വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധവും- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിലുള്ള ഒരു സമഗ്ര ദാർശനിക വിശകലനം

തത്ത്വചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും ആഴമേറിയതും ഇന്നും പൂർണ്ണമായി അവസാനിക്കാത്തതുമായ സംവാദങ്ങളിലൊന്നാണ് വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം (Objective Reality) എന്നതും ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധം (Subjective Understanding of Reality) എന്നതും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണം. മനുഷ്യൻ കാണുന്ന ലോകം യഥാർത്ഥ ലോകമാണോ? അതോ യഥാർത്ഥ ലോകത്തിന്റെ മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കം നിർമ്മിച്ച ഒരു ആന്തരിക വിവരമാതൃക മാത്രമാണോ? നാം സത്യം കണ്ടെത്തുകയാണോ, അതോ സത്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ കൂടുതൽ കൃത്യതയുള്ള മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുകയാണോ? ശാസ്ത്രം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നുണ്ടോ, അതോ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഏറ്റവും മികച്ച സൈദ്ധാന്തിക മാതൃകകളാണോ നിർമ്മിക്കുന്നത്? മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ വളർച്ചയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ബാഹ്യലോകമാണോ, അതോ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ആന്തരിക ഘടനകളാണോ?

ഈ ചോദ്യങ്ങൾ പ്ലേറ്റോ മുതൽ ആധുനിക കോഗ്നിറ്റീവ് ന്യൂറോസയൻസ് വരെ അനേകം ചിന്തകരെ ആകർഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഓരോ കാലഘട്ടവും തങ്ങളുടെ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ പ്രശ്നത്തിന് വ്യത്യസ്ത ഉത്തരങ്ങൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഭൗതികശാസ്ത്രം, വിവരസിദ്ധാന്തം, ജീവപരിണാമശാസ്ത്രം, ന്യൂറോസയൻസ്, കൃത്രിമബുദ്ധി എന്നിവയുടെ വികാസം ഈ ചർച്ചയെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തിയിരിക്കുകയാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ വ്യാഖ്യാനരീതി അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ഇവിടെ “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിന്റെ ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ സിദ്ധാന്തങ്ങളെ നേരിട്ട് സാമൂഹികമോ മാനസികമോ ആയ മേഖലകളിലേക്ക് മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നതിനല്ല ഉപയോഗിക്കുന്നത്. മറിച്ച് പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും കാണപ്പെടുന്ന അനന്തമായ ചലനാത്മകത, വിവരപരിണാമം, പുതിയ ഗുണങ്ങളുടെ ഉദയം (emergence), സംയോജക-വിഘടന ശക്തികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനം എന്നിവയെ ഏകീകൃതമായ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ ചട്ടക്കൂടാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ യാഥാർത്ഥ്യം നിശ്ചലമായ ഒരു വസ്തുവല്ല. അത് നിരന്തരം പരിണമിക്കുന്ന വിവരഘടനകളുടെ ഒരു പ്രപഞ്ചമാണ്. മനുഷ്യബോധവും ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധവും പരസ്പരം വേർപിരിഞ്ഞ രണ്ട് ലോകങ്ങളല്ല; മറിച്ച് ഒരേ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘാടനതലങ്ങളാണ്.

ഈ അധ്യായത്തിൽ ആദ്യം വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം പരിശോധിക്കും. തുടർന്ന് ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധത്തിന്റെ പരിണാമം വിശദീകരിക്കും. പിന്നീട് കാന്റ്, ഹെഗൽ, മാർക്സ്, ലെനിൻ, കാർൽ പോപ്പർ, തോമസ് കുൻ എന്നിവരുടെ ആശയങ്ങളുമായി താരതമ്യം നടത്തും. തുടർന്ന് ആധുനിക ന്യൂറോസയൻസ്, പ്രെഡിക്ടീവ് പ്രോസസ്സിംഗ്, ഇൻഫർമേഷൻ തിയറി, പരിണാമ ജീവശാസ്ത്രം, കൃത്രിമബുദ്ധി എന്നിവയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിശദീകരണശേഷി പരിശോധിക്കും. ഒടുവിൽ മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ പരിണാമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സമഗ്ര മാതൃക അവതരിപ്പിക്കും.

“യാഥാർത്ഥ്യം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യം കേൾക്കുമ്പോൾ അത് ലളിതമായി തോന്നാം. എന്നാൽ തത്ത്വചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഇത്രയധികം വ്യത്യസ്ത ഉത്തരങ്ങൾ ലഭിച്ച മറ്റൊരു ചോദ്യമില്ല.

നമ്മുടെ മുന്നിൽ ഒരു മരം നിൽക്കുന്നു. നാം അത് കാണുന്നു. അതിനാൽ ആ മരം യാഥാർത്ഥ്യമാണെന്ന് നാം കരുതുന്നു. എന്നാൽ “കാണുക” എന്ന അനുഭവം തന്നെ എന്താണ്? കണ്ണിലേക്ക് പതിക്കുന്ന ഫോട്ടോണുകൾ റെറ്റിനയിലെ പ്രകാശഗ്രാഹക കോശങ്ങളെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ നിന്ന് വൈദ്യുതസിഗ്നലുകൾ ഒപ്റ്റിക് നാഡിയിലൂടെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ വിഷ്വൽ കോർട്ടക്സിലേക്ക് എത്തുന്നു. അവിടെ വിവിധ നാഡീശൃംഖലകൾ നിറം, ആകൃതി, ആഴം, ചലനം, അതിരുകൾ എന്നിവ വേർതിരിച്ച് വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് അവയെ വീണ്ടും സംയോജിപ്പിച്ച് “മരം” എന്ന ഏകീകൃത അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതായത് നമ്മുടെ ബോധത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന “മരം” എന്നത് പുറംലോകത്തിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് അകത്തേക്ക് കടന്നുവന്ന ഒന്നല്ല. അത് മസ്തിഷ്കം നിർമ്മിച്ച ഒരു വിവരമാതൃകയാണ്.

എന്നാൽ ഇതിൽ നിന്ന് ചില തത്ത്വചിന്തകർ ചെയ്തതുപോലെ “മരം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയാണ്” എന്ന നിഗമനത്തിലെത്താൻ കഴിയില്ല. കാരണം മനുഷ്യൻ ഇല്ലാതിരുന്ന കാലത്തും മരങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വളർന്നിരുന്നു. അതിനാൽ മരം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയല്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുന്ന “മരം” എന്നത് മസ്തിഷ്കം നിർമ്മിച്ച ഒരു ജൈവ-നാഡീ വിവരമാതൃകയാണ്. ഈ ഇരട്ടസത്യം ഒരേസമയം അംഗീകരിക്കുകയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചെയ്യുന്നത്.

വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം എന്ന ആശയം മനസ്സിലാക്കാതെ മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. “വസ്തുനിഷ്ഠം” എന്നത് ഒരു വസ്തുവിന്റെയോ പ്രക്രിയയുടെയോ നിലനിൽപ്പ് മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയെയോ വിശ്വാസത്തെയോ അനുഭവത്തെയോ ആശ്രയിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. മനുഷ്യൻ അതിനെക്കുറിച്ച് അറിയുകയോ അറിയാതിരിക്കുകയോ ചെയ്താലും, വിശ്വസിക്കുകയോ നിഷേധിക്കുകയോ ചെയ്താലും, അത് സ്വന്തം നിയമങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് നിലനിൽക്കുകയും പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഭൂമി സൂര്യനെ ചുറ്റുന്നു എന്ന വസ്തുത മനുഷ്യൻ കണ്ടുപിടിക്കുന്നതിന് മുമ്പും സത്യമായിരുന്നു. ഗുരുത്വാകർഷണം ന്യൂട്ടൻ കണ്ടെത്തുന്നതിന് മുമ്പും പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നു. ഡിഎൻഎയുടെ ഘടന വാട്സണും ക്രിക്കും വിശദീകരിക്കുന്നതിന് മുമ്പും ജീവകോശങ്ങളിൽ നിലനിന്നിരുന്നു. ഇലക്ട്രോണുകൾ, ക്വാർക്കുകൾ, ഗുരുത്വതരംഗങ്ങൾ, ബ്ലാക്ക് ഹോളുകൾ, ഗാലക്സികൾ എന്നിവ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സൃഷ്ടികളല്ല. മനുഷ്യബോധം അവയെ കണ്ടെത്തുകയും അവയെക്കുറിച്ചുള്ള സൈദ്ധാന്തിക മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്തതാണ്.

ഇതാണ് ശാസ്ത്രീയ യാഥാർത്ഥ്യവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം വെറും ദ്രവ്യങ്ങളുടെ കൂട്ടമല്ല; അത് വിവരസംഘടനകളുടെ നിരന്തരമായ പരിണാമപ്രക്രിയ കൂടിയാണ്. ഓരോ ഭൗതികവസ്തുവും ഒരു പ്രത്യേക വിവരഘടനയാണ്. ഒരു ഹൈഡ്രജൻ ആറ്റവും ഒരു കാർബൺ ആറ്റവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വെറും ദ്രവ്യത്തിന്റെ അളവിലല്ല; അവയുടെ ആന്തരിക വിവരസംഘടനയിലാണ്. ഒരു ഡി.എൻ.എ. തന്മാത്രയിലെ ന്യുക്ലിയോടൈഡുകളുടെ ക്രമം വിവരമാണ്. ഒരു നക്ഷത്രത്തിലെ ആണവസംയോജനപ്രക്രിയയും വിവരപരിവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം “വസ്തുക്കളുടെ ലോകം” മാത്രമല്ല; വിവരങ്ങളുടെ സ്വയംസംഘടിത പ്രപഞ്ചം കൂടിയാണ്. ഇവിടെ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കണം. വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം സ്ഥിരമായ ഒന്നല്ല. അത് നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ കണവും ഓരോ നക്ഷത്രവും ഓരോ ജീവകോശവും ഓരോ സമൂഹവും ഓരോ നിമിഷവും മാറ്റത്തിന് വിധേയമാണ്. അതിനാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം നിശ്ചലതയല്ല; ചലനമാണ്. ഈ ചലനം പുറത്തുനിന്ന് ആരെങ്കിലും സൃഷ്ടിക്കുന്നതല്ല. അത് ഓരോ സംവിധാനത്തിന്റെയും ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉയർന്നുവരുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ ചലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത് സംയോജകശക്തികളും (cohesive forces) വിഘടനശക്തികളും (decohesive forces) തമ്മിലുള്ള സന്തുലനമാണ്. ഓരോ സംവിധാനത്തിലും ഘടകങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്തുന്ന ശക്തികളും അവയെ വേർതിരിക്കുകയോ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന ശക്തികളും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ സന്തുലനത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ വ്യതിയാനങ്ങളാണ് എല്ലാ പരിണാമങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനകാരണം.

ഉദാഹരണമായി ഒരു ആറ്റത്തെ പരിഗണിക്കാം. ആണവകേന്ദ്രത്തെ ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്തുന്നത് ശക്തമായ ആണവബലമാണ്. അതേസമയം പ്രോട്ടോണുകൾ തമ്മിലുള്ള വൈദ്യുത വികർഷണം അവയെ വേർപെടുത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഈ വിരുദ്ധശക്തികളുടെ സന്തുലനമാണ് ആറ്റത്തിന്റെ സ്ഥിരത നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. സന്തുലനം തകരുമ്പോൾ ആണവവിഘടനം സംഭവിക്കുന്നു. ജീവകോശങ്ങളിലും ഇതേ നിയമം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പ്രോട്ടീൻ നിർമ്മാണവും പ്രോട്ടീൻ വിഘടനവും ഒരേസമയം നടക്കുന്നു. സമൂഹത്തിലും പാരമ്പര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ശക്തികളും മാറ്റത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനശക്തി.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുലോകമല്ല; മറിച്ച് ചലനാത്മകമായ വിവരസംഘടനകളുടെ പ്രപഞ്ചം ആണെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വാദിക്കുന്നു.

പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മഹത്തായ തത്ത്വചിന്തകനായ ഇമ്മാനുവൽ കാന്റ് ഈ പ്രശ്നത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ അവതരിപ്പിച്ചു. മനുഷ്യന് ലോകത്തെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപത്തിൽ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്നാണ് കാന്റിന്റെ അടിസ്ഥാനവാദം. അദ്ദേഹം ലോകത്തെ രണ്ട് തലങ്ങളായി വേർതിരിച്ചു.

ഒന്നാമത്തേത് വസ്തുസ്വരൂപം (Noumenon) ആണ്. ഇത് മനുഷ്യബോധത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. രണ്ടാമത്തേത് പ്രതിഭാസലോകം (Phenomenon) ആണ്. മനുഷ്യന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ബോധഘടനകളും വഴി അനുഭവിക്കപ്പെടുന്ന ലോകമാണിത്.

കാന്റിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ നമുക്ക് നേരിട്ട് അറിയാൻ കഴിയുന്നത് പ്രതിഭാസലോകം മാത്രമാണ്. വസ്തുസ്വരൂപത്തെ നമുക്ക് പൂർണ്ണമായി അറിയാൻ കഴിയില്ല. കാരണം നമ്മുടെ എല്ലാ അനുഭവങ്ങളും നമ്മുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും ബോധഘടനകളുടെയും പരിമിതികളിലൂടെ കടന്നുവരുന്നതാണ്.

ഈ ആശയം ആധുനിക ന്യൂറോസയൻസുമായി ശ്രദ്ധേയമായ സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. ഇന്ന് നമുക്ക് അറിയാം, മസ്തിഷ്കം പുറംലോകത്തെ നേരിട്ട് കാണുന്നില്ല. അത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വൈദ്യുതസിഗ്നലുകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഒരു ആന്തരിക ലോകമാതൃക നിർമ്മിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കാന്റിൽ നിന്ന് ഒരു നിർണ്ണായകഘട്ടത്തിൽ വേർപിരിയുന്നു. കാന്റിന്റെ സമീപനത്തിൽ വസ്തുസ്വരൂപം മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന് അടിസ്ഥാനപരമായി അപ്രാപ്യമാണ്. അതായത് മനുഷ്യൻ ഒരിക്കലും യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപത്തിൽ അറിയുകയില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ നിഗമനത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഒരേസമയം പൂർണ്ണമായും അന്തിമമായും അറിയാൻ മനുഷ്യന് കഴിയില്ല എന്നത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് നിരന്തരം കൂടുതൽ കൃത്യമാകാൻ കഴിയില്ല എന്നർത്ഥമില്ല. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം തെളിയിക്കുന്നത് മനുഷ്യജ്ഞാനം വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് കൂടുതൽ കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്ന രീതിയിൽ പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണെന്നാണ്.

കോപ്പർണിക്കസിന്റെ പ്രപഞ്ചമാതൃക ടോളമിയുടെ മാതൃകയെക്കാൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെട്ടിരുന്നു. ന്യൂട്ടന്റെ മെക്കാനിക്സ് അരിസ്റ്റോട്ടിലിന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ കൃത്യമായിരുന്നു. ഐൻസ്റ്റീന്റെ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം ന്യൂട്ടന്റെ പരിധികളെ വികസിപ്പിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ആറ്റങ്ങളുടെ ലോകത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അറിവ് നൽകി. ഓരോ പുതിയ സിദ്ധാന്തവും മുമ്പത്തേതിനെ പൂർണ്ണമായി തള്ളിക്കളഞ്ഞില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ സാധുതയുടെ പരിധി വ്യക്തമാക്കി കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു വിശദീകരണചട്ടക്കൂടിലേക്ക് ഉൾപ്പെടുത്തി.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യജ്ഞാനം വസ്തുസ്വരൂപത്തെ ഒരൊറ്റ ചാട്ടത്തിൽ കൈവരിക്കുന്നില്ല. പകരം അത് അനന്തമായി അടുത്തുചെന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു വിവരപരിണാമപ്രക്രിയയാണ്. വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധവും തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തം ചരിത്രപരമായി വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഈ നിലപാട് കാന്റിന്റെ അജ്ഞേയവാദത്തിനും (agnosticism) ശാസ്ത്രീയ യാഥാർത്ഥ്യവാദത്തിനും ഇടയിൽ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ സമന്വയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മനുഷ്യന് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അന്തിമരൂപം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി കൈവരിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ കൂടുതൽ കൃത്യമായ അറിവ് അസാധ്യമാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുരോഗതി ഈ വർധിച്ചുവരുന്ന പൊരുത്തത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ആശയം കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നത്. ഓരോ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലും പുതിയ വിവരങ്ങൾ ചേർക്കുന്നതുമാത്രമല്ല; നിലവിലുള്ള വിവരഘടനയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും അതിനെ ഉയർന്ന സംഘാടനതലത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ വളർച്ച രേഖീയമായ വിവരശേഖരണമല്ല; ഗുണപരമായ പരിണാമമാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യജ്ഞാനം ഒരു അനന്തമായ ഡയലക്ടിക്കൽ യാത്രയാണ്. ഓരോ ഉത്തരവും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ സിദ്ധാന്തവും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഓരോ കണ്ടെത്തലും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ കൂടുതൽ ആഴമുള്ള തലങ്ങളിലേക്ക് മനുഷ്യനെ നയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സത്യം ഒരു അന്തിമലക്ഷ്യമല്ല; വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തോടുള്ള ആത്മനിഷ്ഠ വിവരഘടനയുടെ നിരന്തരമായ പരിണാമമാണ്.

വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ഏറ്റവും വലിയ വഴിത്തിരിവ് സൃഷ്ടിച്ച തത്ത്വചിന്തകരിൽ പ്രധാനിയാണ് ജോർജ് വിൽഹെം ഫ്രെഡറിക് ഹെഗൽ. ലോകം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ ശേഖരമല്ലെന്നും, മറിച്ച് നിരന്തരം വികസിക്കുകയും സ്വയം അതിജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സജീവ പ്രക്രിയയാണെന്നും അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ചലനാത്മകമായി കാണുന്ന ഈ സമീപനം പിന്നീട് മാർക്സിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന് അടിത്തറയായി. ലോകത്തെ അതിന്റെ മാറ്റങ്ങളിലും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലും പരിണാമങ്ങളിലും കാണണമെന്ന ഹെഗലിന്റെ ആഹ്വാനം തത്ത്വചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഒരു വിപ്ലവകരമായ ചുവടുവെപ്പായിരുന്നു.

എന്നാൽ ഹെഗലിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഭൗതികപ്രപഞ്ചമല്ല, മറിച്ച് ആശയം അഥവാ പരമാത്മാവ് (Absolute Spirit) ആയിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശക്തി സ്വയം വികസിക്കുകയും സ്വയം തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്ന ബോധമാണ്. പ്രകൃതിയും സമൂഹവും ചരിത്രവും ഈ പരമബോധത്തിന്റെ സ്വയംവികാസത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളാണ്. മറ്റൊരു വിധത്തിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഭൗതികലോകം പോലും ആശയത്തിന്റെ വികാസത്തിന്റെ പ്രകടനമായാണ് ഹെഗൽ മനസ്സിലാക്കിയത്.

ഈ ആദർശവാദപരമായ സമീപനമാണ് പിന്നീട് മാർക്സ് ശക്തമായി വിമർശിച്ചത്. ഹെഗൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ “തലകീഴായി” നിർത്തിയിരുന്നുവെന്നും, അതിനെ “കാലിൽ നിർത്തിയത്” താനാണെന്നും മാർക്സ് പ്രസിദ്ധമായി പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ചരിത്രത്തെ ചലിപ്പിക്കുന്നത് ആശയങ്ങളല്ല; മനുഷ്യരുടെ ഭൗതിക ജീവിതരീതികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും അവയിൽ അന്തർലീനമായ സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുമാണ്. ആശയങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയിൽ നിന്നാണ് ഉയർന്നുവരുന്നത്; മറിച്ചല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചർച്ചയെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു പുതിയ വീക്ഷണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഹെഗൽ തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഏറ്റവും വലിയ സത്യം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക സ്വഭാവമായിരുന്നു. ഒരു വസ്തുവും നിശ്ചലമല്ലെന്നും, എല്ലാ സംവിധാനങ്ങളും ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൂടെ നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണെന്നും അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. ഈ കണ്ടെത്തൽ ഇന്നും അതിന്റെ പ്രാധാന്യം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടില്ല. എന്നാൽ ഈ ചലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തെ അദ്ദേഹം ബോധത്തിലോ ആശയത്തിലോ കണ്ടെത്തിയപ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിന്റെ ഉറവിടം വിവരസംഘടനകളുടെ ആന്തരിക ചലനാത്മകതയിലാണ് കാണുന്നത്.

ഈ സമീപനത്തിൽ ഓരോ ഭൗതികസംവിധാനവും സ്വയംസംഘടിതമായ ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. ആറ്റം മുതൽ ഗാലക്സി വരെ, ജീവകോശം മുതൽ ജൈവവ്യവസ്ഥകൾ വരെ, മനുഷ്യമസ്തിഷ്കം മുതൽ സമൂഹം വരെ എല്ലായിടത്തും വിവരസംഘടനകൾ നിരന്തരം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഈ പുനഃസംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് പുതിയ ഗുണങ്ങളും പുതിയ ഘടനകളും പുതിയ സംഘാടനതലങ്ങളും ഉദയം ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ ഹെഗൽ തിരിച്ചറിഞ്ഞ ചലനത്തിന്റെ സത്യത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അംഗീകരിക്കുമ്പോഴും, അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തെ ആദർശവാദത്തിൽ നിന്ന് വിവരാധിഷ്ഠിത ഭൗതികവാദത്തിലേക്ക് മാറ്റുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

മാർക്സിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന മനുഷ്യബോധത്തെ സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമായ ജീവിതത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നമായി മനസ്സിലാക്കിയതാണ്. മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വമാണ് അവരുടെ ബോധത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നതെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസ്താവന സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ചരിത്രവിശകലനത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങളിൽ ഒന്നായി ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നു. മനുഷ്യർ ആദ്യം ജീവിക്കണം, ജീവിക്കാൻ അവർ ഉൽപ്പാദനം നടത്തണം, ഉൽപ്പാദനരീതികൾ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ സാമൂഹികവർഗ്ഗങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു, ഈ വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നാണ് രാഷ്ട്രീയം, നിയമം, മതം, ധാർമ്മികത, തത്ത്വചിന്ത തുടങ്ങിയ ആശയവ്യവസ്ഥകൾ വികസിക്കുന്നത് എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശകലനം ചരിത്രത്തെ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിശദീകരിക്കാനുള്ള ശക്തമായ മാതൃകയായിരുന്നു.

ഈ സമീപനം വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പ്രാഥമികതയെ വ്യക്തമായി സ്ഥാപിച്ചു. മനുഷ്യബോധം സ്വയം നിലനിൽക്കുന്ന ആത്മീയസത്തയല്ലെന്നും, മറിച്ച് ദീർഘമായ സാമൂഹിക-ചരിത്രപരമായ പരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണെന്നും മാർക്സ് തെളിയിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ അടിസ്ഥാനനിലപാടിനെ പൂർണ്ണമായും അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ മാർക്സിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ നിലവിലില്ലാതിരുന്ന അനേകം ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ ഇന്ന് നമ്മുടെ അറിവിന്റെ ഭാഗമാണ്. ജനിതകശാസ്ത്രം, ന്യൂറോസയൻസ്, ഇൻഫർമേഷൻ തിയറി, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ സിദ്ധാന്തം, സ്വയംസംഘടന, കൃത്രിമബുദ്ധി തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലുമാണ് പ്രധാനമായും വികസിച്ചത്. അതിനാൽ ഇന്ന് ഭൗതികവാദത്തെ ഈ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ വികസിപ്പിക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട നിർദ്ദേശം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ദ്രവ്യം മാത്രം പരിഗണിച്ചാൽ പ്രകൃതിയിലെ സങ്കീർണ്ണതയെ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ദ്രവ്യത്തിന്റെ സംഘടിതാവസ്ഥയായ വിവരവും അത്രതന്നെ അടിസ്ഥാനപരമാണ്. ഇത് വിവരത്തെ ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്തുന്നില്ല. മറിച്ച് വിവരം ദ്രവ്യത്തിന്റെ സംഘടനാരീതിയാണെന്നും, ദ്രവ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക ബന്ധങ്ങളുടെ ക്രമീകരണമാണെന്നും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കാണുന്നു.

ഒരു ഡി.എൻ.എ. തന്മാത്രയിലെ ന്യുക്ലിയോടൈഡുകൾ എല്ലാം ഭൗതിക ഘടകങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവയുടെ പ്രത്യേക ക്രമീകരണമാണ് ജീവശാസ്ത്രപരമായ വിവരം. അതുപോലെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ ന്യൂറോണുകളും ഭൗതിക ഘടകങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവ തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ ബന്ധങ്ങളാണ് ബോധത്തെ സാധ്യമാക്കുന്നത്. സമൂഹത്തിലും വ്യക്തികൾ മാത്രമല്ല പ്രധാനപ്പെട്ടത്; അവരുടെ സാമ്പത്തിക, രാഷ്ട്രീയ, സാംസ്കാരിക, ആശയപരമായ ബന്ധങ്ങളുടെ വിവരഘടനയാണ് സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. ഈ നിലയിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിന്റെ ഭൗതികവാദത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ആധുനിക കാഴ്ചപ്പാടിലൂടെ അതിനെ കൂടുതൽ സമഗ്രവും ശാസ്ത്രീയവുമായ രൂപത്തിൽ വികസിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും മനുഷ്യബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വിശദീകരിക്കാൻ ലെനിൻ അവതരിപ്പിച്ച പ്രതിഫലനസിദ്ധാന്തം മാർക്സിസ്റ്റ് ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാന സംഭാവനയാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ മനുഷ്യബോധം വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പ്രതിഫലനമാണ്. ബാഹ്യലോകം നമ്മുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുകയും, ഈ പ്രതിഫലനം കൂടുതൽ കൂടുതൽ കൃത്യമാകുന്നതിലൂടെയാണ് മനുഷ്യജ്ഞാനം വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്. ആദർശവാദത്തിനെതിരായ ശക്തമായ ഭൗതികവാദ നിലപാടായിരുന്നു ഇത്. ബോധം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ലെന്നും, യാഥാർത്ഥ്യമാണ് ബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമെന്നും ലെനിൻ വ്യക്തമായി സ്ഥാപിച്ചു.

എന്നാൽ ആധുനിക ന്യൂറോസയൻസ് കാണിക്കുന്നത് മനുഷ്യമസ്തിഷ്കം ഒരു കണ്ണാടിപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ്. മസ്തിഷ്കം പുറംലോകത്തെ വെറും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല. അത് വിവരങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു, അവയെ ക്രമീകരിക്കുന്നു, മുൻപരിചയങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു, നിരന്തരം പ്രവചനങ്ങൾ നടത്തുന്നു, പ്രവചനത്തിലെ പിശകുകൾ തിരുത്തുന്നു, പുതിയ വിവരങ്ങളെ പഴയ അറിവുമായി സംയോജിപ്പിച്ച് പുതിയ മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധം ഒരു നിഷ്ക്രിയ സ്വീകരണസംവിധാനമല്ല; സജീവമായ ഒരു വിവരസംഘടനാ വ്യവസ്ഥയാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ലെനിന്റെ പ്രതിഫലനസിദ്ധാന്തത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്നത്. മനുഷ്യബോധം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വെറും പ്രതിബിംബമല്ലെന്നും, അതുപോലെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും സ്വതന്ത്രമായ ഒരു സൃഷ്ടിയുമല്ലെന്നും ഇത് വാദിക്കുന്നു. മറിച്ച് ബോധം യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിരന്തരം പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ചലനാത്മക വിവരമാതൃകയാണ്. ഒരു നഗരത്തിന്റെ മാപ്പ് നഗരം തന്നെയല്ലെങ്കിലും നഗരത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന വിവരസംഘടനയായിരിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യബോധവും യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവർത്തനക്ഷമമായ ഒരു മാതൃകയാണ്. നഗരത്തിൽ പുതിയ റോഡുകൾ നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ മാപ്പ് പുതുക്കേണ്ടതുപോലെ, പുതിയ ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യജ്ഞാനവും തന്റെ മാതൃകകളെ നിരന്തരം തിരുത്തുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ശാസ്ത്രം വെറും പ്രതിഫലനമല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ കൂടുതൽ കൃത്യതയുള്ള വിവരമാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു നിരന്തര വിവരപുനർനിർമ്മാണ പ്രക്രിയയാണ്. ഈ വ്യാഖ്യാനം ലെനിന്റെ ഭൗതികവാദത്തെ ദുർബലമാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് ആധുനിക ന്യൂറോസയൻസ്, ഇൻഫർമേഷൻ തിയറി, കമ്പ്യൂട്ടേഷണൽ കോഗ്നിഷൻ എന്നിവയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ അതിനെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുകയും ശാസ്ത്രീയമായി സമ്പന്നമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ പുനർനിർവചിക്കുന്നതാണ്. പരമ്പരാഗത ഭൗതികവാദം പ്രധാനമായും ദ്രവ്യത്തിലും ഊർജ്ജത്തിലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, ആധുനിക ശാസ്ത്രം കാണിക്കുന്നത് ദ്രവ്യത്തിന്റെയും ഊർജ്ജത്തിന്റെയും സംഘടനാരീതിയാണ് വിവരമെന്നതാണ്. ഒരേ രാസഘടകങ്ങളാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട കാർബൺ ആറ്റങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത രീതിയിൽ ക്രമീകരിക്കുമ്പോൾ ഗ്രാഫൈറ്റും വജ്രവും പോലുള്ള തികച്ചും വ്യത്യസ്ത ഗുണങ്ങളുള്ള വസ്തുക്കൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ വ്യത്യാസം ദ്രവ്യത്തിലല്ല, വിവരസംഘടനയിലാണ്.

അതുപോലെ ജീവകോശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും അവയുടെ രാസഘടകങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, ആ ഘടകങ്ങളുടെ വിവരസംഘടനയിലാണ്. മനുഷ്യമസ്തിഷ്കത്തിലെ ന്യൂറോണുകളുടെ എണ്ണം മാത്രമല്ല ബോധത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്; അവ തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ നെറ്റ്‌വർക്ക് ബന്ധങ്ങളാണ് ബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ഒരു പുസ്തകവും വെറും കടലാസിന്റെ കൂമ്പാരവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും അതിലെ വിവരസംഘടനയിലാണ്. അതിനാൽ വിവരം എന്നത് ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അമൂർത്തസത്തയല്ല; സംഘടിതമായ ദ്രവ്യത്തിന്റെ പ്രവർത്തനരീതിയാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പൊതുനിയമം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ പരിണാമഘട്ടവും വിവരത്തിന്റെ പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്. ഭൗതികവിവരം രാസവിവരമായി വികസിക്കുന്നു. രാസവിവരം ജൈവവിവരമാകുന്നു. ജൈവവിവരം നാഡീവിവരമായി പരിണമിക്കുന്നു. നാഡീവിവരം ബോധവിവരമാകുന്നു. ബോധവിവരം ഭാഷ, ശാസ്ത്രം, കല, സംസ്കാരം, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയിലൂടെ സാമൂഹികവിവരമായി വികസിക്കുന്നു. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യബോധം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു പ്രതിഭാസമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്നതായി ഇന്ന് അറിയപ്പെടുന്ന സംഘടനാതലമാണ്.

അതുകൊണ്ട് വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വസ്തുവും അതിന്റെ നിഴലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമല്ല. അത് പ്രാഥമിക വിവരസംഘടനയും അതിന്റെ ജീവശാസ്ത്രപരവും നാഡീശാസ്ത്രപരവും സാമൂഹികവുമായ സ്വയംപരിണമിക്കുന്ന ആന്തരിക വിവരമാതൃകയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ്. മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ ചരിത്രം ഈ വിവരമാതൃകകൾ വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് കൂടുതൽ കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്ന നിരന്തരമായ പരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രമാണെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വാദിക്കുന്നു.

കഴിഞ്ഞ ഏതാനും ദശകങ്ങളിൽ ന്യൂറോസയൻസ് കൈവരിച്ച പുരോഗതി മനുഷ്യബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയിൽ വിപ്ലവകരമായ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഒരുകാലത്ത് മസ്തിഷ്കം ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുന്ന ഒരു നിഷ്ക്രിയ ഉപകരണമായാണ് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ ഇന്ന് മസ്തിഷ്കം ഒരു സജീവ വിവരസംഘടനാ സംവിധാനമാണെന്ന് വ്യക്തമായിട്ടുണ്ട്. അത് വെറും വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; അവയെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു, ക്രമീകരിക്കുന്നു, താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു, അർത്ഥവൽക്കരിക്കുന്നു, പ്രവചിക്കുന്നു, നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുന്ന ലോകം പുറംലോകത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള പകർപ്പല്ല; മറിച്ച് പുറംലോകത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി മസ്തിഷ്കം നിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു ആന്തരിക വിവരമാതൃകയാണ്.

ഒരു സാധാരണ ദൃശ്യാനുഭവം പോലും എത്ര സങ്കീർണ്ണമായ വിവരസംസ്കരണത്തിന്റെ ഫലമാണെന്ന് ആധുനിക ന്യൂറോസയൻസ് വ്യക്തമാക്കുന്നു. കണ്ണിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്ന പ്രകാശം റെറ്റിനയിലെ പ്രകാശഗ്രാഹക കോശങ്ങളെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന വൈദ്യുതസിഗ്നലുകൾ നിരവധി നാഡീശൃംഖലകളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്തമായി വിശകലനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ചില ന്യൂറോണുകൾ നിറം തിരിച്ചറിയുന്നു, മറ്റുചിലത് ചലനം തിരിച്ചറിയുന്നു, വേറുചിലത് അതിരുകൾ, ആകൃതികൾ, ആഴം, മുഖങ്ങൾ, വസ്തുക്കൾ എന്നിവ തിരിച്ചറിയുന്നു. പിന്നീട് ഈ വിവരങ്ങൾ വീണ്ടും സംയോജിപ്പിക്കപ്പെടുകയും നമുക്ക് ഏകീകൃതമായ ഒരു ദൃശ്യലോകമായി അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. നാം ഒരു വൃക്ഷത്തെ കാണുമ്പോൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ “വൃക്ഷം” എന്ന വസ്തു മസ്തിഷ്കത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് പ്രകാശത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ നാഡീശൃംഖലകൾ സംസ്കരിച്ച് നിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു അനുഭവമാണ് നമ്മുടെ ബോധത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.

ഇതേ കാര്യം കേൾവി, സ്പർശം, രുചി, ഗന്ധം തുടങ്ങിയ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും ബാധകമാണ്. പുറംലോകം ഒരിക്കലും നേരിട്ട് ബോധത്തിലേക്ക് കടന്നുവരുന്നില്ല. ഓരോ ഇന്ദ്രിയവും തങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമായ ഭൗതിക ഉത്തേജനങ്ങളെ വൈദ്യുതസിഗ്നലുകളാക്കി മാറ്റുന്നു. മസ്തിഷ്കം ആ സിഗ്നലുകളെ വ്യാഖ്യാനിച്ചാണ് യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യം ബാഹ്യലോകത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള പ്രതിഫലനമല്ല; വിവരങ്ങളുടെ ജീവശാസ്ത്രപരമായ പുനർസംഘടനയാണ്.

ഈ കണ്ടെത്തൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന ആശയത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ എതിരാളിയല്ല; അതിന്റെ ജീവശാസ്ത്രപരമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട വിവരപ്രതിനിധാനമാണ്. മസ്തിഷ്കം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. അതുപോലെ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വെറും പകർത്തുകയും ചെയ്യുന്നില്ല. മറിച്ച് യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവർത്തനക്ഷമമായ ഒരു ആന്തരിക മാതൃകയാണ് അത് നിർമ്മിക്കുന്നത്. ഈ മാതൃകയുടെ ഗുണമേന്മയാണ് മനുഷ്യന്റെ അറിവും തീരുമാനങ്ങളും പ്രവർത്തനങ്ങളും നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.

ന്യൂറോസയൻസിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന കണ്ടെത്തൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം അബോധതലത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്നതാണ്. നമ്മൾ ഒരു തീരുമാനമെടുക്കുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ പല നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങളും ആരംഭിക്കുന്നതായി പരീക്ഷണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ശ്രദ്ധ, ഓർമ്മ, വികാരങ്ങൾ, മുൻപരിചയങ്ങൾ, ഭാഷ, സാമൂഹികപശ്ചാത്തലം എന്നിവയെല്ലാം നമ്മുടെ അറിവില്ലാതെ തന്നെ വിവരസംസ്കരണത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധം ബോധപൂർവമായ ചിന്തയുടെ മാത്രം ഫലമല്ല; അബോധ നാഡീപ്രക്രിയകളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പ്രവർത്തനഫലം കൂടിയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, മസ്തിഷ്കം പല തലങ്ങളിൽ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിവരസംഘടനാ സംവിധാനമാണ്. ചില വിവരങ്ങൾ ബോധതലത്തിലെത്തുന്നു. മറ്റുചില വിവരങ്ങൾ അബോധതലത്തിൽ തന്നെ സംസ്കരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വിവിധ തലങ്ങളിലെ വിവരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സംയോജിതഫലമാണ് നാം അനുഭവിക്കുന്ന ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം.

സമീപകാല ന്യൂറോസയൻസിൽ ഏറ്റവും സ്വാധീനമുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങളിലൊന്നാണ് പ്രെഡിക്ടീവ് പ്രോസസ്സിംഗ് (Predictive Processing) അഥവാ പ്രെഡിക്ടീവ് കോഡിംഗ് (Predictive Coding). ഈ സിദ്ധാന്തമനുസരിച്ച് മസ്തിഷ്കം പ്രധാനമായും ഒരു പ്രവചനയന്ത്രമാണ്. പുറംലോകത്തിൽ നിന്ന് വിവരങ്ങൾ വന്നശേഷം അവയെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നതല്ല മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രധാന ജോലി. മറിച്ച് അടുത്ത നിമിഷത്തിൽ എന്താണ് സംഭവിക്കാൻ പോകുന്നതെന്ന് നിരന്തരം പ്രവചിക്കുകയും, യഥാർത്ഥത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളുമായി ആ പ്രവചനങ്ങളെ താരതമ്യം ചെയ്യുകയും, അവയിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനപ്രവർത്തനം.

ഈ സമീപനം മനുഷ്യബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ധാരണകളെ മാറ്റിമറിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ആദ്യം കാണുകയും പിന്നീട് മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നില്ല. പലപ്പോഴും മനുഷ്യൻ ആദ്യം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു; പിന്നീട് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളെ ആ പ്രതീക്ഷയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഒരേ സംഭവത്തെ വ്യത്യസ്ത വ്യക്തികൾ വ്യത്യസ്ത രീതിയിൽ കാണുന്നത്. അവരുടെ പ്രവചനമാതൃകകളും മുൻപരിചയങ്ങളും വിശ്വാസങ്ങളും വ്യത്യസ്തമായതിനാലാണ് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനവും വ്യത്യസ്തമാകുന്നത്.

ഉദാഹരണമായി ഇരുട്ടിൽ കിടക്കുന്ന ഒരു കയറിനെ പാമ്പായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്ന അനുഭവം പരിഗണിക്കാം. ഇവിടെ കണ്ണ് തെറ്റായ വിവരം നൽകിയതല്ല. ലഭിച്ച വിവരം അപൂർണ്ണമായിരുന്നു. ആ അപൂർണ്ണ വിവരത്തെ മുൻപരിചയങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മസ്തിഷ്കം “പാമ്പ്” എന്ന ഏറ്റവും സാധ്യതയുള്ള മാതൃകയിലേക്ക് വ്യാഖ്യാനിച്ചു. പിന്നീട് കൂടുതൽ വെളിച്ചം ലഭിക്കുമ്പോൾ പ്രവചനവും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം കണ്ടെത്തുകയും മസ്തിഷ്കം തന്റെ മാതൃക തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് വലിയ തത്ത്വചിന്താപരമായ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മനുഷ്യബോധം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ നിഷ്ക്രിയ പ്രതിഫലനമല്ലെന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ബോധം യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിരന്തരം പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു വിവരമാതൃകയാണ്. പുറംലോകത്തിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ ഈ മാതൃകയെ നിരന്തരം പരീക്ഷിക്കുകയും തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായും സ്ഥിരമല്ല. പുതിയ അനുഭവങ്ങളും പുതിയ വിവരങ്ങളും പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളും അതിനെ നിരന്തരം പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ ആശയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ചലനാത്മക സന്തുലനം എന്ന സിദ്ധാന്തവുമായി വളരെ അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തുന്നു. മസ്തിഷ്കം ഒരു വശത്ത് നിലവിലുള്ള വിവരഘടനയെ സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് പുതിയ വിവരങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാനും അത് നിർബന്ധിതമാകുന്നു. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകൾ തമ്മിലുള്ള സന്തുലനമാണ് ബോധത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും അതിന്റെ പരിണാമശേഷിയും ഒരേസമയം സാധ്യമാക്കുന്നത്.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ക്ലോഡ് ഷാനൻ വികസിപ്പിച്ച ഇൻഫർമേഷൻ തിയറി വിവരത്തെ ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കാനുള്ള പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറന്നു. ഷാനന്റെ സിദ്ധാന്തം പ്രധാനമായും വിവരത്തിന്റെ അളവും സംപ്രേഷണവും സംബന്ധിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും പിന്നീട് ജീവശാസ്ത്രം, കമ്പ്യൂട്ടർ ശാസ്ത്രം, ന്യൂറോസയൻസ്, സങ്കീർണ്ണതാ സിദ്ധാന്തം എന്നിവയിൽ വിവരത്തിന് കൂടുതൽ വിശാലമായ അർത്ഥം ലഭിച്ചു. ഇന്ന് ജീവന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പോലും വിവരസംഘടനയ്ക്ക് നിർണായക സ്ഥാനമാണുള്ളത്.

ഒരു ഡി.എൻ.എ. തന്മാത്രയെ പരിഗണിക്കാം. അതിന്റെ രാസഘടകങ്ങൾ വളരെ ലളിതമാണ്. എന്നാൽ അവയുടെ ക്രമീകരണത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന വിവരമാണ് ഒരു കോശത്തിന്റെ വളർച്ചയും പ്രവർത്തനവും നിയന്ത്രിക്കുന്നത്. അതുപോലെ ഒരു കമ്പ്യൂട്ടറിലെ ഹാർഡ്‌വെയർ ഭൗതികമാണ്. എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് സോഫ്റ്റ്‌വെയറിലെ വിവരസംഘടനയാണ്. അതിനാൽ വിവരം ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അമൂർത്തസത്തയല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ സംഘടിതരൂപമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മുഴുവൻ പരിണാമത്തിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രം വിവരത്തിന്റെ ചരിത്രവുമാണ്. ആദിമഭൗതികഘടനകളിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന വിവരസംഘടനകൾ പിന്നീട് രാസസംവിധാനങ്ങളായി വികസിച്ചു. അവയിൽ നിന്ന് ജൈവവിവരം ഉദയം ചെയ്തു. ജീവപരിണാമത്തിലൂടെ നാഡീവിവരവും പിന്നീട് ബോധവിവരവും രൂപപ്പെട്ടു. മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ ഈ ബോധവിവരം ഭാഷ, ശാസ്ത്രം, കല, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംസ്കാരം, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നീ ഉയർന്ന വിവരസംഘടനകളായി വികസിച്ചു.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ദ്രവ്യവും ബോധവും തമ്മിലുള്ള ലളിതമായ ബന്ധമല്ല. അത് വിവരത്തിന്റെ വിവിധ സംഘാടനതലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ്. ഭൗതികവിവരം രാസവിവരമായി, രാസവിവരം ജൈവവിവരമായി, ജൈവവിവരം നാഡീവിവരമായി, നാഡീവിവരം ബോധവിവരമായി, ബോധവിവരം സാമൂഹികവിവരമായി പരിണമിക്കുന്ന ദീർഘമായ ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാണ് മനുഷ്യജ്ഞാനം.

ഈ സമീപനം ദ്രവ്യത്തെയും വിവരത്തെയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി കാണുന്നില്ല. വിവരം ദ്രവ്യത്തിന്റെ സംഘടനാരീതിയാണ്; ദ്രവ്യം വിവരത്തിന്റെ ഭൗതികഅടിത്തറയാണ്. ഈ രണ്ടിന്റെയും ഡയലക്ടിക്കൽ ഐക്യമാണ് പ്രകൃതിയുടെയും ജീവന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും സാമൂഹികചരിത്രത്തിന്റെയും വികാസത്തെ വിശദീകരിക്കുന്ന അടിസ്ഥാനപ്രമാണമെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വാദിക്കുന്നു.

വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് പരിണാമ ജീവശാസ്ത്രം നൽകുന്ന സംഭാവന അതീവ പ്രധാനമാണ്. മനുഷ്യബോധത്തെ ഒരു പ്രത്യേക അത്ഭുതസംഭവമായി കാണാതെ, കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി നടന്ന ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ ഒരു ഘട്ടമായി കാണുമ്പോഴാണ് ഈ ബന്ധം വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നത്. ബോധം പെട്ടെന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഒരു പ്രതിഭാസമല്ല; ജീവൻ രൂപപ്പെട്ട നിമിഷം മുതൽ വിവരസംസ്കരണശേഷി ക്രമേണ വികസിച്ചുവന്നതിന്റെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ രൂപമാണ് മനുഷ്യബോധം.

ആദ്യകാല ഏകകോശജീവികൾക്ക് മസ്തിഷ്കമോ നാഡീവ്യൂഹമോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നിരുന്നാലും അവയ്ക്ക് പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നു. രാസപദാർത്ഥങ്ങളുടെ സാന്ദ്രതയിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുകയും പോഷകപദാർത്ഥങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങുകയും വിഷപദാർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുകയും ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് അവയ്ക്കുണ്ടായിരുന്നു. ഇത് ബോധമല്ലെങ്കിലും വിവരസംസ്കരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രാഥമികരൂപമായിരുന്നു. പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി സ്വയം നിലനിൽപ്പിന് അനുയോജ്യമായ പ്രതികരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഈ കഴിവാണ് പിന്നീട് ജീവപരിണാമത്തിന്റെ മുഴുവൻ ചരിത്രത്തിനും അടിത്തറയായത്.

പരിണാമത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടങ്ങളിൽ ബഹുകോശജീവികൾ രൂപപ്പെട്ടപ്പോൾ കോശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ആശയവിനിമയസംവിധാനങ്ങൾ വികസിച്ചു. പിന്നീട് പ്രത്യേക നാഡീകോശങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. അവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുകയും നാഡീവ്യൂഹത്തിന് രൂപം നൽകുകയും ചെയ്തു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ വിവരസംസ്കരണം കൂടുതൽ വേഗത്തിലും കൂടുതൽ കൃത്യതയോടെയും നടക്കാൻ തുടങ്ങി. ജീവി തന്റെ ചുറ്റുപാടുകളെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയും അവയെ ഏകോപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതോടെയാണ് പരിസ്ഥിതിയുടെ ഒരു പ്രാഥമിക ആന്തരിക മാതൃക ജീവികളിൽ രൂപപ്പെടാൻ തുടങ്ങിയത്.

മത്സ്യങ്ങൾ, ഉഭയജീവികൾ, ഉരഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, സസ്തനികൾ എന്നിങ്ങനെ ജീവപരിണാമം മുന്നേറുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയും വർദ്ധിച്ചു. വിവരസംസ്കരണത്തിന്റെ ശേഷി ഗണ്യമായി വികസിച്ചു. ഓർമ്മശക്തി, പഠനശേഷി, ഭാവിസാഹചര്യങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി കണക്കാക്കാനുള്ള കഴിവ്, സാമൂഹിക പെരുമാറ്റം, ആശയവിനിമയം എന്നിവ ക്രമേണ ഉയർന്നുവന്നു. ഒടുവിൽ മനുഷ്യനിൽ എത്തുമ്പോൾ ഭാഷയും പ്രതീകാത്മകചിന്തയും അമൂർത്തയുക്തിയും സ്വയംബോധവും വികസിച്ചു. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അത്ഭുതമല്ല; വിവരസംസ്കരണത്തിന്റെ പരിണാമചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്നതായി ഇന്ന് അറിയപ്പെടുന്ന സംഘടനാതലമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ പരിണാമം വിവരത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ സംഘടനാപരമായ വികാസമാണ്. ഭൗതികവിവരത്തിൽ നിന്ന് രാസവിവരവും, രാസവിവരത്തിൽ നിന്ന് ജൈവവിവരവും, ജൈവവിവരത്തിൽ നിന്ന് നാഡീവിവരവും, നാഡീവിവരത്തിൽ നിന്ന് ബോധവിവരവും വികസിച്ച ഈ പ്രക്രിയ ഒരു രേഖീയമാറ്റമല്ല. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദയം ചെയ്യുകയും മുൻഘട്ടങ്ങളിൽ ഇല്ലാതിരുന്ന പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് “ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ” (Emergent Properties) എന്ന ആശയത്തിലൂടെ വിശദീകരിക്കുന്നത്.

ഈ സമീപനം മറ്റൊരു പ്രധാന നിഗമനത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണമായ പ്രതിഫലനമാകാൻ വേണ്ടിയല്ല പരിണമിച്ചത്. അതിന്റെ പ്രാഥമിക ലക്ഷ്യം ജീവിയെ ജീവനോടെ നിലനിർത്തുക എന്നതായിരുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധം “സമ്പൂർണ്ണ സത്യം” അറിയുന്നതിനേക്കാൾ “ജീവനുവേണ്ടി ആവശ്യമായത്ര കൃത്യതയുള്ള മാതൃക” നിർമ്മിക്കാനാണ് പരിണമിച്ചത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ചിന്തയും പല സാഹചര്യങ്ങളിലും തെറ്റിദ്ധാരണകൾക്കും കോഗ്നിറ്റീവ് ബയാസുകൾക്കും വിധേയമാകുന്നു.

മനുഷ്യൻ പൂർണ്ണമായും യുക്തിസഹമായി ചിന്തിക്കുന്നുവെന്ന ധാരണ ആധുനിക മനഃശാസ്ത്രം പൂർണ്ണമായും തിരുത്തിയിട്ടുണ്ട്. നമ്മുടെ ചിന്തയെ നിരന്തരം സ്വാധീനിക്കുന്ന അനേകം കോഗ്നിറ്റീവ് ബയാസുകൾ ഇന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. സ്ഥിരീകരണപക്ഷപാതം (Confirmation Bias), ലഭ്യതാപക്ഷപാതം (Availability Bias), അധികാരപക്ഷപാതം (Authority Bias), ഗ്രൂപ്പ് ബയാസ് (In-group Bias), ആങ്കറിംഗ് ബയാസ് (Anchoring Bias), ഫ്രെയ്മിംഗ് എഫക്റ്റ് (Framing Effect) തുടങ്ങി നിരവധി മാനസിക പ്രവണതകൾ മനുഷ്യന്റെ ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നിരന്തരം രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചിലപ്പോൾ വികലമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

പരമ്പരാഗത മനഃശാസ്ത്രം ഇവയെ മനുഷ്യചിന്തയുടെ പിശകുകളായി മാത്രം കണക്കാക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇവയ്ക്ക് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പരിണാമപരമായ അർത്ഥമുണ്ട്. ബോധം ഓരോ നിമിഷവും ലഭിക്കുന്ന എല്ലാ വിവരങ്ങളും പൂർണ്ണമായി വിശകലനം ചെയ്തശേഷം മാത്രമാണ് തീരുമാനമെടുക്കുന്നതെങ്കിൽ ജീവൻ നിലനിർത്തുക അസാധ്യമായിരിക്കും. അതിനാൽ ജീവപരിണാമം വേഗത്തിലുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാൻ കഴിയുന്ന വിവരസംസ്കരണ ഷോർട്ട്കട്ടുകൾ വികസിപ്പിച്ചു. ഈ ഷോർട്ട്കട്ടുകളാണ് ഇന്ന് നാം കോഗ്നിറ്റീവ് ബയാസുകൾ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.

ഉദാഹരണമായി സ്ഥിരീകരണപക്ഷപാതത്തെ പരിഗണിക്കാം. മനുഷ്യൻ മുമ്പ് വിശ്വസിച്ചിരുന്ന കാര്യങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ സ്വീകരിക്കുകയും വിരുദ്ധവിവരങ്ങളെ സംശയത്തോടെ കാണുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് യുക്തിപരമായി ഒരു പരിമിതിയാണെങ്കിലും, പരിണാമചരിത്രത്തിൽ ഇതിന് ഒരു പ്രയോജനമുണ്ടായിരുന്നു. ഓരോ പുതിയ വിവരവും മുഴുവൻ വിശ്വാസസംവിധാനത്തെയും തകർത്തിരുന്നെങ്കിൽ സ്ഥിരമായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ നിലവിലുള്ള വിവരഘടനയെ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ഒരു പ്രവണത ജീവപരിണാമം വികസിപ്പിച്ചു.

എന്നാൽ മനുഷ്യസമൂഹം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായതോടെ ഈ പരിണാമപരമായ നേട്ടം പലപ്പോഴും ഒരു പരിമിതിയായി മാറി. ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകൾ ലഭിച്ചിട്ടും പഴയ വിശ്വാസങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ മടിക്കുന്നത്, രാഷ്ട്രീയമോ മതപരമോ ആയ ആശയങ്ങളോട് അന്ധമായ വിധേയത്വം പുലർത്തുന്നത്, സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളിലൂടെ പ്രചരിക്കുന്ന തെറ്റായ വിവരങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കാതെ സ്വീകരിക്കുന്നത് തുടങ്ങിയവ ഈ ബയാസുകളുടെ പ്രകടനങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, കോഗ്നിറ്റീവ് ബയാസുകൾ സംയോജകശക്തികളുടെ മാനസികരൂപമാണ്. അവ നിലവിലുള്ള വിവരഘടനയെ സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് പുതിയ തെളിവുകളും പുതിയ അനുഭവങ്ങളും പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളും വിഘടനശക്തികളായി പ്രവർത്തിച്ച് പഴയ വിവരഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഈ രണ്ടിന്റെയും സംഘർഷത്തിലൂടെയാണ് മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ പരിണാമം മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്. അതിനാൽ ബയാസുകളെ വെറും തെറ്റുകളായി കാണാതെ, വിവരപരിണാമത്തിലെ ഒരു അനിവാര്യ ഘട്ടമായി മനസ്സിലാക്കുമ്പോഴാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം വ്യക്തമാകുന്നത്.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ അതിവേഗ വികസനം മനുഷ്യബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തത്ത്വചിന്തയ്ക്ക് പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തിയിരിക്കുകയാണ്. ഒരു കൃത്രിമബുദ്ധി ലോകത്തെ എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കുന്നു? അതിന് യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ആത്മനിഷ്ഠ മാതൃക ഉണ്ടാകുമോ? മനുഷ്യബോധവും കൃത്രിമബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനവ്യത്യാസം എന്താണ്?

ഒരു ആധുനിക കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനവും പുറംലോകത്തെ നേരിട്ട് അറിയുന്നില്ല. അത് സെൻസറുകളിൽ നിന്നോ ഡാറ്റാസെറ്റുകളിൽ നിന്നോ ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആന്തരിക മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുന്നത്. പുതിയ വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ ആ മാതൃകകൾ പുതുക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രക്രിയ മനുഷ്യമസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനവുമായി ശ്രദ്ധേയമായ സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. ഇരുവരും വിവരങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുന്നു, അവയെ മാതൃകകളായി ക്രമീകരിക്കുന്നു, പ്രവചനങ്ങൾ നടത്തുന്നു, പിശകുകൾ കണ്ടെത്തുന്നു, പുതിയ വിവരങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്വന്തം മാതൃകകളെ പരിഷ്കരിക്കുന്നു.

എന്നാൽ മനുഷ്യബോധവും കൃത്രിമബുദ്ധിയും തമ്മിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധം കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അതിൽ വികാരങ്ങൾ, ശരീരാനുഭവങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ജൈവപ്രേരണകൾ, സ്വയംബോധം, ധാർമ്മികബോധം, ചരിത്രാനുഭവങ്ങൾ എന്നിവ സംയോജിതമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധിക്ക് ഇന്ന് ഈ ഘടകങ്ങൾ സമഗ്രമായി ഇല്ല. അതിന്റെ വിവരസംഘടന മനുഷ്യൻ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത ഗണിതമാതൃകകളുടെയും പരിശീലനഡാറ്റയുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്.

എങ്കിലും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ കൃത്രിമബുദ്ധി ഒരു പുതിയ വിവരസംഘടനാതലത്തിന്റെ ഉദയമായി കാണപ്പെടുന്നു. ഭൗതികവിവരത്തിൽ നിന്ന് ജൈവവിവരത്തിലേക്കും ജൈവവിവരത്തിൽ നിന്ന് ബോധവിവരത്തിലേക്കും നടന്ന പരിണാമം പോലെ, മനുഷ്യബോധം നിർമ്മിച്ച സാമൂഹികവിവരത്തിൽ നിന്ന് കൃത്രിമവിവരസംഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്ന പുതിയ ഘട്ടത്തിലേക്കാണ് മനുഷ്യനാഗരികത പ്രവേശിക്കുന്നത്. ഇത് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പകരക്കാരനല്ല; മറിച്ച് വിവരപരിണാമത്തിന്റെ പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന തത്ത്വചിന്താപരമായ നിഗമനം ഉയർന്നുവരുന്നു. ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം മനുഷ്യനിൽ മാത്രം പരിമിതമായ ഒരു പ്രതിഭാസമല്ല. ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥ പരിസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആന്തരിക മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുകയും അവയെ നിരന്തരം പുതുക്കുകയും ചെയ്യുന്നിടത്തെല്ലാം ഒരു തരത്തിലുള്ള ആത്മനിഷ്ഠ വിവരപ്രതിനിധാനം രൂപപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യബോധം അതിന്റെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ രൂപമാണെങ്കിലും, വിവരമാതൃകകളുടെ നിർമ്മാണം പ്രകൃതിയുടെ കൂടുതൽ പൊതുവായ ഒരു സംഘടനാതത്വമാണെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഏറ്റവും സ്വാധീനമുള്ള ചിന്തകരിൽ ഒരാളാണ് കാർൽ പോപ്പർ. ശാസ്ത്രീയ അറിവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന സംഭാവന, ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ ശാസ്ത്രീയമാക്കുന്നത് അതിനെ തെളിയിക്കാൻ കഴിയുന്നതുകൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് അതിനെ തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കാൻ (falsify) സൈദ്ധാന്തികമായി കഴിയുന്നതുകൊണ്ടാണെന്ന വാദമാണ്. ശാസ്ത്രം ഒരിക്കലും ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ അന്തിമമായി സത്യമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. പകരം, ആ സിദ്ധാന്തത്തെ തുടർച്ചയായി പരീക്ഷിക്കുകയും അതിനെ ഖണ്ഡിക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പല പരീക്ഷണങ്ങളെയും അതിജീവിച്ച് നിലനിൽക്കുന്ന സിദ്ധാന്തങ്ങൾ താൽക്കാലികമായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അവയും പുതിയ തെളിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ തിരുത്തപ്പെടുകയോ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യാം.

ഈ സമീപനം മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ പരിണാമത്തെക്കുറിച്ച് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു സത്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശാസ്ത്രം നിശ്ചലമായ സത്യങ്ങളുടെ ശേഖരമല്ല; സ്വയം തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഇന്ന് ഏറ്റവും ശക്തമായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്ന ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പോലും ഭാവിയിൽ കൂടുതൽ സമഗ്രമായ സിദ്ധാന്തങ്ങളാൽ വികസിപ്പിക്കപ്പെടാം. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം ഈ സ്വയംതിരുത്തലുകളുടെ ചരിത്രമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പോപ്പറുടെ ഈ ഉൾക്കാഴ്ചയെ പൂർണ്ണമായി അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിനെ കൂടുതൽ വിശാലമായ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. പോപ്പറുടെ സമീപനത്തിൽ ഒരു സിദ്ധാന്തം തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നത് അതിലും സങ്കീർണ്ണമായ പ്രക്രിയയാണ്. പുതിയ വിവരങ്ങൾ നിലവിലുള്ള വിവരഘടനയെ പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കുകയല്ല സാധാരണ ചെയ്യുന്നത്. പകരം അതിനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ന്യൂട്ടന്റെ മെക്കാനിക്സ് ഇതിനുള്ള ഏറ്റവും നല്ല ഉദാഹരണമാണ്. ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം വന്നതോടെ ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം പൂർണ്ണമായും തെറ്റായി മാറിയില്ല. കുറഞ്ഞ വേഗതയിലും ദുർബലമായ ഗുരുത്വമണ്ഡലങ്ങളിലും അത് ഇന്നും കൃത്യമായ ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു. ഐൻസ്റ്റീന്റെ സിദ്ധാന്തം ന്യൂട്ടന്റെ സിദ്ധാന്തത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ സാധുതയുടെ പരിധി വ്യക്തമാക്കി കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ചട്ടക്കൂടിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി. ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിവരസംഘടനയുടെ ഗുണപരമായ വികാസമായി കാണുന്നത്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ച സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ നാശത്തിന്റെ ചരിത്രമല്ല. മറിച്ച് വിവരസംഘടനകളുടെ നിരന്തരമായ സ്വയംപുനർസംഘടനയുടെ ചരിത്രമാണ്. ഓരോ പുതിയ സിദ്ധാന്തവും മുമ്പുള്ള സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളെയും തള്ളിക്കളയുന്നില്ല. മറിച്ച് അവയിലെ സാധുവായ വിവരങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട്, അവയെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിൽ പുനർക്രമീകരിക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധം വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് കൂടുതൽ അടുത്തുവരുന്നു.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസത്തെക്കുറിച്ച് തോമസ് കുൻ അവതരിപ്പിച്ച പാരഡൈം സിദ്ധാന്തം ശാസ്ത്രതത്ത്വചിന്തയിൽ മറ്റൊരു നിർണ്ണായക വഴിത്തിരിവായിരുന്നു. ശാസ്ത്രം ചെറിയ ചെറിയ അറിവുകളുടെ ശേഖരണത്തിലൂടെ മാത്രം വളരുന്നില്ലെന്ന് കുൻ വാദിച്ചു. ദീർഘകാലം ഒരു പ്രത്യേക പാരഡൈം അഥവാ ആശയചട്ടക്കൂട് ശാസ്ത്രീയ സമൂഹത്തെ നയിക്കുന്നു. എന്നാൽ കാലക്രമേണ ആ പാരഡൈമിലൂടെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത നിരവധിയായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ ഒരു ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവം സംഭവിക്കുകയും പുതിയ പാരഡൈം പഴയതിനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

കോപ്പർണിക്കസിന്റെ സൂര്യകേന്ദ്രസിദ്ധാന്തം, ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം, ഡാർവിന്റെ പരിണാമസിദ്ധാന്തം, ഐൻസ്റ്റീന്റെ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം, ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സ് എന്നിവയെല്ലാം ഇത്തരത്തിലുള്ള പാരഡൈം മാറ്റങ്ങളുടെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ഇവ വെറും പുതിയ വിവരങ്ങൾ ചേർത്തതല്ല; ലോകത്തെ കാണുന്ന രീതിയെ തന്നെ മാറ്റിമറിച്ചു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കുനിന്റെ ഈ വിശകലനത്തെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഒരു പാരഡൈം എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സമഗ്ര വിവരഘടനയാണ്. അതിനുള്ളിൽ വസ്തുക്കളെ വർഗ്ഗീകരിക്കുന്ന രീതിയും, ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്ന രീതിയും, തെളിവുകളെ വിലയിരുത്തുന്ന രീതിയും, പ്രശ്നങ്ങളെ പരിഹരിക്കുന്ന രീതിയും ഉൾപ്പെടുന്നു. പുതിയ തെളിവുകൾ നിലവിലുള്ള വിവരഘടനയുമായി പൊരുത്തപ്പെടാതാകുമ്പോൾ വിവരവ്യവസ്ഥയിൽ ആന്തരിക അസന്തുലനം വർദ്ധിക്കുന്നു. ഈ അസന്തുലനം ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ മുഴുവൻ വിവരഘടനയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പുനഃസംഘടനയാണ് ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ഉദാഹരണമാണ്. ഒരു വിവരസംവിധാനം ദീർഘകാലം സ്ഥിരത നിലനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ വിവരങ്ങളുടെ സമ്മർദ്ദം വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ നിലവിലുള്ള ഘടന ആ സമ്മർദ്ദത്തെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാതെ വരുന്നു. അപ്പോൾ ഗുണപരമായ ഒരു പുനഃസംഘടന നടക്കുന്നു. ഈ പുനഃസംഘടനയിലൂടെ പുതിയ സംഘടനാതലം രൂപപ്പെടുന്നു. പ്രകൃതിയിലും ജീവപരിണാമത്തിലും സമൂഹത്തിലും ശാസ്ത്രത്തിലും ഒരേ അടിസ്ഥാനതത്വമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നതെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ വാദിക്കുന്നു.

ഇതുവരെ നടത്തിയ വിശകലനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒരു സമഗ്ര ചിത്രം രൂപപ്പെടുന്നു. വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം മനുഷ്യബോധത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന പ്രപഞ്ചമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ ആ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഒരിക്കലും നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്നില്ല. ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന പരിമിതമായ വിവരങ്ങൾ മസ്തിഷ്കം സംസ്കരിക്കുകയും അവയെ മുൻപരിചയങ്ങൾ, ഓർമ്മകൾ, ഭാഷ, സംസ്കാരം, സാമൂഹികാനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയുമായി സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്താണ് ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഈ ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം നിശ്ചലമല്ല. ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ, സാമൂഹികമാറ്റങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ആശയവിനിമയം എന്നിവയിലൂടെ അത് നിരന്തരം വികസിക്കുകയും പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വ്യക്തിപരമായ ഒരു മാനസികാനുഭവമായി മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല. അത് ജൈവപരിണാമത്തിന്റെയും സാമൂഹികചരിത്രത്തിന്റെയും സാംസ്കാരികവികാസത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിയുടെയും സംയുക്തഫലമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന ഈ പ്രക്രിയയെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ വിശദീകരിക്കുന്നതാണ്. വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന വിവരസംഘടനകൾ ജീവപരിണാമത്തിലൂടെ നാഡീവിവരങ്ങളായും പിന്നീട് ബോധവിവരങ്ങളായും വികസിക്കുന്നു. ബോധം പിന്നീട് ഭാഷ, ശാസ്ത്രം, സംസ്കാരം, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവയിലൂടെ സാമൂഹികവിവരവ്യവസ്ഥകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ സാമൂഹികവിവരവ്യവസ്ഥകൾ വീണ്ടും ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിബോധവും സമൂഹവും പ്രകൃതിയും പരസ്പരം വേർപിരിഞ്ഞ ഘടകങ്ങളല്ല. വിവരപരിണാമത്തിന്റെ പരസ്പരബന്ധിത ഘട്ടങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു ഏകദിശാ ബന്ധമല്ല. വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതേസമയം ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രവർത്തിക്കുകയും പ്രകൃതിയെ മാറ്റുകയും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ മാറ്റങ്ങൾ പിന്നീട് വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. മനുഷ്യൻ നിർമ്മിച്ച നഗരങ്ങൾ, കൃഷിസ്ഥലങ്ങൾ, വ്യവസായങ്ങൾ, കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഒരുകാലത്ത് ആത്മനിഷ്ഠ ആശയങ്ങളായിരുന്നു. ഇന്ന് അവ വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇങ്ങനെ ആത്മനിഷ്ഠവും വസ്തുനിഷ്ഠവും തമ്മിൽ നിരന്തരം പരസ്പരപരിവർത്തനം നടക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ് മനുഷ്യനാഗരികതയുടെ ചരിത്രം.

മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ ചരിത്രം അന്തിമസത്യത്തിലേക്കുള്ള ഒരു നേരായ യാത്രയല്ല. ഓരോ തലമുറയും യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ വിവരങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നു. ഓരോ പുതിയ കണ്ടെത്തലും പഴയ ധാരണകളെ ഭാഗികമായി തിരുത്തുകയും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സത്യം എന്നത് ഒരു നിശ്ചല ലക്ഷ്യമല്ല; വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് ആത്മനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യബോധം കൂടുതൽ കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്ന നിരന്തരമായ ഒരു പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രക്രിയയെ പ്രകൃതിയുടെ പൊതുനിയമത്തിന്റെ ഭാഗമായി കാണുന്നു. പ്രപഞ്ചം തന്നെ നിരന്തരം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. ആറ്റങ്ങൾ മുതൽ ഗാലക്സികൾ വരെ, ജീവകോശങ്ങൾ മുതൽ മനുഷ്യസമൂഹം വരെ, ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ മുതൽ കൃത്രിമബുദ്ധി വരെ എല്ലായിടത്തും വിവരത്തിന്റെ സംഘടനയും പുനഃസംഘടനയും നിരന്തരം നടക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ വിവരപരിണാമമാണ് പുതിയ ഗുണങ്ങളുടെ ഉദയത്തിനും പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തിനും അടിസ്ഥാനം.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു പ്രതിഭാസമല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിവരപരിണാമം സ്വയം തന്നെ തിരിച്ചറിയാൻ ആരംഭിച്ച ഘട്ടമാണ് മനുഷ്യബോധം. മനുഷ്യന്റെ ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും കലയും സംസ്കാരവും ഈ സ്വയംതിരിച്ചറിവിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ ദൗത്യം വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി സ്വന്തമാക്കുക എന്നതല്ല; മറിച്ച് അതിനോട് കൂടുതൽ കൂടുതൽ അടുക്കുന്ന, കൂടുതൽ സമഗ്രവും കൂടുതൽ കൃത്യവുമായ വിവരമാതൃകകൾ നിരന്തരം നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുക എന്നതാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യജ്ഞാനത്തെ അവസാനിച്ച ഒരു സംവിധാനമായി കാണുന്നില്ല. അത് നിരന്തരം വികസിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന വിവരപരിണാമ പ്രക്രിയയായി കാണുന്നു. ഇവിടെ ഓരോ ഉത്തരവും പുതിയ ചോദ്യങ്ങളുടെ ആരംഭമാണ്. ഓരോ കണ്ടെത്തലും പുതിയ അന്വേഷണങ്ങളുടെ വാതിൽ തുറക്കുന്നു. ഓരോ സിദ്ധാന്തവും കൂടുതൽ സമഗ്രമായ മറ്റൊരു സിദ്ധാന്തത്തിലേക്കുള്ള ഇടക്കാലഘട്ടമാണ്. ഈ അനന്തമായ അന്വേഷണമാണ് മനുഷ്യനാഗരികതയുടെ യഥാർത്ഥ ചാലകശക്തിയും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും മഹത്തായ സവിശേഷതയും.

ഇതുവരെയുള്ള വിശകലനങ്ങൾ ഒരു അടിസ്ഥാന നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മനുഷ്യജ്ഞാനം വെറും വിവരശേഖരണമല്ല; വിവരങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനയാണ്. മനുഷ്യൻ ജനിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ ചില പരിണാമപരമായ വിവരഘടനകൾ മാത്രമേ ഉണ്ടായിരിക്കുകയുള്ളൂ. ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ അറിവ് എന്നിവയുടെ സ്വാധീനത്തിൽ ഈ വിവരഘടനകൾ നിരന്തരം വികസിക്കുകയും പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് ഒരിക്കലും അവസാനമില്ല. കാരണം വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യം തന്നെ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രപഞ്ചമാണ്.

പരമ്പരാഗത ജ്ഞാനശാസ്ത്രങ്ങൾ പൊതുവെ അറിവിനെ ഒരു “പ്രതിഫലനം”, “പ്രാതിനിധ്യം” അല്ലെങ്കിൽ “ന്യായീകരിക്കപ്പെട്ട വിശ്വാസം” എന്നിങ്ങനെയാണ് നിർവചിച്ചിരുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ജ്ഞാനത്തെ ഒരു ചലനാത്മക വിവരസംഘടനാ പ്രക്രിയയായാണ് നിർവചിക്കുന്നത്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ അറിവ് എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന വിവരങ്ങളുടെ അളവല്ല; ആ വിവരങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഘടിതബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരേ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങൾ കൈവശമുള്ള രണ്ടുപേർക്ക് ഒരേ പ്രശ്നത്തെക്കുറിച്ച് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ ധാരണകൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം. വ്യത്യാസം വിവരത്തിന്റെ അളവിലല്ല; വിവരത്തിന്റെ സംഘടനയിലാണ്.

ഈ സമീപനത്തിൽ മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ വികാസം അഞ്ച് പ്രധാന ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ നടക്കുന്നതായി കാണാം. ആദ്യഘട്ടം പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്ന ഘട്ടമാണ്. രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടം ആ വിവരങ്ങളെ നിലവിലുള്ള വിവരഘടനകളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്ന ഘട്ടമാണ്. മൂന്നാമത്തെ ഘട്ടം വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്ന ഘട്ടമാണ്. നാലാമത്തെ ഘട്ടം വിവരങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഘട്ടമാണ്. അഞ്ചാമത്തെ ഘട്ടം പുതിയ വിവരമാതൃകയെ പ്രവർത്തിയിലൂടെ പരിശോധിക്കുന്ന ഘട്ടമാണ്. ഈ അഞ്ച് ഘട്ടങ്ങളും വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് ജ്ഞാനം ഒരു അവസാനിച്ച അവസ്ഥയല്ല; നിരന്തരം സ്വയം വികസിക്കുന്ന ഒരു ചാക്രിക പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ പ്രക്രിയയിൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാധാരണയായി വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തെറ്റുകളായോ ആശയക്കുഴപ്പങ്ങളായോ ആണ് കാണാറുള്ളത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് പ്രേരണ നൽകുന്നത്. നിലവിലുള്ള വിവരഘടനയുമായി പൊരുത്തപ്പെടാത്ത പുതിയ വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കത്തിൽ ഒരു വിവരപരമായ അസന്തുലനം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ അസന്തുലനം പരിഹരിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിലാണ് പുതിയ ആശയങ്ങളും പുതിയ സിദ്ധാന്തങ്ങളും പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളും ഉദയം ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ വൈരുദ്ധ്യം ജ്ഞാനത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; അതിന്റെ ചാലകശക്തിയാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലും കാണാൻ കഴിയുന്നത്. ഓരോ വലിയ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവത്തിനും മുമ്പ് പഴയ സിദ്ധാന്തങ്ങളാൽ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത നിരവധി വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ശേഖരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അവ പരിഹരിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിലാണ് പുതിയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടത്. അതിനാൽ ജ്ഞാനത്തിന്റെ വളർച്ച വിവരങ്ങളുടെ സഞ്ചയത്തിലൂടെയല്ല; വിവരഘടനകളുടെ ഗുണപരമായ പുനഃസംഘടനയിലൂടെയാണ്.

തത്ത്വചിന്തയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ട ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് സത്യം. ചിലർ സത്യത്തെ യാഥാർത്ഥ്യത്തോടുള്ള പൊരുത്തമായി നിർവചിച്ചു. ചിലർ യുക്തിപരമായ ആന്തരിക പൊരുത്തമായി കണ്ടു. മറ്റുചിലർ പ്രായോഗിക വിജയമായി വ്യാഖ്യാനിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സമീപനങ്ങളിലെ പ്രയോജനകരമായ ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ടുകൊണ്ട് സത്യത്തിന് ഒരു ചലനാത്മക നിർവചനം നൽകുന്നു.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സത്യം ഒരു നിശ്ചല ലക്ഷ്യമല്ല. മറിച്ച് വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യവും ആത്മനിഷ്ഠ വിവരമാതൃകയും തമ്മിലുള്ള വർധിച്ചുവരുന്ന ഘടനാപരമായ പൊരുത്തം (Increasing Structural Correspondence) ആണ് സത്യം. ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം സത്യമാണെന്ന് പറയുന്നത് അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണമായ പകർപ്പാണ് എന്ന അർത്ഥത്തിലല്ല. യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിലവിലുള്ള മറ്റു മാതൃകകളെ അപേക്ഷിച്ച് കൂടുതൽ കൃത്യമായ പ്രവചനങ്ങളും വിശദീകരണങ്ങളും നൽകാൻ അതിന് കഴിയുന്നു എന്നതാണ് അതിന്റെ അർത്ഥം.

ഈ നിർവചനം സത്യത്തെ ചരിത്രപരമായ ഒരു പ്രക്രിയയാക്കുന്നു. ന്യൂട്ടന്റെ മെക്കാനിക്സ് അതിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ സത്യമായിരുന്നു, കാരണം ലഭ്യമായ വിവരങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അത് ഏറ്റവും കൃത്യമായ വിശദീകരണമായിരുന്നു. ഐൻസ്റ്റീന്റെ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം വികസിച്ചതോടെ ന്യൂട്ടന്റെ സിദ്ധാന്തം പൂർണ്ണമായും അസത്യമാകുകയല്ല ചെയ്തത്. മറിച്ച് അതിന്റെ സാധുതയുടെ പരിധി കൂടുതൽ വ്യക്തമായി. ഈ രീതിയിൽ ശാസ്ത്രീയ സത്യങ്ങൾ പരസ്പരം നശിപ്പിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം വികസിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന ആശയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സത്യം ഒരു അന്തിമസ്ഥാനമല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് വർധിച്ചുവരുന്ന വിവരപൊരുത്തത്തിന്റെ ദിശയാണ്. അതിനാൽ സത്യാന്വേഷണം അവസാനമില്ലാത്ത പ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ പുതിയ കണ്ടെത്തലും സത്യത്തെ പൂർണ്ണമാക്കുന്നില്ല; അതിനെ കൂടുതൽ ആഴമുള്ള തലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും വിപുലമായ തത്ത്വചിന്താപരമായ നിഗമനം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ളതാണ്. മനുഷ്യബോധത്തെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു ആത്മീയ പ്രതിഭാസമായി കാണുന്ന സമീപനവും, വെറും രാസപ്രതിപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ യാന്ത്രിക ഫലമായി കാണുന്ന സമീപനവും ഒരുപോലെ അപൂർണ്ണമാണെന്ന് ഈ കാഴ്ചപ്പാട് വാദിക്കുന്നു.

മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘമായ വിവരപരിണാമചരിത്രത്തിൽ ഉദയം ചെയ്ത ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽ ഭൗതികവിവരങ്ങൾ മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. പിന്നീട് രാസവിവരങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് ജീവപരിണാമത്തിലൂടെ ജൈവവിവരങ്ങൾ വികസിച്ചു. നാഡീവ്യൂഹങ്ങളുടെ ഉദയത്തോടെ നാഡീവിവരസംസ്കരണം ആരംഭിച്ചു. ഒടുവിൽ മനുഷ്യനിൽ ബോധവിവരവും സ്വയംബോധവും ശാസ്ത്രീയചിന്തയും രൂപപ്പെട്ടു.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ മനുഷ്യബോധം പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തല്ല; പ്രകൃതിയുടെ തുടർച്ചയാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ പഠിക്കുമ്പോൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചം തന്നെ സ്വയം മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയാണ്. മനുഷ്യന്റെ ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും കലയും സാഹിത്യവും ഈ സ്വയംതിരിച്ചറിവിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ചരിത്രം മനുഷ്യന്റെ മാത്രം ചരിത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിവരപരിണാമം സ്വയംബോധത്തിലേക്ക് വികസിക്കുന്ന ചരിത്രം കൂടിയാണ്.

ഇതിലൂടെ മനുഷ്യന് പ്രത്യേകമായ ഒരു ഉത്തരവാദിത്തവും രൂപപ്പെടുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമായതിനാൽ പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കുന്നത് മനുഷ്യൻ സ്വയം നശിപ്പിക്കുന്നതിന് തുല്യമാണ്. സമൂഹത്തിലെ തെറ്റായ വിവരസംഘടനകൾ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികാസത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നു. ശാസ്ത്രീയചിന്തയും വിമർശനാത്മക അന്വേഷണവും തുറന്ന സംവാദവും മനുഷ്യബോധത്തെ വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് കൂടുതൽ അടുപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയകളാണ്. അതുകൊണ്ട് ജ്ഞാനത്തിന്റെ വികാസം ഒരു അക്കാദമിക് പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യനാഗരികതയുടെ നിലനിൽപ്പിന് അനിവാര്യമായ ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ലോകവീക്ഷണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ പ്രപഞ്ചം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ ശേഖരമല്ല; വിവരത്തിന്റെ നിരന്തരപരിണാമമാണ്. ബോധം പ്രകൃതിയുടെ വിരുദ്ധമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്. ശാസ്ത്രം അന്തിമസത്യങ്ങളുടെ സമാഹാരമല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് കൂടുതൽ കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്ന വിവരമാതൃകകളുടെ ചരിത്രപരമായ വികാസമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ദൗത്യം ഈ വികാസത്തിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകുക എന്നതാണ്. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രകൃതിയുമായും സമൂഹവുമായും സ്വയവുമായും കൂടുതൽ സമഗ്രമായ സന്തുലനം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം.