ആർ.എസ്.എസ്. ഹിന്ദുത്വ ഫാസിസത്തിനെതിരായ വിശാല ജനകീയ ഐക്യം- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിലുള്ള ഒരു സമഗ്ര പഠനം

ഇന്ത്യയുടെ ജനാധിപത്യചരിത്രം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാണ്. ഇന്ത്യ ഒരൊറ്റ മതത്തിന്റെയോ ഭാഷയുടെയോ സംസ്കാരത്തിന്റെയോ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട രാഷ്ട്രമല്ല. നൂറ്റാണ്ടുകളായി പരസ്പരം ഇടപഴകുകയും സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്ത വിവിധ ഭാഷകളും മതങ്ങളും ജാതികളും വംശീയസമൂഹങ്ങളും സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യങ്ങളും സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളും സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ചേർന്നാണ് ഇന്ത്യൻ സമൂഹം രൂപപ്പെട്ടത്. ഈ വൈവിധ്യത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതായിരുന്നു ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന ദർശനം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ജനാധിപത്യം, മതനിരപേക്ഷത, ഫെഡറലിസം, സാമൂഹ്യനീതി, നിയമവാഴ്ച, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവ ഇന്ത്യൻ റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ അടിസ്ഥാന തൂണുകളായി മാറി. എന്നാൽ ഒരു ജനാധിപത്യസമൂഹം ഒരിക്കലും നിശ്ചലമായ അവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. സാമൂഹികശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള മത്സരവും ആശയപരമായ സംവാദങ്ങളും സാമ്പത്തികപരിവർത്തനങ്ങളും സാങ്കേതികവികാസങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ പുനഃസംഘടനകളും അതിനെ നിരന്തരം സ്വാധീനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജനാധിപത്യം ഒരു തവണ നേടിയെടുക്കുന്ന നേട്ടമല്ല; മറിച്ച് നിരന്തരം സംരക്ഷിക്കുകയും നവീകരിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ട ചരിത്രപരമായ ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സാമൂഹികചലനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഒരു പുതിയ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സമൂഹത്തെ അത് ഒരു യാന്ത്രിക ഘടനയായി കാണുന്നില്ല. മറിച്ച് നിരന്തരം പരിണമിക്കുന്ന ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയായാണ് കാണുന്നത്. വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികശക്തികൾ പരസ്പരം സഹകരിക്കുകയും മത്സരിക്കുകയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും അതേസമയം പുതിയ സന്തുലനങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ക്വാണ്ടം സാമൂഹികശൃംഖലയായാണ് സമൂഹത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണം ഏതെങ്കിലും ഒരു രാഷ്ട്രീയകക്ഷിയുടെ മാത്രം ഉത്തരവാദിത്തമല്ലെന്നും ജനാധിപത്യത്തിൽ വിശ്വസിക്കുന്ന മുഴുവൻ സാമൂഹികശക്തികളുടെയും സംയുക്ത ഉത്തരവാദിത്തമാണെന്നും ഈ ദർശനം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു.

ഈ പഠനം ഏതെങ്കിലും രാഷ്ട്രീയകക്ഷിയെ അനുകൂലിക്കുകയോ എതിർക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതിനല്ല. മറിച്ച് ജനാധിപത്യ വ്യവസ്ഥകളിൽ വിശാലമായ രാഷ്ട്രീയസഹകരണങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, അവയുടെ ദാർശനികവും രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രപരവുമായ അടിത്തറ എന്താണ്, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആശയങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് അവയെ എങ്ങനെ വിശദീകരിക്കാം എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സൈദ്ധാന്തിക പഠനമാണിത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനപ്രമേയം പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ ഘടനകളും പരസ്പരം വിരുദ്ധവും അതേസമയം പരസ്പരപൂരകവുമായ ശക്തികളുടെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നതെന്നാണ്. ഈ നിയമം ഭൗതികലോകത്തും രാസലോകത്തും ജീവലോകത്തും പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ സാമൂഹികലോകത്തും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സമൂഹത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികൾ രാഷ്ട്രീയകക്ഷികൾ മാത്രമല്ല. സാമ്പത്തികവർഗ്ഗങ്ങൾ, തൊഴിലാളികൾ, കർഷകർ, വ്യവസായികൾ, ശാസ്ത്രസമൂഹം, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, സാംസ്കാരികസംഘടനകൾ, ന്യായവ്യവസ്ഥ, ഭരണസംവിധാനം, സിവിൽസൊസൈറ്റി, യുവജനങ്ങൾ, സ്ത്രീകൾ, ന്യൂനപക്ഷങ്ങൾ, പ്രാദേശികസമൂഹങ്ങൾ തുടങ്ങി അനേകം വിവരകേന്ദ്രങ്ങൾ ചേർന്നാണ് സമൂഹം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം വിവരങ്ങൾ കൈമാറുകയും പുതിയ സാമൂഹികഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സമൂഹം ഒരു വിവരപരിണാമ വ്യവസ്ഥയാണെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കാണുന്നു. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രാഷ്ട്രീയം അധികാരമത്സരം മാത്രമല്ല; വിവരത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും ജനബോധത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിന്റെയും ഒരു പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്.

ഈ ദർശനത്തിൽ ജനാധിപത്യം വിവരസന്തുലനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സാമൂഹികരൂപങ്ങളിലൊന്നായി മനസ്സിലാക്കാം. അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, മാധ്യമസ്വാതന്ത്ര്യം, സ്വതന്ത്രവും നീതിയുക്തവുമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ, ഭരണഘടന, ന്യായവ്യവസ്ഥ, പ്രതിപക്ഷത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം, സർവകലാശാലകൾ, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, സിവിൽസൊസൈറ്റി എന്നിവയെല്ലാം സമൂഹത്തിലെ വിവരപ്രവാഹത്തെ സന്തുലിതമാക്കുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്. ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിന് അമിതമായ ആധിപത്യം ലഭിക്കുകയോ മറ്റുള്ളവ ദുർബലമാകുകയോ ചെയ്താൽ വിവരസന്തുലനം തകരാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. അത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും സന്തുലനം പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ജനാധിപത്യം ഒരു നിശ്ചലസംവിധാനമല്ല; സ്വയം തിരുത്തുകയും സ്വയം നവീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയാണ്.

ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ കോടിക്കണക്കിന് വ്യത്യസ്ത കോശങ്ങൾ ചേർന്നാണ് ഒരു ജീവി രൂപപ്പെടുന്നത്. ഓരോ കോശത്തിനും വ്യത്യസ്തമായ ഘടനയും പ്രവർത്തനവുമാണുള്ളത്. ഹൃദയകോശങ്ങൾ ഹൃദയമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു, നാഡീകോശങ്ങൾ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു, കരൾകോശങ്ങൾ കരളിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്നു. അവയെല്ലാം ഒരുപോലെയല്ലെങ്കിലും ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പ് എന്ന പൊതുലക്ഷ്യത്തിനുവേണ്ടിയാണ് അവ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഇതേ തത്ത്വം സമൂഹത്തിലും ബാധകമാണ്. ഇടതുപക്ഷ പാർട്ടികൾക്കും ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസിനും പ്രാദേശിക ജനാധിപത്യ പാർട്ടികൾക്കും തൊഴിലാളി-കർഷക സംഘടനകൾക്കും വനിതാ-യുവജന പ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്കും മനുഷ്യാവകാശ സംഘടനകൾക്കും വ്യത്യസ്ത ആശയങ്ങളും സാമ്പത്തികനയങ്ങളും രാഷ്ട്രീയപരിപാടികളും ഉണ്ടായിരിക്കാം. എന്നാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ജനാധിപത്യക്രമം, നിയമവാഴ്ച, പൗരസ്വാതന്ത്ര്യം, തെരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനം, സാമൂഹ്യനീതി എന്നീ പൊതുലക്ഷ്യങ്ങളിൽ സഹകരിക്കാൻ അവർക്കു കഴിയും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തിന്റെ ഒരു ഉദാഹരണമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയമാണ് സാമൂഹിക സൂപ്പർപൊസിഷൻ. ഒരു രാഷ്ട്രീയസംഘടനയ്ക്ക് സ്വന്തം ആശയധാരയും രാഷ്ട്രീയപരിപാടിയും നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടുതന്നെ പൊതുലക്ഷ്യങ്ങൾക്കായി മറ്റു രാഷ്ട്രീയശക്തികളുമായി സഹകരിക്കാൻ കഴിയും. ഇത് ആശയപരമായ കീഴടങ്ങലല്ല, ചരിത്രപരമായ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ചുള്ള സാമൂഹിക സഹകരണമാണ്. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയസഖ്യങ്ങളെ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ അടയാളമായി കാണുന്നതിനുപകരം ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക സന്തുലനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ആമുഖം ഇന്ത്യയെ പരമാധികാരമുള്ള, സോഷ്യലിസ്റ്റ്, മതനിരപേക്ഷ, ജനാധിപത്യ റിപ്പബ്ലിക്കായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഇത് ഏതെങ്കിലും ഒരു രാഷ്ട്രീയകക്ഷിയുടെ നയരേഖയല്ല; രാജ്യത്തിന്റെ പൊതുസാമൂഹിക കരാറാണ്. സമത്വം, സ്വാതന്ത്ര്യം, സൗഹൃദം, സാമൂഹ്യനീതി, നിയമത്തിനു മുന്നിലെ സമത്വം, മതസ്വാതന്ത്ര്യം, അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, ഫെഡറലിസം തുടങ്ങിയ മൂല്യങ്ങൾ ഈ കരാറിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളാണ്. ഈ മൂല്യങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുക എന്നത് എല്ലാ ഭരണഘടനാവിശ്വാസികളുടെയും പൊതുബാധ്യതയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിവിധ രാഷ്ട്രീയശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള സഹകരണം ഭരണഘടനാപരമായ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക സവിശേഷതയായി കാണാൻ കഴിയും.

ലോകചരിത്രം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി വ്യത്യസ്ത ആശയധാരകളുള്ള ശക്തികൾ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ സഹകരിച്ച നിരവധി ഉദാഹരണങ്ങൾ കാണാം. അതുപോലെ ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിലും ആശയപരമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും വിവിധ സംഘടനകളും നേതാക്കളും കൊളോണിയൽ ഭരണത്തിനെതിരെ പല ഘട്ടങ്ങളിലും സഹകരിച്ചു. എന്നാൽ ഓരോ രാജ്യത്തിന്റെയും സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവും ചരിത്രപരവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായതിനാൽ ഈ അനുഭവങ്ങളെ യാന്ത്രികമായി പകർത്താതെ അവയിൽ നിന്നുള്ള പൊതുപാഠങ്ങളാണ് സ്വീകരിക്കേണ്ടത്.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ രാഷ്ട്രീയം വിവരസാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സ്വാധീനത്തിൽ പുതിയ ഘട്ടത്തിലേക്ക് കടന്നിരിക്കുകയാണ്. സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി, ഡീപ് ഫേക്ക് സാങ്കേതികവിദ്യ, ആൽഗോരിതമുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള വിവരവിതരണം, വൻതോതിലുള്ള ഡാറ്റാ വിശകലനം എന്നിവ പൊതുജനാഭിപ്രായ രൂപീകരണത്തെ ശക്തമായി സ്വാധീനിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് വിവരപരിണാമത്തിന്റെ പുതിയ ഘട്ടമാണ്. അതിനാൽ ജനാധിപത്യസ്ഥാപനങ്ങളും പൗരസമൂഹവും ഈ പുതിയ വിവരപരിസ്ഥിതിയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുകയും വസ്തുതാപരമായ പൊതുസംവാദവും മാധ്യമസാക്ഷരതയും വിമർശനാത്മക ചിന്തയും ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.

വിശാല ജനകീയ ഐക്യം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ധാരണകളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാൻ പാടില്ല. അത് ജനങ്ങളുടെ ദൈനംദിന ജീവിതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രശ്നങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കണം. തൊഴിലവസരങ്ങൾ, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുആരോഗ്യം, ശാസ്ത്രീയ വിദ്യാഭ്യാസം, സ്ത്രീസുരക്ഷ, സാമൂഹ്യനീതി, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, ഫെഡറലിസം, പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണം, കാർഷിക വികസനം, തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ സ്വകാര്യത തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങൾ ജനാധിപത്യ ഐക്യത്തിന്റെ പൊതുപ്രവർത്തനമേഖലകളാകുമ്പോഴാണ് അതിന് ദീർഘകാല സാമൂഹിക അടിത്തറ ലഭിക്കുന്നത്.

ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ വ്യത്യസ്ത കോശങ്ങൾ ചേർന്ന് ജീവിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ആറ്റങ്ങൾ ചേർന്ന് തന്മാത്രകളും തന്മാത്രകൾ ചേർന്ന് കോശങ്ങളും കോശങ്ങൾ ചേർന്ന് ജീവികളും രൂപപ്പെടുന്നതുപോലെ, ഓരോ ഉയർന്നതലത്തിലും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ (Emergent Properties) രൂപപ്പെടുന്നു. അതുപോലെതന്നെ വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ ശക്തികളുടെ സഹകരണത്തിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന വിശാല ജനാധിപത്യ ഐക്യവും ഒരു ഉദ്ഭവ സാമൂഹികഗുണമായി മനസ്സിലാക്കാം. അത് ഏതെങ്കിലും ഒറ്റകക്ഷിയുടെ സ്വഭാവമല്ല; നിരവധി സ്വതന്ത്ര ഘടകങ്ങളുടെ ചലനാത്മക സഹകരണത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു പുതിയ സാമൂഹികശേഷിയാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ജനാധിപത്യം ഒരു അവസാനഘട്ടമല്ല; നിരന്തരം പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. ഭാവിയിൽ അത് കൂടുതൽ പങ്കാളിത്തപരവും സുതാര്യവും വികേന്ദ്രീകൃതവും ശാസ്ത്രീയവുമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് വികസിച്ചേക്കാം. രാഷ്ട്രീയകക്ഷികളോടൊപ്പം ശാസ്ത്രസമൂഹം, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, സിവിൽസൊസൈറ്റി, പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണസ്ഥാപനങ്ങൾ, സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങൾ, ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള പൗരന്മാർ എന്നിവരുടെ പങ്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിക്കുകയും ചെയ്യും.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വിശാല ജനകീയ ഐക്യം എന്നത് ഒരു താൽക്കാലിക തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സഖ്യമല്ല. വൈവിധ്യമാർന്ന സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ ശക്തികൾ തങ്ങളുടെ സ്വത്വവും ആശയപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളും നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് ഭരണഘടനാപരമായ പൊതുമൂല്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി സഹകരിക്കുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു സാമൂഹിക പരിണാമപ്രക്രിയയാണ് അത്. ജനാധിപത്യം, മതനിരപേക്ഷത, ഫെഡറലിസം, നിയമവാഴ്ച, പൗരസ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹ്യനീതി എന്നിവയെ പൊതുലക്ഷ്യങ്ങളായി സ്വീകരിക്കുന്ന വിവിധ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളും സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങളും സിവിൽ സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള സഹകരണം സമൂഹത്തിന്റെ വിവരസന്തുലനം നിലനിർത്തുകയും ഉയർന്ന ജനാധിപത്യപരിണാമത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവ സാമൂഹികഗുണമായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിശദീകരിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവനകളിലൊന്ന് സമൂഹത്തെ ഒരു നിശ്ചല ഘടനയായി കാണാതെ, നിരന്തരം സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കുകയും സ്വയംതിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ വിവരവ്യവസ്ഥയായി കാണുന്നതാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഏതൊരു സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയും ബാഹ്യശക്തികളുടെ സ്വാധീനത്തിനും ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്കും വിധേയമായി പുതിയ സന്തുലനാവസ്ഥകളിലേക്ക് പരിണമിക്കുന്നതുപോലെ സമൂഹവും ചരിത്രത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാവിയും ഏതെങ്കിലും ഒരു രാഷ്ട്രീയകക്ഷിയുടെ വിജയത്തെയോ പരാജയത്തെയോ മാത്രം ആശ്രയിച്ചല്ല നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. ജനങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയബോധം, സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ ശക്തി, ഭരണഘടനാ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം, മാധ്യമങ്ങളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ നിലവാരം, സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങൾ, ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതിക പുരോഗതി എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളാണ് അതിനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വിശാല ജനകീയ ഐക്യത്തെ ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പ് തന്ത്രമായി മാത്രം മനസ്സിലാക്കുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ അത് സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ വിവരകേന്ദ്രങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള കോഹറൻസ് (coherence) വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ വ്യത്യസ്ത ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകൾ ഒരു നിശ്ചിത സാഹചര്യത്തിൽ പരസ്പരം കോഹറന്റ് ആകുമ്പോൾ പുതിയ ഭൗതികഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ, സമൂഹത്തിലും വിവിധ ജനാധിപത്യ ശക്തികൾ പൊതുവായ ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സഹകരിക്കുമ്പോൾ പുതിയ സാമൂഹികശേഷി രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പുതിയ ശേഷി ഒരു പാർട്ടിയുടെയോ ഒരു സംഘടനയുടെയോ കഴിവുകളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല; അവയുടെ സഹകരണത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ ഉദ്ഭവ സാമൂഹികഗുണം (Emergent Social Property) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാം.

ഇടതുപക്ഷ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ചരിത്രപരമായി വർഗ്ഗസമത്വം, തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങൾ, ഭൂമിസംസ്കരണം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുആരോഗ്യം, സാമൂഹ്യനീതി തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങൾക്ക് മുൻഗണന നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ് ദേശീയ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ ചരിത്രപാരമ്പര്യവും ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണത്തിലെ പങ്കും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു പ്രധാന രാഷ്ട്രീയധാരയാണ്. അതേസമയം പ്രാദേശിക ജനാധിപത്യ പാർട്ടികൾ ഭാഷാപരവും സാംസ്കാരികവും ഫെഡറൽ അവകാശങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രാദേശിക പ്രശ്നങ്ങളെ ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവരുന്ന പങ്ക് വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ മൂന്ന് രാഷ്ട്രീയധാരകൾക്കും തമ്മിൽ ഗണ്യമായ ആശയപരമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുക, ഫെഡറൽ ഘടന സംരക്ഷിക്കുക, ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കുക എന്നീ പൊതു വിഷയങ്ങളിൽ സഹകരണം സാധ്യമാണെന്ന് രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഏകീകരണമാണ്; ഏകത്വത്തിനുവേണ്ടി വൈവിധ്യം ഇല്ലാതാക്കലല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സാമൂഹികവികാസത്തെ രേഖീയമായി കാണുന്നില്ല. ചരിത്രം ഒരേ ദിശയിൽ മാത്രം സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല. ചില കാലഘട്ടങ്ങളിൽ ജനാധിപത്യം കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടാം; ചിലപ്പോൾ അത് പ്രതിസന്ധികളെയും തിരിച്ചടികളെയും നേരിടാം. ഈ ഉയർച്ചതാഴ്ചകൾ സാമൂഹികവിവരത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയുടെ ഭാഗമാണ്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ജനാധിപത്യത്തെ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനങ്ങൾ പ്രതികരണാത്മകമായി മാത്രമല്ല, സൃഷ്ടിപരമായും മുന്നോട്ടുപോകണം. ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനൊപ്പം ജനങ്ങളുടെ ജീവിതനിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്ന വികസനനയങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസപരിഷ്കാരങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം വളർത്തുന്ന സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ, സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങൾ കുറയ്ക്കുന്ന ക്ഷേമപരിപാടികൾ എന്നിവയും ജനാധിപത്യ സംരക്ഷണത്തിന്റെ അവിഭാജ്യഘടകങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം പ്രത്യേകമായി എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ്. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ പ്രതിരോധശക്തി ബോധമുള്ള പൗരസമൂഹമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം കേവലം തൊഴിൽ നേടാനുള്ള ഉപാധിയല്ല; വിമർശനാത്മക ചിന്ത വളർത്തുകയും വിവരങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസം വിവരപരിണാമത്തിന്റെ സംഘടിതരൂപമാണ്. വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിൽ പുതിയ വിവരഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലൂടെ അത് സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബോധത്തെയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം, യുക്തിചിന്ത, ചരിത്രബോധം, ഭരണഘടനാപരമായ മൂല്യങ്ങൾ എന്നിവ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകങ്ങളാകുമ്പോഴാണ് ജനാധിപത്യം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നത്.

അതുപോലെ സാംസ്കാരിക മേഖലയ്ക്കും ജനാധിപത്യത്തിൽ നിർണായക സ്ഥാനമുണ്ട്. സാഹിത്യം, സംഗീതം, നാടകം, സിനിമ, ചിത്രകല, ജനകീയ കലാരൂപങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം സമൂഹത്തിന്റെ വിവരവിനിമയ സംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. രാഷ്ട്രീയസംവാദം നിയമസഭകളിൽ മാത്രം നടക്കുന്നില്ല; സാംസ്കാരികരംഗത്തും അത് നിരന്തരം തുടരുന്നു. അതിനാൽ ജനാധിപത്യപരമായ മൂല്യങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ വിവരസന്തുലനം നിലനിർത്തുന്നതിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സംസ്കാരം ഒരു അലങ്കാരഘടകമല്ല; സാമൂഹികവിവരത്തിന്റെ ദീർഘകാല സംഭരണശാലയും പുനരുത്പാദന സംവിധാനവുമാണ്.

ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ വിവരയുദ്ധത്തിന്റെ സ്വഭാവവും ഗണ്യമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത മാധ്യമങ്ങൾക്കൊപ്പം സാമൂഹ്യമാധ്യമ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ പൊതുജനാഭിപ്രായ രൂപീകരണത്തിൽ വലിയ പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ഒരു വിവരം ഏതാനും നിമിഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ കോടിക്കണക്കിന് ആളുകളിലേക്ക് എത്താൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ വിവരത്തിന്റെ വേഗതയും അതിന്റെ വിശ്വാസ്യതയും ഒരുപോലെ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ, വ്യാജചിത്രങ്ങൾ, കൃത്രിമമായി നിർമ്മിച്ച വീഡിയോകൾ, സന്ദർഭത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്തിയ പ്രസ്താവനകൾ എന്നിവ പൊതുബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കപ്പെടാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് മാധ്യമസാക്ഷരത, വസ്തുതാപരിശോധന, ശാസ്ത്രീയ വിവരവിശകലനം, വിമർശനാത്മക ചിന്ത എന്നിവ ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഘടകങ്ങളായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ വിവരത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം മെച്ചപ്പെടുമ്പോൾ സാമൂഹിക തീരുമാനങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരവും മെച്ചപ്പെടുന്നു.

ഇന്ത്യയുടെ ഫെഡറൽ ഘടനയും വിശാല ജനകീയ ഐക്യത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന അടിത്തറയാണ്. ഇന്ത്യയിലെ ഓരോ സംസ്ഥാനത്തിനും തനതായ ചരിത്രവും ഭാഷയും സാമൂഹികഘടനയും സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങളും ഉണ്ട്. അതിനാൽ ജനാധിപത്യത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്താനുള്ള തന്ത്രങ്ങളും എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങളിലും ഒരുപോലെയാകണമെന്നില്ല. ദേശീയതലത്തിലുള്ള പൊതുമൂല്യങ്ങളെയും പ്രാദേശിക ആവശ്യങ്ങളെയും സന്തുലിതമാക്കുന്ന സമീപനമാണ് ഫെഡറലിസത്തിന്റെ ശക്തി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് വിവിധ ക്വാണ്ടം പാളികൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാം. ഓരോ പാളിക്കും സ്വന്തം സവിശേഷതകളുണ്ടെങ്കിലും അവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് സമഗ്രവ്യവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നത്. അതുപോലെ ദേശീയതലവും സംസ്ഥാനതലവും പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണതലവും പരസ്പരം പൂരകമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴാണ് ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യം കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുന്നത്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിശാല ജനകീയ ഐക്യത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം ഏതെങ്കിലും ഒരു പാർട്ടിയുടെ രാഷ്ട്രീയവിപുലീകരണമല്ല; ഭരണഘടനാപരമായ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറ വികസിപ്പിക്കലാണ്. ജനങ്ങളുടെ ജീവിതനിലവാരം ഉയർത്തുക, സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങൾ കുറയ്ക്കുക, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം വളർത്തുക, ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുക, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളെ കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതാക്കുക, വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഐക്യം സംരക്ഷിക്കുക എന്നിവയാണ് ഇത്തരം ഒരു പ്രക്രിയയുടെ ദീർഘകാല ലക്ഷ്യങ്ങൾ. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഇത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ തന്ത്രം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹം കൂടുതൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള വിവരസംഘടനയിലേക്കും ജനാധിപത്യപരിണാമത്തിലേക്കും മുന്നേറുന്ന ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പ് തെരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയങ്ങളാൽ മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. സമൂഹത്തിന്റെ വിവരഘടന എത്രമാത്രം ജനാധിപത്യപരമാണെന്നതാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോൽ. ജനങ്ങളുടെ ചിന്താരീതികൾ, വിദ്യാഭ്യാസനിലവാരം, മാധ്യമങ്ങളുടെ വിശ്വാസ്യത, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം, ഭരണഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള പൊതുബോധം, പൗരാവകാശങ്ങളോടുള്ള ബഹുമാനം, സാമൂഹിക സഹിഷ്ണുത, സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യത്തോടുള്ള അംഗീകാരം എന്നിവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ വിവരഘടന രൂപപ്പെടുന്നത്. ഈ ഘടകങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുമ്പോൾ ജനാധിപത്യവും ശക്തിപ്പെടുന്നു. അവ ദുർബലമാകുമ്പോൾ ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവയുടെ ഉള്ളടക്കം ക്രമേണ ശൂന്യമാകാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. അതുകൊണ്ടാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ജനാധിപത്യത്തെ ഒരു ഭരണരീതിയായി മാത്രമല്ല, വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹികഘട്ടമായി കാണുന്നത്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പൗരസമൂഹത്തിന്റെ പങ്ക് അതീവ പ്രധാനമാണ്. രാഷ്ട്രീയകക്ഷികൾ മാത്രമല്ല, സർവകലാശാലകൾ, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, അധ്യാപക സംഘടനകൾ, തൊഴിലാളി-കർഷക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ശാസ്ത്രസാംസ്കാരിക സംഘടനകൾ, വനിതാ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, യുവജനസംഘടനകൾ, മനുഷ്യാവകാശ പ്രവർത്തകർ, പരിസ്ഥിതി പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, നിയമവിദഗ്ധർ, സാഹിത്യ-സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തകർ, ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള മാധ്യമങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ജനാധിപത്യ വിവരശൃംഖലയുടെ അവിഭാജ്യഘടകങ്ങളാണ്. ഇവ പരസ്പരം സംവദിക്കുകയും വിമർശിക്കുകയും സഹകരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് സമൂഹത്തിന്റെ ബൗദ്ധികശേഷി വികസിക്കുന്നത്. ഒരു ജനാധിപത്യത്തിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ദൗർബല്യത്തിന്റെ ലക്ഷണമല്ല; മറിച്ച് അറിവിന്റെ വളർച്ചയ്ക്കും സാമൂഹിക തിരുത്തലുകൾക്കും അനിവാര്യമായ സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ വൈരുദ്ധ്യം നാശത്തിന്റെ ഉറവിടമല്ല; പരിണാമത്തിന്റെ പ്രേരകശക്തിയാണ്.

അതേസമയം, എല്ലാ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്കും ഒരേ സ്വഭാവമില്ലെന്ന കാര്യവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ചില വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ആശയപരമായ സംവാദങ്ങളിലൂടെ പരിഹരിക്കാവുന്നതാണ്. ചിലത് സാമൂഹികപരിഷ്കാരങ്ങളിലൂടെ പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നു. ചിലത് നിയമപരമായ ഇടപെടലുകൾ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ചിലത് സാമ്പത്തികനയങ്ങളിലെ മാറ്റങ്ങളിലൂടെ ലഘൂകരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളെയും ഒരേ മാതൃകയിൽ സമീപിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയ സമീപനമല്ല. ഓരോ സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെയും ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലവും സാമ്പത്തിക ഘടകങ്ങളും സാംസ്കാരിക സാഹചര്യങ്ങളും വിവരപരമായ സ്വഭാവവും പ്രത്യേകം വിശകലനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിശകലനരീതി ഈ സങ്കീർണ്ണതകളെ അംഗീകരിക്കുകയും ഏകകാരണവാദത്തെ നിരാകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിന്റെ പ്രത്യേകത അതിന്റെ ബഹുതലഘടനയാണ്. വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, ജാതിബന്ധങ്ങൾ, ഭാഷാപരമായ വൈവിധ്യം, മതപരമായ ബഹുസ്വരത, പ്രാദേശിക അസമത്വങ്ങൾ, ലിംഗസമത്വവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രശ്നങ്ങൾ, നഗര-ഗ്രാമ വ്യത്യാസങ്ങൾ, സാങ്കേതിക വികസനത്തിലെ അസന്തുലിതാവസ്ഥകൾ എന്നിവ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സാമൂഹികസംവിധാനമാണ് ഇന്ത്യ. അതിനാൽ ഏതൊരു രാഷ്ട്രീയ വിശകലനവും ഈ ഘടകങ്ങളിൽ ഒരെണ്ണത്തെ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സമഗ്രചിത്രം ലഭിക്കുകയില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പാളി (layer) സിദ്ധാന്തം ഇവിടെ പ്രസക്തമാകുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഭൗതികം, രാസം, ജീവശാസ്ത്രം, മനഃശാസ്ത്രം, സാമൂഹികം എന്നിങ്ങനെ വിവിധ പാളികൾ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നതുപോലെ ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിലും അനേകം വിവരപാളികൾ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയപരമായ തീരുമാനങ്ങളും ഈ ബഹുതല യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പരിഗണിച്ചായിരിക്കണം.

ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ദീർഘകാല സംരക്ഷണത്തിൽ സാമ്പത്തികനീതിക്കും നിർണായക സ്ഥാനമുണ്ട്. കടുത്ത സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങൾ, തൊഴിലില്ലായ്മ, ദാരിദ്ര്യം, സാമൂഹിക അരക്ഷിതാവസ്ഥ എന്നിവ ജനാധിപത്യ സംവിധാനങ്ങളോടുള്ള വിശ്വാസത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്താൻ ഇടയാക്കാം. സാമ്പത്തിക വികസനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങളിലേക്കും നീതിപൂർവം എത്താത്ത സാഹചര്യത്തിൽ സാമൂഹിക അസന്തൃപ്തി വർധിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും സാമൂഹ്യനീതിയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളല്ല; മറിച്ച് ദീർഘകാല ജനാധിപത്യസ്ഥിരതയുടെ പരസ്പരപൂരക ഘടകങ്ങളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സന്തുലന സിദ്ധാന്തം ഈ ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. വികസനവും വിതരണനീതിയും തമ്മിൽ ചലനാത്മകമായ ഒരു സന്തുലനം നിലനിർത്തുമ്പോഴാണ് സമൂഹത്തിന്റെ ആന്തരിക സ്ഥിരത വർധിക്കുന്നത്.

സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ചയും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാവിയെ ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിക്കുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി, ബിഗ് ഡാറ്റ, മെഷീൻ ലേണിംഗ്, സാമൂഹ്യമാധ്യമ ആൽഗോരിതങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ ആശയവിനിമയ സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ വിവരപ്രവാഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റുകയാണ്. വിവരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതും പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതും വിശകലനം ചെയ്യുന്നതും മുൻകാലങ്ങളെ അപേക്ഷിച്ച് വളരെ വേഗത്തിലും വ്യാപ്തിയിലും നടക്കുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ജനാധിപത്യപരമായ ഉപയോഗം ഉറപ്പാക്കുക എന്നത് ഭാവിയിലെ പ്രധാന വെല്ലുവിളികളിലൊന്നായിരിക്കും. വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ പൊതുതാൽപര്യത്തിനും വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ഗവേഷണത്തിനും സുതാര്യഭരണത്തിനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് സാമൂഹികപരിണാമത്തെ വേഗത്തിലാക്കും. എന്നാൽ തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതിനും സാമൂഹിക ധ്രുവീകരണം വർധിപ്പിക്കുന്നതിനും വിദ്വേഷം വളർത്തുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ ജനാധിപത്യ വിവരഘടനയ്ക്ക് ദോഷകരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സാങ്കേതിക പുരോഗതിക്കൊപ്പം ഡിജിറ്റൽ ധാർമ്മികതയും വിവര ഉത്തരവാദിത്തവും വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യചരിത്രത്തെ അനന്തമായ സംഘർഷങ്ങളുടെ കഥയായി കാണുന്നില്ല. മറിച്ച് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകീകരണങ്ങളിലേക്ക് മനുഷ്യസമൂഹം ക്രമേണ പരിണമിക്കുന്ന ഒരു ദീർഘകാല പ്രക്രിയയായാണ് അത് കാണുന്നത്. കുടുംബങ്ങളിൽ നിന്ന് ഗോത്രസമൂഹങ്ങളിലേക്കും, ഗോത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് നഗരരാജ്യങ്ങളിലേക്കും, അവിടെ നിന്ന് രാഷ്ട്രങ്ങളിലേക്കും, പിന്നീട് അന്തർദേശീയ സഹകരണ സംവിധാനങ്ങളിലേക്കും മനുഷ്യസമൂഹം വികസിച്ചതുപോലെ, ഭാവിയിൽ കൂടുതൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും പങ്കാളിത്തപരവുമായ ജനാധിപത്യരൂപങ്ങളിലേക്കും മനുഷ്യസമൂഹം പരിണമിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. ഈ പരിണാമം സ്വാഭാവികമായി സംഭവിക്കുന്നതല്ല; അറിവും വിദ്യാഭ്യാസവും ശാസ്ത്രീയചിന്തയും ജനകീയ പങ്കാളിത്തവും ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള രാഷ്ട്രീയവും ചേർന്നാണ് അത് മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വിശാല ജനകീയ ഐക്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ സംഘടനാപരമായ വ്യാപ്തിയിലല്ല, മറിച്ച് സമൂഹത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ബൗദ്ധികവും ധാർമ്മികവുമായ അന്തരീക്ഷത്തിലാണ്. ജനങ്ങൾ പരസ്പരം വ്യത്യസ്തമായ അഭിപ്രായങ്ങൾ പുലർത്തിക്കൊണ്ടുതന്നെ ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനമൂല്യങ്ങളിൽ ഒരുമിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സംസ്കാരം വളർത്തിയെടുക്കുക എന്നതാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ നേട്ടം. രാഷ്ട്രീയമത്സരം തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കാം; ആശയപരമായ വിമർശനങ്ങളും തുടരും; തെരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ വരുകയും പോകുകയും ചെയ്യും. എന്നാൽ ഈ എല്ലാ പ്രക്രിയകൾക്കും അടിത്തറയായി നിലകൊള്ളേണ്ടത് ഭരണഘടനയോടുള്ള പ്രതിബദ്ധതയും നിയമവാഴ്ചയോടുള്ള ബഹുമാനവും പൗരന്മാരുടെ സമത്വത്തോടുള്ള അംഗീകാരവുമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഇതാണ് സമൂഹത്തിന്റെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള കോഹറൻസ്.

അവസാനമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമം അവസാനിച്ചിട്ടില്ല. ഓരോ തലമുറയും ജനാധിപത്യത്തെ പുതുക്കിപ്പണിയുകയും അതിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങളെ കൂടുതൽ സുതാര്യമാക്കുകയും അറിവിനെ കൂടുതൽ ജനകീയമാക്കുകയും ചെയ്യേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തം വഹിക്കുന്നു. വിശാല ജനകീയ ഐക്യം എന്ന ആശയവും ഈ തുടർച്ചയായ സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അത് സ്ഥിരമായ ഒരു രാഷ്ട്രീയസൂത്രവാക്യമല്ല; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ഈ പ്രക്രിയയുടെ ലക്ഷ്യം വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കലല്ല, മറിച്ച് വൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് കൂടുതൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ജനാധിപത്യ ഐക്യവും സാമൂഹിക സന്തുലനവും സൃഷ്ടിക്കലാണ്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭാവി കൂടുതൽ സമാധാനപരവും നീതിയുക്തവും ശാസ്ത്രീയവുമായ ദിശയിലേക്ക് വികസിക്കണമെങ്കിൽ ഈ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം തിരിച്ചറിയുകയും അതിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹിക, വിദ്യാഭ്യാസ, സാംസ്കാരിക, ഭരണഘടനാപരമായ പ്രക്രിയകളെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സാമൂഹികപരിണാമത്തെ വിശകലനം ചെയ്യുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി അധികാരമാറ്റത്തിനുള്ള സംവിധാനമെന്ന നിലയിലല്ല, മറിച്ച് സമാധാനപരമായി വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള സമൂഹത്തിന്റെ കഴിവെന്ന നിലയിലാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. പ്രകൃതിയിൽ വിരുദ്ധശക്തികൾ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കാതെ പുതിയ സന്തുലനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെ, ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിലും ആശയപരമായ ഭിന്നതകൾ ശത്രുതയിലേക്കല്ല, സംവാദത്തിലേക്കും തിരുത്തലിലേക്കും സൃഷ്ടിപരമായ മത്സരത്തിലേക്കും നയിക്കണം. അഭിപ്രായവ്യത്യാസം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ദൗർബല്യമല്ല; അതിന്റെ ജീവശക്തിയാണ്. വ്യത്യസ്ത ആശയധാരകൾ തമ്മിലുള്ള വിമർശനാത്മക സംവാദത്തിലൂടെയാണ് സമൂഹം കൂടുതൽ പക്വമായ തീരുമാനങ്ങളിലേക്ക് എത്തുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം അഭിപ്രായങ്ങളുടെ ഏകീകരണമല്ല, മറിച്ച് അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളെ ഭരണഘടനാപരമായ ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ സമാധാനപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള സാമൂഹികശേഷി വളർത്തിയെടുക്കലാണ്.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ വിശാല ജനകീയ ഐക്യം എന്നത് എല്ലാ രാഷ്ട്രീയപാർട്ടികളും ഒരേ രാഷ്ട്രീയപരിപാടി സ്വീകരിക്കണമെന്ന ആശയമല്ല. രാഷ്ട്രീയ ബഹുസ്വരത ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക സവിശേഷതയാണ്. വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തിക നയങ്ങൾ, വികസന മാതൃകകൾ, ക്ഷേമപരിപാടികൾ, വിദേശനയ സമീപനങ്ങൾ, സാമൂഹികപരിഷ്കാരങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള കാഴ്ചപ്പാടുകൾ എന്നിവയിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത് ജനാധിപത്യത്തെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ സഹായിക്കും. എന്നാൽ ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനഘടന, സ്വതന്ത്ര തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനം, ന്യായവ്യവസ്ഥയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം, പൗരാവകാശങ്ങൾ, മാധ്യമസ്വാതന്ത്ര്യം, ഫെഡറൽ സംവിധാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പൊതുമൂല്യങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്ന കാര്യത്തിൽ വിശാലമായ സാമൂഹികസമ്മതം നിലനിൽക്കുന്നത് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ദീർഘകാല സ്ഥിരതയ്ക്ക് അനിവാര്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക കോഹറൻസായി മനസ്സിലാക്കാം.

പ്രകൃതിയിലെ ഓരോ സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയ്ക്കും സ്വയംതിരുത്താനുള്ള കഴിവുണ്ട്. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ജീവകോശങ്ങൾ തുടർച്ചയായി കേടുപാടുകൾ പരിഹരിക്കുകയും പുതിയ കോശങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ കാലാവസ്ഥാമാറ്റങ്ങൾക്കും പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾക്കും ശേഷം ക്രമേണ പുതിയ സന്തുലനാവസ്ഥയിലേക്ക് മടങ്ങിവരുന്നു. മനുഷ്യശരീരത്തിന്റെ പ്രതിരോധസംവിധാനം അന്യഘടകങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയ്ക്കെതിരെ പ്രതികരിക്കുകയും പിന്നീട് വീണ്ടും സന്തുലിതാവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ഉദാഹരണങ്ങളെ സമൂഹത്തിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളിലും സ്വയംതിരുത്താനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ അനിവാര്യമാണ്. സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങൾ, ന്യായവ്യവസ്ഥ, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷൻ, പാർലമെന്റ്, നിയമസഭകൾ, വിവരാവകാശ സംവിധാനങ്ങൾ, അക്കാദമിക് സ്ഥാപനങ്ങൾ, ഗവേഷണകേന്ദ്രങ്ങൾ, സിവിൽ സമൂഹം എന്നിവയെല്ലാം സാമൂഹിക പ്രതിരോധസംവിധാനത്തിന്റെ വിവിധ ഘടകങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവ ശക്തമായിരിക്കുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന് പ്രതിസന്ധികളിൽ നിന്ന് സ്വയം വീണ്ടെടുക്കാനുള്ള ശേഷിയും വർധിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ്. ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം എന്നത് ശാസ്ത്രവിഷയങ്ങൾ പഠിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നതല്ല. തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ചിന്തിക്കുക, പുതിയ വിവരങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ അഭിപ്രായങ്ങൾ തിരുത്താൻ തയ്യാറാകുക, യുക്തിസഹമായ സംവാദത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, വ്യത്യസ്ത കാഴ്ചപ്പാടുകളെ പരിശോധിക്കാൻ സന്നദ്ധത കാണിക്കുക എന്നിവയെല്ലാം ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം സാമൂഹിക വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപങ്ങളിലൊന്നാണ്. കാരണം പുതിയ അറിവ് സ്വീകരിക്കാനുള്ള സമൂഹത്തിന്റെ കഴിവാണ് അതിന്റെ ഭാവി വികസനത്തിന്റെ പ്രധാന നിർണായക ഘടകം.

അതുപോലെ ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശക്തിയാണ്. ഭരണഘടന ഒരു നിയമരേഖ മാത്രമല്ല; വ്യത്യസ്ത സമൂഹവിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ചരിത്രപരമായ സാമൂഹികകരാറാണ്. ഈ കരാർ പരസ്പര ബഹുമാനം, സമത്വം, സ്വാതന്ത്ര്യം, നീതി, സൗഹൃദം എന്നീ മൂല്യങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്. ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികത എന്നത് നിയമങ്ങൾ പാലിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായമുള്ളവർക്കും തുല്യമായ അവകാശങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന ബോധ്യത്തെ സാമൂഹികമായി അംഗീകരിക്കുന്ന സംസ്കാരമാണ് അത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സന്തുലന സിദ്ധാന്തവുമായി ഈ ആശയം ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സന്തുലനം ശക്തിയുടെ ഏകാഗ്രതയിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്നതല്ല; മറിച്ച് വിവിധ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള നീതിപൂർവമായ ബന്ധങ്ങളിലൂടെയാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്.

സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല പുരോഗതിയിൽ യുവജനങ്ങളുടെ പങ്കും അതീവ നിർണായകമാണ്. ഓരോ തലമുറയും മുൻതലമുറയിൽ നിന്ന് പാരമ്പര്യമായി ലഭിക്കുന്ന അറിവ് സ്വീകരിക്കുക മാത്രമല്ല, അതിനെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുകയും പുതിയ അറിവുകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ യുവജനങ്ങളെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വെറും പ്രേക്ഷകരായി കാണാൻ കഴിയില്ല. അവർ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സജീവ സ്രഷ്ടാക്കളാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം, ഗവേഷണം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹിക സേവനം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തനം, സംരംഭകത്വം, പൊതുനയ ചർച്ചകൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ യുവജനങ്ങളുടെ സജീവ പങ്കാളിത്തം വർധിക്കുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ വിവരപരിണാമവും വേഗത്തിലാകുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഓരോ പുതിയ തലമുറയും പുതിയ വിവരങ്ങളുടെ വാഹകരാണ്; അതിനാൽ സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഊർജസ്രോതസ്സുകളിലൊന്നായി യുവജനങ്ങളെ കാണാം.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധിയും ജനാധിപത്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു പ്രധാന വിഷയമായി മാറിയിരിക്കുകയാണ്. കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, ജലക്ഷാമം, ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെ നഷ്ടം, മലിനീകരണം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ അമിതചൂഷണം എന്നിവ രാഷ്ട്രീയ അതിർത്തികളെ മാനിക്കാത്ത ആഗോള വെല്ലുവിളികളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേറിട്ട ഒരു ഘടകമല്ല; മറിച്ച് ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ സന്തുലനം തകരുമ്പോൾ സാമൂഹിക സന്തുലനവും ദുർബലമാകും. ജനാധിപത്യപരമായ വികസനം പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവുമായി സംയോജിപ്പിക്കപ്പെടേണ്ടത് ഈ അടിസ്ഥാന കാരണത്താലാണ്. ദീർഘകാല സാമൂഹികസ്ഥിരതയ്ക്ക് സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവും പരസ്പരപൂരകങ്ങളായി മാറണം.

ആഗോളവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ജനാധിപത്യം അതിന്റെ ആഭ്യന്തര സ്ഥാപനങ്ങളെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചല്ല നിലനിൽക്കുന്നത്. സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥകൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിവരവിനിമയം, വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ രാജ്യങ്ങൾ പരസ്പരം കൂടുതൽ ആശ്രിതങ്ങളായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ മനുഷ്യസമൂഹം കൂടുതൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ആഗോള വിവരശൃംഖലയിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചിരിക്കുകയാണ്. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ദേശീയ താൽപര്യങ്ങളും ആഗോള സഹകരണവും തമ്മിൽ സന്തുലിതമായ ബന്ധം നിലനിർത്തേണ്ടത് ഭാവിയിലെ പ്രധാന വെല്ലുവിളികളിലൊന്നായിരിക്കും. ദേശീയ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ശക്തിയും അന്തർദേശീയ സഹകരണത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരവും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഈ സമഗ്ര വിശകലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന നിഗമനത്തിലെത്തുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തിലല്ല, അറിവിന്റെ വികേന്ദ്രീകരണത്തിലും ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തത്തിന്റെ വിപുലീകരണത്തിലുമാണ്. വിവരങ്ങൾ കൂടുതൽ തുറന്നതാകുമ്പോൾ, വിദ്യാഭ്യാസം കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമാകുമ്പോൾ, ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ കൂടുതൽ സുതാര്യമാകുമ്പോൾ, പൗരപങ്കാളിത്തം കൂടുതൽ വ്യാപകമാകുമ്പോൾ, വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംവാദം കൂടുതൽ ആഴത്തിലാകുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ വിവരസന്തുലനം ശക്തിപ്പെടുന്നു. ഈ സന്തുലനമാണ് ദീർഘകാല ജനാധിപത്യ സ്ഥിരതയുടെ യഥാർത്ഥ അടിത്തറ.

അതുകൊണ്ട് വിശാല ജനകീയ ഐക്യത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ അത് ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിലെ രാഷ്ട്രീയസഖ്യത്തെക്കാൾ വിപുലമായ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. അത് മനുഷ്യസമൂഹം കൂടുതൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സഹകരണത്തിലേക്കും യുക്തിബോധത്തിലേക്കും ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയിലേക്കും വിവരസമ്പന്നമായ ജനാധിപത്യത്തിലേക്കും പരിണമിക്കുന്ന ദീർഘകാല ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ ഒരു ഘടകമാണ്. ഈ പ്രക്രിയയുടെ അന്തിമലക്ഷ്യം വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കി ഏകത്വം സൃഷ്ടിക്കലല്ല; മറിച്ച് വൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ഐക്യവും നീതിയും സ്വാതന്ത്ര്യവും മനുഷ്യസൗഹൃദവും വളർത്തിയെടുക്കലാണ്. മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള സാമൂഹിക പാലമായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ജനാധിപത്യ ദർശനത്തെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിശാലമായ സാമൂഹികസിദ്ധാന്തത്തിൽ ജനാധിപത്യ ഐക്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം സാമൂഹിക കോഹറൻസ് എന്നതാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ കോഹറൻസ് എന്നത് വ്യത്യസ്ത കണങ്ങളോ തരംഗങ്ങളോ പരസ്പരം ക്രമബദ്ധമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്ന അവസ്ഥയെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ ക്രമബദ്ധത വർധിക്കുമ്പോൾ പുതിയ ഭൗതിക പ്രതിഭാസങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സമൂഹത്തിലും സമാനമായ ഒരു പ്രക്രിയ നിരീക്ഷിക്കാം. വ്യത്യസ്ത ഭാഷകളും മതങ്ങളും സംസ്കാരങ്ങളും രാഷ്ട്രീയകാഴ്ചപ്പാടുകളും സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങളും പൊതുവായ ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സഹകരിക്കുമ്പോൾ സമൂഹത്തിൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക കോഹറൻസ് രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ കോഹറൻസ് നിർബന്ധിതമായ ഏകത്വത്തിന്റെ ഫലമല്ല; സ്വതന്ത്രമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട പൊതുമൂല്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ സഹകരണമാണ്.

ഇതിന് വിപരീതമായി സാമൂഹിക ഡീകോഹറൻസ് എന്ന അവസ്ഥയും ഉണ്ടാകാം. ഒരു സമൂഹത്തിലെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വിശ്വാസം ക്ഷയിക്കുകയും പരസ്പര സംവാദം ദുർബലമാവുകയും പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളിലുള്ള വിശ്വാസം കുറയുകയും വിവരവിനിമയം ധ്രുവീകരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ സാമൂഹിക കോഹറൻസ് കുറയുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി പൊതുനയങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതും സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതും കൂടുതൽ ദുഷ്കരമാകുന്നു. അതിനാൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ശക്തി കേവലം ഭരണഘടനാപരമായ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിലോ തെരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെ ആവൃത്തിയിലോ അളക്കാനാവില്ല. സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വിശ്വാസത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരവും പൊതുസംവാദത്തിന്റെ നിലവാരവും പൗരപങ്കാളിത്തത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയും അതിന്റെ നിർണായക സൂചകങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സാമൂഹിക ഐക്യം എന്നത് ഏകവർണമായ സമൂഹം സൃഷ്ടിക്കലല്ല. പ്രകൃതിയിലെ ജൈവവൈവിധ്യം പരിസ്ഥിതിയുടെ സ്ഥിരതയ്ക്ക് അനിവാര്യമായതുപോലെ സാമൂഹിക വൈവിധ്യവും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ജീവശക്തിയാണ്. ഒരു വനത്തിൽ ഒരേയൊരു സസ്യവർഗ്ഗം മാത്രമുള്ള അവസ്ഥയേക്കാൾ വിവിധ സസ്യങ്ങളും ജീവജാലങ്ങളും സഹവർത്തിത്വത്തോടെ നിലനിൽക്കുന്ന പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയാണ് കൂടുതൽ സ്ഥിരതയുള്ളത്. അതുപോലെ തന്നെ വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രീയ ആശയധാരകളും സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങളും സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യങ്ങളും സഹവർത്തിത്വത്തോടെ നിലനിൽക്കുന്ന സമൂഹമാണ് ദീർഘകാല ജനാധിപത്യ സ്ഥിരതയ്ക്ക് കൂടുതൽ അനുയോജ്യം. വൈവിധ്യം ജനാധിപത്യത്തിന് ഭീഷണിയല്ല; വൈവിധ്യത്തെ സമാധാനപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവില്ലായ്മയാണ് യഥാർത്ഥ വെല്ലുവിളി.

സാമൂഹിക വിശ്വാസം രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വിശകലനം ചെയ്യാൻ കഴിയും. വിശ്വാസം നിയമംകൊണ്ട് നിർബന്ധിതമായി സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല. അത് ദീർഘകാല സാമൂഹിക അനുഭവങ്ങളുടെയും സ്ഥാപനങ്ങളുടെ വിശ്വാസ്യതയുടെയും പരസ്പര ബഹുമാനത്തിന്റെയും നീതിപൂർവമായ ഭരണത്തിന്റെയും ഫലമായാണ് വളരുന്നത്. കോടതികൾ നീതിപൂർവം പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനങ്ങൾ വിശ്വാസ്യത നിലനിർത്തുമ്പോൾ, ഭരണകൂടം സുതാര്യമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, മാധ്യമങ്ങൾ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ വിവരങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, വിദ്യാഭ്യാസം വിമർശനാത്മക ചിന്ത വളർത്തുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വിശ്വാസവും വർധിക്കുന്നു. ഈ വിശ്വാസമാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അദൃശ്യമായ സാമൂഹിക മൂലധനം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിവരത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഗുണങ്ങളിലൊന്നായി കാണുന്നതിനാൽ വിവരത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ, അർദ്ധസത്യങ്ങൾ, ഗൂഢാലോചനാസിദ്ധാന്തങ്ങൾ, വികാരങ്ങളെ മാത്രം ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ള പ്രചാരണങ്ങൾ എന്നിവ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ വിവരഘടനയെ അസ്ഥിരമാക്കാൻ ഇടയാക്കും. മറുവശത്ത് തെളിവുകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള സംവാദം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, സ്വതന്ത്ര മാധ്യമപ്രവർത്തനം, അക്കാദമിക് വിമർശനം, പൊതുചർച്ചകൾ എന്നിവ വിവരത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്തുകയും സാമൂഹിക തീരുമാനങ്ങളുടെ നിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണം എന്നത് വിവരത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്.

ഇവിടെ ഒരു കാര്യം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ജനാധിപത്യ ഐക്യം എന്നത് വിമർശനം അവസാനിപ്പിക്കുക എന്നല്ല അർത്ഥമാക്കുന്നത്. യഥാർത്ഥ ജനാധിപത്യത്തിൽ വിമർശനം ഒരു അനിവാര്യ ഘടകമാണ്. എന്നാൽ വിമർശനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എതിരാളിയെ നശിപ്പിക്കുക എന്നതല്ല; പൊതുനയങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും സ്ഥാപനങ്ങളെ കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതാക്കുകയും സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ അറിവ് വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ അവ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹികസംഘടനയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. അതിനാൽ സംവാദവും വിമർശനവും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയകളാണ്.

ഇന്ത്യ പോലുള്ള വൈവിധ്യമാർന്ന സമൂഹത്തിൽ ഈ ആശയം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാണ്. വ്യത്യസ്ത ഭാഷകൾ, സംസ്കാരങ്ങൾ, മതപരമ്പരകൾ, സാമൂഹിക ഘടനകൾ, സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്ന രാജ്യത്തിൽ ദീർഘകാല ജനാധിപത്യസ്ഥിരതയ്ക്ക് പരസ്പര ബഹുമാനവും ഭരണഘടനാപരമായ മൂല്യങ്ങളിലുള്ള പൊതുസമ്മതവും അനിവാര്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ ഇന്ത്യ ഒരു ബഹുപാളി സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയാണ്. ഓരോ പാളിക്കും സ്വന്തം സവിശേഷതകളുണ്ടെങ്കിലും അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പൊതുവിവരഘടനയാണ് ഭരണഘടന. അതുകൊണ്ടാണ് ഭരണഘടനയെ ഒരു നിയമരേഖ എന്നതിലുപരി ദേശീയ സാമൂഹിക കോഹറൻസിന്റെ അടിസ്ഥാന വിവരകോഡായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ വിശാല ജനകീയ ഐക്യത്തിന്റെ വിജയം അതിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നേട്ടങ്ങൾകൊണ്ട് മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. സാമൂഹിക വിശ്വാസം വർധിക്കുന്നുണ്ടോ, പൊതുസംവാദത്തിന്റെ നിലവാരം മെച്ചപ്പെടുന്നുണ്ടോ, ഭരണഘടനാപരമായ മൂല്യങ്ങളിലുള്ള പൊതുബോധം വികസിക്കുന്നുണ്ടോ, വിദ്യാഭ്യാസം കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമാകുന്നുണ്ടോ, പൗരപങ്കാളിത്തം വിപുലമാകുന്നുണ്ടോ, സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങൾ കുറയുന്നുണ്ടോ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചോദ്യങ്ങളാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ അളവുകോലുകൾ. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ദീർഘകാല വിജയത്തിന് ഈ സൂചകങ്ങൾ താൽക്കാലിക രാഷ്ട്രീയവിജയങ്ങളെക്കാൾ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ജനാധിപത്യത്തെ ഒരു രാഷ്ട്രീയസംവിധാനമെന്നതിലുപരി മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്ന വിവരസംഘടനയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിൽ ഭൗതികപാളിയിൽ നിന്ന് രാസപാളിയിലേക്കും, രാസപാളിയിൽ നിന്ന് ജീവപാളിയിലേക്കും, ജീവപാളിയിൽ നിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും, ബോധത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികസംഘടനയിലേക്കും വിവരത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത ക്രമേണ വർധിച്ചതുപോലെ മനുഷ്യസമൂഹവും കൂടുതൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും കൂടുതൽ യുക്തിസഹവുമായ കൂടുതൽ പങ്കാളിത്തപരമായ ജനാധിപത്യരൂപങ്ങളിലേക്കാണ് പരിണമിക്കുന്നത്. ഈ പരിണാമത്തിൽ വിശാല ജനകീയ ഐക്യം ഒരു താൽക്കാലിക രാഷ്ട്രീയതന്ത്രമല്ല; മറിച്ച് വൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക കോഹറൻസും ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവവും മനുഷ്യസൗഹൃദവും വളർത്തിയെടുക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ ഒരു പരിണാമഘട്ടമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി നിർണയിക്കുന്നത് ശക്തിയുടെ കേന്ദ്രീകരണമല്ല, അറിവിന്റെ വ്യാപനവും സഹകരണത്തിന്റെ വികാസവും സാമൂഹിക സന്തുലനത്തിന്റെ നിരന്തരമായ പുനർനിർമ്മാണവുമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹികദർശനം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാവി നിർണയിക്കുന്നത് അധികാരഘടനകളല്ല, മറിച്ച് സമൂഹത്തിന്റെ വിവരഘടനയാണെന്ന ഒരു അടിസ്ഥാനനിഗമനത്തിലെത്താൻ കഴിയും. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു സിസ്റ്റത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിലെ ഓരോ കണത്തിന്റെയും സ്വഭാവം കൊണ്ട് മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ സ്വഭാവമാണ് അതിന്റെ സമഗ്രഗുണങ്ങൾ നിർണയിക്കുന്നത്. അതുപോലെ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സ്വഭാവവും അതിലെ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ഓരോ സ്ഥാപനത്തിന്റെയും സ്വഭാവം കൊണ്ട് മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. വ്യക്തികളും സ്ഥാപനങ്ങളും സംഘടനകളും സമൂഹവിഭാഗങ്ങളും പരസ്പരം എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു, എങ്ങനെ വിവരങ്ങൾ കൈമാറുന്നു, എങ്ങനെ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നു, എങ്ങനെ പൊതുലക്ഷ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്നീ ബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരമാണ് സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം നിർണയിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ബന്ധങ്ങളുടെ ശാസ്ത്രം കൂടിയാണ്.

സമൂഹത്തിലെ ഈ ബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിൽ സംവാദസംസ്കാരത്തിന് അത്യന്തം പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സംവാദം എന്നത് കേവലം സംസാരിക്കുന്നതല്ല; മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവങ്ങളെയും വാദങ്ങളെയും ശ്രദ്ധാപൂർവം കേൾക്കുകയും, സ്വന്തം നിലപാടുകളെ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പരിശോധിക്കുകയും, ആവശ്യമായപ്പോൾ തിരുത്താൻ തയ്യാറാകുകയും ചെയ്യുന്ന ബൗദ്ധികപ്രക്രിയയാണ്. സംവാദത്തിന്റെ ഈ സംസ്കാരം വികസിക്കുമ്പോൾ ജനാധിപത്യം കൂടുതൽ പക്വമാകുന്നു. മറിച്ച് സംവാദം ഇല്ലാതാവുകയും പരസ്പരവിശ്വാസം തകരുകയും ഓരോ വിഭാഗവും സ്വന്തം വിവരലോകങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ സാമൂഹിക ധ്രുവീകരണം വർധിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ ഇത് വിവരകോഹറൻസിന്റെ ക്ഷയമാണ്.

ഇതോടൊപ്പം സമൂഹത്തിലെ വികാരങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയത്തെയും ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനങ്ങൾ യുക്തിയെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചല്ല രൂപപ്പെടുന്നത്. വികാരങ്ങൾ, അനുഭവങ്ങൾ, ചരിത്രസ്മരണകൾ, സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങൾ, കൂട്ടായ തിരിച്ചറിവുകൾ എന്നിവയും രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജനാധിപത്യത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ യുക്തിപരമായ വാദങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യരുടെ യഥാർത്ഥ ജീവിതാനുഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങളും സാംസ്കാരിക ഇടപെടലുകളും അനിവാര്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ബോധം വിവരത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പരിണാമരൂപമാണെങ്കിലും ആ ബോധത്തിൽ യുക്തിയും വികാരവും സ്മരണയും മൂല്യങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് രാഷ്ട്രീയബോധവും ബഹുമാനദണ്ഡങ്ങളുള്ള ഒരു വിവരഘടനയാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സാമൂഹികനീതി എന്ന ആശയവും കൂടുതൽ വിപുലമായ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. സാമൂഹികനീതി എന്നത് വരുമാനവിതരണം മാത്രമല്ല; വിദ്യാഭ്യാസാവസരങ്ങൾ, ആരോഗ്യസേവനങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക പങ്കാളിത്തം, സാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം, വിവരലഭ്യത, നിയമപരമായ സംരക്ഷണം, മാന്യമായ ജീവിതസാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവയിലേക്കുള്ള തുല്യാവകാശവും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിവരലഭ്യതയിലെ അസമത്വവും സാമ്പത്തിക അസമത്വം പോലെ തന്നെ സാമൂഹികവികസനത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്ന ഘടകമാണ്. അറിവ് ചില വിഭാഗങ്ങളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികശേഷി പരിമിതപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെയും ജനാധിപത്യവൽക്കരണം സാമൂഹികനീതിയുടെ അടിസ്ഥാനഘടകമായി മാറുന്നു.

ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ശക്തി വിലയിരുത്തുമ്പോൾ ഒരു സമൂഹം സ്വന്തം തെറ്റുകൾ തിരിച്ചറിയാനും തിരുത്താനും എത്രമാത്രം കഴിവുള്ളതാണ് എന്ന ചോദ്യവും പ്രധാനമാണ്. പ്രകൃതിയിലെ സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥകൾ നിരന്തരം ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ സ്വയം തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യശരീരം ശരീരതാപനില, രക്തസമ്മർദ്ദം, രക്തത്തിലെ ഗ്ലൂക്കോസിന്റെ അളവ് തുടങ്ങിയവ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് ഇത്തരം ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനങ്ങളിലൂടെയാണ്. സമൂഹത്തിലും സമാനമായ പ്രക്രിയകൾ ആവശ്യമാണ്. സ്വതന്ത്ര ഗവേഷണം, മാധ്യമപരിശോധന, നിയമപരമായ അവലോകനം, പാർലമെന്ററി ചർച്ചകൾ, പൊതുജനാഭിപ്രായം, തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ, പൗരപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവ കാര്യക്ഷമമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന് സ്വന്തം തെറ്റുകൾ തിരുത്താനുള്ള കഴിവ് വർധിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ സ്വയംതിരുത്തൽ സമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമശേഷിയുടെ സൂചകമാണ്.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക ചോദ്യവും ഉയരുന്നു. സമൂഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എന്താണ്? സാമ്പത്തികവളർച്ച മാത്രമാണോ വികസനത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചോദ്യത്തിന് വിശാലമായ മറുപടിയാണ് നൽകുന്നത്. സാമ്പത്തിക വളർച്ച നിർണായകമാണെങ്കിലും അത് മനുഷ്യവികാസത്തിന്റെ ഏക അളവുകോലല്ല. അറിവിന്റെ വളർച്ച, ആരോഗ്യത്തിന്റെ പുരോഗതി, സാംസ്കാരിക സൃഷ്ടിപരത, പരിസ്ഥിതി സന്തുലനം, സാമൂഹിക വിശ്വാസം, പൗരപങ്കാളിത്തം, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം, സമത്വം, മനുഷ്യാന്തസ് എന്നിവയെല്ലാം വികസനത്തിന്റെ അവിഭാജ്യഘടകങ്ങളാണ്. ഈ ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോഴാണ് സമൂഹം ഉയർന്ന വിവരസംഘടനയിലേക്ക് പരിണമിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യസമൂഹത്തെ ഒരു തുറന്ന വ്യവസ്ഥയായാണ് കാണുന്നത്. ഒരു സമൂഹവും സ്വയംപര്യാപ്തമായ അടഞ്ഞ ലോകമല്ല. ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംസ്കാരം, സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി, അന്തർദേശീയ സഹകരണം എന്നിവയിലൂടെ ഓരോ സമൂഹവും മറ്റുള്ളവരുമായി നിരന്തരം ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നു. അതിനാൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണവും ദേശീയ അതിർത്തികൾക്കുള്ളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്ന വിഷയമല്ല. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളും മനുഷ്യാവകാശ ചർച്ചകളും സാങ്കേതിക പുരോഗതികളും പരിസ്ഥിതി അനുഭവങ്ങളും സാമൂഹിക നവീകരണങ്ങളും പരസ്പരം പങ്കുവെക്കപ്പെടുമ്പോൾ ആഗോളതലത്തിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിവരപരിണാമം വേഗത്തിലാകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയരൂപത്തെ ശാശ്വതമായി സ്ഥാപിക്കുക എന്നതല്ല. പ്രകൃതിയിൽ ശാശ്വതമായ ഒരു ഘടനയില്ലാത്തതുപോലെ സമൂഹത്തിലും ശാശ്വതമായ രാഷ്ട്രീയരൂപമില്ല. ഓരോ കാലഘട്ടവും പുതിയ വെല്ലുവിളികളും പുതിയ സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജനാധിപത്യവും നിരന്തരം സ്വയം നവീകരിക്കപ്പെടേണ്ട ഒരു സാമൂഹികസംവിധാനമാണ്. ഈ നവീകരണത്തിന്റെ അടിത്തറ ശാസ്ത്രീയചിന്തയും ഭരണഘടനാപരമായ ധാർമ്മികതയും സാമൂഹികനീതിയും മനുഷ്യാവകാശങ്ങളോടുള്ള പ്രതിബദ്ധതയും വൈവിധ്യത്തോടുള്ള ബഹുമാനവും ആയിരിക്കണം.

ഈ നിലയിൽ നിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ വിശാല ജനകീയ ഐക്യം ഒരു തന്ത്രപരമായ രാഷ്ട്രീയ ധാരണയേക്കാൾ വളരെ വിശാലമായ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. അത് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉയർന്ന വിവരസംഘടനയിലേക്കുള്ള പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടമാണ്. വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും, വൈവിധ്യവും ഐക്യവും, ശാസ്ത്രീയ യുക്തിയും മാനുഷിക മൂല്യങ്ങളും, ദേശീയ ഐക്യവും ഫെഡറൽ വൈവിധ്യവും, സാമ്പത്തിക പുരോഗതിയും സാമൂഹികനീതിയും, സാങ്കേതിക വികസനവും ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദർശനത്തിൽ ഈ സന്തുലനമാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി. അതിനെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുകയും പുനർനിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ അടുത്ത ചരിത്രഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള ഏറ്റവും വലിയ സാമൂഹിക ദൗത്യം.