ഏതു സാഹചര്യത്തിലും ജീവിതത്തിൽ എങ്ങനെ സന്തോഷം അനുഭവിക്കാം? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഒരു അന്വേഷണം

മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പഴക്കമേറിയ ചോദ്യങ്ങളിലൊന്നാണ്: “സന്തോഷം എന്താണ്?” നാഗരികതയുടെ ആരംഭം മുതൽ മനുഷ്യൻ സമ്പത്തും അധികാരവും അറിവും മതവും ശാസ്ത്രവും കലയും സാങ്കേതികവിദ്യയും വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നത്, ഒടുവിൽ കൂടുതൽ സുരക്ഷിതവും അർത്ഥവത്തും സന്തോഷകരവുമായ ജീവിതം സൃഷ്ടിക്കാനായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് മനുഷ്യരാശി ചരിത്രത്തിൽ ഇതുവരെ കാണാത്തത്ര ഭൗതികസൗകര്യങ്ങൾ കൈവരിച്ചിട്ടും, മാനസികസമ്മർദ്ദം, വിഷാദം, ഏകാന്തത, ഉത്കണ്ഠ, ആത്മഹത്യ, സാമൂഹിക അകൽച്ച എന്നിവ ലോകമെമ്പാടും വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഇത് ഒരു അടിസ്ഥാനസത്യത്തിലേക്ക് വിരൽചൂണ്ടുന്നു. സന്തോഷം ഭൗതികസാഹചര്യങ്ങളുടെ നേരിട്ടുള്ള ഫലമല്ല. അത് മനുഷ്യനും പ്രപഞ്ചവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ സ്വഭാവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനം ഈ ചോദ്യത്തെ പൂർണമായും പുതിയൊരു ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ സമീപിക്കുന്നു. ഈ ദർശനമനുസരിച്ച്, സന്തോഷം ഒരു വികാരമാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചലനനിയമങ്ങളുമായി മനുഷ്യബോധം യോജിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ഉദിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്. അതായത് സന്തോഷം ഒരു വസ്തുവല്ല, ഒരു അവസ്ഥയുമല്ല; അത് ജീവിക്കുന്ന രീതിയാണ്.

പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാം യോജിപ്പിക്കൽ ശക്തിയും (cohesive force) വിഘടനശക്തിയും (decohesive force) തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക് സംവേദനത്തിന്റെ ഫലമാണെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കാണുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ജനനവും മരണവും മുതൽ അണുക്കളുടെ ബന്ധനവും വേർപിരിയലും വരെ, ജീവകോശങ്ങളുടെ വളർച്ച മുതൽ സാമൂഹികപരിണാമം വരെ, ഈ രണ്ട് അടിസ്ഥാനപ്രവണതകളുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലാണ് എല്ലാ സൃഷ്ടിപ്രക്രിയകളും നടക്കുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ മനസ്സും ഇതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല. സന്തോഷം എന്നത് ഈ അന്തർലീനമായ ഡയലക്ടിക് ചലനവുമായി മനസ്സ് പൊരുത്തപ്പെടുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.

സാധാരണ മനുഷ്യൻ സന്തോഷത്തെ സ്ഥിരമായ ഒരു അവസ്ഥയായി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. ജീവിതത്തിൽ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളും അവസാനിക്കുകയും എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറുകയും ചെയ്താൽ മാത്രമേ സന്തോഷം ലഭിക്കുകയുള്ളൂ എന്ന് പലരും വിശ്വസിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇത് പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമാണ്. പ്രകൃതിയിൽ ഒരിടത്തും പൂർണ്ണമായ നിശ്ചലതയില്ല. ഓരോ അണുവും ഓരോ കോശവും ഓരോ ജീവനും ഓരോ സമൂഹവും നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങളുടെ പ്രവാഹത്തിലാണ്. അതിനാൽ പ്രശ്നങ്ങളില്ലാത്ത ജീവിതം എന്ന ആശയം തന്നെ യാഥാർത്ഥ്യവിരുദ്ധമാണ്. യഥാർത്ഥ സന്തോഷം പ്രശ്നങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; പ്രശ്നങ്ങളോടൊപ്പം ജീവിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്.

ഇത് മനസ്സിലാക്കാൻ ഒരു നദിയെ ഉദാഹരണമാക്കാം. നദി ഒഴുകുന്നതിനാലാണ് ശുദ്ധമായി നിലനിൽക്കുന്നത്. വെള്ളം പൂർണ്ണമായും നിശ്ചലമായാൽ അത് ചെളിക്കുളമായി മാറും. മനുഷ്യജീവിതവും ഇതുപോലെയാണ്. മാറ്റങ്ങളില്ലാത്ത ജീവിതം ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ട ജീവിതമാണ്. അതിനാൽ മാറ്റങ്ങളെ ശത്രുവായി കാണാതെ ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രവാഹമായി അംഗീകരിക്കുന്ന നിമിഷം മുതൽ സന്തോഷത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

ആധുനിക ന്യൂറോസയൻസ് കാണിക്കുന്നത്, സന്തോഷം തലച്ചോറിലെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു കേന്ദ്രത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമല്ല എന്നതാണ്. ഡോപ്പാമിൻ, സെറോട്ടോണിൻ, ഓക്സിറ്റോസിൻ, എൻഡോർഫിൻ, ഗാബ, ഗ്ലൂട്ടമേറ്റ് തുടങ്ങിയ നിരവധി ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററുകളും, പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടക്സ്, അമിഗ്ഡാല, ഹിപ്പോകാമ്പസ്, സിംഗുലേറ്റ് കോർട്ടക്സ്, റിവാർഡ് സർക്യൂട്ടുകൾ തുടങ്ങിയ മസ്തിഷ്കഭാഗങ്ങളും ചേർന്നാണ് മനുഷ്യന്റെ വൈകാരികജീവിതം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം നിരന്തരം ഇടപഴകുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ ഡയലക്ടിക് സംവിധാനമാണ്. സന്തോഷവും ദുഃഖവും ഒരേ നാഡീവ്യൂഹത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനരീതികളാണ്. അതിനാൽ ഒരു വികാരത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കി മറ്റൊന്നിനെ മാത്രം നിലനിർത്തുക എന്നത് ജൈവശാസ്ത്രപരമായി അസാധ്യമാണ്.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വവുമായി പൂർണ്ണമായും യോജിക്കുന്നു. ഓരോ ഉദ്ഭവഗുണവും പരസ്പരവിരുദ്ധ പ്രവണതകളുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ നിന്നാണ് ഉയർന്നുവരുന്നത്. പ്രകാശമില്ലാതെ നിഴൽ ഇല്ലാത്തതുപോലെ, ദുഃഖത്തെ ഒരിക്കലും അനുഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്ത ഒരാൾക്ക് സന്തോഷത്തിന്റെ ആഴവും അനുഭവിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ജീവിതത്തിൽ പ്രതികൂലാനുഭവങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത് സന്തോഷത്തിന്റെ വിരുദ്ധമല്ല; മറിച്ച് സന്തോഷത്തെ അർത്ഥവത്താക്കുന്ന പശ്ചാത്തലമാണ്.

മനുഷ്യന്റെ കഷ്ടപ്പാടുകളിൽ വലിയൊരു പങ്കും യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്നല്ല, യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തെറ്റായ പ്രതീക്ഷകളിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ജീവിതം എല്ലായ്പ്പോഴും നീതിപൂർണ്ണമായിരിക്കണം, എല്ലാവരും നമ്മെ സ്നേഹിക്കണം, നമ്മുടെ പരിശ്രമങ്ങൾക്ക് ഉടൻ പ്രതിഫലം ലഭിക്കണം, രോഗങ്ങളും വാർദ്ധക്യവും ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയണം, മരണം വളരെ ദൂരെയായിരിക്കണം എന്നിങ്ങനെയുള്ള അബോധപ്രതീക്ഷകൾ മനസ്സിൽ വളരുമ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യം അവയുമായി കൂട്ടിയിടിക്കുന്നു. ഈ കൂട്ടിയിടിയാണ് നിരാശയുടെ പ്രധാനകാരണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനം ജീവിതത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല; അവയെ മനസ്സിലാക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നു. വിത്ത് മുളയ്ക്കാൻ അതിന്റെ പഴയ രൂപം വിഘടിക്കണം. നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ആണവസംയോജനം നടക്കുന്നതിനാലാണ് പുതിയ മൂലകങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. മനുഷ്യശരീരത്തിൽ ഓരോ നിമിഷവും കോടിക്കണക്കിന് കോശങ്ങൾ മരിക്കുകയും പുതിയത് ജനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സൃഷ്ടിയും വിഘടനവും ഒരേ പ്രക്രിയയുടെ രണ്ട് വശങ്ങളാണ്. ജീവിതത്തിലെ നഷ്ടങ്ങളും അവസാനങ്ങളും പലപ്പോഴും പുതിയ തുടക്കങ്ങളുടെ ഗർഭപാത്രമാണ്.

സന്തോഷത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും വലിയ തെറ്റിദ്ധാരണ അത് ബാഹ്യലോകത്തിൽ നിന്നാണ് വരുന്നതെന്ന വിശ്വാസമാണ്. പുതിയ വീട്, പുതിയ വാഹനം, ഉയർന്ന ശമ്പളം, സാമൂഹികപദവി, പ്രശസ്തി എന്നിവ സന്തോഷം നൽകുമെന്ന് നാം കരുതുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇവ സന്തോഷത്തിന് അനുകൂലസാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. പക്ഷേ അവ സ്വയം സന്തോഷമല്ല. മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ “ഹെഡോണിക് അഡാപ്റ്റേഷൻ” എന്നറിയപ്പെടുന്ന പ്രതിഭാസം കാണിക്കുന്നത്, വലിയ നേട്ടങ്ങൾ പോലും കുറച്ചുകാലത്തിനുശേഷം സാധാരണ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറുന്നു എന്നതാണ്. പിന്നീട് മനസ്സ് വീണ്ടും പുതിയ ആഗ്രഹങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബാഹ്യനേട്ടങ്ങൾ മാത്രം പിന്തുടരുന്ന ജീവിതം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണസംതൃപ്തിയിലെത്തുന്നില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാണ്. മനുഷ്യൻ ഒരു തുറന്ന സംവിധാനമാണ്. അവൻ നിരന്തരം പരിസ്ഥിതിയുമായി വിവരങ്ങളും ഊർജ്ജവും അനുഭവങ്ങളും കൈമാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു പ്രത്യേക അവസ്ഥയിൽ സ്ഥിരമായി നിൽക്കാൻ കഴിയില്ല. ജീവിതം എപ്പോഴും പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥകളിലേക്ക് സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. ഈ ചലനത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നവരാണ് കൂടുതൽ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നത്.

മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിനെ ഒരു ക്വാണ്ടം സാധ്യതാക്ഷേത്രമായി സങ്കൽപ്പിക്കാം. ഓരോ അനുഭവവും മനസ്സിൽ നിരവധി സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു വിമർശനം ഒരാളെ തകർക്കാം; അതേ വിമർശനം മറ്റൊരാളെ കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെടാൻ പ്രേരിപ്പിക്കാം. ഒരു രോഗം ഒരാളെ നിരാശയിലാഴ്ത്താം; മറ്റൊരാളെ ജീവിതത്തിന്റെ മൂല്യം കൂടുതൽ തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കാം. സംഭവം ഒരേത് ആയാലും അതിന്റെ മാനസികഫലം വ്യത്യസ്തമാകുന്നത് മനുഷ്യബോധം അനുഭവങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന രീതിയെ ആശ്രയിച്ചാണ്. ഇതാണ് ഉദ്ഭവഗുണത്തിന്റെ മനഃശാസ്ത്രപരമായ രൂപം.

ഇതിന് മനോഹരമായ ഒരു ഉദാഹരണം മഹാത്മാ ഗാന്ധിയുടെ ജീവിതമാണ്. ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിലെ അപമാനം അദ്ദേഹത്തെ തകർത്തില്ല; മറിച്ച് ഒരു പുതിയ സാമൂഹികദർശനത്തിന്റെ വിത്തായി മാറി. നെൽസൺ മണ്ടേല ഇരുപത്തിയേഴു വർഷത്തെ തടവറയെ പ്രതികാരത്തിന്റെ ഉറവിടമാക്കാതെ മാനവികതയുടെ പാഠശാലയാക്കി മാറ്റി. സ്റ്റീഫൻ ഹോക്കിങ് ഗുരുതരമായ ന്യൂറോഡിജനറേറ്റീവ് രോഗാവസ്ഥയിലും ശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവനകൾ നൽകി. ഇവരുടെ സന്തോഷം പ്രശ്നങ്ങളുടെ അഭാവത്തിൽ നിന്നല്ല; പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് അവർ നൽകിയ അർത്ഥത്തിൽ നിന്നാണ്.

സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നതിൽ മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ പങ്ക് അതീവപ്രധാനമാണ്. പരിണാമജീവശാസ്ത്രം കാണിക്കുന്നത് മനുഷ്യൻ അടിസ്ഥാനപരമായി ഒരു സാമൂഹികജീവിയാണെന്നാണ്. ഒറ്റപ്പെട്ട ജീവിതത്തിനല്ല, സഹകരണത്തിനാണ് മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം പരിണമിച്ചത്. ഓക്സിറ്റോസിൻ പോലുള്ള ന്യൂറോകെമിക്കലുകൾ വിശ്വാസവും സ്നേഹവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ മറ്റുള്ളവരുടെ ക്ഷേമത്തിൽ പങ്കാളിയാകുമ്പോൾ നമ്മുടെ സ്വന്തം സന്തോഷവും വർധിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, വ്യക്തിയുടെ ബോധം സമൂഹത്തിന്റെ ബോധവുമായി കൂടുതൽ യോജിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഉദ്ഭവഗുണമായി സന്തോഷം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

മനുഷ്യന്റെ സന്തോഷത്തെക്കുറിച്ച് ആധുനിക മനഃശാസ്ത്രം നടത്തിയ പഠനങ്ങൾ ഒരു സുപ്രധാന സത്യത്തിലേക്കാണ് വിരൽചൂണ്ടുന്നത്. ജീവിതത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന ബാഹ്യസംഭവങ്ങൾ സന്തോഷത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അവയുടെ സ്വാധീനം സാധാരണയായി താൽക്കാലികമാണ്. ഒരാൾക്ക് വലിയൊരു സാമ്പത്തിക നേട്ടം ലഭിച്ചാലും, ഏതാനും മാസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് പുതിയ സാഹചര്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുകയും പഴയ വൈകാരിക നിലയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുപോലെ, ജീവിതത്തിൽ ഒരു വലിയ നഷ്ടം സംഭവിച്ചാലും, മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം ക്രമേണ പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് പൊരുത്തപ്പെടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ജീവൻ നിലനിർത്തുന്നതിനായി പരിണാമത്തിലൂടെ രൂപപ്പെട്ട ജൈവശേഷിയാണിത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ ഇത് ഒരു പുതിയ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്കുള്ള പരിണാമമായി മനസ്സിലാക്കാം. പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒരു സംവിധാനവും സ്ഥിരമായ അസന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കില്ല. അതുപോലെ, മനുഷ്യന്റെ മനസ്സും നിരന്തരം പുതിയ സമതുലിതാവസ്ഥകൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട മറ്റൊരു കാര്യം, സന്തോഷം എന്നത് ഉത്തേജനത്തിന്റെ (excitement) പര്യായമല്ല എന്നതാണ്. ആധുനിക ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരം ഈ രണ്ടിനെയും കൂട്ടിക്കലർത്തിയിരിക്കുന്നു. പുതിയ വസ്തുക്കൾ വാങ്ങുന്നതും, നിരന്തരമായ വിനോദങ്ങളും, സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങളിലെ അംഗീകാരവും, തൽക്ഷണാനന്ദം നൽകുന്ന അനുഭവങ്ങളും പലരും സന്തോഷമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവ മസ്തിഷ്കത്തിലെ ഡോപ്പാമിൻ പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥയെ താൽക്കാലികമായി ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്ന അനുഭവങ്ങളാണ്. ഉത്തേജനം കുറഞ്ഞാൽ വീണ്ടും പുതിയ ഉത്തേജനം തേടേണ്ടിവരും. ഈ അനന്തമായ ചക്രം മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ അസ്വസ്ഥനാക്കുന്നു. യഥാർത്ഥ സന്തോഷം ഡോപ്പാമിന്റെ ക്ഷണികമായ ഉയർച്ചയേക്കാൾ, ജീവിതത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥബോധത്തിൽ നിന്നും സമതുലിതമായ നാഡീവ്യൂഹ പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നും ഉരുത്തിരിയുന്ന സ്ഥിരതയുള്ള മാനസികാവസ്ഥയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ സന്തോഷത്തെ ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമായി കാണുന്നത് ഇതുകൊണ്ടാണ്. ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും ചേർന്ന് ജലം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ, ജലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ അവയുടെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഗുണങ്ങളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല. അതുപോലെ തന്നെ, ആരോഗ്യവും സമ്പത്തും ബന്ധങ്ങളും അറിവും ആത്മവിശ്വാസവും സാമൂഹികപങ്കാളിത്തവും ജീവിതലക്ഷ്യവും ജൈവാരോഗ്യവും തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ ഡയലക്ടിക് സംവേദനത്തിൽ നിന്നാണ് സന്തോഷം എന്ന പുതിയ ഗുണം ഉദിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സന്തോഷത്തെ ഒരു ഘടകത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല.

മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളികളിലൊന്നാണ് അനിശ്ചിതത്വം. നാളെ എന്ത് സംഭവിക്കുമെന്ന് ഒരാൾക്കും പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിയില്ല. ജോലി നഷ്ടപ്പെടാം, രോഗം വരാം, പ്രിയപ്പെട്ടവർ അകന്നുപോകാം, സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി ഉണ്ടാകാം, സാമൂഹികപരിസരം മാറാം. ഈ അനിശ്ചിതത്വം പലർക്കും ഭയത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അനിശ്ചിതത്വത്തെ ജീവിതത്തിന്റെ ശത്രുവായി കാണുന്നില്ല. മറിച്ച്, അതാണ് പുതിയ സാധ്യതകളുടെ അടിസ്ഥാനമെന്ന് കാണുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിൽ എല്ലാം മുൻകൂട്ടി നിർണയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നുവെങ്കിൽ പരിണാമം ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല. പുതിയ ജീവജാലങ്ങളും പുതിയ ആശയങ്ങളും പുതിയ സമൂഹങ്ങളും പുതിയ കണ്ടുപിടിത്തങ്ങളും എല്ലാം അനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെ ഗർഭത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്. അതിനാൽ അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഭയക്കാതെ സാധ്യതയായി കാണാൻ പഠിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രനും സന്തുഷ്ടനുമാകുന്നു.

ഈ സന്ദർഭത്തിൽ വാർദ്ധക്യത്തെക്കുറിച്ചും ചിന്തിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പലരും സന്തോഷത്തെ യുവത്വവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു. പ്രായം കൂടുന്നതിനനുസരിച്ച് സന്തോഷം കുറയുമെന്ന് അവർ കരുതുന്നു. എന്നാൽ നിരവധി ദീർഘകാല പഠനങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത്, ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കിയ വ്യക്തികളിൽ വാർദ്ധക്യകാലത്ത് പലപ്പോഴും മാനസികപക്വതയും വൈകാരികസ്ഥിരതയും വർധിക്കുന്നുവെന്നാണ്. കാരണം പ്രായം കൂടുമ്പോൾ ജീവിതത്തിലെ അനാവശ്യ മത്സരങ്ങൾക്കും താരതമ്യങ്ങൾക്കും പ്രാധാന്യം കുറയുകയും, യഥാർത്ഥത്തിൽ വിലപ്പെട്ട കാര്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, അനുഭവങ്ങളുടെ സമാഹാരത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ബോധം ഉദിക്കുന്നു. അതിനാൽ വാർദ്ധക്യം സന്തോഷത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ ആഴം കൂടുതൽ അനുഭവിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പുതിയ പരിണാമഘട്ടമാണ്.

രോഗാവസ്ഥകളിലും സന്തോഷം സാധ്യമാണോ എന്ന ചോദ്യം വളരെ പ്രസക്തമാണ്. ദീർഘകാല രോഗങ്ങളുമായി ജീവിക്കുന്ന അനേകം ആളുകൾ ജീവിതത്തിൽ സന്തോഷം കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നത് ഒരു യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. കാരണം രോഗം ശരീരത്തിന്റെ ഒരു അവസ്ഥയാണ്; അത് മനുഷ്യന്റെ മുഴുവൻ വ്യക്തിത്വമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനം ഒരു സംവിധാനത്തെ അതിന്റെ ഒരു ഘടകത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നില്ല. ശരീരത്തിലെ ഒരു ഭാഗത്തിന് രോഗമുണ്ടായാലും, മനസ്സിലെ സൃഷ്ടിപരതയും സ്നേഹവും അറിവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ജീവിതലക്ഷ്യവും നിലനിൽക്കാം. അതിനാൽ രോഗത്തെ ജീവിതത്തിന്റെ സമഗ്രപരാജയമായി കാണാതെ, പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ കണ്ടെത്താനുള്ള വെല്ലുവിളിയായി കാണുമ്പോൾ സന്തോഷത്തിന്റെ സാധ്യതകൾ നിലനിൽക്കുന്നു.

സാമ്പത്തികപ്രതിസന്ധിയും ഇതുപോലെതന്നെയാണ്. ദാരിദ്ര്യം ഒരു യാഥാർത്ഥ്യപ്രശ്നമാണ്; അതിനെ റൊമാന്റിസൈസ് ചെയ്യാൻ പാടില്ല. അടിസ്ഥാനജീവിതാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥ മനുഷ്യന്റെ സന്തോഷത്തെ ഗുരുതരമായി ബാധിക്കുന്നു. എന്നാൽ അടിസ്ഥാനാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റപ്പെട്ടതിനുശേഷം, സമ്പത്തിന്റെ അളവും സന്തോഷത്തിന്റെ അളവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ക്രമേണ ദുർബലമാകുന്നതായി സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലും മനഃശാസ്ത്രത്തിലും നിരവധി പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് കോടീശ്വരന്മാർക്കിടയിലും വിഷാദവും ആത്മഹത്യയും കാണപ്പെടുന്നത്. സമ്പത്ത് ജീവിതത്തിന് സൗകര്യം നൽകും; എന്നാൽ അർത്ഥം നൽകില്ല. അർത്ഥമാണ് ദീർഘകാല സന്തോഷത്തിന്റെ പ്രധാന ഉറവിടം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സത്തയല്ല. പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ ഒരു ഉയർന്ന പരിണാമരൂപമാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ മനസ്സിന്റെ സന്തുലിതാവസ്ഥയും തകരുന്നു. മരങ്ങൾക്കിടയിൽ നടക്കുക, ആകാശം നിരീക്ഷിക്കുക, മഴയുടെ ശബ്ദം കേൾക്കുക, പക്ഷികളുടെ പാട്ട് ആസ്വദിക്കുക, മണ്ണിൽ ജോലി ചെയ്യുക തുടങ്ങിയ ലളിതമായ അനുഭവങ്ങൾ പോലും മനുഷ്യന്റെ നാഡീവ്യൂഹത്തെ ശാന്തമാക്കുന്നുവെന്ന് നിരവധി ശാസ്ത്രീയ പഠനങ്ങൾ തെളിയിച്ചിട്ടുണ്ട്. പ്രകൃതി നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പാഠം മാറ്റത്തിന്റെ സ്വാഭാവികതയാണ്. ഒരു വൃക്ഷം ഇലപൊഴിക്കുന്നതിൽ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല; കാരണം പുതിയ ഇലകൾ വരുമെന്ന് അതിന്റെ ജൈവസംവിധാനത്തിന് അറിയാം. മനുഷ്യനും ജീവിതത്തിലെ നഷ്ടങ്ങളെ ഈ വിശാലമായ പ്രകൃതിപരിണാമത്തിന്റെ ഭാഗമായി കാണാൻ പഠിക്കുമ്പോൾ മനസ്സിൽ പുതിയ സമാധാനം വളരുന്നു.

സന്തോഷം നിലനിർത്തുന്നതിൽ ചിന്തയുടെ ഗുണനിലവാരം നിർണായകമാണ്. മനസ്സ് നിരന്തരം ഭൂതകാലത്തിലെ കുറ്റബോധത്തിലും ഭാവിയിലെ ഭയത്തിലും അലഞ്ഞുതിരിയുമ്പോൾ വർത്തമാനജീവിതം നഷ്ടമാകുന്നു. എന്നാൽ വർത്തമാന നിമിഷത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ജീവിക്കാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തി ജീവിതത്തെ കൂടുതൽ സമഗ്രമായി അനുഭവിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ അർത്ഥം ഭാവിക്കുവേണ്ടി പദ്ധതിയിടരുതെന്നോ ഭൂതകാലത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കരുതെന്നോ അല്ല. മറിച്ച്, ഭൂതകാലം ഒരു അധ്യാപകനായിരിക്കണം; ജയിലാകരുത്. ഭാവി ഒരു ദിശാസൂചിയായിരിക്കണം; ഭയത്തിന്റെ ഉറവിടമാകരുത്. ജീവിക്കുന്നത് എപ്പോഴും വർത്തമാനത്തിലാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സന്തോഷത്തിലേക്കുള്ള ചില പ്രായോഗിക ജീവിതതത്വങ്ങൾ ഇങ്ങനെ സംഗ്രഹിക്കാം. ഒന്നാമതായി, മാറ്റം ജീവിതത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; അതാണ് ജീവിതത്തിന്റെ സ്വഭാവം. രണ്ടാമതായി, എല്ലാ പ്രതികൂലതകളിലും പുതിയ സാധ്യതകൾ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മൂന്നാമതായി, താരതമ്യത്തേക്കാൾ വളർച്ചയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുക. നാലാമതായി, ബാഹ്യവിജയങ്ങളെക്കാൾ ആന്തരിക സമതുലിതാവസ്ഥയെ വിലമതിക്കുക. അഞ്ചാമതായി, മറ്റുള്ളവരുടെ ക്ഷേമവുമായി സ്വന്തം ജീവിതത്തെ ബന്ധിപ്പിക്കുക. ആറാമതായി, ശരീരവും മനസ്സും സമൂഹവും പ്രകൃതിയും ഒരേ സമഗ്രസംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുക. ഏഴാമതായി, ഓരോ ദിവസവും എന്തെങ്കിലും പുതിയത് പഠിക്കുകയും എന്തെങ്കിലും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുക. എട്ടാമതായി, കൃതജ്ഞത ജീവിതത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ മനോഭാവമാക്കുക. ഒൻപതാമതായി, ജീവിതത്തെ ഒരു മത്സരമല്ല, ഒരു പരിണാമയാത്രയായി കാണുക. പത്താമതായി, സന്തോഷത്തെ അന്വേഷിക്കാതെ, സന്തോഷം ഉദിക്കുന്ന രീതിയിൽ ജീവിക്കുക.

അവസാനമായി, സന്തോഷം എന്നത് ജീവിതത്തിൽ ഒരിക്കൽ നേടിയെടുക്കുന്ന ഒരു നേട്ടമല്ല. അത് ഓരോ നിമിഷവും പുനർസൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ അണുവും ഓരോ നിമിഷവും ചലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യന്റെ സന്തോഷവും നിരന്തരം പുതുക്കപ്പെടേണ്ട ഒരു ജീവപ്രക്രിയയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത്, സന്തോഷം പുറത്തുനിന്ന് നേടേണ്ട ഒരു വസ്തുവല്ലെന്നും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക് ചലനവുമായി നമ്മുടെ ബോധവും ജീവിതവും യോജിപ്പിക്കുമ്പോൾ സ്വാഭാവികമായി ഉദിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന ഗുണമാണെന്നുമാണ്. ജീവിതത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുകയും, മാറ്റങ്ങളെ സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും, സ്നേഹത്തിലും അറിവിലും സൃഷ്ടിപരതയിലും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിലും നിരന്തരം വളരുകയും ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യന്, ഏത് സാഹചര്യത്തിലും സന്തോഷം അനുഭവിക്കാൻ കഴിയും. കാരണം അവന്റെ സന്തോഷം സാഹചര്യങ്ങളുടെ കരുണയിലല്ല, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കിയ ബോധത്തിന്റെ ആഴത്തിലാണ് വേരൂന്നിയിരിക്കുന്നത്.

സന്തോഷത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ചിന്തകളിൽ ഒരു പ്രധാന പരിമിതിയുണ്ട്. അവ സന്തോഷത്തെ ഒരു വികാരമായോ, ഒരു മാനസികാവസ്ഥയായോ, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു ധാർമ്മിക ഗുണമായോ മാത്രം കാണുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനം സന്തോഷത്തെ ഒരു ബഹുതല ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസം (multi-layer emergent phenomenon) ആയാണ് കാണുന്നത്. അതായത്, സന്തോഷം മനസ്സിൽ മാത്രം സംഭവിക്കുന്ന ഒന്നല്ല; അത് പ്രപഞ്ചത്തിലെ വിവിധ ക്വാണ്ടം പാളികളിൽ നടക്കുന്ന പ്രക്രിയകളുടെ സംയുക്തഫലമാണ്.

മനുഷ്യശരീരം ഒരു ഏകീകൃത വസ്തുവല്ല. ഉപആറ്റോമിക കണങ്ങൾ, ആറ്റങ്ങൾ, തന്മാത്രകൾ, ജീവതന്മാത്രകൾ, കോശങ്ങൾ, കലകൾ, അവയവങ്ങൾ, ജൈവവ്യവസ്ഥകൾ, നാഡീവ്യൂഹം, മസ്തിഷ്കം, മനസ്സ്, ബോധം, വ്യക്തിത്വം, കുടുംബം, സമൂഹം, സംസ്കാരം എന്നിങ്ങനെ അനേകം ക്വാണ്ടം പാളികളിലൂടെ രൂപപ്പെട്ട സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ജീവസംവിധാനമാണ് അത്. ഓരോ പാളിക്കും അതിന്റേതായ ചലനനിയമങ്ങളും ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളും ഉണ്ട്. താഴ്ന്ന പാളികളിലെ മാറ്റങ്ങൾ ഉയർന്ന പാളികളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതേസമയം ഉയർന്ന പാളികളിൽ ഉദിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണങ്ങൾ താഴ്ന്ന പാളികളുടെ പ്രവർത്തനത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഈ ദ്വിമുഖബന്ധമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനസവിശേഷത.

ഉദാഹരണത്തിന്, ശരീരത്തിൽ ആവശ്യത്തിന് ഉറക്കം ലഭിക്കാത്തപ്പോൾ, കോശങ്ങളുടെ ഊർജോൽപാദനം കുറയുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി നാഡീവ്യൂഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം മാറുന്നു. തുടർന്ന് വികാരനിയന്ത്രണം ദുർബലമാകുന്നു. ഒടുവിൽ വ്യക്തിയുടെ സന്തോഷാനുഭവം കുറയുന്നു. മറുവശത്ത്, മനസ്സിൽ ദീർഘകാല പ്രത്യാശയും ജീവിതലക്ഷ്യവും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീസന്ദേശവാഹകരുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥ മെച്ചപ്പെടുന്നു. രോഗപ്രതിരോധശേഷി വർധിക്കുന്നു. ശരീരത്തിന്റെ ആരോഗ്യവും മെച്ചപ്പെടുന്നു. അതായത്, ശരീരം മനസ്സിനെ സ്വാധീനിക്കുന്നതുപോലെ മനസ്സും ശരീരത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇത് ഏകദിശാ കാരണ-ഫലബന്ധമല്ല; ഒരു ഡയലക്ടിക് ചക്രമാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നോക്കുമ്പോൾ, സന്തോഷം ഒരു ഹോർമോണിന്റെ ഫലമല്ല, ഒരു ചിന്തയുടെ ഫലമല്ല, ഒരു സാമ്പത്തികസ്ഥിതിയുടെ ഫലമല്ല, ഒരു സാമൂഹികബന്ധത്തിന്റെ ഫലവുമല്ല. ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണമാണ് സന്തോഷം. ജലത്തിന്റെ ദ്രവത്വം ഹൈഡ്രജന്റെയോ ഓക്സിജന്റെയോ ഒറ്റപ്പെട്ട ഗുണമല്ലാത്തതുപോലെ, സന്തോഷവും ജീവിതത്തിലെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളുടെ സ്വത്തല്ല. അത് അവയുടെ ഡയലക്ടിക് സംവേദനത്തിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യമാണ്.

ആധുനിക മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ ഏറെ പ്രാധാന്യം നേടിയ ഒരു ആശയമാണ് Meaning in Life അഥവാ ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥബോധം. നിരവധി ഗവേഷണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത്, ജീവിതത്തിൽ വ്യക്തമായ ലക്ഷ്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും ഉള്ള ആളുകൾക്ക് കൂടുതൽ മാനസികാരോഗ്യവും ദീർഘകാല സന്തോഷവും ഉണ്ടെന്നാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനം ഇതിനെ കൂടുതൽ വിശാലമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒരു വസ്തുവും ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ഓരോ സംവിധാനവും അതിനേക്കാൾ വലിയ ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഒരു കോശം ശരീരത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഒരു മനുഷ്യൻ സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. സമൂഹം ജൈവമണ്ഡലത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ജൈവമണ്ഡലം ഭൂമിയുടെ ഭാഗമാണ്. ഭൂമി സൗരയൂഥത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. സൗരയൂഥം ഗാലക്സിയുടെ ഭാഗമാണ്.

അതിനാൽ മനുഷ്യൻ സ്വയം മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ച് ജീവിക്കുമ്പോൾ, തന്റെ യഥാർത്ഥ അസ്തിത്വത്തെ വളരെ ചെറിയൊരു പരിധിയിലേക്ക് ചുരുക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. എന്നാൽ തന്റെ ജീവിതത്തെ കുടുംബത്തോടും സമൂഹത്തോടും മനുഷ്യരാശിയോടും പ്രകൃതിയോടും ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ, അവന്റെ ബോധം കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഒരു സംഘടനാതലത്തിലേക്ക് പരിണമിക്കുന്നു. ഈ ബോധവികാസമാണ് അർത്ഥപൂർണ്ണമായ ജീവിതത്തിന്റെ അടിത്തറ.

അതുകൊണ്ടാണ് മഹത്തായ ശാസ്ത്രജ്ഞരും അധ്യാപകരും ഡോക്ടർമാരും സാമൂഹികപ്രവർത്തകരും കലാകാരന്മാരും വലിയ കഷ്ടപ്പാടുകൾക്കിടയിലും ആഴത്തിലുള്ള സംതൃപ്തി അനുഭവിക്കുന്നത്. അവരുടെ സന്തോഷം വ്യക്തിപരമായ ആനന്ദത്തിൽ നിന്നല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതിയിൽ സ്വന്തം ജീവിതം പങ്കുചേരുന്നുവെന്ന ബോധത്തിൽ നിന്നാണ്.

മനഃശാസ്ത്രത്തിലെ പോസിറ്റീവ് സൈക്കോളജി കഴിഞ്ഞ ഏതാനും ദശാബ്ദങ്ങളിൽ കൃതജ്ഞതയെക്കുറിച്ച് ധാരാളം പഠനങ്ങൾ നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. ദിവസവും ജീവിതത്തിലെ നല്ല കാര്യങ്ങൾ ഓർത്ത് നന്ദി രേഖപ്പെടുത്തുന്ന ആളുകൾക്ക് വിഷാദം കുറയുകയും, ഉറക്കം മെച്ചപ്പെടുകയും, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ശക്തമാകുകയും, ജീവിതസംതൃപ്തി വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതായി പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് കാഴ്ചപ്പാടിൽ കൃതജ്ഞത എന്നത് ഒരു വികാരമാത്രമല്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധാസംവിധാനത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയാണ്. സാധാരണയായി മനസ്സ് അപകടങ്ങളിലേക്കും കുറവുകളിലേക്കും നഷ്ടങ്ങളിലേക്കുമാണ് കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ നൽകുന്നത്. പരിണാമപരമായി അത് ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ സഹായിച്ച ഒരു സംവിധാനമാണ്. എന്നാൽ ആധുനിക ജീവിതത്തിൽ ഇതേ പ്രവണത അമിതമായ ഉത്കണ്ഠയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നു.

കൃതജ്ഞതയുടെ അഭ്യാസം ഈ അസന്തുലിതാവസ്ഥ തിരുത്തുന്നു. ജീവിതത്തിലെ പോസിറ്റീവ് യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെയും മനസ്സ് സജീവമായി തിരിച്ചറിയാൻ തുടങ്ങുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി മനസ്സിന്റെ ഡയലക്ടിക് സന്തുലിതാവസ്ഥ കൂടുതൽ സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു.

മനുഷ്യനെ മറ്റ് ജീവികളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനാക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ കഴിവാണ് സൃഷ്ടിപരത. പുതിയ ആശയങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക, പുതിയ ഉപകരണങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുക, കലാരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക, ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുക, പുതിയ സാമൂഹികസംവിധാനങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുക എന്നിവ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളാണ്.

സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ സമയബോധം പോലും മറക്കുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് കടക്കാറുണ്ട്. മനഃശാസ്ത്രജ്ഞനായ മിഹായി ചിക്‌സെൻറ്‌മിഹായി ഇതിനെ Flow State എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, വ്യക്തിയുടെ ആന്തരികസംഘടനയും അവൻ ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തനവും തമ്മിൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള യോജിപ്പിക്കൽ (coherence) ഉണ്ടാകുന്ന അവസ്ഥയാണത്.

ഈ അവസ്ഥയിൽ മനുഷ്യൻ പ്രതിഫലത്തിനുവേണ്ടിയല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്; പ്രവർത്തനം തന്നെയാണ് പ്രതിഫലമാകുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് ശാസ്ത്രഗവേഷണവും സാഹിത്യരചനയും സംഗീതവും ചിത്രരചനയും അധ്യാപനവും സാമൂഹികസേവനവും പലർക്കും ആഴത്തിലുള്ള സന്തോഷത്തിന്റെ ഉറവിടമാകുന്നത്.

മരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത പലർക്കും അസ്വസ്ഥത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ മരണം ജീവന്റെ വിരുദ്ധമല്ല; ജീവപരിണാമത്തിന്റെ അനിവാര്യഘടകമാണ്.

നക്ഷത്രങ്ങൾ മരിക്കാതെ കാർബൺ ഉണ്ടാകില്ലായിരുന്നു. കാർബൺ ഇല്ലാതെ ജീവൻ ഉണ്ടാകില്ലായിരുന്നു. ജീവികൾ മരിക്കാതെ പുതിയ തലമുറകൾക്ക് സ്ഥാനം ലഭിക്കില്ലായിരുന്നു. കോശങ്ങൾ നിയന്ത്രിതമായി മരിക്കാതെ ശരീരം ആരോഗ്യമുള്ളതാകില്ലായിരുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിൽ മരണം ഒരു അവസാനമല്ല; പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്കുള്ള പരിണാമത്തിന്റെ ഘടകമാണ്.

ഈ തിരിച്ചറിവ് മരണഭയത്തെ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാക്കില്ല. എന്നാൽ അതിനെ യാഥാർത്ഥ്യബോധത്തോടെ സ്വീകരിക്കാൻ സഹായിക്കും. ജീവിതത്തിന്റെ പരിമിതമായ ദൈർഘ്യം ഓരോ ദിവസത്തിന്റെയും മൂല്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ ദിവസവും അർത്ഥവത്തായി ജീവിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് സന്തോഷം എന്നത് ഒരിക്കലും മരിക്കില്ലെന്ന വിശ്വാസത്തിൽ നിന്നല്ല വരുന്നത്. ജീവിക്കുന്ന ഓരോ നിമിഷത്തിന്റെയും അപൂർവതയെ തിരിച്ചറിയുന്നതിൽ നിന്നാണ് അത് ഉദിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനം ഒരു സൈദ്ധാന്തിക ദർശനം മാത്രമല്ല; അത് ജീവിക്കാനുള്ള ഒരു ശാസ്ത്രീയ മാർഗവുമാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം അത് ജീവിതത്തിൽ എത്രത്തോളം പ്രായോഗികമാകുന്നു എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. സന്തോഷത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ദർശനത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത, അസാധാരണമായ ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളോ അപൂർവമായ ആത്മീയാനുഭവങ്ങളോ ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല എന്നതാണ്. മറിച്ച്, സാധാരണ മനുഷ്യന് തന്റെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിൽ, ഏത് സാഹചര്യത്തിലും പിന്തുടരാൻ കഴിയുന്ന ശാസ്ത്രീയവും യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ളതുമായ ജീവിതതത്വങ്ങളാണ് ഇത് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. സന്തോഷം ഒരിക്കൽ നേടിയെടുക്കേണ്ട ഒരു ലക്ഷ്യമല്ല; ഓരോ ദിവസവും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണെന്ന് ഈ ദർശനം ഊന്നിപ്പറയുന്നു.

ഈ ജീവിതരീതിയുടെ ആദ്യപാഠം ഓരോ ദിവസത്തെയും ഒരു പുതിയ പരിണാമഘട്ടമായി കാണുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യർ പലപ്പോഴും ഇന്നത്തെ ദിവസം ഇന്നലെയുടെ തുടർച്ചയായി മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. ഇന്നലെ പരാജയമായിരുന്നെങ്കിൽ ഇന്നും പരാജയമായിരിക്കുമെന്നോ, ഇന്നലെ ദുഃഖമായിരുന്നെങ്കിൽ ഇന്നും അതുപോലെയായിരിക്കുമെന്നോ അവർ കരുതുന്നു. എന്നാൽ പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒരു നിമിഷവും മുമ്പത്തെ നിമിഷത്തിന്റെ കൃത്യമായ ആവർത്തനമല്ല. ഓരോ നിമിഷവും പുതിയൊരു സംഘടനാതലമാണ്. നമ്മുടെ ശരീരത്തിൽ ഓരോ ദിവസവും കോടിക്കണക്കിന് പുതിയ കോശങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. തലച്ചോറിലെ നാഡീബന്ധങ്ങൾ നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സമൂഹവും പ്രകൃതിയും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഓരോ പ്രഭാതവും ഒരു പുതിയ തുടക്കമാണ്. ഇന്നലെ സംഭവിച്ചതിനെ മാറ്റാൻ കഴിയില്ലെങ്കിലും ഇന്ന് എങ്ങനെ ജീവിക്കണം എന്നത് പുതിയൊരു സാധ്യതയാണ്. ഈ സാധ്യതയെ പ്രത്യാശയോടെ സ്വീകരിക്കുന്ന മനോഭാവമാണ് സന്തോഷത്തിന്റെ ആദ്യ അടിത്തറ.

ജീവിതത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന എല്ലാ കാര്യങ്ങളെയും നമുക്ക് നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ അവയോടുള്ള നമ്മുടെ പ്രതികരണത്തെ ഒരു പരിധിവരെ രൂപപ്പെടുത്താൻ നമുക്ക് കഴിയും. ഒരേ സംഭവം വ്യത്യസ്ത വ്യക്തികളിൽ വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് ഇതുകൊണ്ടാണ്. ഒരു വ്യക്തി വിമർശിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അയാൾക്ക് അപമാനിതനായി സ്വയം തകർക്കാനും കഴിയും; അതേ സമയം ആ വിമർശനത്തിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനുള്ളത് പഠിച്ച് കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെടാനും കഴിയും. സംഭവം ഒന്നുതന്നെയാണ്, എന്നാൽ ഫലം വ്യത്യസ്തമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ ഒരു സംഭവത്തിനും ഒരൊറ്റ ഫലമില്ല. ഓരോ സംഭവവും അനേകം സാധ്യതകളുടെ ഒരു കൂട്ടമാണ്. അവയിൽ ഏത് സാധ്യതയാണ് യാഥാർത്ഥ്യമാകുന്നത് എന്നത് നമ്മുടെ പ്രതികരണത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സന്തോഷമുള്ള ജീവിതത്തിന്റെ രഹസ്യം സംഭവങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലല്ല; സ്വന്തം പ്രതികരണങ്ങളെ കൂടുതൽ പക്വമാക്കുന്നതിലാണ്.

ജീവിതത്തിലെ പ്രശ്നങ്ങളെ ദുരന്തങ്ങളായി കാണാതെ, പരിഹരിക്കപ്പെടേണ്ട ഡയലക്ടിക് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളായി കാണാനും ഈ ദർശനം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിൽ പുതിയ സൃഷ്ടികൾ എല്ലാം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്. വിത്തും മണ്ണും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമാണ് മുളയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. പേശികൾ നേരിടുന്ന പ്രതിരോധമാണ് അവയെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നത്. ചിന്തയിലെ സംശയങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുമാണ് പുതിയ ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ ജനനത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നത്. അതുപോലെ ജീവിതത്തിലെ ഓരോ പ്രശ്നവും നമ്മുടെ വളർച്ചയുടെ ഭാഗമാണ്. ഈ മനോഭാവം വളരുമ്പോൾ പ്രശ്നങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമാകില്ല. എന്നാൽ അവയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയവും നിരാശയും ഗണ്യമായി കുറയും. അപ്പോൾ ഓരോ പ്രതിസന്ധിയും പുതിയ അറിവിന്റെയും പുതിയ കരുത്തിന്റെയും പുതിയ ബോധത്തിന്റെയും അവസരമായി മാറുന്നു.

ശരീരത്തെ അവഗണിച്ചുകൊണ്ട് സന്തോഷം തേടുന്നത് മറ്റൊരു വലിയ തെറ്റാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ ശരീരവും മനസ്സും വേർതിരിക്കപ്പെട്ട രണ്ട് വസ്തുക്കളല്ല; ഒരേ ജീവസംവിധാനത്തിന്റെ രണ്ട് ഉദ്ഭവതലങ്ങളാണ്. ആവശ്യത്തിന് ഉറക്കം ലഭിക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ, സമീകൃതമായ ഭക്ഷണം ഇല്ലാതിരിക്കുമ്പോൾ, വ്യായാമവും ശാരീരിക പ്രവർത്തനവും കുറയുമ്പോൾ, മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനവും പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി വിഷാദം, ഉത്കണ്ഠ, അസ്വസ്ഥത, ശ്രദ്ധക്കുറവ് എന്നിവ വർധിക്കുന്നു. അതിനാൽ സന്തോഷത്തിന്റെ ആദ്യപടി ആരോഗ്യമുള്ള ശരീരമാണ്. ആരോഗ്യകരമായ ജീവിതശൈലി ഒരു ആഡംബരമല്ല; സന്തോഷത്തിന്റെ ജൈവ അടിത്തറയാണ്.

മനുഷ്യബന്ധങ്ങളെയും നിക്ഷേപമായി കാണാൻ ഈ ദർശനം നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. പണം ബാങ്കിൽ നിക്ഷേപിച്ചാൽ പലിശ ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, സ്നേഹവും വിശ്വാസവും കരുതലും സഹകരണവും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളിൽ നിക്ഷേപിച്ചാൽ ജീവിതത്തിൽ സന്തോഷമായി തിരിച്ചുകിട്ടും. പലരും വിജയത്തിനുവേണ്ടി ബന്ധങ്ങളെ അവഗണിക്കുന്നു. പിന്നീട് വിജയം കൈവന്നശേഷം സന്തോഷം തേടുമ്പോൾ കൂടെ നിൽക്കാൻ ആരുമില്ലെന്ന് അവർ തിരിച്ചറിയുന്നു. മനുഷ്യൻ അടിസ്ഥാനപരമായി ഒരു സാമൂഹികജീവിയാണ്. ബന്ധങ്ങളില്ലാത്ത വിജയം ശൂന്യമാണ്. സന്തോഷം വ്യക്തിപരമായ നേട്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് മാത്രം ജനിക്കുന്നില്ല; അർത്ഥവത്തായ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നാണ് അത് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ഉദിക്കുന്നത്.

അറിവിന്റെ വളർച്ചയെ ജീവിതത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ ലക്ഷ്യമാക്കണമെന്നും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം പഠിക്കാൻ രൂപപ്പെട്ട ഒരു അവയവമാണ്. പുതിയ കാര്യങ്ങൾ പഠിക്കുമ്പോൾ നാഡീബന്ധങ്ങൾ ശക്തമാകുന്നു. പുതിയ ആശയങ്ങൾ മനസ്സിനെ സജീവമാക്കുന്നു. വായന, ചർച്ച, ശാസ്ത്രപഠനം, കല, സംഗീതം, ചരിത്രം, പ്രകൃതിനിരീക്ഷണം എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ബോധം വികസിക്കുമ്പോൾ സന്തോഷവും കൂടുതൽ ആഴമാകുന്നു. കാരണം അജ്ഞത പലപ്പോഴും ഭയത്തെ വളർത്തുന്നു; അറിവ് ഭയത്തെ കുറയ്ക്കുന്നു. അറിവിലൂടെ മനുഷ്യൻ ലോകത്തെ മാത്രമല്ല, സ്വന്തം ജീവിതത്തെയും കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

കുടുംബജീവിതവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ ഒരു ജീവിക്കുന്ന ഡയലക്ടിക് സംവിധാനമാണ്. വ്യത്യസ്ത വ്യക്തിത്വങ്ങളും തലമുറകളും അഭിപ്രായങ്ങളും പ്രതീക്ഷകളും വികാരങ്ങളും ഒരുമിച്ച് ജീവിക്കുന്ന ഇടമാണ് കുടുംബം. അതിനാൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ കുടുംബത്തിന്റെ പരാജയമല്ല; അവ സ്വാഭാവികമായ ഡയലക്ടിക് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാണ്. അവയെ ഒഴിവാക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ സൃഷ്ടിപരമായി പരിഹരിക്കാനാവും. കുടുംബത്തിൽ സന്തോഷം നിലനിർത്താൻ ഏറ്റവും ആവശ്യമായത് എല്ലാവരും ഒരേ അഭിപ്രായമുള്ള അവസ്ഥയല്ല; മറിച്ച് പരസ്പര ബഹുമാനവും പരസ്പരം കേൾക്കാനുള്ള മനസ്സും സ്നേഹവുമാണ്. സ്നേഹം എന്നത് അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത അവസ്ഥയല്ല; അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടും ബന്ധം നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവാണ്.

തൊഴിലിനെയും വെറും ഉപജീവനമാർഗമായി കാണാതെ, സമൂഹത്തിന് നൽകുന്ന സംഭാവനയായി കാണുമ്പോൾ അതിന് പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ഒരു അധ്യാപകൻ വെറും ശമ്പളത്തിനുവേണ്ടി പഠിപ്പിക്കുന്നില്ല; അടുത്ത തലമുറയുടെ ബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുകയാണ്. ഒരു കർഷകൻ വെറും കൃഷി ചെയ്യുന്നില്ല; സമൂഹത്തിന്റെ ജീവൻ നിലനിർത്തുകയാണ്. ഒരു ഡോക്ടർ രോഗികളെ ചികിത്സിക്കുക മാത്രമല്ല; ജീവിതത്തിന് പുതിയ അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. സ്വന്തം ജോലിയുടെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യം തിരിച്ചറിയുന്ന വ്യക്തിക്ക് ജോലി ഒരു ഭാരമല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥമായി മാറുന്നു. അത്തരം അർത്ഥപൂർണ്ണമായ തൊഴിൽ സന്തോഷത്തിന്റെ ശക്തമായ ഉറവിടമാണ്.

മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഉദ്ഭവരൂപങ്ങളിലൊന്നാണ് സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം. സ്വന്തം ആവശ്യങ്ങൾക്കപ്പുറം സമൂഹത്തിനുവേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുന്ന വ്യക്തികൾക്ക് കൂടുതൽ ദീർഘകാല സന്തോഷമുണ്ടെന്ന് നിരവധി പഠനങ്ങൾ തെളിയിച്ചിട്ടുണ്ട്. കാരണം അവരുടെ ജീവിതം സ്വയം എന്ന ചെറിയ വൃത്തത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല; അത് വലിയൊരു മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ ഇതാണ് ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിലേക്കുള്ള പരിണാമം. വ്യക്തിയുടെ സന്തോഷം സമൂഹത്തിന്റെ സന്തോഷവുമായി യോജിക്കുന്നിടത്താണ് മനുഷ്യജീവിതം അതിന്റെ ഉയർന്ന അർത്ഥം കണ്ടെത്തുന്നത്.

ഈ മുഴുവൻ ചർച്ചകളെയും ചില അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങളായി സംഗ്രഹിക്കാം. ജീവിതത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ ശത്രുവല്ല, വളർച്ചയുടെ സ്വാഭാവിക ഘടകങ്ങളാണ്. എല്ലാ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും പുതിയ സാധ്യതകളുടെ വിത്തുകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. സന്തോഷം ഒരു വസ്തുവോ ഒരു നേട്ടമോ അല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിലെ സമന്വയത്തിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്ന ഒരു ഗുണമാണ്. അതിനെ നേരിട്ട് പിന്തുടരേണ്ടതില്ല; സന്തോഷം ഉദിക്കുന്ന രീതിയിൽ ജീവിച്ചാൽ മതി. ശരീരവും മനസ്സും സമൂഹവും പ്രകൃതിയും ഒരേ സമഗ്രസംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ സമതുലിതനാക്കുന്നു. അർത്ഥപൂർണ്ണമായ ജീവിതം തൽക്ഷണ ആനന്ദത്തേക്കാൾ സ്ഥിരമായ സന്തോഷം നൽകുന്നു. അറിവ് ഭയത്തെ കുറയ്ക്കുകയും മനസ്സിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മറ്റുള്ളവരുടെ സന്തോഷത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നത് സ്വന്തം സന്തോഷത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. ഓരോ ദിവസവും ഒരു പുതിയ പരിണാമാവസരമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക് ചലനവുമായി യോജിച്ച് ജീവിക്കുന്ന ബോധമാണ് യഥാർത്ഥ സന്തോഷത്തിന്റെ ഉറവിടം.

മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ എല്ലാ മഹത്തായ ദർശനങ്ങളും സന്തോഷത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. ചിലത് സന്തോഷത്തെ ഇന്ദ്രിയസുഖമായി കണ്ടു; ചിലത് ധാർമ്മികജീവിതത്തിന്റെ ഫലമായി കണ്ടു; ചിലത് ആത്മീയമോക്ഷമായി കണ്ടു; ചിലത് സാമൂഹികനീതിയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനം ഇവയെല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു സമഗ്ര ശാസ്ത്രീയ കാഴ്ചപ്പാടാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ ദർശനത്തിൽ സന്തോഷം ഒരു അത്ഭുതമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങളുടെ സ്വാഭാവിക ഫലമാണ്. യോജിപ്പിക്കൽ ശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ നിന്നാണ് പ്രപഞ്ചത്തിൽ എല്ലാ പുതിയ ഗുണങ്ങളും ഉദിക്കുന്നത്. അതുപോലെ മനുഷ്യജീവിതത്തിലും ജൈവപ്രക്രിയകളും മാനസികപ്രക്രിയകളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സാംസ്കാരികാനുഭവങ്ങളും ജീവിതലക്ഷ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ സംവേദനത്തിൽ നിന്നാണ് സന്തോഷം ഉദിക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് സന്തോഷത്തെ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാന ലക്ഷ്യമായി പിന്തുടരേണ്ട ആവശ്യമില്ല. ജീവിതത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക് നിയമങ്ങളുമായി യോജിപ്പിച്ച് ജീവിക്കുമ്പോൾ സന്തോഷം സ്വാഭാവികമായി ഉദിക്കുന്നു. ഒരു പൂവിന് സുഗന്ധം പ്രത്യേകം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതില്ല; അത് ആരോഗ്യകരമായി വിരിഞ്ഞാൽ സുഗന്ധം സ്വയം പരക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യൻ തന്റെ ശരീരത്തെയും മനസ്സിനെയും അറിവിനെയും ബന്ധങ്ങളെയും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തെയും സമതുലിതമായി വികസിപ്പിച്ചാൽ സന്തോഷവും സ്വാഭാവികമായി വിരിയും. അപ്പോൾ സന്തോഷം അന്വേഷിക്കേണ്ട ഒരു വസ്തുവല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക സുഗന്ധമായി അത് പരന്നൊഴുകും. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനം മനുഷ്യരാശിക്ക് നൽകുന്ന ഏറ്റവും പ്രത്യാശാജനകമായ സന്ദേശം. സന്തോഷം ഭാഗ്യത്തിന്റെ ദാനമല്ല, സാഹചര്യങ്ങളുടെ അടിമയുമല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമനിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി യോജിച്ച് ജീവിക്കുന്ന ഓരോ മനുഷ്യനും, ഏത് സാഹചര്യത്തിലും, ആഴത്തിലുള്ളതും സ്ഥിരതയുള്ളതുമായ സന്തോഷം അനുഭവിക്കാൻ കഴിയും.

സന്തോഷത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാതിരിക്കാൻ കഴിയില്ല. കാരണം സന്തോഷവും സ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട രണ്ട് ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളാണ്. എന്നാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നതിനെക്കുറിച്ചും നിരവധി തെറ്റിദ്ധാരണകളുണ്ട്. ഇഷ്ടമുള്ളതെല്ലാം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നതാണ് സ്വാതന്ത്ര്യമെന്ന് പലരും കരുതുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ അത് സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല; നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ആഗ്രഹങ്ങളുടെ അടിമത്തമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെയും സമൂഹത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെയും സ്വന്തം ആന്തരിക പ്രവണതകളെയും മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി യോജിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. ഒരു മത്സ്യം വെള്ളത്തിൽ മാത്രമേ സ്വതന്ത്രമായി നീന്താൻ കഴിയൂ; വെള്ളത്തിന് പുറത്തായാൽ അതിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം അവസാനിക്കുന്നു. ഒരു പക്ഷിക്ക് ആകാശമാണ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ മേഖല. അതുപോലെ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും നിയമങ്ങൾക്ക് പുറത്തല്ല ജീവിക്കുന്നത്. ഈ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോഴാണ് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കുന്നത്. അതിനാൽ അറിവിന്റെ വളർച്ച സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നു; സ്വാതന്ത്ര്യം സന്തോഷത്തെയും വർധിപ്പിക്കുന്നു.

സന്തോഷത്തെ നശിപ്പിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ ശക്തികളിലൊന്നാണ് മനസ്സിന്റെ അടിമത്തം. മറ്റുള്ളവരുടെ അംഗീകാരത്തിനുള്ള അടിമത്തം, സമ്പത്തിനുള്ള അടിമത്തം, അധികാരത്തിനുള്ള അടിമത്തം, പ്രശസ്തിക്കുള്ള അടിമത്തം, ഭയത്തിന്റെ അടിമത്തം, മുൻവിധികളുടെ അടിമത്തം എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെ ചുരുക്കുന്നു. ബോധം ചുരുങ്ങുമ്പോൾ സന്തോഷവും ചുരുങ്ങുന്നു; ബോധം വികസിക്കുമ്പോൾ സന്തോഷവും വികസിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനം മനുഷ്യന്റെ ബോധവികാസത്തെ ജീവിതത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ലക്ഷ്യമായി കാണുന്നത്. യഥാർത്ഥ സന്തോഷം എന്നത് കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ സ്വന്തമാക്കുന്നതിലല്ല, കൂടുതൽ വിശാലമായ ബോധം സ്വന്തമാക്കുന്നതിലാണ്.

മനുഷ്യൻ ജീവിക്കുന്നത് വർത്തമാനത്തിലാണ്. എന്നാൽ മനസ്സ് പലപ്പോഴും ഭൂതകാലത്തിലും ഭാവിയിലുമാണ് ജീവിക്കുന്നത്. കഴിഞ്ഞുപോയ തെറ്റുകളെക്കുറിച്ചുള്ള പശ്ചാത്താപവും വരാനിരിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയവും മനുഷ്യന്റെ ഇപ്പോഴുള്ള ജീവിതത്തെ അപഹരിക്കുന്നു. ഭൂതകാലത്തെ മാറ്റാൻ ആർക്കും കഴിയില്ല. ഭാവിയെ പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കാനും ആർക്കും കഴിയില്ല. എന്നാൽ വർത്തമാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കാൻ എല്ലാവർക്കും കഴിയും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ വർത്തമാനം എന്നത് ഭൂതകാലത്തിന്റെയും ഭാവിയുടെയും അതിർത്തിയല്ല; പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ ഉദിക്കുന്ന സൃഷ്ടിക്ഷണമാണ്. ഓരോ നിമിഷവും പുതിയ സാധ്യതകൾ ജനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ജീവിതത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി വർത്തമാന നിമിഷത്തിലായിരിക്കുന്നത്. ഒരു കർഷകൻ വിത്ത് വിതയ്ക്കുന്നത് ഇന്നാണ്, എന്നാൽ അയാൾ ഭാവിയിലെ വിളവിനുവേണ്ടിയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഒരു വിദ്യാർത്ഥി പഠിക്കുന്നത് ഇന്നാണ്, എന്നാൽ ഭാവിയിലെ അറിവിനുവേണ്ടിയാണ്. അതിനാൽ വർത്തമാനത്തിൽ ജീവിക്കുക എന്നതിന്റെ അർത്ഥം ഭാവിയെ മറക്കുക എന്നല്ല; ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് ഇന്നത്തെ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്.

ഭയം ജീവനെ സംരക്ഷിക്കാൻ പരിണാമത്തിലൂടെ രൂപപ്പെട്ട ഒരു ജൈവപ്രതികരണമാണ്. യഥാർത്ഥ അപകടസമയത്ത് അത് അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ അപകടമില്ലാത്തപ്പോഴും മനസ്സ് നിരന്തരം ഭയത്തിൽ ജീവിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ അത് സന്തോഷത്തിന്റെ വലിയ ശത്രുവാകുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഭയം പലപ്പോഴും യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്നല്ല, മനസ്സ് നിർമ്മിക്കുന്ന സങ്കൽപ്പങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. സംഭവിക്കാനിടയില്ലാത്ത അനേകം കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് മനുഷ്യൻ വിഷമിക്കുന്നു. ഭാവിയിലെ അനിശ്ചിതത്വത്തെ മനസ്സ് ഉറപ്പായ ദുരന്തമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയമായി നോക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ തലച്ചോർ സാധ്യതകളെ കണക്കാക്കുന്ന ഒരു പ്രവചനസംവിധാനമാണ്. എന്നാൽ ഈ പ്രവചനസംവിധാനം ചിലപ്പോൾ തെറ്റായ കണക്കുകൂട്ടലുകൾ നടത്തും. അതിനാൽ ഓരോ ഭയത്തെയും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കാൻ മനുഷ്യൻ പഠിക്കണം. “ഇതിന് യഥാർത്ഥ തെളിവുണ്ടോ?”, “ഇത് സംഭവിക്കാനുള്ള സാധ്യത എത്രയാണ്?”, “ഇതിന് പരിഹാരം കണ്ടെത്താൻ കഴിയുമോ?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ ഭയത്തെ യുക്തിപരമായി വിലയിരുത്താൻ സഹായിക്കുന്നു. അറിവ് വർധിക്കുമ്പോൾ ഭയം കുറയുന്നു; ഭയം കുറയുമ്പോൾ മനസ്സിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിക്കുന്നു; മനസ്സിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിക്കുമ്പോൾ സന്തോഷവും കൂടുതൽ ആഴമാകുന്നു.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളിലൊന്നാണ് സ്നേഹം. സ്നേഹം ഒരു വികാരമാത്രമല്ല; രണ്ട് വ്യക്തികളുടെ ബോധങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള യോജിപ്പിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്. ഒരു അമ്മ തന്റെ കുഞ്ഞിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് വെറും ജൈവപ്രവർത്തനമല്ല; അതിൽ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളുടെ ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. സൗഹൃദം, ദാമ്പത്യം, സഹകരണം, സാമൂഹിക ഐക്യം എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിച്ച ശക്തികളാണ്. സ്നേഹം മനുഷ്യനെ ദുർബലനാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് വ്യക്തിപരമായ അസ്തിത്വത്തെ വിശാലമായ സാമൂഹിക അസ്തിത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. സ്നേഹത്തിന്റെ അഭാവത്തിൽ സമ്പത്തും അധികാരവും പ്രശസ്തിയും ഉണ്ടായാലും മനുഷ്യൻ ഏകാന്തത അനുഭവിക്കും. കാരണം മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം ബന്ധങ്ങൾക്കായി പരിണമിച്ചതാണ്; ഒറ്റപ്പെടലിനല്ല.

ക്ഷമയെ പലപ്പോഴും ദുർബലതയായി തെറ്റിദ്ധരിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിൽ ക്ഷമ എന്നത് ഭൂതകാലത്തിന്റെ നെഗറ്റീവ് സ്വാധീനത്തിൽ നിന്ന് ബോധത്തെ മോചിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. മറ്റൊരാളോടുള്ള വിദ്വേഷം ആദ്യം ദോഷം ചെയ്യുന്നത് അത് സൂക്ഷിക്കുന്ന വ്യക്തിക്കാണ്. കോപവും പ്രതികാരവും മനസ്സിന്റെ ഊർജ്ജത്തെ നിരന്തരം ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു. ക്ഷമ എന്നത് തെറ്റിനെ ന്യായീകരിക്കലല്ല; തെറ്റിന്റെ മാനസികഭാരം അനന്തകാലം ചുമക്കാതിരിക്കലാണ്. ക്ഷമിക്കാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തിക്ക് ജീവിതത്തിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾക്കും പുതിയ അനുഭവങ്ങൾക്കും പുതിയ സന്തോഷങ്ങൾക്കും ഇടം ലഭിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ക്ഷമ മറ്റുള്ളവർക്കുവേണ്ടിയുള്ള സമ്മാനത്തേക്കാൾ സ്വന്തം മനസ്സിനുവേണ്ടിയുള്ള മോചനമാണ്.

ആധുനിക സമൂഹം സങ്കീർണ്ണതയെ വിജയത്തിന്റെ അടയാളമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ, കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ, കൂടുതൽ ഉപഭോഗം, കൂടുതൽ മത്സരം എന്നിവയൊക്കെയാണ് വിജയമെന്ന് മനുഷ്യനെ പഠിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിൽ ഏറ്റവും സ്ഥിരതയുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഏറ്റവും ലളിതമായ സംഘടനാസംവിധാനങ്ങളാണ്. മനുഷ്യജീവിതത്തിലും അനാവശ്യമായ സങ്കീർണ്ണതകൾ കുറയുമ്പോൾ മനസ്സിന് കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കുന്നു. ലാളിത്യം ദാരിദ്ര്യമല്ല; അത്യാവശ്യവും അനാവശ്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയാനുള്ള ബുദ്ധിയാണ്. അനാവശ്യമായ ആഗ്രഹങ്ങളും വസ്തുക്കളും മത്സരങ്ങളും കുറയുമ്പോൾ ജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യങ്ങൾ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ മനുഷ്യൻ വസ്തുക്കളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; വസ്തുക്കൾ മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നില്ല.

മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സവിശേഷതകളിലൊന്നാണ് സത്യാന്വേഷണം. സത്യം അന്വേഷിക്കുന്ന മനസ്സ് നിരന്തരം വളരുന്നു. അത് പുതിയ തെളിവുകളെ സ്വീകരിക്കുന്നു, സ്വന്തം തെറ്റുകൾ തിരുത്തുന്നു, പുതിയ അറിവുകളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഈ ബൗദ്ധിക വിനയം മനുഷ്യനെ മാനസികമായി കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രനാക്കുന്നു. മുൻവിധികളിൽ കുടുങ്ങിയ മനസ്സ് നിശ്ചലമാകുന്നു; നിശ്ചലത വികസനത്തെ തടയുന്നു; വികസനം നിലച്ചാൽ സന്തോഷവും ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം ഒരു ഗവേഷണരീതിമാത്രമല്ല; സന്തോഷകരമായ ജീവിതത്തിനുള്ള അടിസ്ഥാന ജീവിതരീതിയുമാണ്. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സ്നേഹിക്കുന്ന മനസ്സിന് പുതിയ അറിവുകൾ ഭീഷണിയല്ല; പുതിയ മോചനങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക് ദർശനത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സന്തോഷത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം വ്യക്തിപരമായ ആനന്ദമല്ല. വ്യക്തിഗത ബോധം സർവമാനവിക ബോധവുമായി യോജിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് അത്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ തന്റെ കണ്ടുപിടിത്തം മനുഷ്യരാശിക്ക് സമർപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഒരു അധ്യാപകൻ തന്റെ വിദ്യാർത്ഥികളുടെ വിജയത്തിൽ ആനന്ദിക്കുമ്പോൾ, ഒരു ഡോക്ടർ രോഗിയുടെ ആരോഗ്യം വീണ്ടെടുക്കുന്നതിൽ സന്തോഷിക്കുമ്പോൾ, ഒരു കർഷകൻ സമൂഹത്തിനുവേണ്ടി ഭക്ഷണം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഒരു കലാകാരൻ തന്റെ സൃഷ്ടിയിലൂടെ മനുഷ്യഹൃദയങ്ങളെ സ്പർശിക്കുമ്പോൾ അവിടെ വ്യക്തിപരമായ സന്തോഷം സാമൂഹിക സന്തോഷമായി പരിണമിക്കുന്നു. ഇതാണ് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടം. ഇവിടെ സന്തോഷം ഒരു ക്ഷണിക വികാരമല്ല; മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രകാശമാണ്.

അവസാനമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, സന്തോഷം തേടിപ്പോകേണ്ട ഒരു ലക്ഷ്യസ്ഥാനമല്ല; അത് ജീവിക്കുന്ന രീതിയുടെ ഗുണമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക് ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും, മാറ്റങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുകയും, അറിവ് വികസിപ്പിക്കുകയും, സ്നേഹം പങ്കിടുകയും, സമൂഹവുമായി യോജിച്ച് ജീവിക്കുകയും, ഓരോ ദിവസവും ബോധത്തിന്റെ പുതിയ തലങ്ങളിലേക്ക് പരിണമിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ സന്തോഷം ഒരു അതിഥിയായി വരുന്നില്ല. അത് ആ ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക സ്വരമായും സുഗന്ധമായും പ്രകാശമായും നിരന്തരം ഉദിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. അത്തരം സന്തോഷം സാഹചര്യങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്നതല്ല; അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങളുമായി യോജിച്ച് ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.