന്യായമാണോ?”, “ഞാൻ വേറെ രീതിയിൽ പ്രതികരിക്കാമായിരുന്നോ?” എന്നിങ്ങനെ സ്വന്തം വികാരങ്ങളെ തന്നെ വിലയിരുത്താനുള്ള കഴിവ് മനുഷ്യനിലാണ് ഏറ്റവും വികസിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഈ ആത്മപരിശോധനാശേഷിയാണ് ദേഷ്യത്തെ വെറും ജൈവപ്രതികരണത്തിൽ നിന്ന് ധാർമ്മികവും സാമൂഹികവുമായ പ്രതിഭാസമാക്കി മാറ്റുന്നത്.

ആത്മബോധത്തിന്റെ വളർച്ചയോടൊപ്പം ഭാഷയുടെ വികാസവും നടന്നു. ഭാഷ മനുഷ്യപരിണാമത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാമൂഹികസാങ്കേതികവിദ്യയാണ്. ഭാഷയിലൂടെ മനുഷ്യൻ തന്റെ വികാരങ്ങളെ മറ്റുള്ളവരുമായി പങ്കുവെക്കുകയും അവയെ വിശകലനം ചെയ്യുകയും ഭാവിയിലേക്കുള്ള പദ്ധതികൾ ആവിഷ്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദേഷ്യം ഭാഷയുമായി സംയോജിച്ചപ്പോൾ ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിച്ചു. ഇനി ദേഷ്യം ശരീരത്തിന്റെ പ്രതികരണമാത്രമല്ല; ആശയങ്ങളുടെ പ്രതിഷേധമായും സാമൂഹികപ്രഖ്യാപനമായും രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനമായും നിയമപരമായ അവകാശവാദമായും ശാസ്ത്രീയ വിമർശനമായും മാറാൻ തുടങ്ങി.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഭാഷ ഒരു പുതിയ ക്വാണ്ടം പാളിയാണ്. ജൈവസന്ദേശവിനിമയത്തിന്റെ മുകളിലായി പ്രതീകാത്മക സന്ദേശവിനിമയത്തിന്റെ ഉദ്ഭവമാണത്. ഈ പുതിയ പാളി ദേഷ്യത്തെയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു മനുഷ്യന് വാൾ ഉപയോഗിച്ച് പോരാടുന്നതിനുപകരം വാക്കുകൾ ഉപയോഗിച്ച് വാദിക്കാം. മുഷ്ടിപ്രയോഗത്തിനുപകരം നിയമത്തിന്റെ സഹായം തേടാം. വ്യക്തിപരമായ പ്രതികാരത്തിനുപകരം സാമൂഹികപരിഷ്കാരത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കാം. ഇത് ദേഷ്യത്തിന്റെ അടിച്ചമർത്തലല്ല; അതിന്റെ പരിണാമപരമായ രൂപാന്തരമാണ്.

ഈ രൂപാന്തരത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മസ്തിഷ്കഘടന പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് (Prefrontal Cortex) ആണ്. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ വികസിച്ചിരിക്കുന്ന ഭാഗമാണിത്. യുക്തിചിന്ത, ആസൂത്രണം, ദീർഘകാലലക്ഷ്യങ്ങൾ, ധാർമ്മികവിധിനിർണ്ണയം, സാമൂഹികബോധം, ആത്മനിയന്ത്രണം, സങ്കീർണ്ണമായ പ്രശ്നപരിഹാരം എന്നിവ ഈ മേഖലയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അമിഗ്ഡാല അതിവേഗം പ്രതികരിക്കുമ്പോൾ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് അതിന്റെ യുക്തിസഹത പരിശോധിക്കുന്നു.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരാൾ നിങ്ങളെ പൊതുസ്ഥലത്ത് അപമാനിക്കുന്നു എന്ന് കരുതുക. പരിണാമത്തിന്റെ പുരാതന പാളി ഉടൻ തന്നെ തിരിച്ചടിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കും. എന്നാൽ ഏതാനും സെക്കൻഡുകൾക്കുള്ളിൽ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് സജീവമാകുന്നു. “ഇപ്പോൾ തിരിച്ചടിച്ചാൽ നിയമപ്രശ്നമുണ്ടാകുമോ?”, “ഇത് ബോധപൂർവമായ പ്രകോപനമാണോ?”, “ശാന്തമായി പ്രതികരിക്കുന്നത് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമാകുമോ?”, “എന്റെ ദീർഘകാല ലക്ഷ്യത്തെ ഇത് എങ്ങനെ ബാധിക്കും?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. ഈ വൈകിയുള്ള വിശകലനമാണ് മനുഷ്യസംസ്കാരത്തിന്റെ അടിത്തറ.

ശാസ്ത്രീയ പഠനങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത് പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് അമിഗ്ഡാലയിലേക്ക് തിരിച്ചും നാഡീസന്ദേശങ്ങൾ അയയ്ക്കുന്നു എന്നതാണ്. അതായത് നിയന്ത്രണം ഏകദിശയിലല്ല. താഴ്ന്ന പരിണാമപാളി ഉയർന്ന പാളിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ഉയർന്ന പാളി താഴ്ന്ന പാളിയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ ഇത് മുകളിൽ നിന്നുള്ള കാരണത്വവും (Top-down Causation) താഴെ നിന്നുള്ള കാരണത്വവും (Bottom-up Causation) തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകതയാണ്.

ബോധത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത കാലബോധമാണ്. മറ്റു ജീവികൾ പ്രധാനമായും വർത്തമാനകാലത്തോടാണ് പ്രതികരിക്കുന്നത്. മനുഷ്യന് ഭൂതകാലത്തെ ഓർമ്മിക്കാനും ഭാവിയെ സങ്കൽപ്പിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ദേഷ്യവും കാലപരമായി വികസിക്കുന്നു. വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് നടന്ന അനീതിയോടും മനുഷ്യൻ ദേഷ്യപ്പെടാം. ഭാവിയിൽ സംഭവിക്കാവുന്ന അപകടങ്ങളെക്കുറിച്ചും മനുഷ്യൻ മുൻകൂട്ടി പ്രതികരിക്കാം. ഇത് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.

ഇവിടെ ചരിത്രബോധവും നിർണായകമാകുന്നു. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ജീവിതം മാത്രമല്ല, സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രവും പഠിക്കുന്നു. അടിമത്തം, ഫ്യൂഡലിസം, കൊളോണിയലിസം, വർഗീയവിവേചനം, ലിംഗവിവേചനം, വർഗ്ഗചൂഷണം തുടങ്ങിയ ചരിത്രാനുഭവങ്ങൾ പുതിയ തലമുറയുടെ ധാർമ്മികബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇന്ന് ഒരു യുവാവിന് നൂറ്റാണ്ടുകൾ മുമ്പ് നടന്ന അടിമക്കച്ചവടത്തോടുപോലും പ്രതിഷേധം തോന്നാം. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ മാത്രം ഇതിനെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഇത് ചരിത്രബോധം ജീവശാസ്ത്രവുമായി സംയോജിച്ചപ്പോൾ ഉദ്ഭവിച്ച പുതിയ സാമൂഹികഗുണമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ (Emergent Properties) താഴ്ന്ന പാളികളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് പ്രവചിക്കാൻ കഴിയാത്ത പുതിയ സവിശേഷതകളാണ്. അതുപോലെ ധാർമ്മികദേഷ്യം (Moral Anger) ഒരു ജൈവപ്രതിരോധത്തിന്റെ ലളിതമായ വിപുലീകരണമല്ല. അത് ഭാഷ, ചരിത്രം, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, യുക്തി, ആത്മബോധം എന്നിവ ചേർന്നപ്പോൾ രൂപപ്പെട്ട പുതിയ ഗുണമാണ്.

ഈ ധാർമ്മികദേഷ്യത്തിന്റെ മറ്റൊരു രൂപമാണ് നീതിബോധം. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം നഷ്ടത്തെക്കുറിച്ച് മാത്രമല്ല ദേഷ്യപ്പെടുന്നത്. അപരിചിതനായ ഒരാൾ അനീതി അനുഭവിക്കുമ്പോഴും മനുഷ്യന് ദേഷ്യം തോന്നാം. ദുരന്തബാധിതരെ സഹായിക്കാൻ ആളുകൾ മുന്നോട്ടുവരുന്നു. ചൂഷണത്തിനെതിരെ പ്രതിഷേധിക്കുന്നു. യുദ്ധക്കുറ്റങ്ങളെ അപലപിക്കുന്നു. ഒരു കുട്ടിയോട് ക്രൂരത കാണിച്ചാൽ ലോകത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഭാഗത്തിരിക്കുന്ന മനുഷ്യനും അതിൽ വികാരപരമായി പ്രതികരിക്കുന്നു. ഇത് ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സാമൂഹികവികാസങ്ങളിലൊന്നാണ്.

പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന കഴിവാണ് വികാരങ്ങളെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കൽ (Cognitive Reappraisal). ഒരേ സംഭവത്തെ പല രീതിയിൽ കാണാൻ മനുഷ്യന് കഴിയും. ആദ്യം ദേഷ്യം തോന്നിയ ഒരു സംഭവത്തെ പിന്നീട് കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ ലഭിച്ചശേഷം വ്യത്യസ്തമായി വിലയിരുത്താൻ കഴിയും. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരാൾ മനഃപൂർവം അപമാനിച്ചുവെന്ന് കരുതിയെങ്കിലും പിന്നീട് അത് തെറ്റിദ്ധാരണയാണെന്ന് മനസ്സിലായാൽ ദേഷ്യം കുറയുന്നു. ഇവിടെ യാഥാർത്ഥ്യം മാറിയിട്ടില്ല; മാറിയത് അതിന്റെ ബോധപരമായ വ്യാഖ്യാനമാണ്.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന ആശയവുമായി യോജിക്കുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യം എന്നത് വസ്തുനിഷ്ഠ സാഹചര്യങ്ങൾ മാത്രമല്ല; അവയെ ജീവവ്യവസ്ഥ എങ്ങനെ സംഘടിക്കുകയും വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതും അതിന്റെ ഭാഗമാണ്. ബാഹ്യസംഭവവും ആന്തരികബോധവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ സംവാദത്തിലാണ് വികാരങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്.

മനുഷ്യന്റെ ദേഷ്യത്തെ ശാസ്ത്രം, കല, തത്ത്വചിന്ത, രാഷ്ട്രീയം എന്നിവയും രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ തെറ്റായ സിദ്ധാന്തത്തോട് ദേഷ്യപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അയാൾ എതിരാളിയെ ആക്രമിക്കുന്നില്ല; തെളിവുകൾ ശേഖരിച്ച് പുതിയ സിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു കലാകാരൻ സമൂഹത്തിലെ അനീതിയോട് ദേഷ്യപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ആ ദേഷ്യത്തെ സംഗീതമായോ ചിത്രമായോ കവിതയായോ സിനിമയായോ രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു സാമൂഹികപരിഷ്കർത്താവ് ചൂഷണത്തോട് ദേഷ്യപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ആ ദേഷ്യത്തെ സംഘടനയിലേക്കും പ്രസ്ഥാനത്തിലേക്കും സാമൂഹികമാറ്റത്തിലേക്കും മാറ്റുന്നു. ഇവിടെ ദേഷ്യം നശിച്ചിട്ടില്ല; അത് ഉയർന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജ്ജമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഇതാണ് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ നേട്ടം. പ്രകൃതി നൽകിയ ജൈവഊർജ്ജത്തെ ചരിത്രത്തെ മാറ്റുന്ന സാമൂഹികഊർജ്ജമാക്കി മാറ്റാനുള്ള കഴിവ് മനുഷ്യന് ലഭിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, താഴ്ന്ന പാളിയിലെ പ്രതിരോധശക്തി ഉയർന്ന പാളിയിൽ സൃഷ്ടിപരമായ സാമൂഹികശക്തിയായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

അതേസമയം ബോധം എല്ലായ്പ്പോഴും വിജയിക്കുന്നില്ല. കടുത്ത ഭയം, അതിശക്തമായ പ്രകോപനം, ലഹരിപദാർത്ഥങ്ങളുടെ ഉപയോഗം, മസ്തിഷ്കരോഗങ്ങൾ, ഉറക്കക്കുറവ്, ദീർഘകാല സമ്മർദ്ദം തുടങ്ങിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സിന്റെ നിയന്ത്രണം ദുർബലമാകാം. അപ്പോൾ ആദിമപരിണാമപാളികൾ വീണ്ടും മേൽക്കൈ നേടുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യൻ ചിലപ്പോൾ യുക്തിബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് പിന്നീട് ഖേദിക്കുന്ന പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യുന്നത്. ഇതും പരിണാമത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഉയർന്ന പാളി താഴ്ന്ന പാളിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; എന്നാൽ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ താഴ്ന്ന പാളി വീണ്ടും ഉയർന്ന പാളിയെ മറികടക്കാം. ഈ പരസ്പരവൈരുദ്ധ്യമാണ് മനുഷ്യസ്വഭാവത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സവിശേഷത.

ഈ നിലയിൽ നോക്കുമ്പോൾ ദേഷ്യം ഇല്ലാതാക്കുക എന്നത് മനുഷ്യപുരോഗതിയുടെ ലക്ഷ്യമല്ല. ദേഷ്യത്തെ ബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന പാളികളുമായി സംയോജിപ്പിച്ച് സൃഷ്ടിപരമായ സാമൂഹികശക്തിയാക്കി മാറ്റുകയാണ് യഥാർത്ഥ പരിണാമദിശ. ചരിത്രത്തിലെ എല്ലാ വലിയ സാമൂഹികമാറ്റങ്ങളും—അടിമത്തത്തിനെതിരായ പോരാട്ടം, ജനാധിപത്യവികസനം, തൊഴിലാളിപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, സ്ത്രീസ്വാതന്ത്ര്യസമരങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയവിപ്ലവങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം ബോധപൂർവമായി രൂപാന്തരപ്പെട്ട ദേഷ്യത്തിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.

അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ബോധം ദേഷ്യത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; അതിന്റെ പരിണാമത്തിലെ അടുത്ത ഘട്ടമാണ്. ജൈവപ്രതിരോധത്തെ യുക്തിപൂർവമായ സാമൂഹികപ്രവർത്തനമാക്കി മാറ്റുന്നതാണ് ബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇത് താഴ്ന്ന പരിണാമപാളികളുടെയും ഉയർന്ന ബോധപാളികളുടെയും സൃഷ്ടിപരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകതയാണ്.

ഇതുവരെ നാം ദേഷ്യത്തെ പ്രധാനമായും വ്യക്തിയുടെ ജൈവവും മാനസികവും ആയ ഒരു പ്രതിഭാസമായി പരിശോധിച്ചു. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു ജൈവജീവിയല്ല. അവൻ കുടുംബത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെയും രാഷ്ട്രീയഘടനയുടെയും സാംസ്കാരികചരിത്രത്തിന്റെയും ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ദേഷ്യവും വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അനേകം വ്യക്തികളുടെ അനുഭവങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണം രൂപപ്പെടുന്നു. അതാണ് കൂട്ടായ ദേഷ്യം (Collective Anger). ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വമനുസരിച്ച് ഇത് വ്യക്തിഗത ദേഷ്യങ്ങളുടെ ഒരു ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല; മറിച്ച് അവയുടെ പരസ്പരസംഘടനയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സാമൂഹികഗുണമാണ്.

ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് കുറഞ്ഞ വേതനം ലഭിക്കുമ്പോൾ അയാൾക്ക് വ്യക്തിപരമായ അസംതൃപ്തി തോന്നാം. എന്നാൽ അതേ അനുഭവം ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികൾക്ക് ഉണ്ടാകുകയും അവർ പരസ്പരം ആശയവിനിമയം നടത്തുകയും സ്വന്തം അനുഭവങ്ങൾക്ക് പൊതുവായ കാരണങ്ങൾ കണ്ടെത്തുകയും സംഘടിതമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ വ്യക്തിഗത അസംതൃപ്തി ഒരു സാമൂഹികശക്തിയായി മാറുന്നു. ഈ പരിവർത്തനം അളവിലെ മാറ്റം മാത്രമല്ല; ഗുണപരമായ മാറ്റമാണ്. ഒറ്റപ്പെട്ട വികാരം ഒരു ചരിത്രപരമായ പ്രസ്ഥാനമായി വികസിക്കുന്നു.

ജീവശാസ്ത്രപരമായി നോക്കുമ്പോൾ ഇതിന്റെ അടിത്തറ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികപരിണാമത്തിലാണ്. മനുഷ്യൻ ചെറുകൂട്ടങ്ങളായി ജീവിച്ചിരുന്ന കാലം മുതൽ തന്നെ പരസ്പരസഹകരണം നിലനിൽപ്പിന്റെ അനിവാര്യഘടകമായിരുന്നു. ഒരു അംഗത്തിന് അപകടം സംഭവിക്കുമ്പോൾ മറ്റുള്ളവരും പ്രതികരിക്കുന്ന പ്രവണത പ്രകൃതി തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ശക്തിപ്പെടുത്തി. സഹാനുഭൂതി, പരസ്പരസഹായം, കൂട്ടായ പ്രതിരോധം എന്നിവയുടെ ഈ പരിണാമമാണ് പിന്നീട് സാമൂഹികനീതിയോടുള്ള കൂട്ടായ പ്രതികരണത്തിന് അടിസ്ഥാനമായത്.

ന്യൂറോ സയൻസ് കാണിക്കുന്നത് മറ്റുള്ളവരുടെ വേദനയും അനീതിയും കാണുമ്പോൾ നമ്മുടെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ വികാര-സാമൂഹിക ശൃംഖലകൾ സജീവമാകുന്നു എന്നതാണ്. സഹാനുഭൂതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി മസ്തിഷ്കമേഖലകൾ, വികാരപ്രക്രിയകളിൽ പങ്കാളികളാകുന്ന ലിംബിക് സംവിധാനങ്ങൾ, ധാർമ്മികവിധിനിർണ്ണയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് എന്നിവ പരസ്പരം ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നു. അതിനാൽ മറ്റൊരാൾക്ക് നേരെയുള്ള അനീതി നമ്മുടെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ വെറും വിവരമായി മാത്രമല്ല രേഖപ്പെടുന്നത്; അത് വികാരപരമായ പ്രതികരണമായും അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് കൂട്ടായ ദേഷ്യത്തിന്റെ ജൈവ അടിത്തറ.

എന്നാൽ ജീവശാസ്ത്രം മാത്രം കൂട്ടായ ദേഷ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ മതിയാകില്ല. മനുഷ്യൻ ഭാഷ വികസിപ്പിച്ചതോടെ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങൾ പങ്കുവെക്കാൻ തുടങ്ങി. എഴുത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തോടെ ചരിത്രാനുഭവങ്ങൾ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറപ്പെട്ടു. അച്ചടിയന്ത്രം, പത്രങ്ങൾ, റേഡിയോ, ടെലിവിഷൻ, ഇന്റർനെറ്റ്, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ എന്നിവയുടെ വികാസത്തോടെ വ്യക്തികളുടെ വികാരങ്ങൾ അതിവേഗം സമൂഹത്തിലുടനീളം വ്യാപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇതോടെ കൂട്ടായ ദേഷ്യത്തിന്റെ രൂപീകരണം മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത രീതിയിൽ വേഗത്തിലായി.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സമൂഹം ഒരു ബഹുപാളി സംഘടിതസംവിധാനമാണ്. വ്യക്തികൾ കുടുംബങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. കുടുംബങ്ങൾ സമൂഹങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. സമൂഹങ്ങൾ രാഷ്ട്രങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഓരോ പാളിയിലും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ കൂട്ടായ ദേഷ്യത്തെ വ്യക്തികളുടെ മനഃശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല. അത് സാമൂഹികഘടനയുടെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.

ചരിത്രത്തിലുടനീളം വർഗ്ഗസമരങ്ങൾ ഈ ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ശക്തമായ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. അടിമത്തത്തിനെതിരായ കലാപങ്ങൾ, കർഷകപ്രക്ഷോഭങ്ങൾ, തൊഴിലാളിസമരങ്ങൾ, ദേശീയ വിമോചനസമരങ്ങൾ, പൗരാവകാശപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, സ്ത്രീസമത്വപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, വംശീയവിവേചനത്തിനെതിരായ പോരാട്ടങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വ്യക്തിഗത ദേഷ്യങ്ങളുടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല. അവ സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ ദീർഘകാലം ശേഖരിക്കപ്പെട്ട അസന്തുലിതാവസ്ഥകൾ ഒരു നിർണായകഘട്ടത്തിലെത്തി പുതിയ സാമൂഹികശക്തിയായി ഉദ്ഭവിച്ചതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.

ഈ പ്രക്രിയയെ ഡയലക്ടിക്കൽ നിലയിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന സത്യം കാണാം. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ചൂഷണം, അസമത്വം, ദാരിദ്ര്യം, വിവേചനം, രാഷ്ട്രീയഅടിച്ചമർത്തൽ എന്നിവ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ ക്രമേണ ശക്തമാകുന്നു. അതേസമയം ജനങ്ങളുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ, പരസ്പരസഹകരണം, സംഘടനകൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, ആശയങ്ങൾ, സംസ്കാരം എന്നിവ യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളുടെയും വൈരുദ്ധ്യം ഒരു നിർണായകതലത്തിലെത്തുമ്പോൾ സാമൂഹികസ്ഫോടനം സംഭവിക്കാം. അത് ചിലപ്പോൾ സമരമായും ചിലപ്പോൾ വിപ്ലവമായും ചിലപ്പോൾ ജനാധിപത്യപരമായ മാറ്റമായും പ്രകടമാകുന്നു.

ഇവിടെ ദേഷ്യം നാശകരമായ ശക്തി മാത്രമല്ല. അത് സമൂഹത്തിലെ അസന്തുലിതാവസ്ഥയെ തിരിച്ചറിയുന്ന ഒരു സാമൂഹികസിഗ്നലാണ്. ശരീരത്തിൽ വേദന രോഗത്തിന്റെ സൂചനയായതുപോലെ, സമൂഹത്തിൽ വ്യാപകമായ കൂട്ടായ ദേഷ്യം ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ പ്രശ്നങ്ങളുടെ സൂചനയായിരിക്കാം. ശാസ്ത്രീയമായ സാമൂഹികവിശകലനം ഈ സിഗ്നലുകളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; അവയെ അടിച്ചമർത്തുക മാത്രമല്ല ചെയ്യേണ്ടത്.

മാർക്സിയൻ പാരമ്പര്യത്തിൽ വർഗ്ഗസമരം ചരിത്രത്തിന്റെ പ്രധാന ചാലകശക്തിയായി വിശകലനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഈ വിശകലനത്തെ ജീവശാസ്ത്രം, ന്യൂറോ സയൻസ്, പരിണാമശാസ്ത്രം എന്നിവയുമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. വർഗ്ഗസമരം സാമ്പത്തികവൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ഫലമാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ പരിണാമത്തിലൂടെ വികസിച്ച നീതിബോധം, സഹാനുഭൂതി, കൂട്ടായസംഘടന, ബോധപൂർവമായ ചരിത്രപ്രവർത്തനം എന്നിവയും അതിൽ നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. അങ്ങനെ സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ജൈവം, മനസ്സ്, സംസ്കാരം, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, രാഷ്ട്രീയം എന്നിവയുടെ ബഹുപാളി ഇടപെടലുകളുടെ ഫലമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു.

എന്നിരുന്നാലും എല്ലാ കൂട്ടായ ദേഷ്യവും പുരോഗമനപരമായിരിക്കണമെന്നില്ല. മനുഷ്യപരിണാമത്തിൽ വികസിച്ച അതേ ജൈവസംവിധാനങ്ങളെ ഭയം, തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ, വിദ്വേഷപ്രചാരണം, ഗൂഢാലോചനാസിദ്ധാന്തങ്ങൾ, വർഗീയത, മതതീവ്രവാദം തുടങ്ങിയവയും ഉപയോഗപ്പെടുത്താൻ കഴിയും. ഒരു സമൂഹത്തിലെ അസംതൃപ്തിയെ യഥാർത്ഥ കാരണങ്ങളിൽ നിന്ന് തിരിച്ചുവിട്ട് ഒരു ന്യൂനപക്ഷസമൂഹത്തിനെതിരെയോ കുടിയേറ്റക്കാരെയോ മതവിഭാഗങ്ങളെയോ മറ്റേതെങ്കിലും ബലഹീനവിഭാഗങ്ങളെയോ ലക്ഷ്യമാക്കാൻ കഴിയും. അപ്പോൾ കൂട്ടായ ദേഷ്യം നീതിയിലേക്കല്ല, വിനാശത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുക.

ഇവിടെയാണ് ബോധത്തിന്റെയും വിമർശനാത്മകചിന്തയുടെയും പ്രാധാന്യം. മനുഷ്യന്റെ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് വ്യക്തിഗതതലത്തിൽ അമിഗ്ഡാലയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതുപോലെ, സമൂഹതലത്തിൽ ശാസ്ത്രീയവിദ്യാഭ്യാസം, ജനാധിപത്യസംവാദം, തെളിവാധിഷ്ഠിതചിന്ത, വിമർശനാത്മകവിശകലനം എന്നിവ കൂട്ടായ വികാരങ്ങളെ യുക്തിപൂർവമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികബോധം എന്നത് വ്യക്തിഗത ബോധത്തിന്റെ ലളിതമായ വിപുലീകരണമല്ല; അത് ഒരു ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.

ചരിത്രത്തിലെ വലിയ സാമൂഹികപരിഷ്കാരങ്ങൾ ഈ രൂപാന്തരത്തിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. അടിമത്തം ഇല്ലാതാക്കൽ, തൊഴിലാളികളുടെ എട്ടുമണിക്കൂർ ജോലി, സ്ത്രീകൾക്ക് വോട്ടവകാശം, കുട്ടികളുടെ തൊഴിൽനിയന്ത്രണം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യം, മനുഷ്യാവകാശനിയമങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം സമൂഹത്തിലെ ദീർഘകാല ധാർമ്മികദേഷ്യം സംഘടിതമായ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനമായി രൂപാന്തരപ്പെട്ടതിന്റെ ഫലങ്ങളാണ്. ഇവിടെ ദേഷ്യം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടില്ല; അത് നിയമമായും സ്ഥാപനമായും സംസ്കാരമായും പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സാമൂഹികമാറ്റം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന കാര്യം വ്യക്തമാണ്. സമൂഹം യാന്ത്രികമായി മാറുന്നില്ല. അതുപോലെ വ്യക്തികളുടെ ഇച്ഛാശക്തികൊണ്ട് മാത്രം മാറുകയും ചെയ്യുന്നില്ല. സാമൂഹികഘടനകളും വ്യക്തികളുടെ ബോധപൂർവമായ പ്രവർത്തനങ്ങളും നിരന്തരം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികഘടന മനുഷ്യരുടെ ബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ സംഘടിതമായ മനുഷ്യപ്രവർത്തനം സാമ്പത്തികഘടനകളെയും മാറ്റുന്നു. ഇത് ഏകദിശയിലുള്ള കാരണത്വമല്ല; ബഹുദിശയിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്.

കൂട്ടായ ദേഷ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മറ്റൊരു പ്രധാന കാര്യം സംഘടനയാണ്. വ്യക്തികളുടെ വികാരങ്ങൾ സ്വയം ചരിത്രം സൃഷ്ടിക്കില്ല. അവയ്ക്ക് ആശയപരമായ വ്യക്തതയും സംഘടനാപരമായ രൂപവും ദീർഘകാലലക്ഷ്യവും ജനാധിപത്യപരമായ പ്രവർത്തനരീതിയും ആവശ്യമാണ്. അല്ലാത്തപക്ഷം ദേഷ്യം ക്ഷണികമായ പൊട്ടിത്തെറിയായി അവസാനിച്ചേക്കാം. പരിണാമജീവശാസ്ത്രത്തിലും ഇതേ തത്വം കാണാം. കോശങ്ങൾ സംഘടിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ മാത്രമാണ് ബഹുകോശജീവികൾ രൂപപ്പെട്ടത്. വ്യക്തികൾ സംഘടിക്കപ്പെട്ടപ്പോഴാണ് സമൂഹങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടത്. സംഘടിതമായ ബോധമാണ് ചരിത്രത്തെ മാറ്റുന്ന ശക്തിയായി മാറുന്നത്.

അതിനാൽ കൂട്ടായ ദേഷ്യത്തെ ഭയപ്പെടുകയോ അന്ധമായി മഹത്വവൽക്കരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് ശാസ്ത്രീയമല്ല. അതിന്റെ ജൈവ അടിത്തറ, മനഃശാസ്ത്രപരമായ പ്രവർത്തനം, സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങൾ, സാമ്പത്തികവൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയസംഘടന, സാംസ്കാരികരൂപങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം സംയോജിപ്പിച്ചാണ് അതിനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഈ ബഹുപാളി വിശകലനത്തിനുള്ള സമഗ്രമായ ചട്ടക്കൂടാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ദേഷ്യം ചരിത്രത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല. യുക്തിയാലും ധാർമ്മികബോധത്താലും ശാസ്ത്രീയവിശകലനത്താലും ജനാധിപത്യസംഘടനയാലും നയിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് സാമൂഹികപുരോഗതിയുടെ ശക്തിയാകാം. എന്നാൽ ഭയവും വിദ്വേഷവും തെറ്റായ വിവരങ്ങളും കൈവശപ്പെടുത്തുമ്പോൾ അതേ ദേഷ്യം മനുഷ്യവിരുദ്ധശക്തിയായും മാറാം. അതിനാൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ തീവ്രതയിൽ അല്ല; അത് ഏത് ദിശയിലേക്ക് സാമൂഹികമായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു എന്നതിലാണ്.

ദേഷ്യം ഒരു സ്വാഭാവികവും പരിണാമപരമായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടതുമായ വികാരമാണെന്ന് നാം കണ്ടു. എന്നാൽ എല്ലാ ദേഷ്യവും ആരോഗ്യകരമല്ല. ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പിനും സാമൂഹികനീതിക്കും സഹായിക്കുന്ന ദേഷ്യവും ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ തകർക്കുന്ന അമിതദേഷ്യവും തമ്മിൽ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ആധുനിക ന്യൂറോ സയൻസ്, മനഃശാസ്ത്രം, മനോരോഗചികിത്സ, സാമൂഹികശാസ്ത്രം എന്നിവ ഈ വ്യത്യാസത്തെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനം ഈ വിശദീകരണങ്ങളെ ഒരു സമഗ്ര ചട്ടക്കൂടിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. ആരോഗ്യമുള്ള ദേഷ്യം എന്നത് യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്തുന്ന പ്രതികരണമാണ്. രോഗാത്മകമായ ദേഷ്യം എന്നത് ആ സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ ദീർഘകാല തകർച്ചയാണ്.

ജീവശാസ്ത്രപരമായി നോക്കുമ്പോൾ ദേഷ്യം ഒരു ഹ്രസ്വകാല പ്രതികരണമായാണ് പരിണമിച്ചത്. ഒരു ഭീഷണി നേരിടുക, അപകടത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുക, അനീതി ചെറുക്കുക, സ്വന്തം അഖണ്ഡത സംരക്ഷിക്കുക എന്നീ സാഹചര്യങ്ങളിൽ കുറച്ച് സമയത്തേക്ക് സജീവമാകുകയും പിന്നീട് ശരീരം വീണ്ടും സാധാരണ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്യേണ്ട സംവിധാനമാണിത്. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ സമൂഹത്തിൽ അനേകം ആളുകൾ ദീർഘകാല മാനസികസമ്മർദ്ദം, തൊഴിലില്ലായ്മ, കടബാധ്യത, കുടുംബപ്രശ്നങ്ങൾ, സാമൂഹികഅസുരക്ഷ, വിവേചനം, യുദ്ധം, രാഷ്ട്രീയഅസ്ഥിരത തുടങ്ങിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ തുടർച്ചയായി ജീവിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദേഷ്യസംവിധാനം ഇടയ്ക്കിടെ സജീവമാകുകയോ നിരന്തരം സജീവമായി തുടരുകയോ ചെയ്യാം.

ഇത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ അമിഗ്ഡാലയുടെ പ്രവർത്തനം വർദ്ധിക്കുകയും പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സിന്റെ നിയന്ത്രണശേഷി താരതമ്യേന കുറയുകയും ചെയ്യാം. ഇത് എല്ലാ വ്യക്തികളിലും ഒരേ രീതിയിൽ സംഭവിക്കണമെന്നില്ല. ജനിതകഘടകങ്ങൾ, ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ, ഉറക്കം, സാമൂഹികപിന്തുണ, ശാരീരികആരോഗ്യം, മാനസികാരോഗ്യം തുടങ്ങിയ അനേകം ഘടകങ്ങൾ ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. എന്നാൽ പൊതുവെ ദീർഘകാല സമ്മർദ്ദം വികാരനിയന്ത്രണത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുമെന്ന് ഗവേഷണങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ദീർഘകാലം കോർട്ടിസോൾ ഉയർന്ന നിലയിൽ തുടരുന്നത് ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളെ ബാധിക്കുന്നു. ഹൃദയസംബന്ധമായ രോഗങ്ങളുടെ സാധ്യത വർദ്ധിക്കാം. രക്തസമ്മർദ്ദം ഉയരാം. പ്രതിരോധസംവിധാനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം മാറാം. ഉറക്കത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം കുറയാം. ഓർമ്മയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മസ്തിഷ്കമേഖലകളുടെ പ്രവർത്തനവും ബാധിക്കാം. അതായത് അമിതദേഷ്യം മനസ്സിന്റെ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല; അത് മുഴുവൻ ജീവവ്യവസ്ഥയുടെയും പ്രശ്നമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് വളരെ സ്വാഭാവികമാണ്. ഒരു പാളിയിൽ സംഭവിക്കുന്ന അസന്തുലിതാവസ്ഥ മറ്റ് പാളികളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. മനസ്സിലെ ദീർഘകാല സമ്മർദ്ദം ഹോർമോണുകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഹോർമോണുകൾ പ്രതിരോധസംവിധാനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. പ്രതിരോധസംവിധാനത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ മസ്തിഷ്കത്തിലേക്ക് തിരിച്ചും സന്ദേശങ്ങൾ അയയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പാളിയും മറ്റെല്ലാ പാളികളുമായും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ രോഗാത്മകമായ ദേഷ്യം ഒരു ഒറ്റ കാരണത്തിന്റെ ഫലമല്ല; ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ ബഹുപാളി സന്തുലിതാവസ്ഥയിലെ തകരാറാണ്.

ദേഷ്യവും ആക്രമണസ്വഭാവവും (Aggression) പലപ്പോഴും ഒരേ അർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയമായി ഇവ രണ്ടും വ്യത്യസ്തമാണ്. ദേഷ്യം ഒരു വികാരമാണ്; ആക്രമണം ഒരു പെരുമാറ്റമാണ്. ഒരാൾക്ക് ശക്തമായ ദേഷ്യം തോന്നിയാലും ആക്രമണപരമായി പെരുമാറാതിരിക്കാം. മറുവശത്ത് ചിലർ വ്യക്തിപരമായ ദേഷ്യമില്ലാതെയും ആസൂത്രിതമായി ആക്രമണപ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്താം. അതിനാൽ ദേഷ്യത്തെ ആക്രമണവുമായി തുല്യമാക്കുന്നത് ശരിയല്ല.

ആക്രമണത്തിനും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളുണ്ട്. ഉടനടി പ്രകോപനത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന പ്രതികരണാത്മക ആക്രമണം (Reactive Aggression) ഒന്നാണ്. മറ്റൊന്ന് മുൻകൂട്ടി ആസൂത്രണം ചെയ്ത ഉപകരണപരമായ ആക്രമണം (Instrumental Aggression) ആണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, കവർച്ച നടത്താൻ ഒരാളെ ആക്രമിക്കുന്നത് ദേഷ്യത്തിന്റെ ഫലമാകണമെന്നില്ല; അത് ലക്ഷ്യം നേടാനുള്ള ഉപാധിയായിരിക്കാം. ഈ വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കുന്നത് മനഃശാസ്ത്രത്തിലും കുറ്റാന്വേഷണത്തിലും വളരെ പ്രധാനമാണ്.

മാനസികാരോഗ്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചില അവസ്ഥകളിൽ ദേഷ്യനിയന്ത്രണം കൂടുതൽ പ്രയാസകരമാകാം. ഉദാഹരണത്തിന്, ചില വ്യക്തിത്വവൈകല്യങ്ങൾ, ചില മൂഡ് ഡിസോർഡറുകൾ, മസ്തിഷ്കപരിക്കുകൾ, ലഹരിപദാർത്ഥങ്ങളുടെ ദുരുപയോഗം, ചില ന്യൂറോഡെവലപ്‌മെന്റൽ അവസ്ഥകൾ എന്നിവ വികാരനിയന്ത്രണത്തെ ബാധിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ മാനസികരോഗമുള്ള എല്ലാവരും ആക്രമണകാരികളാണെന്ന ധാരണ തെറ്റാണ്. ഭൂരിഭാഗം മാനസികാരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങളുള്ള ആളുകൾ മറ്റുള്ളവർക്ക് അപകടകാരികളല്ല; പലപ്പോഴും അവർ തന്നെയാണ് കൂടുതൽ ഇരകളാകുന്നത്. അതിനാൽ രോഗാവസ്ഥകളെ കളങ്കപ്പെടുത്തുന്ന പൊതുവൽക്കരണങ്ങൾ ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്.

മസ്തിഷ്കത്തിന് പരിക്കേൽക്കുമ്പോഴും വികാരനിയന്ത്രണത്തിൽ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കാം. പ്രത്യേകിച്ച് പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സിന് ഗുരുതരമായ കേടുപാടുകൾ സംഭവിച്ചാൽ തീരുമാനമെടുക്കൽ, ആത്മനിയന്ത്രണം, സാമൂഹികവിധിനിർണ്ണയം എന്നിവ ദുർബലമാകാം. ഇതിലൂടെ വ്യക്തി മുമ്പ് കാണിക്കാത്ത വിധത്തിലുള്ള ആവേശപരമായ പെരുമാറ്റം പ്രകടിപ്പിക്കാം. ഇത് ധാർമ്മികപരാജയമെന്നതിലുപരി ന്യൂറോബയോളജിക്കൽ മാറ്റത്തിന്റെ ഭാഗമായും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്.

അതേസമയം എല്ലാ അമിതദേഷ്യത്തിന്റെയും കാരണം മസ്തിഷ്കരോഗമോ മാനസികരോഗമോ അല്ല. സാമൂഹികഅനീതി, ദാരിദ്ര്യം, തൊഴിൽഅസുരക്ഷ, വിവേചനം, കുടുംബഹിംസ, ഒറ്റപ്പെടൽ, ദീർഘകാല അവഗണന തുടങ്ങിയ സാമൂഹികഘടകങ്ങൾ ആളുകളുടെ വികാരസംവിധാനങ്ങളെ നിരന്തരം സമ്മർദ്ദത്തിലാക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ പെരുമാറ്റത്തെ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാമൂഹികചരിത്രവും ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളും പരിഗണിക്കേണ്ടതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വ്യക്തിയെയും സമൂഹത്തെയും വേർതിരിച്ച് കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമായ സമീപനമാണ്.

ദീർഘകാലം അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട ദേഷ്യത്തിനും സ്വന്തം പ്രശ്നങ്ങളുണ്ട്. ചില സംസ്കാരങ്ങളിൽ ദേഷ്യം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത് തെറ്റാണെന്ന ധാരണ ശക്തമാണ്. ഇതിന്റെ ഫലമായി ആളുകൾ സ്വന്തം വികാരങ്ങളെ പൂർണ്ണമായും അടിച്ചമർത്താൻ ശ്രമിക്കാം. എന്നാൽ വികാരങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാതെയും ആരോഗ്യകരമായി പ്രകടിപ്പിക്കാതെയും ദീർഘകാലം ജീവിക്കുന്നത് ഉത്കണ്ഠ, വിഷാദം, ശാരീരികസമ്മർദ്ദം, ബന്ധങ്ങളിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാം. ഇതുകൊണ്ട് എല്ലാ ദേഷ്യവും ഉടൻ പ്രകടിപ്പിക്കണം എന്നർത്ഥമില്ല. പ്രധാന കാര്യം ദേഷ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും യുക്തിപൂർവമായി കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ആരോഗ്യമുള്ള വികാരനിയന്ത്രണം എന്നത് ദേഷ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കലല്ല; അതിനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കലാണ്. ശരീരത്തിൽ പ്രതിരോധസംവിധാനം എല്ലാ സൂക്ഷ്മജീവികളെയും നശിപ്പിക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്. ഹാനികരവും പ്രയോജനകരവുമായ ഘടകങ്ങളെ വേർതിരിച്ച് ആവശ്യമായ സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്തുകയാണ് അതിന്റെ പ്രവർത്തനം. അതുപോലെ വികാരസംവിധാനവും എല്ലാ ദേഷ്യത്തെയും അടിച്ചമർത്തേണ്ടതില്ല. നീതിയോടും സ്വയംസംരക്ഷണത്തോടും ബന്ധപ്പെട്ട ആരോഗ്യകരമായ ദേഷ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും അനാവശ്യമായ നാശകരപ്രതികരണങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടതാണ്.

ഇവിടെയാണ് ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റിയുടെ പ്രാധാന്യം വീണ്ടും തെളിയുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം ജീവിതകാലം മുഴുവൻ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ വികാരനിയന്ത്രണശേഷിയും പരിശീലനത്തിലൂടെയും അനുഭവങ്ങളിലൂടെയും മെച്ചപ്പെടുത്താൻ കഴിയും. പ്രശ്നപരിഹാരകഴിവുകൾ, വിമർശനാത്മകചിന്ത, സഹാനുഭൂതി, സാമൂഹികപിന്തുണ, ആരോഗ്യകരമായ ജീവിതശൈലി, മതിയായ ഉറക്കം, സ്ഥിരമായ ശാരീരികപ്രവർത്തനം എന്നിവയെല്ലാം വികാരസംവിധാനത്തിന്റെ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ആവശ്യമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ മാനസികാരോഗ്യവിദഗ്ധരുടെ സഹായവും ഫലപ്രദമായ ചികിത്സകളും പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കും.

സാമൂഹികതലത്തിലും ഇതേ തത്വം ബാധകമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിലെ ദീർഘകാല അസമത്വങ്ങൾ, അനീതി, അഴിമതി, വിവേചനം, തൊഴിലില്ലായ്മ, യുദ്ധം എന്നിവ പരിഹരിക്കാതെ വ്യക്തികളോട് മാത്രം “ദേഷ്യം നിയന്ത്രിക്കൂ” എന്ന് പറയുന്നത് അപൂർണ്ണമായ സമീപനമാണ്. അതേസമയം സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങളുടെ പേരിൽ എല്ലാ ആക്രമണപരമായ പെരുമാറ്റത്തെയും ന്യായീകരിക്കുന്നതും തെറ്റാണ്. വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധമായാണ് കാണേണ്ടത്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്രസിദ്ധാന്തം വീണ്ടും പ്രസക്തമാകുന്നു. ആരോഗ്യമുള്ള ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥയിലും ആരോഗ്യമുള്ള ഒരു സമൂഹത്തിലും പൂർണ്ണമായ നിശ്ചലതയില്ല; അതുപോലെ പൂർണ്ണമായ അരാജകത്വവും ഇല്ല. നിരന്തരമായ ചലനത്തിലൂടെ സന്തുലിതാവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്ന കഴിവാണ് ആരോഗ്യത്തിന്റെ അടയാളം. ദേഷ്യവും ഈ പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാണ്. അത് യുക്തി, സഹാനുഭൂതി, സാമൂഹികബോധം എന്നിവയുമായി സംയോജിക്കുമ്പോൾ ജീവനെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ശക്തിയാകുന്നു. അവയിൽ നിന്ന് വേർപെടുമ്പോൾ നാശകരമായ ശക്തിയായി മാറാം.

അതുകൊണ്ട് അമിതദേഷ്യത്തെ വ്യക്തിയുടെ സ്വഭാവദോഷമായി മാത്രം കാണുന്നതും ശരിയല്ല; ജൈവരാസപ്രശ്നമായി മാത്രം ചുരുക്കുന്നതും ശരിയല്ല; സാമൂഹികഘടകങ്ങളുടെ ഫലമായി മാത്രം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നതും ശരിയല്ല. ഈ മൂന്നു തലങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ബഹുപാളി സംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം ഈ സമഗ്രതയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു.

ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ പ്രകൃതി ഒരിക്കലും ഒരു ജൈവശേഷിയെ വെറുതെ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടില്ലെന്ന് കാണാം. ഓരോ ജൈവശേഷിയും ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പിനും വളർച്ചയ്ക്കും ഏതെങ്കിലും രീതിയിൽ സംഭാവന ചെയ്തതിനാലാണ് അത് പ്രകൃതി തിരഞ്ഞെടുപ്പിലൂടെ നിലനിന്നത്. ദേഷ്യവും അതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല. ദേഷ്യത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മനുഷ്യനെ നശിപ്പിക്കുകയല്ല; ജീവനെ സംരക്ഷിക്കുകയാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ ഈ സംരക്ഷണം ശാരീരിക അതിജീവനത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. വ്യക്തിയുടെ ആത്മാഭിമാനം, സമൂഹത്തിന്റെ നീതിബോധം, മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവ്, ചരിത്രപരമായ പുരോഗതി എന്നിവയും സംരക്ഷണത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. അതിനാൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പരിണാമരൂപം അതിനെ സൃഷ്ടിപരമായ സാമൂഹികശക്തിയാക്കി മാറ്റാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ കഴിവാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുക മാത്രമല്ല, പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നത്. ദേഷ്യവും യുക്തിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഇതിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്. പല ദാർശനികപാരമ്പര്യങ്ങളിലും ദേഷ്യത്തെ യുക്തിയുടെ ശത്രുവായി ചിത്രീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ആധുനിക ന്യൂറോ സയൻസ് കാണിക്കുന്നത് വികാരങ്ങളില്ലാതെ യുക്തിപരമായ തീരുമാനമെടുക്കാനും കഴിയില്ല എന്നതാണ്. വികാരങ്ങൾ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നൽകുന്നു; യുക്തി അവ കൈവരിക്കാനുള്ള മാർഗ്ഗം കണ്ടെത്തുന്നു. അതിനാൽ പ്രശ്നം ദേഷ്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പല്ല; അതിന്റെ ദിശയും സംഘടനയുമാണ്.

മനുഷ്യന്റെ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് ഈ രൂപാന്തരത്തിന്റെ ജൈവ അടിത്തറയാണ്. അമിഗ്ഡാല ഭീഷണി തിരിച്ചറിയുകയും ദേഷ്യം ഉണർത്തുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ് ആ ഊർജ്ജത്തെ ദീർഘകാലലക്ഷ്യങ്ങളുമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. “ഉടൻ പ്രതികരിക്കണോ?”, “കാത്തിരിക്കണോ?”, “സംഭാഷണത്തിലൂടെ പരിഹാരം കണ്ടെത്താനാകുമോ?”, “നിയമപരമായ മാർഗ്ഗമുണ്ടോ?”, “സാമൂഹികസംഘടന ആവശ്യമാണോ?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ അവിടെ വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. ജീവശാസ്ത്രപരമായി ഇത് ഒരു നിയന്ത്രണസംവിധാനമാണ്; ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് താഴ്ന്ന പരിണാമപാളികളിലെ ഊർജ്ജത്തെ ഉയർന്ന സാമൂഹികപാളികളിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ രൂപാന്തരത്തിൽ ആത്മബോധം നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. മനുഷ്യന് തന്റെ ദേഷ്യത്തെ പുറത്തുനിന്ന് നിരീക്ഷിക്കാൻ കഴിയും. “ഞാൻ ഇപ്പോൾ ദേഷ്യപ്പെടുന്നു” എന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന നിമിഷം തന്നെ വികാരവും ബോധവും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ ബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ ആത്മപരിശോധന ദേഷ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായ ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ താഴ്ന്ന തലത്തിലുള്ള ചലനത്തെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സംഘടന ഏറ്റെടുക്കുന്ന പ്രക്രിയയുടെ മറ്റൊരു ഉദാഹരണമാണ്.

ഭാഷയുടെ വികാസം ദേഷ്യത്തിന്റെ രൂപാന്തരത്തിൽ വിപ്ലവകരമായ മാറ്റം സൃഷ്ടിച്ചു. ആദിമ മനുഷ്യന് ഭീഷണിയെ ചെറുക്കാൻ ശാരീരികശക്തി മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എന്നാൽ ഭാഷ വികസിച്ചതോടെ ദേഷ്യം സംവാദമായി, വാദമായി, വിമർശനമായി, സാഹിത്യമായി, രാഷ്ട്രീയപ്രഖ്യാപനമായി, നിയമാവകാശമായി, ശാസ്ത്രീയചോദ്യമായി മാറാൻ തുടങ്ങി. ഇന്ന് ഒരു മനുഷ്യൻ അനീതിയോട് ദേഷ്യപ്പെടുമ്പോൾ ലേഖനം എഴുതാം, കോടതിയെ സമീപിക്കാം, ഗവേഷണം നടത്താം, സംഘടന രൂപീകരിക്കാം, ജനാധിപത്യപരമായ പ്രതിഷേധത്തിൽ പങ്കെടുക്കാം. ഇവിടെ ജൈവപ്രതിരോധം സാമൂഹികസൃഷ്ടിപരതയായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

കല ഈ രൂപാന്തരത്തിന്റെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ്. ചരിത്രത്തിലെ അനേകം മഹത്തായ കവിതകളും നോവലുകളും ചിത്രങ്ങളും സംഗീതകൃതികളും നാടകങ്ങളും സിനിമകളും മനുഷ്യന്റെ ദേഷ്യത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്. എന്നാൽ അവ വെറും ദേഷ്യത്തിന്റെ പ്രകടനമല്ല. ദേഷ്യത്തെ സൗന്ദര്യബോധത്തോടും സാങ്കൽപ്പികതയോടും മനുഷ്യാനുഭവങ്ങളുടെ ആഴത്തോടും സംയോജിപ്പിച്ച സൃഷ്ടികളാണ്. ഒരു കലാകാരൻ തന്റെ വേദനയെയും പ്രതിഷേധത്തെയും കലാസൃഷ്ടിയാക്കി മാറ്റുമ്പോൾ വ്യക്തിപരമായ വികാരം സാമൂഹികാനുഭവമായി മാറുന്നു. കാണുന്നവരുടെ മനസ്സിൽ പുതിയ ചിന്തകളും പുതിയ സഹാനുഭൂതിയും പുതിയ ബോധവും ജനിക്കുന്നു. ഇവിടെ ദേഷ്യം വിനാശമല്ല; പുതിയ സാംസ്കാരിക ഊർജ്ജത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസത്തിലും ഇതേ പ്രക്രിയ കാണാം. ശാസ്ത്രജ്ഞൻ നിലവിലുള്ള വിശദീകരണങ്ങൾ അപര്യാപ്തമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അതിനോടുള്ള ബൗദ്ധിക അസംതൃപ്തി പുതിയ ഗവേഷണത്തിന് പ്രചോദനമാകുന്നു. പഴയ സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ പരിമിതികളോടുള്ള ഈ വിമർശനാത്മക സമീപനം ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ശാസ്ത്രം മുന്നോട്ടുപോകുമായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ ശാസ്ത്രം വെറും കൗതുകത്തിൽ നിന്നുമാത്രമല്ല വളരുന്നത്; തെറ്റുകളോടും അപൂർണ്ണതകളോടുമുള്ള ബോധപൂർവമായ പ്രതിഷേധത്തിൽ നിന്നുകൂടിയാണ് അത് വികസിക്കുന്നത്.

രാഷ്ട്രീയചരിത്രവും ഇതേ സത്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. സമൂഹത്തിലെ വലിയ പരിഷ്കാരങ്ങൾ ഒരിക്കലും നിഷ്ക്രിയമായ സംതൃപ്തിയിൽ നിന്ന് ഉണ്ടായിട്ടില്ല. അടിമത്തത്തിനെതിരായ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശസമരങ്ങൾ, സ്ത്രീസമത്വത്തിനായുള്ള പോരാട്ടങ്ങൾ, കൊളോണിയൽ ആധിപത്യത്തിനെതിരായ വിമോചനപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, പൗരാവകാശസമരങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം സംഘടിതമായ ധാർമ്മികദേഷ്യത്തിന്റെ ഫലങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവ ചരിത്രത്തെ മാറ്റിയത് വെറും ദേഷ്യം കൊണ്ടല്ല. ദേഷ്യത്തെ സംഘടനയിലേക്കും ആശയപരമായ വ്യക്തതയിലേക്കും ദീർഘകാല പരിപാടികളിലേക്കും ജനാധിപത്യപരമായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്കും പരിവർത്തനം ചെയ്തതുകൊണ്ടാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ പരിവർത്തനം ഒരു ബഹുപാളി പ്രക്രിയയാണ്. ആദ്യം വ്യക്തിയിൽ ജൈവപ്രതികരണം ഉണ്ടാകുന്നു. തുടർന്ന് അത് ബോധപൂർവമായ വികാരമായി രൂപപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ഭാഷയിലൂടെ സാമൂഹികമായി പങ്കുവെക്കപ്പെടുന്നു. സംഘടനയിലൂടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനമായി വികസിക്കുന്നു. അവസാനം അത് പുതിയ സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളായോ നിയമങ്ങളായോ സംസ്കാരമായോ ചരിത്രപരമായ മാറ്റങ്ങളായോ സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ധർമ്മവും ഈ രൂപാന്തരത്തിന് സഹായിക്കുക എന്നതാണ്. യഥാർത്ഥ വിദ്യാഭ്യാസം വിവരശേഖരണമല്ല; വികാരങ്ങളെ വിമർശനാത്മകചിന്തയുമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. കുട്ടികൾക്ക് ദേഷ്യം ഇല്ലാതാക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം ദേഷ്യത്തിന്റെ കാരണങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാനും അതിനെ യുക്തിപൂർവമായും സഹാനുഭൂതിയോടെയും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെയും പ്രകടിപ്പിക്കാനും പഠിപ്പിക്കുകയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. അപ്പോഴാണ് വികാരം ജ്ഞാനവുമായി സംയോജിക്കുന്നത്.

സഹാനുഭൂതിയും ദേഷ്യത്തിന്റെ രൂപാന്തരത്തിൽ നിർണായകമാണ്. സഹാനുഭൂതി ദേഷ്യത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നില്ല; അതിന് ശരിയായ ദിശ നൽകുന്നു. സ്വന്തം വേദനയെ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ച ദേഷ്യം പലപ്പോഴും പ്രതികാരത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. എന്നാൽ മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവങ്ങളെയും പരിഗണിക്കുന്ന ദേഷ്യം നീതിയിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സഹാനുഭൂതിയും ദേഷ്യവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളല്ല. അവയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകതയിലാണ് ധാർമ്മികബോധം രൂപപ്പെടുന്നത്.

ജീവശാസ്ത്രപരമായും ഈ രൂപാന്തരത്തിന് അടിത്തറയുണ്ട്. ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കത്തെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ, പുതിയ പഠനങ്ങൾ, പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പുതിയ ചിന്തകൾ എന്നിവ വികാരനിയന്ത്രണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ന്യൂറൽ ശൃംഖലകളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ ദേഷ്യത്തെ സൃഷ്ടിപരമായ ദിശയിലേക്ക് നയിക്കുന്നത് വെറും ധാർമ്മിക ഉപദേശത്തിന്റെ വിഷയമല്ല; മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ജൈവപരിവർത്തനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

സമൂഹതലത്തിലും ഇതേ സത്യം ബാധകമാണ്. നീതിയുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾ, ജനാധിപത്യപരമായ സംവാദം, സ്വതന്ത്രമായ മാധ്യമങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയവിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, സാമ്പത്തികനീതി എന്നിവ ദേഷ്യത്തെ വിനാശകരമായ രൂപങ്ങളിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് അനീതി, അടിച്ചമർത്തൽ, അഴിമതി, വിവേചനം, തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ എന്നിവ ദേഷ്യത്തെ വിദ്വേഷത്തിലേക്കും ഹിംസയിലേക്കും നയിക്കാം. അതിനാൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ അന്തിമരൂപം വ്യക്തിയുടെ സ്വഭാവം മാത്രം തീരുമാനിക്കുന്നതല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ ഘടനയും നിർണായകമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന ഇവിടെ വ്യക്തമായി കാണാം. ദേഷ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിരുദ്ധം ശാന്തതയല്ല. നാശകരമായ ദേഷ്യത്തിന്റെ വിരുദ്ധം സൃഷ്ടിപരമായ ദേഷ്യമാണ്. അതായത് ദേഷ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അതിന്റെ സംഘാടനരീതി മാറ്റുകയാണ് പരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്ന ദിശ. പ്രകൃതിയിലെ ഊർജ്ജം നശിക്കുന്നില്ല; അത് രൂപം മാറുന്നു. അതുപോലെ ദേഷ്യവും നശിക്കുന്നില്ല. അത് പ്രതികാരമായോ വിദ്വേഷമായോ ഹിംസയായോ രൂപാന്തരപ്പെടാം; അല്ലെങ്കിൽ നീതിയായോ ശാസ്ത്രമായോ കലയായോ രാഷ്ട്രീയമായോ സാമൂഹികപരിഷ്കാരമായോ മാറാം. ഏത് രൂപമാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത് എന്നത് ജീവശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും സാമൂഹികഘടനയുടെയും ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളുടെയും ഡയലക്ടിക്കൽ ഇടപെടലിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഈ നിലയിൽ നോക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ദേഷ്യമില്ലാത്ത ഒരു മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിക്കുകയല്ല. മറിച്ച് ദേഷ്യത്തെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹികബോധവുമായി സംയോജിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യനെയും സമൂഹത്തെയും വികസിപ്പിക്കുകയാണ്. ഇതാണ് ജീവപരിണാമത്തിന്റെ സാമൂഹികതുടർച്ച. ഇതാണ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ പുരോഗതിദിശ. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ അന്തിമപരിണാമം നാശത്തിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിയിലേക്കും പ്രതികാരത്തിൽ നിന്ന് നീതിയിലേക്കും വ്യക്തിപരമായ വികാരത്തിൽ നിന്ന് സർവമാനവിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിലേക്കുമുള്ള യാത്രയാണ്.

ദേഷ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ സമഗ്രമായ പഠനത്തിലൂടെ നാം ഒരു അടിസ്ഥാന ശാസ്ത്രീയ നിഗമനത്തിലെത്തുന്നു. ദേഷ്യം ഒരു ലളിതമായ വികാരമല്ല. അത് ഒരു മാനസികപ്രതികരണം മാത്രവുമല്ല. അത് മസ്തിഷ്കത്തിലെ ഏതാനും രാസവസ്തുക്കളുടെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമെന്നോ, മനുഷ്യന്റെ സ്വഭാവദോഷമെന്നോ, സാമൂഹികപഠനത്തിന്റെ ഫലമെന്നോ ഒറ്റ കാരണത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. ദേഷ്യം ജീവന്റെ കോടിക്കണക്കിന് വർഷത്തെ പരിണാമചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു ബഹുപാളി ജൈവ-മാനസിക-സാമൂഹിക പ്രതിഭാസമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനം ഈ സങ്കീർണ്ണതയെ സമഗ്രമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഒരു ഏകീകൃത ശാസ്ത്രീയ ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു.

അജൈവ ജീവോൽഭവത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട സ്വയംസംഘടനാ പ്രക്രിയകളിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച ജീവപരിണാമം ക്രമേണ സ്വയംസംരക്ഷണ ശേഷി വികസിപ്പിച്ചു. ഏകകോശജീവികളിലെ രാസപ്രതികരണങ്ങളിൽ നിന്ന് ബഹുകോശജീവികളിലെ ഏകോപിതപ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്കും, അവിടെ നിന്ന് നാഡീവ്യൂഹങ്ങളിലേക്കും, മസ്തിഷ്കത്തിലേക്കും, വികാരങ്ങളിലേക്കും, ബോധത്തിലേക്കും, ഭാഷയിലേക്കും, സമൂഹത്തിലേക്കും, ചരിത്രത്തിലേക്കും നീണ്ട ഈ പരിണാമയാത്രയിൽ ഓരോ പുതിയ പാളിയും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ദേഷ്യം ഈ മുഴുവൻ ചരിത്രത്തിന്റെ സംഗ്രഹരൂപമാണ്. അതുകൊണ്ട് അതിനെ ഒരു തലത്തിൽ മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല.

ജീവശാസ്ത്രം ദേഷ്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ന്യൂറോണുകൾ, സിനാപ്സുകൾ, ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററുകൾ, ഹോർമോണുകൾ, ജീനുകൾ, എപിജനറ്റിക് നിയന്ത്രണം, പ്രതിരോധസംവിധാനം, ഊർജ്ജവിനിമയം എന്നിവയെല്ലാം ഈ വികാരത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ പങ്കാളികളാണ്. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം ഒരുമിച്ച് ചേർന്നാലും “ദേഷ്യം” എന്ന അനുഭവത്തെ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. കാരണം ദേഷ്യം ഈ ജൈവപ്രക്രിയകളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല; അവയുടെ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണമാണ്. ഇതാണ് ഉദ്ഭവസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ (Emergence) കേന്ദ്രസന്ദേശം.

മനഃശാസ്ത്രം ദേഷ്യത്തിന്റെ അനുഭവലോകം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഓർമ്മ, പ്രതീക്ഷ, നിരാശ, ആത്മബോധം, ധാർമ്മികബോധം, സഹാനുഭൂതി, തീരുമാനമെടുക്കൽ, യുക്തിചിന്ത എന്നിവ ദേഷ്യത്തിന്റെ രൂപത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവയും ശൂന്യതയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. അവ ജീവശാസ്ത്രപരമായ അടിത്തറയിലും സാമൂഹികാനുഭവങ്ങളിലും സംസ്കാരത്തിലും ഭാഷയിലും ചരിത്രത്തിലും വേരൂന്നിയവയാണ്. അതിനാൽ മനസ്സും ശരീരവും തമ്മിൽ കൃത്രിമമായ വേർതിരിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി യുക്തിസഹമല്ല.

സാമൂഹികശാസ്ത്രം ദേഷ്യത്തിന്റെ കൂട്ടായ രൂപങ്ങളെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. വർഗ്ഗസമരങ്ങൾ, സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ദേശീയവിമോചനസമരങ്ങൾ, മനുഷ്യാവകാശപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയവിപ്ലവങ്ങൾ, സാംസ്കാരികപുനരുജ്ജീവനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം സംഘടിതമായ മനുഷ്യവികാരങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രകടനങ്ങളാണ്. എന്നാൽ കൂട്ടായ ദേഷ്യവും വ്യക്തിഗത ദേഷ്യങ്ങളുടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ മാത്രമല്ല. സംഘടിതമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ സാമൂഹികഗുണമാണ് അത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് ഉയർന്ന സാമൂഹികപാളിയിലെ ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസമാണ്.

ഈ വിശകലനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക നിഗമനം ലഭിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ദേഷ്യം “നല്ലത്” അല്ലെങ്കിൽ “ചീത്ത” എന്ന ലളിതമായ ധാർമ്മികവിഭാഗങ്ങളിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അതിന്റെ മൂല്യം അത് ഏത് സാഹചര്യത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, ഏത് ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് നയിക്കപ്പെടുന്നു, എങ്ങനെ സംഘടിക്കപ്പെടുന്നു, എന്ത് ഫലമാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത് എന്നിവയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അനീതിക്കെതിരായ സംഘടിതധാർമ്മികദേഷ്യം മനുഷ്യപുരോഗതിയുടെ ശക്തിയാകാം. എന്നാൽ വിദ്വേഷം, പ്രതികാരം, തെറ്റായവിവരങ്ങൾ, അന്ധവിശ്വാസം എന്നിവയാൽ നയിക്കപ്പെടുന്ന ദേഷ്യം വിനാശകരമാകാം. അതിനാൽ ദേഷ്യത്തെ വിലയിരുത്തേണ്ടത് അതിന്റെ ജൈവതീവ്രതയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയല്ല; അതിന്റെ സാമൂഹികദിശയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനം ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ആശയപരമായ മാറ്റം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത സമീപനങ്ങൾ പലപ്പോഴും യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച ഘടകങ്ങളായി കാണുന്നു. ശരീരം-മനസ്സ്, വ്യക്തി-സമൂഹം, ജൈവം-സംസ്കാരം, വികാരം-യുക്തി, പ്രകൃതി-ചരിത്രം തുടങ്ങിയ ദ്വന്ദ്വവിഭജനങ്ങൾ അതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ വിശകലനം ഈ വിഭജനങ്ങളുടെ പരിമിതികൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഇവ പരസ്പരം വേർപെട്ട ഘടകങ്ങളല്ല. ഓരോന്നും മറ്റെല്ലാ ഘടകങ്ങളുമായും നിരന്തരം സംവദിക്കുന്ന ഒരു ബഹുപാളി സംഘടിതവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്.

ഈ ദർശനത്തിൽ യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധമാണ് ജീവന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ചലനാത്മക അടിത്തറ. യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ ജീവന്റെ തുടർച്ചയും സംഘടനയും ഉറപ്പാക്കുന്നു. വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ പഴയ സന്തുലിതാവസ്ഥകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും പുതിയ സംഘടനകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദേഷ്യം ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളുടെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ജീവന്റെ അഖണ്ഡത ഭീഷണിയിലാകുമ്പോൾ യോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ പ്രതിരോധമായി സജീവമാകുന്നു. ആ പ്രതിരോധത്തിന്റെ ജൈവ-മാനസിക പ്രകടനമാണ് ദേഷ്യം.

എന്നാൽ മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സവിശേഷത ഈ പ്രതിരോധം ശാരീരികതലത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല എന്നതാണ്. മനുഷ്യന് തന്റെ ദേഷ്യത്തെ വിശകലനം ചെയ്യാനും ഭാഷയിലൂടെ പ്രകടിപ്പിക്കാനും യുക്തിയിലൂടെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും ശാസ്ത്രത്തിലൂടെയും കലയിലൂടെയും രാഷ്ട്രീയത്തിലൂടെയും സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയും പുതിയ ചരിത്രശക്തിയായി മാറ്റാനും കഴിയും. ഇതാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ മഹത്തായ നേട്ടം. ജീവശാസ്ത്രപരമായ ഊർജ്ജത്തെ ചരിത്രപരമായ ഊർജ്ജമാക്കി മാറ്റാനുള്ള ഈ കഴിവാണ് മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയുടെ ഒരു ഉൽപ്പന്നം മാത്രമല്ല, ചരിത്രത്തിന്റെ സജീവസ്രഷ്ടാവുമാക്കുന്നത്.

ഇവിടെ ഉദ്ഭവസിദ്ധാന്തം വീണ്ടും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തെത്തുന്നു. ഒരു ന്യൂറോണിനും നീതിബോധമില്ല. ഒരു ജീനിനും ധാർമ്മികബോധമില്ല. ഒരു ഹോർമോണിനും വിപ്ലവം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം ഉയർന്ന തലത്തിൽ സംഘടിക്കുമ്പോൾ നീതി, സ്വാതന്ത്ര്യം, സഹാനുഭൂതി, സ്നേഹം, ദേഷ്യം, വിപ്ലവം തുടങ്ങിയ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ജീവശാസ്ത്രവും ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ ജീവശാസ്ത്രം മാത്രം മതിയാകില്ല. അതുപോലെ സാമൂഹികശാസ്ത്രവും ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ അത് ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടതുമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് മേഖലകളെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്രദർശനം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

ദേഷ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ പഠനം മനുഷ്യനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വലിയ പ്രത്യാശയും നൽകുന്നു. കാരണം ദേഷ്യം ഒരു സ്ഥിരസ്വഭാവമല്ല. അത് നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവപ്രക്രിയയാണ്. ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി മസ്തിഷ്കത്തെ മാറ്റുന്നു. എപിജനറ്റിക് നിയന്ത്രണങ്ങൾ ജീനുകളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം ബോധത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. കല വികാരങ്ങളെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. ശാസ്ത്രം തെറ്റിദ്ധാരണകളെ തിരുത്തുന്നു. സാമൂഹികസംഘടന വ്യക്തിഗത അനുഭവങ്ങളെ ചരിത്രശക്തിയാക്കി മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യനും സമൂഹവും സ്വയം മാറാൻ കഴിവുള്ള സംവിധാനങ്ങളാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മനുഷ്യസങ്കൽപ്പം വ്യക്തമാണ്. മനുഷ്യൻ ഒരു യന്ത്രമല്ല; അതുപോലെ പൂർണ്ണമായ സ്വതന്ത്ര ആത്മാവുമല്ല. മനുഷ്യൻ ബഹുപാളി സംഘടിതമായ ഒരു ജീവ-മനഃ-സാമൂഹിക സംവിധാനമാണ്. അവന്റെ ഓരോ വികാരവും ജീവശാസ്ത്രത്തിലും സമൂഹത്തിലും ചരിത്രത്തിലും ഒരേസമയം വേരൂന്നിയിരിക്കുന്നു. അവന്റെ ഓരോ പ്രവർത്തനവും ഈ പാളികളെ വീണ്ടും മാറ്റുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഉൽപ്പന്നവും പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്ന ശക്തിയും ഒരേസമയം ആകുന്നു.

ദേഷ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം ഒടുവിൽ നമ്മെ ഒരു വിശാലമായ ലോകവീക്ഷണത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ ഓരോ ഘടകവും നിരന്തരചലനത്തിലാണ്. ഓരോ സംവിധാനവും സന്തുലിതാവസ്ഥയും അസന്തുലിതാവസ്ഥയും തമ്മിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഓരോ വൈരുദ്ധ്യവും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. ജീവൻ സ്വയംസംഘടനയുടെ നിരന്തരപ്രക്രിയയാണ്. ബോധം ജീവന്റെ ഉയർന്ന ഉദ്ഭവമാണ്. സമൂഹം ബോധത്തിന്റെ സംഘടിതരൂപമാണ്. ചരിത്രം സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംപരിവർത്തനമാണ്. ഈ നിരന്തരപരിണാമയാത്രയിൽ ദേഷ്യം ഒരു തടസ്സമല്ല; യുക്തിയാലും സഹാനുഭൂതിയാലും ശാസ്ത്രീയബോധത്താലും നയിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് മനുഷ്യപുരോഗതിയുടെ അനിവാര്യമായ ചാലകശക്തികളിലൊന്നാണ്.

അതിനാൽ ദേഷ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിഹാരം അതിനെ അടിച്ചമർത്തുകയോ ഇല്ലാതാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതല്ല. അതിന്റെ ജൈവ അടിത്തറ മനസ്സിലാക്കുക, അതിന്റെ മനഃശാസ്ത്രപരമായ ചലനങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക, അതിന്റെ സാമൂഹികകാരണങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യുക, അതിനെ ബോധപൂർവമായ സൃഷ്ടിപരമായ സാമൂഹികശക്തിയായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുക—ഇതാണ് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്ന ദിശ. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ദേഷ്യത്തിന്റെ പരമാവധി രൂപം ഹിംസയല്ല; നീതിയാണ്. പ്രതികാരമല്ല; സൃഷ്ടിയാണ്. വിഭജനമല്ല; ഉയർന്ന സാമൂഹികയോജിപ്പിലേക്കുള്ള ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനമാണ്.

ഈ നിലയിൽ നോക്കുമ്പോൾ ദേഷ്യം മനുഷ്യന്റെ ദൗർബല്യമല്ല; അതിനെ ശരിയായ ദിശയിൽ രൂപാന്തരപ്പെടുത്താൻ കഴിയുമ്പോൾ അത് മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പരിണാമശക്തികളിലൊന്നാണ്.