ശാസ്ത്രവും (Science) കേവല യുക്തിവാദികളുടെ ശാസ്ത്രവാദവും(Scientism) ഒന്നല്ല – ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഒരു സമഗ്ര വിശകലനം

മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഏറ്റവും വിജയകരമായ അന്വേഷണരീതിയാണ് ശാസ്ത്രം. ഭൂമി സൂര്യനെ ചുറ്റുന്നു എന്ന കണ്ടെത്തൽ മുതൽ ഡി.എൻ.എയുടെ ഘടന, രോഗാണുസിദ്ധാന്തം, വൈദ്യുതകാന്തികത, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം, ജീനോം സീക്വൻസിംഗ്, കൃത്രിമബുദ്ധി എന്നിവ വരെ മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ എല്ലാ മേഖലകളിലും ശാസ്ത്രം വിപ്ലവകരമായ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്തുന്നതിലും രോഗങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലും സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലും ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പങ്ക് അളവറ്റതാണ്.

എന്നാൽ ചരിത്രത്തിൽ പലപ്പോഴും ഒരു വിജയകരമായ ആശയം അതിന്റെ സ്വാഭാവിക പരിധിക്കപ്പുറം വ്യാപിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് പുതിയൊരു ആശയപരമായ പ്രശ്നത്തിന് കാരണമാകുന്നു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ കാര്യത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ് സംഭവിച്ചത്. ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഏറ്റവും വിശ്വസനീയമായ മാർഗമാണെന്ന വസ്തുതയിൽ നിന്ന്, ശാസ്ത്രം മാത്രമാണ് എല്ലാ അറിവിന്റെയും ഏക ഉറവിടം എന്ന നിഗമനത്തിലേക്ക് ചില ചിന്തകർ എത്തിച്ചേർന്നു. ഈ ചിന്തയാണ് ശാസ്ത്രവാദം (Scientism).

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ മാറ്റം ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ വിരോധാഭാസമാണ്. മനുഷ്യനെ അന്ധവിശ്വാസങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാൻ രൂപംകൊണ്ട ശാസ്ത്രം തന്നെ, ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ ഒരു പുതിയ ആശയപരമായ കാഠിന്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി മാറുന്നു. ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം എന്നത് തുറന്ന അന്വേഷണവും സ്വയംതിരുത്തലും നിരന്തര സംശയവുമാണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രവാദം ശാസ്ത്രത്തെ അന്തിമ അധികാരമായി ഉയർത്തുമ്പോൾ, അത് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്വന്തം വിമർശനാത്മക സ്വഭാവത്തെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു.

ശാസ്ത്രവും ശാസ്ത്രവാദവും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഈ വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കാതെ ശാസ്ത്രതത്ത്വചിന്തയെ മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ശാസ്ത്രം ഒരു രീതിയാണ്. നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, അളക്കൽ, ഗണിതവിശകലനം, ആവർത്തിച്ചുള്ള പരിശോധന, സഹപ്രവർത്തകരുടെ വിലയിരുത്തൽ (peer review), പുതിയ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പഴയ നിഗമനങ്ങൾ തിരുത്താനുള്ള സന്നദ്ധത എന്നിവയാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങൾ. അതിനാൽ ശാസ്ത്രം ഒരു സമാപ്ത വിജ്ഞാനശേഖരമല്ല; നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന അന്വേഷണപ്രക്രിയയാണ്.

ശാസ്ത്രവാദം ഒരു രീതിയല്ല; അത് ഒരു ദാർശനിക വിശ്വാസമാണ്. ശാസ്ത്രീയ രീതിയിലൂടെ തെളിയിക്കാൻ കഴിയുന്ന കാര്യങ്ങൾ മാത്രമാണ് യഥാർത്ഥ അറിവ് എന്ന അവകാശവാദമാണ് അതിന്റെ കേന്ദ്രം. ഇവിടെ ശാസ്ത്രം ഒരു അന്വേഷണോപകരണത്തിൽ നിന്ന് അറിവിന്റെ ഏക മാനദണ്ഡമായി മാറുന്നു.

ഇതാണ് അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസം. ശാസ്ത്രം ചോദിക്കുന്നത് “തെളിവുകൾ എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യമാണ്. ശാസ്ത്രവാദം ചോദിക്കുന്നത് “ശാസ്ത്രത്തിലൂടെ തെളിയിക്കാനാകുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിന് അർത്ഥമുണ്ടോ?” എന്ന ചോദ്യമാണ്. ആദ്യത്തേത് അന്വേഷണമാണ്; രണ്ടാമത്തേത് ഒരു ദാർശനിക വിധിനിർണയമാണ്.

ശാസ്ത്രവാദം രൂപപ്പെടാൻ ചരിത്രപരമായ കാരണങ്ങളുണ്ട്. മധ്യകാലഘട്ടത്തിൽ യൂറോപ്പിൽ മതാധികാരം ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തെ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്നു. കോപ്പർണിക്കസ്, ഗലീലിയോ, ബ്രൂണോ തുടങ്ങിയവരുടെ അനുഭവങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന് വലിയ തടസ്സങ്ങളായിരുന്നു. പിന്നീട് ശാസ്ത്രം തുടർച്ചയായി വിജയങ്ങൾ നേടുമ്പോൾ മതപരമായ വിശദീകരണങ്ങൾക്ക് പകരം ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണങ്ങൾ വ്യാപകമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടു.

ഈ വിജയങ്ങൾ ചിലരെ മറ്റൊരു നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിച്ചു. പ്രകൃതിയെ ശാസ്ത്രം വിജയകരമായി വിശദീകരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും ഒടുവിൽ ശാസ്ത്രം തന്നെ ഉത്തരം നൽകുമെന്നും അവർ കരുതി. അങ്ങനെ ശാസ്ത്രത്തോടുള്ള ന്യായമായ ബഹുമാനം ക്രമേണ ശാസ്ത്രവാദമായി രൂപാന്തരപ്പെട്ടു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഒരു പ്രത്യേക വിവരപാളിയിൽ വിജയകരമായ അന്വേഷണരീതിയെ എല്ലാ വിവരപാളികൾക്കും ബാധകമാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ് ഇവിടെ നടക്കുന്നത്. ഇതാണ് ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ പിശക്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രധാന ആശയങ്ങളിലൊന്ന് യാഥാർത്ഥ്യം പല സംഘടനാതലങ്ങളിലായി ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട ഒരു വിവരപരിണാമ സംവിധാനമാണെന്നതാണ്.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഭൗതികവിവരമുണ്ട്. അതിന്റെ മുകളിൽ രാസവിവരങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. രാസസംഘടനകളിൽ നിന്ന് ജീവവിവരങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ജീവവിവരങ്ങളിൽ നിന്ന് നാഡീവ്യൂഹങ്ങൾ വികസിക്കുന്നു. അവയിൽ നിന്ന് ബോധം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, സമൂഹം, സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ, രാഷ്ട്രീയം, ധാർമ്മികത, ശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവ ഓരോന്നായി പുതിയ വിവരപാളികളായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

ഈ ഓരോ പാളിയും താഴെയുള്ള പാളികളെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. എന്നാൽ അവയെ താഴെയുള്ള പാളികളിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. ഉദാഹരണത്തിന് ഒരു നോവൽ അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്ന കടലാസിന്റെയും മഷിയുടെയും രാസഘടന വിവരിച്ചാൽ ആ നോവലിന്റെ സാഹിത്യസൗന്ദര്യം മനസ്സിലാകില്ല. അതുപോലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തെ ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാനും കഴിയില്ല.

ശാസ്ത്രവാദം ഈ ബഹുപാളി യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പലപ്പോഴും അവഗണിക്കുന്നു. എല്ലാ പ്രതിഭാസങ്ങളെയും ഒടുവിൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാമെന്ന ധാരണ അതിന്റെ പല രൂപങ്ങളിലും കാണാം. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിനെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിന് വിരുദ്ധമായ ചുരുക്കലിസമായി കാണുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനസങ്കൽപ്പം ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ രൂപപ്പെടുമ്പോൾ മുമ്പില്ലാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ജലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഹൈഡ്രജന്റെയും ഓക്സിജന്റെയും ഗുണങ്ങളുടെ ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല. ജീവൻ രാസഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തുകയല്ല. മനുഷ്യബോധം ന്യൂറോണുകളുടെ എണ്ണത്തിന്റെ മാത്രം ഫലവുമല്ല.

ഈ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ പുതിയ നിയമങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ജീവശാസ്ത്രത്തെ രസതന്ത്രത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാൻ കഴിയില്ല. മനഃശാസ്ത്രത്തെ ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല. സമൂഹശാസ്ത്രത്തെ ന്യൂറോബയോളജിയിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാനും കഴിയില്ല.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് ഓരോ സംഘടനാതലത്തിനും അതിന്റേതായ ശാസ്ത്രം ആവശ്യമാണെന്ന് പറയുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രം ഭൗതികതലത്തെ പഠിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രം ജീവസംഘടനകളെ പഠിക്കുന്നു. സാമൂഹികശാസ്ത്രം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉദ്ഭവനിയമങ്ങളെ പഠിക്കുന്നു. ഇവ തമ്മിൽ പരസ്പരം ബന്ധമുള്ളവയാണ്; എന്നാൽ ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നായി മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാനാവില്ല.

ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ മറ്റൊരു പരിമിതി അന്തിമസത്യത്തിലുള്ള വിശ്വാസമാണ്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഇന്നത്തെ അറിവ് തന്നെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അന്തിമരൂപമാണെന്ന് അത് ചിലപ്പോൾ കരുതുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിനെ നിരാകരിക്കുന്നു. അറിവ് തന്നെ ഒരു പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ തലമുറയും മുൻതലമുറയുടെ അറിവിനെ നിഷേധിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് ഡയലക്ടിക്കൽ നിഷേധത്തിന്റെ ഒരു ഉദാഹരണമാണ്.

ന്യൂട്ടൺ തെറ്റായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം പരിമിത സാഹചര്യങ്ങളിൽ മാത്രമാണ് പൂർണ്ണമായി ബാധകമെന്ന് പിന്നീട് വ്യക്തമായി. ഐൻസ്റ്റീൻ ന്യൂട്ടനെ നിഷേധിച്ചില്ല; മറിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പ്രയോഗപരിധി നിർവചിച്ചു. തുടർന്ന് ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം മറ്റൊരു പുതിയ തല തുറന്നു.

ഇത് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ബലഹീനതയല്ല; ശക്തിയാണ്. സ്വയംതിരുത്താനുള്ള കഴിവില്ലാത്ത ഒരു വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥ മരവിച്ചുപോകും. പരിണമിക്കുന്ന അറിവാണ് ജീവനുള്ള അറിവ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അറിവ് ഒരു നിരന്തരം വികസിക്കുന്ന വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ യാതൊരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തവും അന്തിമമല്ല. ഓരോ സിദ്ധാന്തവും ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിലെ വിവരസംഘടനയുടെ ഏറ്റവും മികച്ച വിശദീകരണമാത്രമാണ്.

ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ വിരോധാഭാസം ഇതാണ്: “ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കാൻ കഴിയുന്ന കാര്യങ്ങൾ മാത്രമാണ് സത്യം” എന്ന പ്രസ്താവന തന്നെ ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കാൻ കഴിയില്ല. അത് ഒരു പരീക്ഷണഫലമല്ല; ഒരു ദാർശനിക അവകാശവാദമാണ്.

അതിനാൽ ശാസ്ത്രവാദം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പേരിൽ ഒരു തത്ത്വചിന്ത അവതരിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ തത്ത്വചിന്തയെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഫലമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നതാണ് അതിന്റെ പ്രശ്നം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിരോധാഭാസത്തെ കൂടുതൽ പൊതുവായ ഒരു തത്വത്തിന്റെ ഭാഗമായി കാണുന്നു. ഓരോ വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയും സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിവരപാളിയെ അതിജീവിച്ച് സ്വയം വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ അത് ദാർശനികതയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രത്തിനും തത്ത്വചിന്തയ്ക്കും ഇടയിൽ പൂർണ്ണമായ വേർതിരിവില്ല. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനധാരണകൾ പോലും തത്ത്വചിന്താപരമായ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാണ്.

ശാസ്ത്രവാദം ഒരു ദിവസംകൊണ്ട് രൂപപ്പെട്ട ആശയമല്ല. യൂറോപ്യൻ നവോത്ഥാനം, ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവം, ഫ്രാൻസിസ് ബേക്കണിന്റെ അനുഭവവാദം, റെനെ ഡെക്കാർട്ടിന്റെ യുക്തിവാദം, ന്യൂട്ടണിയൻ യന്ത്രലോകവീക്ഷണം, ഓഗസ്റ്റ് കോംറ്റിന്റെ പോസിറ്റിവിസം, ലോജിക്കൽ പോസിറ്റിവിസം തുടങ്ങിയ ദീർഘമായ ചരിത്രപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമായാണ് അത് വികസിച്ചത്.

ശാസ്ത്രവാദത്തെ ശരിയായി മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ശാസ്ത്രവാദം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിയല്ല; നൂറ്റാണ്ടുകളായി വികസിച്ചുവന്ന ഒരു ബൗദ്ധിക പ്രവണതയാണ്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അതിശയകരമായ വിജയങ്ങൾക്കൊപ്പമാണ് അതും വളർന്നത്. അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രവാദത്തെ വിമർശിക്കുമ്പോൾ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവനകളെ നിഷേധിക്കുന്നത് ഗുരുതരമായ തെറ്റായിരിക്കും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഓരോ ആശയവും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണം. ആശയങ്ങൾ ശൂന്യതയിൽ ജനിക്കുന്നില്ല; സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവും സാങ്കേതികവും സാംസ്കാരികവുമായ സാഹചര്യങ്ങളുമായി നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ഇടപെടലിലൂടെയാണ് അവ രൂപപ്പെടുന്നത്.

മധ്യകാല യൂറോപ്പിൽ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രധാന കേന്ദ്രം മതസ്ഥാപനങ്ങളായിരുന്നു. പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള പല വിശദീകരണങ്ങളും മതഗ്രന്ഥങ്ങളുടെയും ദൈവശാസ്ത്രത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിലായിരുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ നിരീക്ഷിക്കേണ്ടതിനു പകരം അധികാരികൾ അംഗീകരിച്ചിരുന്ന വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയായിരുന്നു പതിവ്. ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന് ആവശ്യമായ സ്വതന്ത്രമായ വിമർശനാത്മക അന്തരീക്ഷം വളരെ പരിമിതമായിരുന്നു. എന്നാൽ അതേ കാലഘട്ടത്തിൽ ഇസ്ലാമിക ലോകത്തും ഇന്ത്യയിലും ചൈനയിലും ഗണിതശാസ്ത്രം, ജ്യോതിശാസ്ത്രം, വൈദ്യശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സുപ്രധാന പുരോഗതികൾ നടന്നിരുന്നു. അതിനാൽ മധ്യകാലത്തെ പൂർണ്ണമായും “അന്ധകാരയുഗം” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത് ചരിത്രപരമായി കൃത്യമല്ല. എന്നിരുന്നാലും യൂറോപ്പിൽ ശാസ്ത്രീയ ചിന്തയുടെ വ്യാപകമായ വളർച്ച നവോത്ഥാനകാലത്താണ് ശക്തമായത്.

നവോത്ഥാനം മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ വീണ്ടും സ്ഥാപിച്ചു. പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ അധികാരഗ്രന്ഥങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്നതിനുപകരം പ്രകൃതിയെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യണം എന്ന മനോഭാവം രൂപപ്പെട്ടു. കല, സാഹിത്യം, ഗണിതശാസ്ത്രം, എഞ്ചിനീയറിങ്, ജ്യോതിശാസ്ത്രം എന്നിവയിൽ പുതിയ അന്വേഷണങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു. ലിയോണാർഡോ ഡാ വിൻസിയുടെ നിരീക്ഷണപാടവവും പരീക്ഷണാത്മക സമീപനവും ഈ മാറ്റത്തിന്റെ പ്രതീകമായിരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിവരവ്യവസ്ഥയിൽ ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലം രൂപപ്പെടുകയായിരുന്നു. അധികാരത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ വിജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് തെളിവിൽ അധിഷ്ഠിതമായ വിജ്ഞാനത്തിലേക്കുള്ള ഒരു ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമായിരുന്നു അത്.

ഈ പരിവർത്തനത്തിന് ശക്തമായ ദാർശനിക അടിത്തറ ഒരുക്കിയവരിൽ പ്രധാനനാണ് ഫ്രാൻസിസ് ബേക്കൺ. പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് അനുഭവത്തിലും നിരീക്ഷണത്തിലും പരീക്ഷണത്തിലും അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കണം എന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ നേരിട്ട് പഠിക്കണമെന്നും മുൻവിധികളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകണമെന്നും അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടു. ശാസ്ത്രീയ രീതിയുടെ വളർച്ചയിൽ ബേക്കണിന്റെ സംഭാവന വളരെ വലുതാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ബേക്കണിന്റെ അനുഭവവാദം ഒരു നിർണായക പരിമിതിയും ഉൾക്കൊണ്ടിരുന്നു. നിരീക്ഷണം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായും മുൻവിധികളില്ലാത്തതല്ല. മനുഷ്യൻ കാണുന്നതും രേഖപ്പെടുത്തുന്നതും എപ്പോഴും നിലവിലുള്ള ആശയങ്ങളുടെയും ഭാഷയുടെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും സാംസ്കാരിക പശ്ചാത്തലത്തിന്റെയും സ്വാധീനത്തിലാണ്. അതിനാൽ നിരീക്ഷണം പോലും ഒരു വിവരപരമായ നിർമ്മിതിയാണ്.

ബേക്കണിന് സമാന്തരമായി റെനെ ഡെക്കാർട്ട് മറ്റൊരു വഴിയിലൂടെ ശാസ്ത്രീയ ചിന്തയെ സ്വാധീനിച്ചു. അദ്ദേഹം യുക്തിയുടെ പ്രാധാന്യം ഊന്നിപ്പറഞ്ഞു. ഗണിതശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയുടെ ഭാഷയാണെന്നും വ്യക്തവും കൃത്യവുമായ ആശയങ്ങളിലൂടെ ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാമെന്നും അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. മനസ്സും ദ്രവ്യവും എന്ന ദ്വൈതവിഭജനവും പ്രകൃതിയെ യന്ത്രമായി കാണുന്ന സമീപനവും പിന്നീട് ശാസ്ത്രീയ ചിന്തയിൽ ആഴത്തിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തി. ഈ യാന്ത്രിക ലോകവീക്ഷണം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പല മേഖലകളിലും വലിയ പുരോഗതിക്ക് കാരണമായെങ്കിലും, പിന്നീട് ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം തുടങ്ങിയ സങ്കീർണ്ണ പ്രതിഭാസങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്നതിൽ പരിമിതികൾ പ്രകടമായി.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ഐസക് ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം രൂപപ്പെടുന്നത്. ന്യൂട്ടന്റെ ചലനനിയമങ്ങളും ഗുരുത്വാകർഷണസിദ്ധാന്തവും പ്രകൃതിയെ ഗണിതപരമായി വിവരിക്കാനുള്ള അത്ഭുതകരമായ കഴിവ് തെളിയിച്ചു. ആകാശത്തിലെ ഗ്രഹങ്ങളുടെ ചലനവും ഭൂമിയിലെ വസ്തുക്കളുടെ ചലനവും ഒരേ നിയമങ്ങൾക്ക് വിധേയമാണെന്ന് അദ്ദേഹം കാണിച്ചു. ഇതോടെ പ്രപഞ്ചം ഒരു മഹായന്ത്രമാണെന്നും അതിന്റെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളും കൃത്യമായ നിയമങ്ങൾ അനുസരിച്ചാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നതെന്നും വിശ്വാസം ശക്തമായി. പിന്നീട് “ന്യൂട്ടണിയൻ ലോകവീക്ഷണം” എന്നറിയപ്പെട്ട ഈ സമീപനം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ മാത്രമല്ല, ജീവശാസ്ത്രം, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, മനഃശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയം തുടങ്ങിയ മേഖലകളെയും സ്വാധീനിച്ചു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ന്യൂട്ടന്റെ ശാസ്ത്രം തെറ്റായിരുന്നില്ല; പക്ഷേ അതിന്റെ പ്രയോഗപരിധി പരിമിതമായിരുന്നു. ന്യൂട്ടണിയൻ നിയമങ്ങൾ ഇടത്തരം വലിപ്പമുള്ള വസ്തുക്കളുടെയും സാധാരണ വേഗതകളുടെയും ലോകത്തെ അതിവിദഗ്ധമായി വിവരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ നിയമങ്ങൾ ആറ്റങ്ങളുടെ ലോകത്തോ പ്രകാശവേഗത്തോട് അടുത്ത വേഗതകളിലോ പൂർണ്ണമായി ബാധകമല്ലെന്ന് പിന്നീട് വ്യക്തമായി. ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രധാന തത്വം ഉയർന്നുവരുന്നു. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ വിജയം അത് സർവസാധുവാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. അത് ഒരു പ്രത്യേക വിവരപാളിയെ വിജയകരമായി വിശദീകരിക്കുന്നു എന്നുമാത്രമാണ് തെളിയിക്കുന്നത്.

പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ വ്യവസായവിപ്ലവം യൂറോപ്പിന്റെ സാമൂഹികഘടനയെ ആഴത്തിൽ മാറ്റിമറിച്ചു. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പുരോഗതി, ഉൽപാദനക്ഷമതയുടെ വർധന, നഗരവൽക്കരണം, വ്യവസായവൽക്കരണം എന്നിവ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യം വർധിപ്പിച്ചു. ഈ കാലഘട്ടത്തിലാണ് ഫ്രഞ്ച് ചിന്തകനായ ഓഗസ്റ്റ് കോംറ്റ് പോസിറ്റിവിസം വികസിപ്പിക്കുന്നത്. മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ വികാസം മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് നടക്കുന്നതെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു: ദൈവശാസ്ത്രഘട്ടം, തത്ത്വചിന്താഘട്ടം, ശാസ്ത്രീയഘട്ടം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ശാസ്ത്രീയ ഘട്ടമാണ് മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന വികാസം.

കോംറ്റിന്റെ ഈ സമീപനം ചരിത്രപരമായി വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തി. സമൂഹത്തെയും പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ മാതൃകയിൽ പഠിക്കാമെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി. സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിന് അദ്ദേഹം “സോഷ്യോളജി” എന്ന പേര് നൽകി. സമൂഹത്തെ ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശ്രമം വിലപ്പെട്ടതായിരുന്നു. എന്നാൽ സമൂഹത്തെ പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ രീതികളിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കാൻ ശ്രമിച്ചതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന പരിമിതി. മനുഷ്യസമൂഹം ഭൗതികവസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; അത് ഭാഷ, സംസ്കാരം, മൂല്യങ്ങൾ, ചരിത്രം, അധികാരം, ആശയങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ വിവരസംഘടനയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ കോംറ്റിന്റെ പോസിറ്റിവിസം ഒരു വിവരപാളിയുടെ നിയമങ്ങളെ മറ്റൊരു വിവരപാളിയിലേക്ക് യാന്ത്രികമായി വ്യാപിപ്പിക്കുന്ന ശ്രമമായിരുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് പിന്നീട് ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷതയായി മാറിയത്.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ വിയന്നാ സർകിൾ എന്നറിയപ്പെട്ട ചിന്തകരുടെ കൂട്ടായ്മ “ലോജിക്കൽ പോസിറ്റിവിസം” എന്ന സമീപനം വികസിപ്പിച്ചു. അവരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ അർത്ഥവത്തായ പ്രസ്താവനകൾ രണ്ടുതരത്തിലാണ്: ഗണിത-യുക്തിശാസ്ത്രപരമായ പ്രസ്താവനകളും അനുഭവപരമായി പരിശോധിക്കാവുന്ന പ്രസ്താവനകളും. ഇതിനു പുറത്തുള്ള തത്ത്വചിന്താപരമായ പല പ്രസ്താവനകളും അർത്ഥശൂന്യമാണെന്ന് അവർ വാദിച്ചു.

ഈ ആശയം ശാസ്ത്രീയ ഭാഷയുടെ വ്യക്തത വർധിപ്പിക്കുന്നതിൽ സംഭാവന നൽകിയെങ്കിലും പിന്നീട് അതിന്റെ ഗുരുതരമായ പരിമിതികൾ പ്രകടമായി. കാരണം “പരിശോധിക്കാവുന്നത് മാത്രമാണ് അർത്ഥവത്തായത്” എന്ന പ്രസ്താവന തന്നെ അനുഭവപരമായി പരിശോധിക്കാവുന്നതല്ല. അതായത്, ലോജിക്കൽ പോസിറ്റിവിസം സ്വന്തം മാനദണ്ഡം തന്നെ സ്വയം പാലിക്കുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഇത് ഒരു സ്വയംസൂചക വിരോധാഭാസമാണ്. ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥ സ്വന്തം നിയമങ്ങളെ തന്നെ പൂർണ്ണമായി ന്യായീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ ഇത്തരം പ്രശ്നങ്ങൾ അനിവാര്യമായി ഉയർന്നുവരുന്നു.

ചരിത്രത്തിന്റെ ഈ ഘട്ടത്തിൽ ശാസ്ത്രം അതിവേഗത്തിൽ വികസിക്കുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തവും ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും ന്യൂട്ടണിയൻ ലോകവീക്ഷണത്തെ വെല്ലുവിളിച്ചു. പ്രകൃതി പൂർണ്ണമായും നിർണിതവും യാന്ത്രികവുമാണെന്ന വിശ്വാസം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെട്ടു. അനിശ്ചിതത്വം, സാധ്യത, ക്വാണ്ടീകരണം, നിരീക്ഷണത്തിന്റെ പങ്ക് തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ തന്നെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തി.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇവിടെ ഒരു വലിയ ചരിത്രപാഠമുണ്ട്. ശാസ്ത്രം മുന്നേറിയത് ഒരിക്കലും നിശ്ചലമായ ഉറപ്പുകളിലൂടെ അല്ല; സ്വന്തം അടിസ്ഥാനധാരണകളെ പോലും പുനഃപരിശോധിക്കാനുള്ള ധൈര്യത്തിലൂടെയാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ആത്മാവ് സംശയത്തിലും തിരുത്തലിലും പരിണാമത്തിലുമാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രവാദം പലപ്പോഴും ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിലെ വിജയങ്ങളെ ശാശ്വതസത്യങ്ങളായി കണക്കാക്കുന്നു. ഇതാണ് ശാസ്ത്രവും ശാസ്ത്രവാദവും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസം.

ചരിത്രത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിവരപരിണാമ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു വസ്തുതയും വ്യക്തമാണ്. ഓരോ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവവും പുതിയ വിവരസംഘടനകൾ ഉദ്ഭവിച്ചതിന്റെ ഫലമാണ്. നിരീക്ഷണോപകരണങ്ങൾ മെച്ചപ്പെട്ടു, ഗണിതരീതികൾ വികസിച്ചു, പരീക്ഷണസാങ്കേതികവിദ്യ പുരോഗമിച്ചു, പുതിയ ആശയഭാഷകൾ രൂപപ്പെട്ടു. അതായത്, അറിവിന്റെ വളർച്ച വെറും വിവരശേഖരണമല്ല; വിവരസംഘടനയുടെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്.

ഇതിൽ നിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പൊതുനിഗമനത്തിലെത്തുന്നു. ശാസ്ത്രം മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ അന്വേഷണരീതിയാണ്, എന്നാൽ അതും ചരിത്രപരമായി പരിണമിക്കുന്ന ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. അതിനെ ചരിത്രത്തിനും തത്ത്വചിന്തയ്ക്കും അതീതമായ അന്തിമ അധികാരമായി കാണുന്ന നിമിഷം ശാസ്ത്രം ശാസ്ത്രവാദമായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു.

ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ ദാർശനിക അടിത്തറയെ ഏറ്റവും ശക്തമായി രൂപപ്പെടുത്തിയ ചിന്താധാരയാണ് പോസിറ്റിവിസം (Positivism). ഇന്ന് “ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കാനാകാത്തതൊന്നും അറിവല്ല”, “പരീക്ഷണശാലയിൽ പരിശോധിക്കാൻ കഴിയാത്ത ചോദ്യങ്ങൾക്ക് അർത്ഥമില്ല”, “ശാസ്ത്രം മാത്രമാണ് സത്യത്തിലേക്കുള്ള വഴി” എന്നീ വാദങ്ങൾ പലപ്പോഴും കേൾക്കാറുണ്ട്. ഈ വാദങ്ങളുടെ ബൗദ്ധിക വേരുകൾ പോസിറ്റിവിസത്തിലും പിന്നീട് വികസിച്ച ലോജിക്കൽ പോസിറ്റിവിസത്തിലുമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ ചിന്താധാരകൾ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ ഒരു പ്രധാന ചരിത്രപരമായ പങ്ക് വഹിച്ചെങ്കിലും, അവ അറിവിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ച് അപൂർണ്ണമായ ഒരു ചിത്രം മാത്രമാണ് നൽകുന്നത്.

പോസിറ്റിവിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവാദം വളരെ ലളിതമാണ്. മനുഷ്യൻ അറിവ് നേടുന്നത് അനുഭവത്തിലൂടെയാണ്. നിരീക്ഷിക്കാനോ അളക്കാനോ പരീക്ഷിക്കാനോ കഴിയുന്ന കാര്യങ്ങളാണ് ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനമെന്ന് അത് വാദിക്കുന്നു. ആദ്യനോട്ടത്തിൽ ഈ വാദം വളരെ യുക്തിസഹമായി തോന്നും. യഥാർത്ഥത്തിൽ, പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിജയത്തിന് ഈ സമീപനം വലിയ സംഭാവന നൽകിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ പ്രശ്നം ആരംഭിക്കുന്നത് ഈ സമീപനത്തെ എല്ലാ വിജ്ഞാനമേഖലകളുടെയും ഏക മാനദണ്ഡമാക്കി മാറ്റുമ്പോഴാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ അനുഭവം പോലും ഒരു ലളിതമായ പ്രതിഫലനമല്ല. മനുഷ്യൻ ലോകത്തെ നേരിട്ട് കാണുന്നില്ല; വിവരങ്ങളെ സംസ്കരിച്ചാണ് കാണുന്നത്. നമ്മുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളെ മസ്തിഷ്കം ക്രമീകരിക്കുകയും വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണമായ പ്രക്രിയയാണ് അനുഭവം. അതിനാൽ “ശുദ്ധമായ നിരീക്ഷണം” എന്ന ആശയം തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടേണ്ടതാണ്.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞൻ രാത്രി ആകാശത്തെ നിരീക്ഷിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം വെറും പ്രകാശപ്പുള്ളികൾ കാണുന്നില്ല. ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, താരാപഥങ്ങൾ, സ്പെക്ട്രൽ രേഖകൾ, റെഡ് ഷിഫ്റ്റ്, ഗുരുത്വാകർഷണ പ്രതിഭാസങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള സിദ്ധാന്തപരമായ അറിവിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് അദ്ദേഹം നിരീക്ഷിക്കുന്നത്. അതേ ആകാശം ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യൻ കാണുമ്പോൾ തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ അനുഭവമാണ് ലഭിക്കുന്നത്. പ്രകൃതി ഒരേപോലെയാണെങ്കിലും നിരീക്ഷണം ഒരുപോലെയല്ല. കാരണം, നിരീക്ഷണം വിവരസംഘടനയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആദ്യ വിമർശനം. നിരീക്ഷണം ഒരിക്കലും സിദ്ധാന്തത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമല്ല. ഓരോ നിരീക്ഷണവും നിലവിലുള്ള അറിവിന്റെ ഘടനയുമായി ഇടപെടുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യൻ എന്താണ് കാണുന്നത് എന്നത് അയാൾക്ക് എന്താണ് അറിയുന്നത് എന്നതുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

പോസിറ്റിവിസത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ധാരണ, പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ പ്രതിഭാസങ്ങൾക്കും പൊതുവായ നിയമങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ കഴിയുമെന്നാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഈ സമീപനം വളരെ വിജയകരമായിരുന്നു. എന്നാൽ ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്കും മനഃശാസ്ത്രത്തിലേക്കും സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലേക്കും ഇത് അതേപടി വ്യാപിപ്പിക്കുമ്പോൾ പ്രശ്നങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം ആറ്റങ്ങളുടെ കൂട്ടമല്ല. അത് അർത്ഥങ്ങൾ, ഭാഷ, സംസ്കാരം, അധികാരം, ചരിത്രം, മൂല്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ വിവരസംഘടനയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഓരോ പാളിക്കും അതിന്റേതായ നിയമങ്ങളുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയെ ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാനും കഴിയില്ല. അതുപോലെ ബോധത്തെ ന്യൂറോണുകളുടെ വൈദ്യുതപ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കുന്നതും അപൂർണ്ണമാണ്. ഓരോ ഉയർന്ന സംഘടനാതലവും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ലോജിക്കൽ പോസിറ്റിവിസം ഈ ചിന്തയെ കൂടുതൽ കർശനമാക്കി. ഒരു പ്രസ്താവനയ്ക്ക് അർത്ഥമുണ്ടാകണമെങ്കിൽ അത് അനുഭവപരമായി പരിശോധിക്കാവുന്നതായിരിക്കണം എന്നായിരുന്നു അവരുടെ വാദം. ആദ്യനോട്ടത്തിൽ ഇത് വളരെ ആകർഷകമായി തോന്നാം. എന്നാൽ ഈ വാദം തന്നെ ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ വിരോധാഭാസം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

“പരിശോധിക്കാവുന്ന പ്രസ്താവനകൾക്ക് മാത്രമേ അർത്ഥമുള്ളൂ” എന്ന പ്രസ്താവനയെ എങ്ങനെ പരിശോധിക്കും? അത് ഒരു പരീക്ഷണഫലമാണോ? ഒരു നിരീക്ഷണമാണോ? ഒരു ഗണിതസമവാക്യമാണോ? അല്ല. അത് ഒരു ദാർശനിക അവകാശവാദമാണ്. അതായത്, ലോജിക്കൽ പോസിറ്റിവിസം സ്വന്തം അടിസ്ഥാനതത്വത്തെ ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഇത് സ്വയംനിഷേധത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥ സ്വന്തം പരിധിക്കപ്പുറം പോയി സ്വയം പൂർണ്ണമായി ന്യായീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ ഇത്തരം വിരോധാഭാസങ്ങൾ അനിവാര്യമായി ഉയരും. ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയെ പഠിക്കുന്നു. എന്നാൽ “ശാസ്ത്രം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധിക്ക് പുറത്തുള്ള തത്ത്വചിന്താപരമായ ചോദ്യമാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രം തന്നെ സ്വന്തം ദാർശനിക അടിത്തറയെ വിശദീകരിക്കാൻ തത്ത്വചിന്തയെ ആശ്രയിക്കേണ്ടിവരുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന ആശയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അറിവ് ബഹുപാളികളുള്ള ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. ഭൗതികവിവരങ്ങൾ, ജീവവിവരങ്ങൾ, ബോധവിവരങ്ങൾ, സാമൂഹികവിവരങ്ങൾ, ഭാഷാപരമായ വിവരങ്ങൾ, ഗണിതവിവരങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടെങ്കിലും വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളാണ്. ഒരു പാളിയുടെ സാധുത മറ്റൊരു പാളിയുടെ മാനദണ്ഡം ഉപയോഗിച്ച് മാത്രം വിലയിരുത്താനാവില്ല.

ഗണിതശാസ്ത്രം ഇതിനുള്ള ഏറ്റവും നല്ല ഉദാഹരണമാണ്. “രണ്ട് കൂട്ടി രണ്ട് നാല്” എന്ന പ്രസ്താവന പരീക്ഷണശാലയിൽ പരിശോധിച്ചല്ല സത്യമെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നത്. അത് യുക്തിശാസ്ത്രപരമായ ഒരു ഘടനയുടെ ഭാഗമാണ്. അതുപോലെ യുക്തിശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിയമങ്ങളും ശാസ്ത്രീയ പരീക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്നല്ല രൂപപ്പെട്ടത്. ശാസ്ത്രം തന്നെ ഗണിതത്തെയും യുക്തിയെയും ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഗണിതവും യുക്തിയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നങ്ങളല്ല.

ഇതിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു പ്രധാന നിഗമനം ഉയരുന്നു. ശാസ്ത്രം ഒരു സ്വയംപര്യാപ്തമായ അറിവുസംവിധാനമല്ല. അതിന് ഗണിതശാസ്ത്രവും യുക്തിശാസ്ത്രവും ഭാഷയും തത്ത്വചിന്തയും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തെ എല്ലാ അറിവുകളുടെയും അന്തിമ അടിസ്ഥാനമായി കാണുന്നത് ചരിത്രപരമായും ദാർശനികമായും അപൂർണ്ണമാണ്.

മനുഷ്യഭാഷയും ഈ ചർച്ചയിൽ നിർണായകമാണ്. പോസിറ്റിവിസം ഭാഷയെ പലപ്പോഴും വസ്തുതകളെ രേഖപ്പെടുത്താനുള്ള ഉപകരണം മാത്രമായി കണ്ടു. എന്നാൽ ആധുനിക ഭാഷാതത്ത്വചിന്ത കാണിച്ചുതന്നത് ഭാഷ വെറും പ്രതിഫലനമല്ല; അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു വിവരസംഘടനയാണ്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ നിയമം, രാഷ്ട്രീയം, സാഹിത്യം, മതം, സംസ്കാരം എന്നിവയെല്ലാം ഭാഷയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പ്രതീകാത്മക ഘടനകളിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഭാഷ മനുഷ്യപരിണാമത്തിലെ ഒരു പുതിയ വിവരപാളിയാണ്. അതിലൂടെ പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു ഭരണഘടന ഒരു കടലാസല്ല; ഒരു സാമൂഹിക വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. ഒരു കറൻസി നോട്ടിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ രാസഘടനയിൽ നിന്ന് വരുന്നില്ല; സമൂഹം അതിന് നൽകുന്ന വിവരപരമായ അർത്ഥത്തിൽ നിന്നാണ്. ഈ ഉദാഹരണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത്, മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ പല യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളും ഭൗതികവസ്തുക്കളെക്കാൾ വിവരസംഘടനകളാണെന്നാണ്.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് “വിവരയാഥാർത്ഥ്യം” (Informational Reality) എന്ന ആശയത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യം വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമാത്രമല്ല; വിവരബന്ധങ്ങളുടെ സജീവ ശൃംഖലയാണ്. ശാസ്ത്രവാദം പലപ്പോഴും ഈ വിവരപരമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അവഗണിച്ച് ഭൗതികവസ്തുക്കളിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു.

പോസിറ്റിവിസത്തിന്റെ മറ്റൊരു പരിമിതി ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അതിന്റെ സമീപനത്തിലാണ്. പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തിലെ ആവർത്തിക്കാവുന്ന പരീക്ഷണങ്ങൾ ചരിത്രത്തിൽ സാധ്യമല്ല. ഫ്രഞ്ച് വിപ്ലവമോ ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യസമരമോ വീണ്ടും പരീക്ഷണശാലയിൽ സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല. എന്നിരുന്നാലും അവയെക്കുറിച്ച് അറിവ് നേടാൻ കഴിയും. ചരിത്രം തെളിവുകൾ, രേഖകൾ, ഭാഷ, പുരാവസ്തുശാസ്ത്രം, സാമൂഹികസന്ദർഭം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് പഠിക്കുന്നത്. അതിനാൽ എല്ലാ അറിവുകളും ഒരേ പരിശോധനാരീതിക്ക് വിധേയമാകണമെന്നില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഓരോ വിവരപാളിക്കും അതിന്റേതായ പരിശോധനാരീതികളുണ്ട്. ഭൗതികശാസ്ത്രം പരീക്ഷണത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ചരിത്രം രേഖകളെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ഗണിതം യുക്തിയെ ആശ്രയിക്കുന്നു. നിയമം തെളിവിന്റെയും വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. കല സൗന്ദര്യാനുഭവത്തിന്റെ വിവരപരമായ ഘടനകളെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നും മറ്റൊന്നിനേക്കാൾ “താഴ്ന്ന” അറിവല്ല. അവ ഓരോന്നും വ്യത്യസ്ത വിവരസംഘടനകളെ പഠിക്കുന്ന വ്യത്യസ്ത അന്വേഷണരീതികളാണ്.

ഇവിടെ നിന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രവാദത്തെ അതിജീവിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്ര അറിവുശാസ്ത്രം നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്. അറിവ് ഒരു വൃക്ഷം പോലെയാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രം അതിന്റെ വേരുകളിൽ ഒന്നാണ്. ജീവശാസ്ത്രം മറ്റൊരു ശാഖയാണ്. സാമൂഹികശാസ്ത്രം, ചരിത്രം, തത്ത്വചിന്ത, ഗണിതം, കല എന്നിവ ഓരോന്നും അതിന്റെ വ്യത്യസ്ത ശാഖകളാണ്. വേരില്ലാതെ വൃക്ഷം നിലനിൽക്കില്ല; എന്നാൽ വേരുകൾ മാത്രമാണ് വൃക്ഷം എന്നും പറയാനാവില്ല. അതുപോലെ ശാസ്ത്രം അനിവാര്യമാണ്; പക്ഷേ ശാസ്ത്രം മാത്രമല്ല വിജ്ഞാനം.

ഈ ചർച്ചയിൽ നിന്ന് ഒരു വലിയ തത്ത്വചിന്താപരമായ നിഗമനം ഉയർന്നുവരുന്നു. ശാസ്ത്രവാദം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തിയെ അതിരുകടന്ന് പൊതുവൽക്കരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തിയെ അംഗീകരിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിനെ അറിവിന്റെ വിശാലമായ വിവരപരിണാമ ഘടനയിലെ ഒരു നിർണായക ഘടകമായി മാത്രമാണ് കാണുന്നത്. ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രത്തെ ചെറുതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരവും ദാർശനികവുമായ സ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിക്കുന്നു.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഏറ്റവും സ്വാധീനശാലികളായ ശാസ്ത്രതത്ത്വചിന്തകരിൽ ഒരാളാണ് കാർൽ റൈമണ്ട് പോപ്പർ (Karl Raimund Popper). ശാസ്ത്രം എന്താണ്, ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളെ അശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ വേർതിരിക്കാം, ശാസ്ത്രീയ അറിവ് എങ്ങനെ വികസിക്കുന്നു തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് അദ്ദേഹം നൽകിയ ഉത്തരങ്ങൾ ആധുനിക ശാസ്ത്രതത്ത്വചിന്തയെ ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിച്ചു. പോസിറ്റിവിസത്തിന്റെ പരിമിതികൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നതിൽ പോപ്പറുടെ സംഭാവന വളരെ വലുതാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പോപ്പറുടെ സിദ്ധാന്തവും അറിവിന്റെ പരിണാമത്തെ ഭാഗികമായി മാത്രമാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന വശം വ്യക്തമാക്കുന്നുവെങ്കിലും, വിവരപരിണാമത്തിന്റെ സമഗ്ര ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം അതിൽ പൂർണ്ണമായി പ്രതിഫലിക്കുന്നില്ല.

പോസിറ്റിവിസത്തിന്റെ പ്രധാന ദൗർബല്യം ഇൻഡക്ഷൻ എന്ന ആശയത്തിലായിരുന്നു. അനേകം പ്രത്യേക നിരീക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്ന് പൊതുനിയമങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താമെന്നായിരുന്നു അനുഭവവാദികളുടെ വിശ്വാസം. ആയിരം വെള്ള ഹംസകളെ കണ്ടാൽ “എല്ലാ ഹംസകളും വെള്ളയാണ്” എന്ന നിഗമനത്തിലെത്താം എന്ന് അവർ കരുതി. എന്നാൽ പോപ്പർ ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചത്, എത്ര ലക്ഷം വെള്ള ഹംസകളെ കണ്ടാലും ഒരു കറുത്ത ഹംസയുടെ കണ്ടെത്തൽ ആ പൊതുനിഗമനത്തെ തകർക്കുമെന്നാണ്. അതിനാൽ നിരീക്ഷണങ്ങൾ ഒരിക്കലും ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ അന്തിമമായി ശരിവയ്ക്കുന്നില്ല.

ഇതിൽ നിന്നാണ് പോപ്പറുടെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ആശയം രൂപപ്പെട്ടത്: ഫാൾസിഫയബിലിറ്റി (Falsifiability). ഒരു സിദ്ധാന്തം ശാസ്ത്രീയമാകണമെങ്കിൽ അത് തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കാൻ കഴിയുന്ന രീതിയിൽ രൂപപ്പെടുത്തിയിരിക്കണം. ഒരു സിദ്ധാന്തം ഒരിക്കലും തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കാൻ കഴിയാത്ത വിധത്തിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടാൽ അത് ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തമല്ല.

ഈ ആശയം ശാസ്ത്രതത്ത്വചിന്തയിൽ വലിയ വിപ്ലവം സൃഷ്ടിച്ചു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി തെളിവുകൾ ശേഖരിക്കുന്നതിലല്ല; സ്വന്തം ആശയങ്ങളെ കഠിനമായ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കാനുള്ള സന്നദ്ധതയിലാണെന്ന് പോപ്പർ വാദിച്ചു. ശാസ്ത്രം സ്വന്തം തെറ്റുകൾ കണ്ടെത്താനുള്ള ഒരു ക്രമബദ്ധമായ പ്രക്രിയയാണെന്ന് അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കി.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ ആശയം വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്. കാരണം ഇത് അറിവിന്റെ നിശ്ചലതയെ നിരാകരിക്കുകയും പരിണാമസ്വഭാവത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം ശാശ്വതമല്ലെന്നും പുതിയ വിവരങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അത് തിരുത്തപ്പെടാമെന്നും പോപ്പർ ഊന്നിപ്പറഞ്ഞു. അറിവ് ഒരു ചലനാത്മക വിവരവ്യവസ്ഥയാണെന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയവുമായി ഇത് ഭാഗികമായി യോജിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഉയരുന്നു. ഒരു സിദ്ധാന്തം തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കപ്പെട്ടാൽ പുതിയ സിദ്ധാന്തം എവിടെ നിന്നാണ് വരുന്നത്? ഫാൾസിഫിക്കേഷൻ പഴയ അറിവിനെ നിഷേധിക്കുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ അറിവ് എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു?

പോപ്പറുടെ സിദ്ധാന്തത്തിൽ ഈ ചോദ്യത്തിന് വ്യക്തമായ ഉത്തരമില്ല. പുതിയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്തയിൽ നിന്നാണ് വരുന്നതെന്ന് അദ്ദേഹം അംഗീകരിച്ചെങ്കിലും, പുതിയ ആശയങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം വിശദമായ സിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിച്ചില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ കൂടുതൽ മുന്നോട്ടുപോകുന്നു. പുതിയ അറിവ് വെറും നിഷേധത്തിൽ നിന്നല്ല, വിവരത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഓരോ പുതിയ വിവരവും പഴയ വിവരഘടനയുമായി ഇടപെടുന്നു. ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ ഇടപെടലിൽ നിന്നാണ് പുതിയ ആശയങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഐൻസ്റ്റീന്റെ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ വെറും നിഷേധിച്ചില്ല. ന്യൂട്ടന്റെ നിയമങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും, അവയുടെ പ്രയോഗപരിധി നിർവചിക്കുകയും, അതിനെ അതിജീവിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ വിവരസംഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇത് ഹെഗലിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ “Aufhebung” എന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയുമായി സാമ്യമുള്ളതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിനെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.

പോപ്പറുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന സംഭാവനയാണ് Conjectures and Refutations എന്ന ആശയം. മനുഷ്യൻ ധൈര്യമായ അനുമാനങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുകയും അവയെ നിരന്തരമായി പരിശോധിക്കുകയും വേണം. തെറ്റുകൾ കണ്ടെത്തി തിരുത്തിക്കൊണ്ടാണ് അറിവ് വികസിക്കുന്നത്.

ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ സ്വഭാവത്തെ നന്നായി വിശദീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചോദിക്കുന്ന ചോദ്യം മറ്റൊന്നാണ്. എല്ലാ ശാസ്ത്രീയ മാറ്റങ്ങളും വെറും തെറ്റുതിരുത്തലുകളാണോ? അല്ലെങ്കിൽ ചിലപ്പോൾ അറിവ് ഗുണപരമായ കുതിച്ചുചാട്ടങ്ങളിലൂടെ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് മാറുന്നുണ്ടോ?

ചരിത്രം രണ്ടാമത്തേതിനാണ് കൂടുതൽ പിന്തുണ നൽകുന്നത്. കോപ്പർണിക്കസ് ഭൂമികേന്ദ്ര സിദ്ധാന്തത്തെ തിരുത്തിയതല്ല; പ്രപഞ്ചത്തെ കാണുന്ന മുഴുവൻ ചട്ടക്കൂടും മാറ്റി. ഡാർവിൻ ജീവിവർഗ്ഗങ്ങളുടെ പട്ടിക തിരുത്തിയതല്ല; ജീവന്റെ ചരിത്രത്തെ കാണുന്ന രീതി തന്നെ മാറ്റി. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ന്യൂട്ടന്റെ ഗണിതത്തിൽ ചെറിയ തിരുത്തലുകൾ വരുത്തിയതല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനധാരണകളെ തന്നെ പുനർനിർവചിച്ചു.

അതായത് അറിവിന്റെ വളർച്ച വെറും ക്രമാനുഗത തിരുത്തലുകളുടെ ചരിത്രമല്ല. ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ അത് ഗുണപരമായ വിവരപരിവർത്തനങ്ങളിലൂടെ പുതിയ ഘടനകളിലേക്ക് കുതിച്ചുചാടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ മാറ്റങ്ങളെ വിവരപരിണാമത്തിലെ ഘട്ടമാറ്റങ്ങൾ (phase transitions) ആയി കാണുന്നു.

പോപ്പർ മറ്റൊരു സുപ്രധാന ആശയവും അവതരിപ്പിച്ചു: Open Society. വിമർശനസ്വാതന്ത്ര്യമുള്ള സമൂഹത്തിലാണ് ശാസ്ത്രം വളരുന്നത്. അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള അവകാശമില്ലാത്ത സമൂഹത്തിൽ ശാസ്ത്രം മരവിച്ചുപോകുമെന്ന് അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.

ഈ ആശയം ശാസ്ത്രത്തിനപ്പുറവും വലിയ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വിവരവ്യവസ്ഥകൾ വികസിക്കുന്നത് തുറന്ന വിവരവിനിമയത്തിലൂടെയാണ്. വിവരപ്രവാഹം തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ സമൂഹം, ശാസ്ത്രം, സംസ്കാരം എന്നിവയുടെ പരിണാമവും മന്ദഗതിയിലാകുന്നു.

എന്നാൽ ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു ചോദ്യം ഉയരുന്നു. എല്ലാ വിമർശനങ്ങളും ഒരേ മൂല്യമുള്ളതാണോ? എല്ലാ ആശയങ്ങളും ഒരേ നിലയിൽ മത്സരിക്കുന്നുണ്ടോ? വിവരപരിണാമത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഉത്തരം ഇല്ല എന്നതാണ്. പുതിയ വിവരങ്ങൾ നിലവിലുള്ള വിവരഘടനകളുമായി ഉൽപ്പാദനപരമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുമ്പോഴാണ് അവ പരിണാമത്തിന് കാരണമാകുന്നത്. വെറും നിഷേധം മാത്രം അറിവ് സൃഷ്ടിക്കില്ല.

പോപ്പർ മാർക്സിസത്തെയും മനോവിശകലനത്തെയും വിമർശിച്ചത് അവയെ ഫാൾസിഫൈ ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല എന്ന അടിസ്ഥാനത്തിലായിരുന്നു. ഈ വിമർശനത്തിന് ചില പ്രസക്തിയുണ്ടെങ്കിലും, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ പ്രശ്നം അത്ര ലളിതമല്ല. ഒരു സാമൂഹികസിദ്ധാന്തത്തെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം ഉപയോഗിച്ച് വിലയിരുത്താൻ കഴിയില്ല. കാരണം സാമൂഹികസംവിധാനങ്ങൾ തുറന്നതും ചരിത്രപരമായി പരിണമിക്കുന്നതുമായ വിവരവ്യവസ്ഥകളാണ്. അവയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഘടകങ്ങൾ ഭൗതികവസ്തുക്കളെപ്പോലെ സ്ഥിരമല്ല; ബോധം, സംസ്കാരം, രാഷ്ട്രീയം, സാമ്പത്തികം, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ ഇടപെടലിലൂടെയാണ് അവ മാറുന്നത്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന ആശയം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനയ്ക്ക് പോലും വിവരപാളി അനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളുണ്ട്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ആവർത്തിക്കാവുന്ന പരീക്ഷണങ്ങൾ സാധ്യമാണ്. പരിണാമജീവശാസ്ത്രത്തിൽ താരതമ്യവിശകലനവും ചരിത്രപരമായ തെളിവുകളും പ്രധാനമാണ്. ചരിത്രത്തിൽ രേഖകളും പുരാവസ്തുശാസ്ത്രവും നിർണായകമാണ്. സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിൽ സ്ഥിതിവിവരശാസ്ത്രം, താരതമ്യപഠനം, ചരിത്രപരമായ മാതൃകകൾ എന്നിവയ്ക്ക് പ്രാധാന്യമുണ്ട്. അതിനാൽ ഒരു ഏകീകൃത പരിശോധനാമാനദണ്ഡം എല്ലാ അറിവുകൾക്കും ബാധകമല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അറിവിന്റെ സാധുത നിർണ്ണയിക്കേണ്ടത് വിവരസന്ദർഭം (Informational Context) അനുസരിച്ചാണ്. ഒരു വിവരപാളിയുടെ സത്യപരിശോധന മറ്റൊരു വിവരപാളിയുടെ നിയമങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് നിർവഹിക്കാനാവില്ല. ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ കൃത്യതയെ കുറയ്ക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അറിവിന്റെ വൈവിധ്യത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നു.

പോപ്പറുടെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന, ശാസ്ത്രത്തെ നിശ്ചിതമായ സത്യങ്ങളുടെ ശേഖരമല്ല, നിരന്തരമായ തിരുത്തലുകളുടെ പ്രക്രിയയായി അവതരിപ്പിച്ചതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയം അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിനൊപ്പം ഒരു നിർണായക ഭേദഗതിയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അറിവ് തെറ്റുകൾ തിരുത്തിക്കൊണ്ടു മാത്രം വളരുന്നില്ല; പുതിയ വിവരസംഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതിലൂടെയും വളരുന്നു. പുതിയ വിവരപാളികൾ രൂപപ്പെടുമ്പോൾ പഴയ അറിവ് പുതിയ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. ഇത് വെറും തിരുത്തലല്ല; ഗുണപരമായ പരിണാമമാണ്.

ഇതിൽ നിന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ശാസ്ത്രതത്ത്വചിന്തയുടെ ഒരു പ്രധാന തത്വം രൂപപ്പെടുന്നത്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ മത്സരത്തിന്റെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല; വിവരസംഘടനയുടെ പരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്. ഓരോ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവവും പുതിയ വിവരബന്ധങ്ങൾ കണ്ടെത്തുകയും, പഴയ വിവരങ്ങളെ പുതിയ ഘടനയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിയെ വെറും ഫാൾസിഫിക്കേഷനിലൂടെ മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല.

ഈ നിലപാടിൽ നിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ പോപ്പറുടെ ശാസ്ത്രതത്ത്വചിന്ത ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ കാഠിന്യത്തെ ഗണ്യമായി ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ അതിനെ പൂർണ്ണമായി അതിജീവിക്കുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രത്തെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപമായി കാണുന്നതിലൂടെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും തത്ത്വചിന്തയുടെയും സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെയും ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ചട്ടക്കൂടിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രതത്ത്വചിന്തയിൽ കാർൽ പോപ്പറിനുശേഷം ഏറ്റവും വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തിയ ചിന്തകനാണ് തോമസ് എസ്. കുൻ (Thomas S. Kuhn). അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രശസ്തഗ്രന്ഥമായ The Structure of Scientific Revolutions (1962) ശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ധാരണകളെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റിമറിച്ചു. ശാസ്ത്രം നിരന്തരം വസ്തുതകൾ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് മുന്നേറുന്ന ഒരു രേഖീയ (linear) പ്രക്രിയയല്ലെന്നും, മറിച്ച് കാലാകാലങ്ങളിൽ ഗുണപരമായ കുതിച്ചുചാട്ടങ്ങളിലൂടെ പുതിയ ലോകവീക്ഷണങ്ങളിലേക്ക് മാറുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണെന്നും കുൻ വാദിച്ചു. ഈ ആശയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിവരപരിണാമ സിദ്ധാന്തവുമായി നിരവധി സാമ്യങ്ങൾ പങ്കുവെക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അതിനെക്കാൾ വിശാലമായ ഒരു വിശദീകരണം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു.

കുൻ അവതരിപ്പിച്ച ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയമാണ് പാരഡൈം (Paradigm). ഒരു പാരഡൈം എന്നത് ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം മാത്രമല്ല; ഒരു ശാസ്ത്രസമൂഹം ലോകത്തെ എങ്ങനെ കാണണം, എന്തെല്ലാം ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കണം, ഏത് രീതികളാണ് ഉപയോഗിക്കേണ്ടത്, ഏത് തെളിവുകളാണ് അംഗീകരിക്കപ്പെടേണ്ടത് എന്നതിനെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന സമഗ്രമായ ബൗദ്ധിക ചട്ടക്കൂടാണ്. ഒരു പാരഡൈം ഗണിതശാസ്ത്രം, പരീക്ഷണരീതികൾ, ഉപകരണങ്ങൾ, ആശയങ്ങൾ, ഭാഷ, പ്രശ്നപരിഹാരരീതികൾ എന്നിവയെല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഒരു പാരഡൈം ഒരു **വിവരസംഘടന (informational organization)**യാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രസമൂഹം വിവരങ്ങളെ എങ്ങനെ ക്രമീകരിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ചരിത്രപരമായി രൂപപ്പെട്ട ഒരു മാതൃകയാണ് അത്. അതുകൊണ്ട് പാരഡൈം മാറുമ്പോൾ ഒരു സിദ്ധാന്തം മാത്രമല്ല മാറുന്നത്; വിവരങ്ങളെ കാണുന്ന മുഴുവൻ രീതിയും മാറുന്നു.

കുൻ പറയുന്നതനുസരിച്ച് ഒരു പാരഡൈം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞാൽ അതിനകത്ത് പ്രവർത്തിക്കുന്ന കാലഘട്ടത്തെ സാധാരണ ശാസ്ത്രം (Normal Science) എന്ന് വിളിക്കാം. ഈ ഘട്ടത്തിൽ ശാസ്ത്രജ്ഞർ അടിസ്ഥാനസിദ്ധാന്തങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നില്ല. പകരം, നിലവിലുള്ള ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ പുതിയ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയും കണക്കുകൂട്ടലുകൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെറിയ പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഉദാഹരണത്തിന് ന്യൂട്ടന്റെ കാലത്തിനുശേഷം രണ്ടുനൂറ്റാണ്ടിലേറെക്കാലം ഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞർ ന്യൂട്ടന്റെ ചലനനിയമങ്ങൾ ശരിയാണെന്ന് കരുതി പ്രവർത്തിച്ചു. ആ നിയമങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയ ഗ്രഹങ്ങളെ കണ്ടെത്തി, പാലങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചു, യന്ത്രങ്ങൾ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തു, ഗ്രഹണങ്ങൾ പ്രവചിച്ചു. ഈ കാലഘട്ടം കുനിന്റെ ഭാഷയിൽ “സാധാരണ ശാസ്ത്രം” ആയിരുന്നു.

എന്നാൽ എല്ലാ പാരഡൈമുകൾക്കും പരിധികളുണ്ട്. കാലക്രമേണ നിലവിലുള്ള ചട്ടക്കൂടിൽ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത പുതിയ നിരീക്ഷണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. കുൻ ഇവയെ അനോമലികൾ (Anomalies) എന്ന് വിളിച്ചു. ആദ്യം ശാസ്ത്രജ്ഞർ അവയെ ചെറിയ അപവാദങ്ങളായി കാണുന്നു. പക്ഷേ അവ വർധിക്കുമ്പോൾ നിലവിലുള്ള പാരഡൈമിൽ വിശ്വാസം ക്ഷയിക്കുന്നു. ഈ ഘട്ടമാണ് പ്രതിസന്ധി (Crisis).

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പ്രതിസന്ധി എന്നത് ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയിലെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിന്റെ തകർച്ചയാണ്. നിലവിലുള്ള വിവരസംഘടനയ്ക്ക് പുതിയ വിവരങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ശക്തമാകുന്നു. ഇത് ഭൗതികവ്യവസ്ഥകളിലും ജീവവ്യവസ്ഥകളിലും സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളിലും ഒരുപോലെ സംഭവിക്കുന്ന ഒരു സർവസാധാരണ പരിണാമനിയമമാണ്.

ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം ഇതിന്റെ മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. ബുധഗ്രഹത്തിന്റെ ഭ്രമണപഥത്തിലെ ചെറിയ വ്യതിയാനങ്ങൾ, പ്രകാശത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ കണ്ടെത്തലുകൾ, മാക്സ്വെല്ലിന്റെ വൈദ്യുതകാന്തിക സമവാക്യങ്ങൾ എന്നിവ ന്യൂട്ടണിയൻ ചട്ടക്കൂടിൽ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത പ്രശ്നങ്ങളായിരുന്നു. ഈ അനോമലികൾ വർധിച്ചപ്പോൾ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം ഒരു പുതിയ പാരഡൈമായി ഉദ്ഭവിച്ചു.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കുനിന്റെ സിദ്ധാന്തത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്നത്. കുൻ പ്രധാനമായും ശാസ്ത്രസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ മാറ്റങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചു. എന്നാൽ എന്തുകൊണ്ടാണ് പുതിയ പാരഡൈം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്? എന്ന ചോദ്യത്തിന് അദ്ദേഹം പൊതുവായ ഒരു പരിണാമസിദ്ധാന്തം നൽകിയില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചോദ്യത്തിന് വിവരപരിണാമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉത്തരം നൽകുന്നു. ഓരോ വിവരവ്യവസ്ഥയും സംയോജകശക്തികളും (cohesive forces) വിഘടനശക്തികളും (decohesive forces) തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. പുതിയ വിവരങ്ങൾ നിലവിലുള്ള വിവരഘടനയുമായി പൊരുത്തപ്പെടാതെ വരുമ്പോൾ വിഘടനശക്തികൾ ശക്തമാകുന്നു. ഒരു നിർണായക ഘട്ടത്തിലെത്തുമ്പോൾ പഴയ വിവരസംഘടന തകരുകയും പുതിയ വിവരസംഘടന രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ഘട്ടമാറ്റമാണ് ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവം.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പാരഡൈം മാറ്റം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മാത്രം പ്രത്യേകതയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ പരിണാമപ്രക്രിയകളുടെയും പൊതുവായ നിയമത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക പ്രകടനമാണ്.

കുൻ അവതരിപ്പിച്ച മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയമാണ് Incommensurability. വ്യത്യസ്ത പാരഡൈമുകളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശാസ്ത്രജ്ഞർ ലോകത്തെ വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ കാണുന്നതിനാൽ അവരുടെ ആശയങ്ങളെ നേരിട്ട് താരതമ്യം ചെയ്യാൻ എളുപ്പമല്ലെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. ഉദാഹരണത്തിന് ഭൂമികേന്ദ്ര സിദ്ധാന്തവും സൂര്യകേന്ദ്ര സിദ്ധാന്തവും വെറും വ്യത്യസ്ത ഗണിതമാതൃകകളല്ല; അവ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ലോകവീക്ഷണങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ നിരീക്ഷണത്തെ ഭാഗികമായി അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ പാരഡൈമുകൾ പൂർണ്ണമായും പരസ്പരം വേർതിരിഞ്ഞവയല്ലെന്ന് അത് വാദിക്കുന്നു. കാരണം ഓരോ പുതിയ പാരഡൈവും പഴയ വിവരസംഘടനയുടെ മേൽ പണിയപ്പെടുന്നു. ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം ഇന്നും പാലങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാനും ഉപഗ്രഹങ്ങൾ വിക്ഷേപിക്കാനും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഐൻസ്റ്റീൻ ന്യൂട്ടനെ അസാധുവാക്കിയില്ല; മറിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പ്രയോഗപരിധി നിർവചിച്ചു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഡയലക്ടിക്കൽ “നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം” എന്ന ആശയത്തെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. പുതിയ വിവരസംഘടന പഴയതിനെ നശിപ്പിക്കുന്നില്ല; അതിനെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ഉയർന്ന സംഘടനാതലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ ചരിത്രം വിച്ഛേദങ്ങളുടെ ചരിത്രമല്ല; തുടർച്ചയും ഗുണപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളും സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ചരിത്രമാണ്.

കുൻ ശാസ്ത്രത്തെ ഒരു സാമൂഹികപ്രവർത്തനമായും കണ്ടു. ശാസ്ത്രജ്ഞർ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അവർ ഭാഷയും വിദ്യാഭ്യാസവും സ്ഥാപനങ്ങളും സാമ്പത്തികവിഭവങ്ങളും സാംസ്കാരികമൂല്യങ്ങളും പങ്കിടുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് സാമൂഹികചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും സ്വതന്ത്രമല്ല.

ഈ ആശയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിവരപരിണാമ സിദ്ധാന്തവുമായി ആഴത്തിൽ യോജിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉയർന്ന വിവരപാളിയിലെ ഒരു സ്വയംസംഘടിത (self-organizing) പ്രക്രിയയാണ്. പുതിയ ഉപകരണങ്ങൾ, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, പുതിയ സാമ്പത്തികാവശ്യങ്ങൾ, പുതിയ ദാർശനികചോദ്യങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിണാമത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

എന്നിരുന്നാലും കുനിന്റെ സമീപനത്തിന് ഒരു പ്രധാന പരിമിതിയുണ്ട്. ചില വിമർശകർ ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചതുപോലെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തം ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിയുടെ യുക്തിപരമായ വശത്തെ കുറച്ചുകാണിക്കുന്നു. ഓരോ പാരഡൈവും വെറും സാമൂഹികസമ്മതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുന്നതാണെന്ന തെറ്റിദ്ധാരണ ചിലപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകളിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നം ഒഴിവാക്കുന്നത് വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ആശയം അവതരിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ്. ഒരു പുതിയ പാരഡൈം വിജയിക്കുന്നത് അത് കൂടുതൽ വിവരങ്ങളെ കൂടുതൽ ആന്തരികസന്തുലനത്തോടെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുന്നതിനാലാണ്. അതായത് പാരഡൈം മാറ്റം സാമൂഹികപ്രക്രിയ മാത്രമല്ല; വിവരസംഘടനയുടെ കാര്യക്ഷമതയിലും വിശദീകരണശേഷിയിലും ഉണ്ടാകുന്ന യഥാർത്ഥ പുരോഗതിയാണ്.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന തത്വം രൂപപ്പെടുന്നു. ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ മൂല്യം അവ അന്തിമസത്യങ്ങളാണെന്നതിലല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങളെ എത്ര സമഗ്രമായി, എത്ര സന്തുലിതമായി, എത്ര പ്രവചനശേഷിയോടെ സംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നു എന്നതിലാണ്. ഈ മാനദണ്ഡം ശാസ്ത്രത്തെയും തത്ത്വചിന്തയെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പൊതുവായ വിവരസിദ്ധാന്തമായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

കുൻ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ വലിയ സംഭാവന നൽകിയെങ്കിലും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തം പ്രധാനമായും ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പൊതുപരിണാമനിയമത്തിന്റെ ഭാഗമായി കാണുന്നു. ആറ്റങ്ങളുടെ ഘടന മുതൽ ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം വരെ, ജീവപരിണാമം മുതൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികാസം വരെ, സമൂഹത്തിന്റെ രൂപീകരണം മുതൽ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവങ്ങൾ വരെ—എല്ലാം വിവരപരിണാമത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവങ്ങൾ മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവങ്ങളല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസങ്ങളാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ശാസ്ത്രവാദത്തിനും ഒരു പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം തന്നെ ചരിത്രപരമായി പാരഡൈമുകൾ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പരിണാമപ്രക്രിയയാണെങ്കിൽ, ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിലെ ശാസ്ത്രീയ അറിവിനെ അന്തിമസത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്വന്തം ചരിത്രത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതിനു തുല്യമാണ്. യഥാർത്ഥ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം സ്വന്തം പാരഡൈമിന്റെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ബൗദ്ധിക വിനയമാണ്. ശാസ്ത്രവാദം ഈ വിനയത്തെ നഷ്ടപ്പെടുത്തി ശാസ്ത്രത്തെ ഒരു പുതിയ ദാർശനിക സിദ്ധാന്തമാക്കി മാറ്റുന്നു.

ശാസ്ത്രവാദത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന് ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. കാരണം, മാർക്സും എംഗൽസും ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം അതീവ ശക്തമായി അംഗീകരിച്ച ചിന്തകരായിരുന്നു. അതേസമയം, ശാസ്ത്രത്തെ ഒരു യാന്ത്രിക മാതൃകയായി കാണുന്ന സമീപനത്തെ അവർ നിരാകരിക്കുകയും ചെയ്തു. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ചരിത്രത്തിലും നിരന്തരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെയും പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും ചലനമാണ് യാഥാർത്ഥ്യമെന്ന് അവർ വാദിച്ചു. ഈ നിലയിൽ മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രവാദത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തമായി വ്യത്യസ്തമാണ്. എന്നാൽ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം പലപ്പോഴും നിശ്ചലമായ ഒരു സിദ്ധാന്തസമാഹാരമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടതോടെ, അതിന്റെ വിമർശനാത്മകവും പരിണാമാത്മകവുമായ സ്വഭാവം ഭാഗികമായി നഷ്ടപ്പെട്ടു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചരിത്രാനുഭവത്തിൽ നിന്ന് പഠിച്ചുകൊണ്ട് ഡയലക്ടിക്സിനെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുനർനിർമ്മിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഹെഗലിന്റെ ഡയലക്ടിക്സിൽ യാഥാർത്ഥ്യം ഒരു നിരന്തരമായ ചലനപ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ അവസ്ഥയും അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സംഘർഷത്തിലൂടെ പുതിയ അവസ്ഥകളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മാർക്സ് ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയെ സ്വീകരിച്ചെങ്കിലും അതിനെ ഭൗതികലോകത്തിന്റെയും സാമൂഹികചരിത്രത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിച്ചു. ആശയങ്ങളല്ല, ഭൗതികജീവിതത്തിന്റെ ഉൽപാദനരീതികളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുമാണ് ചരിത്രപരിണാമത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രേരകശക്തിയെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പാരമ്പര്യത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അത് ഒരു നിർണായകമായ വികസനവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പരിണാമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകം ദ്രവ്യം മാത്രമല്ല; വിവരസംഘടനയാണ്. ദ്രവ്യവും ഊർജവും അവയുടെ സംഘടനയും പരസ്പരബന്ധങ്ങളും ചേർന്നാണ് വിവരം രൂപപ്പെടുന്നത്. വിവരത്തിന്റെ സംഘടനാതലങ്ങൾ മാറുമ്പോഴാണ് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനവിഷയം “ദ്രവ്യം” എന്ന ഒറ്റ ആശയത്തിൽ നിന്ന് “വിവരപരിണാമം” എന്ന വിശാലമായ ആശയത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിലെ ആദ്യത്തെ അടിസ്ഥാനനിയമം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ഐക്യവും സംഘർഷവും (Unity and Struggle of Opposites) ആണ്. പ്രകൃതിയിലോ സമൂഹത്തിലോ ഒരു വസ്തുവും പൂർണ്ണമായ നിശ്ചലാവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ പരസ്പരവിരുദ്ധ പ്രവണതകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ ആന്തരിക സംഘർഷമാണ് മാറ്റത്തിന് കാരണമാകുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ ആശയം കൂടുതൽ കൃത്യമായി നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. എല്ലാ വിവരവ്യവസ്ഥകളിലും സംയോജകശക്തികളും (Cohesive Forces) വിഘടനശക്തികളും (Decohesive Forces) തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ഇടപെടലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഈ ശക്തികൾ വെറും ഭൗതികബലങ്ങൾ മാത്രമല്ല; വിവരസംഘടനയെ നിലനിർത്തുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന സർവസാധാരണ പ്രവണതകളാണ്.

ഒരു ആറ്റത്തിൽ ന്യൂക്ലിയർ സംയോജകശക്തി ആറ്റകേന്ദ്രത്തെ നിലനിർത്തുന്നു. അതേസമയം വൈദ്യുതകാന്തിക വികർഷണങ്ങൾ വിഘടനപ്രവണത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജീവകോശത്തിൽ ജനിതകസ്ഥിരത സംയോജകപ്രവണതയാണ്; മ്യൂട്ടേഷനുകളും പരിസ്ഥിതിസമ്മർദ്ദങ്ങളും വിഘടനപ്രവണതകളാണ്. സമൂഹത്തിൽ സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ സംയോജകശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും സാമ്പത്തികവൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സാമൂഹികപ്രക്ഷോഭങ്ങളും വിഘടനശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിലെ “വൈരുദ്ധ്യം” എന്ന ആശയത്തിന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കൂടുതൽ കൃത്യമായ വിവരശാസ്ത്രപരമായ രൂപം നൽകുന്നു.

മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിലെ രണ്ടാമത്തെ പ്രധാനനിയമം അളവിൽ നിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം (Transformation of Quantity into Quality) ആണ്. ചെറിയ ചെറിയ അളവുമാറ്റങ്ങൾ ഒരു നിർണായകപരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. വെള്ളം ചൂടാക്കുമ്പോൾ താപനില ക്രമേണ ഉയരുന്നു. എന്നാൽ നൂറ് ഡിഗ്രിയിലെത്തുമ്പോൾ അത് പെട്ടെന്ന് നീരാവിയാകുന്നു. ഇത് ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ നിയമത്തെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. വിവരത്തിന്റെ സാന്ദ്രതയും സംഘടനാതലവും ഒരു നിർണായകപരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ പുതിയ വിവരഘടന ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ആറ്റങ്ങളിൽ നിന്ന് തന്മാത്രകൾ, തന്മാത്രകളിൽ നിന്ന് ജീവകോശങ്ങൾ, ജീവകോശങ്ങളിൽ നിന്ന് നാഡീവ്യൂഹങ്ങൾ, നാഡീവ്യൂഹങ്ങളിൽ നിന്ന് ബോധം, ബോധത്തിൽ നിന്ന് ഭാഷ, ഭാഷയിൽ നിന്ന് സംസ്കാരം—ഇവയെല്ലാം വിവരസംഘടനയിലെ ഗുണപരമായ ഘട്ടമാറ്റങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് പ്രധാനമായും ഭൗതികപരിണാമത്തിലും സാമൂഹികപരിണാമത്തിലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിനെ പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡയലക്ടിക്സ് സമൂഹത്തിന്റെ മാത്രം നിയമമല്ല; വിവരത്തിന്റെ സർവസാധാരണ പരിണാമനിയമമാണ്.

മൂന്നാമത്തെ നിയമമായ നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം (Negation of the Negation) ഡയലക്ടിക്സിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ്. പഴയ അവസ്ഥ പുതിയ അവസ്ഥയാൽ നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ അവസ്ഥ പഴയതിനെ പൂർണ്ണമായും നശിപ്പിക്കുന്നില്ല; അതിലെ പ്രയോജനകരമായ ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും ഉയർന്ന തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ ആശയം വിവരത്തിന്റെ പുനഃസംഘടന (Informational Reorganization) എന്ന നിലയിലാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. പുതിയ വിവരസംഘടന പഴയ വിവരങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ക്രമീകരിക്കുന്നു.

കോപ്പർണിക്കസ് ഭൂമിയെ ഇല്ലാതാക്കിയില്ല; പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഭൂമിയുടെ സ്ഥാനം പുനർനിർവചിച്ചു. ഐൻസ്റ്റീൻ ന്യൂട്ടന്റെ സമവാക്യങ്ങളെ നശിപ്പിച്ചില്ല; അവയുടെ പ്രയോഗപരിധി നിർവചിച്ചു. ഡാർവിൻ ജീവികളെ നിഷേധിച്ചില്ല; അവയുടെ ചരിത്രത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു. ഓരോ ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവവും വിവരത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയാണ്.

ഈ സമീപനം ഡയലക്ടിക്സിനെ കൂടുതൽ കൃത്യവും ശാസ്ത്രീയവുമായ രൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഒരു പ്രശ്നം പിന്നീട് ഉയർന്നുവന്നു. ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം സ്വയം ഒരു നിശ്ചല സിദ്ധാന്തസമാഹാരമായി മാറി. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുതിയ കണ്ടെത്തലുകൾക്ക് അനുസരിച്ച് ഡയലക്ടിക്സിനെ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം, നിലവിലുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങളെ അന്തിമസത്യങ്ങളായി കാണുന്ന പ്രവണത രൂപപ്പെട്ടു. ഇത് ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആത്മാവിന് വിരുദ്ധമായിരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നത്തെ നേരിട്ട് അഭിമുഖീകരിക്കുന്നു. ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ സിദ്ധാന്തം പോലും ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമത്തിന് വിധേയമായിരിക്കണം. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഡയലക്ടിക്സും വികസിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ അത് സ്വന്തം തത്വങ്ങളെ തന്നെ നിഷേധിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലെത്തും.

ഇവിടെയാണ് ശാസ്ത്രവാദവും ഡോഗ്മാറ്റിക് മാർക്സിസവും തമ്മിലുള്ള ഒരു പൊതുസ്വഭാവം കാണാൻ കഴിയുന്നത്. രണ്ടും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്വന്തം ആശയങ്ങളെ അന്തിമസത്യങ്ങളായി കാണാൻ ശ്രമിച്ചു. ശാസ്ത്രവാദം ശാസ്ത്രത്തെ അന്തിമമാക്കി. ഡോഗ്മാറ്റിക് മാർക്സിസം ചില ചരിത്രവ്യാഖ്യാനങ്ങളെ അന്തിമമാക്കി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടിനെയും നിരസിക്കുന്നു. കാരണം, വിവരപരിണാമത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അന്തിമസത്യങ്ങൾ ഇല്ല; പരിണമിക്കുന്ന വിവരസംഘടനകൾ മാത്രമേയുള്ളൂ.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ പൊതുനിയമം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ അറിവുസംവിധാനവും ഒരു തുറന്ന വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. പുതിയ വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ അത് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടണം. പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയാത്ത അറിവുസംവിധാനം ക്രമേണ ഡോഗ്മയായി മാറും. ഈ നിയമം ശാസ്ത്രത്തിനും തത്ത്വചിന്തയ്ക്കും മതത്തിനും രാഷ്ട്രീയത്തിനും ഒരുപോലെ ബാധകമാണ്.

മാർക്സിയൻ ചരിത്രഭൗതികവാദം ഉൽപാദനശക്തികളുടെയും ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളുടെയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സാമൂഹികമാറ്റത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രേരകശക്തിയായി കാണുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിനെ കൂടുതൽ പൊതുവായ രീതിയിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകൾ വിവരസംഘടനകളാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ വിവരസംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം വിവരവിതരണം മാറ്റുന്നു. ആശയവിനിമയമാധ്യമങ്ങൾ വിവരപ്രവാഹം മാറ്റുന്നു. സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥകൾ വിവരവിനിമയത്തിന്റെ പ്രത്യേക രൂപങ്ങളാണ്. അതിനാൽ സാമൂഹികവിപ്ലവങ്ങൾ പോലും വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പ്രകടനങ്ങളാണ്.

ഡിജിറ്റൽ വിപ്ലവം ഇതിന്റെ മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. കമ്പ്യൂട്ടറുകളും ഇന്റർനെറ്റും കൃത്രിമബുദ്ധിയും പുതിയ ഉൽപാദനോപകരണങ്ങൾ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ വിവരഘടനയെ തന്നെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളാണ്. മാർക്സിന്റെ കാലത്ത് ഇത്തരമൊരു വിവരവിപ്ലവം സങ്കൽപ്പിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ ഇന്ന് ഡയലക്ടിക്സിനെ വികസിപ്പിക്കണമെങ്കിൽ വിവരത്തെ കേന്ദ്രസങ്കൽപ്പമാക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.

ഇതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിനെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ ചരിത്രപരമായി വികസിപ്പിക്കുന്നു. മാർക്സ് വ്യവസായയുഗത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സാണ് വികസിപ്പിച്ചത്. ഇന്ന് മനുഷ്യരാശി വിവരയുഗത്തിലേക്ക് കടന്നിരിക്കുകയാണ്. അതിനാൽ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ് വികസിപ്പിക്കുന്നത് മാർക്സിയൻ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ തുടർച്ചയാണ്.

ശാസ്ത്രവാദത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ചർച്ചയിൽ ഈ നിഗമനത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ശാസ്ത്രം ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. തത്ത്വചിന്ത മറ്റൊരു വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. സമൂഹം, ഭാഷ, കല, ധാർമ്മികത എന്നിവയും വിവരസംഘടനകളാണ്. അവയെല്ലാം പരസ്പരം ഇടപെടുകയും പരിണമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തെ മറ്റെല്ലാ അറിവുകളുടെയും മുകളിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നത് വിവരപരിണാമത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവത്തെ അവഗണിക്കുന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രത്തെ എതിർക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ശാസ്ത്രത്തെ അതിന്റെ ചരിത്രപരവും പരിണാമപരവും വിവരപരവുമായ സന്ദർഭത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അതുവഴി ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ പരിമിതികളെ അതിജീവിച്ചുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തിയെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ രൂപംകൊണ്ട ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ബൗദ്ധിക വിപ്ലവങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു. ന്യൂട്ടണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രം നിർമ്മിച്ച യാന്ത്രികവും നിർണിതവുമായ ലോകവീക്ഷണത്തെ അത് അടിസ്ഥാനപരമായി ചോദ്യം ചെയ്തു. ആറ്റങ്ങളുടെയും ഉപആറ്റകണങ്ങളുടെയും ലോകത്ത് പ്രകൃതി മനുഷ്യബുദ്ധി പ്രതീക്ഷിച്ച രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ലെന്ന് ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം കാണിച്ചുതന്നു. ഇതോടെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധികളെക്കുറിച്ചും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചും അറിവിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർന്നു.

ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ പ്രധാന അവകാശവാദങ്ങളിലൊന്ന്, ശാസ്ത്രം ക്രമേണ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പൂർണ്ണമായി വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണെന്നതാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം ഈ ധാരണയെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ കണ്ടെത്തലും പഴയ സിദ്ധാന്തങ്ങളെ തിരുത്തുക മാത്രമല്ല ചെയ്തത്; യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അടിസ്ഥാന ധാരണകളെ തന്നെ പുനർനിർവചിക്കുകയും ചെയ്തു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു സാധാരണ നിയമത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. അറിവ് വികസിക്കുമ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പുതിയ വിവരപാളികൾ തുറന്നുകിട്ടുന്നു.

ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ആദ്യപാഠം, പ്രകൃതി പൂർണ്ണമായും യാന്ത്രികമല്ല എന്നതാണ്. മാക്സ് പ്ലാങ്കിന്റെ ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തം ഊർജം തുടർച്ചയായി കൈമാറപ്പെടുന്നില്ലെന്നും ചെറിയ ക്വാണ്ടങ്ങളായാണ് കൈമാറപ്പെടുന്നതെന്നും നിർദ്ദേശിച്ചു. തുടർന്ന് ഐൻസ്റ്റീൻ പ്രകാശക്വാണ്ടം (ഫോട്ടോൺ), നീൽസ് ബോർ ആറ്റത്തിന്റെ മാതൃക, ഡി ബ്രോഗ്ലിയുടെ തരംഗ-കണ ദ്വന്ദ്വത, ഷ്രോഡിംഗറുടെ തരംഗസമവാക്യം, ഹൈസൻബർഗിന്റെ അനിശ്ചിതത്വസിദ്ധാന്തം എന്നിവ വികസിച്ചതോടെ പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള പഴയ യാന്ത്രിക ചിത്രം അപര്യാപ്തമാണെന്ന് വ്യക്തമായി.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന നിരീക്ഷണം നടത്തുന്നു. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയിൽ യാദൃശ്ചികതയുണ്ടെന്ന് തെളിയിച്ചില്ല; മറിച്ച് പ്രകൃതിയുടെ വിവരഘടന മനുഷ്യന്റെ മുൻകാല സങ്കൽപ്പങ്ങളെക്കാൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാണെന്ന് കാണിച്ചു. അതായത്, പ്രശ്നം പ്രകൃതിയിലല്ല; നമ്മുടെ വിവരമാതൃകകളുടെ പരിധിയിലാണ്.

ഹൈസൻബർഗിന്റെ അനിശ്ചിതത്വസിദ്ധാന്തം (Uncertainty Principle) പലപ്പോഴും തെറ്റായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടാറുണ്ട്. ഒരു കണത്തിന്റെ സ്ഥാനവും സംവേഗവും ഒരേസമയം അനന്തകൃത്യതയോടെ നിർണ്ണയിക്കാൻ കഴിയില്ല എന്നതാണ് അതിന്റെ സാരം. ഇത് അളവുപകരണങ്ങളുടെ അപൂർണ്ണത കൊണ്ടല്ല; ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.

ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ ചില രൂപങ്ങൾ ഇതിനെ “ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരാജയം” എന്നോ “എല്ലാം അനിശ്ചിതമാണ്” എന്നോ തെറ്റായി അവതരിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സമീപനങ്ങളെ രണ്ടിനെയും നിരസിക്കുന്നു.

അനിശ്ചിതത്വം അറിവിന്റെ അസാധ്യതയല്ല; വിവരത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ സ്വഭാവമാണ്. ഓരോ വിവരവ്യവസ്ഥയ്ക്കും അതിന്റേതായ പരിധികളുണ്ട്. ഒരു വിവരം കൂടുതൽ കൃത്യതയോടെ നിർണ്ണയിക്കുമ്പോൾ അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റൊരു വിവരത്തിന്റെ നിർണ്ണയശേഷി പരിമിതപ്പെടാം. ഇത് വിവരപരിണാമത്തിലെ ഒരു പൊതുനിയമമായും കാണാം. സമൂഹശാസ്ത്രത്തിലും ജീവശാസ്ത്രത്തിലും സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലും ഇതുപോലുള്ള സന്തുലനങ്ങൾ കാണാം.

ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ട ആശയമാണ് സൂപ്പർപൊസിഷൻ (Superposition). ഒരു ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥ അളക്കപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പ് നിരവധി സാധ്യതകളുടെ സംയോജിതാവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു എന്നാണ് ഗണിതമാതൃക സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ ആശയം സാധാരണ മനുഷ്യാനുഭവവുമായി പൊരുത്തപ്പെടാത്തതിനാൽ അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി നിരവധി ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ജാഗ്രത നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സൂപ്പർപൊസിഷനെ നേരിട്ട് സാമൂഹികമോ മാനസികമോ പ്രതിഭാസങ്ങളിലേക്ക് യാന്ത്രികമായി വ്യാപിപ്പിക്കരുത്. എന്നാൽ അതിന്റെ പിന്നിലെ പൊതുവായ വിവരതത്വം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയിൽ പല സാധ്യതകളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. അന്തിമഘടന രൂപപ്പെടുന്നതുവരെ നിരവധി വിവരക്രമീകരണങ്ങൾ മത്സരിക്കുന്നു. ജീവപരിണാമത്തിലും ഇത് കാണാം. സമൂഹപരിണാമത്തിലും ഇത് കാണാം. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്ന ഘട്ടത്തിലും ഇത് കാണാം. അതിനാൽ സൂപ്പർപൊസിഷന്റെ ഗണിതരൂപത്തെ പകർത്താതെ, അതിന്റെ വിവരപരമായ പൊതുതത്വം തിരിച്ചറിയുകയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചെയ്യുന്നത്.

ശ്രോഡിംഗറുടെ പൂച്ചയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശസ്തമായ ചിന്താപരീക്ഷണവും ഈ സന്ദർഭത്തിൽ ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഈ പരീക്ഷണം യഥാർത്ഥ പൂച്ചകളെക്കുറിച്ചല്ല; ക്വാണ്ടം ഗണിതത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ദാർശനിക ചോദ്യമാണ്. എന്നാൽ പിന്നീട് പലരും ഇതിനെ ക്വാണ്ടം രഹസ്യവാദത്തിലേക്ക് വലിച്ചിഴച്ചു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രവണതയെ നിരാകരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ ആത്മീയവാദത്തിന്റെയോ അത്ഭുതവാദത്തിന്റെയോ തെളിവായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ച് പുതിയ ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തിയിട്ടില്ലെന്ന് പറയുന്നതും ശരിയല്ല. ശരിയായ സമീപനം, ക്വാണ്ടം കണ്ടെത്തലുകളുടെ വിവരപരമായ പ്രാധാന്യം മനസ്സിലാക്കുകയാണ്.

ഈ സന്ദർഭത്തിൽ നിരീക്ഷകന്റെ പങ്ക് പലപ്പോഴും തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെടുന്ന മറ്റൊരു വിഷയമാണ്. ചില ജനപ്രിയരചനകളിൽ മനുഷ്യബോധമാണ് ക്വാണ്ടം ലോകത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതെന്ന് അവകാശപ്പെടാറുണ്ട്. നിലവിലെ മുഖ്യധാരാ ഭൗതികശാസ്ത്രം ഇത്തരമൊരു നിഗമനം അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. അളക്കൽപ്രക്രിയ ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്നത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ അതിൽ നിന്ന് മനുഷ്യബോധം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന നിഗമനത്തിലെത്താൻ കഴിയില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിഷയത്തിൽ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ നിലപാട് സ്വീകരിക്കുന്നു. നിരീക്ഷണം എന്നത് വിവരവിനിമയമാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥ മറ്റൊരു വ്യവസ്ഥയുമായി ഇടപെടുമ്പോൾ പുതിയ വിവരഘടന രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യബോധം ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടാം; എന്നാൽ അത് അനിവാര്യഘടകമല്ല. അതിനാൽ “നിരീക്ഷകൻ” എന്ന ആശയത്തെ വിവരപരമായ ഇടപെടലായി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം.

ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ മറ്റൊരു വലിയ സംഭാവനയാണ് ക്വാണ്ടം എന്റാംഗിൾമെന്റ് (Quantum Entanglement). പരസ്പരം ഇടപെട്ട രണ്ട് കണങ്ങൾ പിന്നീട് വലിയ ദൂരങ്ങളിൽ വേർപിരിഞ്ഞാലും അവയുടെ ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകൾ തമ്മിൽ പ്രത്യേകബന്ധം നിലനിർത്താം. ഇത് പ്രാദേശിക യാന്ത്രിക ലോകവീക്ഷണത്തെ വെല്ലുവിളിച്ചു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ കണ്ടെത്തലിൽ നിന്ന് ഒരു പൊതുനിഗമനം സ്വീകരിക്കുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യം ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ (relations) ഒരു സങ്കീർണ്ണ ശൃംഖലയാണ്. വസ്തുക്കളെക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ടത് അവ തമ്മിലുള്ള വിവരബന്ധങ്ങളാണ്. ഈ ആശയം ജീവശാസ്ത്രത്തിലും പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രത്തിലും സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലും ഒരുപോലെ പ്രസക്തമാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സ്വന്തം പ്രധാന ആശയത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചേരുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകം ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുക്കളല്ല; പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട വിവരസംഘടനകളാണ്. ദ്രവ്യവും ഊർജവും ഫീൽഡുകളും അവയുടെ ബന്ധങ്ങളിലൂടെ വിവരസംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ വിവരസംഘടനകളുടെ പരിണാമമാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രം.

ഇതിൽ നിന്ന് ശാസ്ത്രവാദത്തിനെതിരായ ഒരു പ്രധാന വിമർശനം ഉയർന്നുവരുന്നു. ശാസ്ത്രം ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ വികസിപ്പിച്ച ഗണിതമാതൃകകളെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അന്തിമരൂപമായി കാണാൻ പാടില്ല. ഓരോ മാതൃകയും വിവരത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാതലത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. പുതിയ വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ മാതൃകകളും മാറുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ മാറ്റമില്ലായ്മയിലല്ല; നിരന്തരമായ സ്വയംപുനർസംഘടനയിലാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ ഒരു പുതിയ മതമാക്കുകയോ എല്ലാ മേഖലകളിലേക്കും യാന്ത്രികമായി വ്യാപിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. പകരം, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം വെളിപ്പെടുത്തിയ ചില അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങൾ—അനിശ്ചിതത്വം, ബന്ധങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം, സാധ്യത, വിവരത്തിന്റെ കേന്ദ്രസ്ഥാനം, ഗുണപരമായ ഘട്ടമാറ്റങ്ങൾ—ഇവയെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ വിശാലമായ ചട്ടക്കൂടിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.

ഈ സമീപനത്തിൽ ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും തമ്മിൽ പുതിയൊരു ബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു. ശാസ്ത്രം വിവരങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നു. തത്ത്വചിന്ത ആ വിവരങ്ങളുടെ പൊതുനിയമങ്ങളെ അന്വേഷിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടിനെയും ഏകീകരിച്ചുകൊണ്ട് പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു പരിണമിക്കുന്ന വിവരവ്യവസ്ഥയായി കാണുന്നു.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ശാസ്ത്രവാദം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തിയെ തെറ്റായി മനസ്സിലാക്കുന്നു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മഹത്വം എല്ലാ ഉത്തരങ്ങളും കൈവശമുണ്ടെന്നതിലല്ല; ഓരോ പുതിയ കണ്ടെത്തലും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ഈ സത്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ നിഗമനം വ്യക്തമാണ്: ശാസ്ത്രം ഒരു സമാപ്ത വിജ്ഞാനമല്ല; വിവരപരിണാമത്തിന്റെ നിരന്തരമായി വികസിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഇതുവരെ നമ്മൾ ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസം, പോസിറ്റിവിസത്തിന്റെ പരിമിതികൾ, കാർൽ പോപ്പറുടെയും തോമസ് കുനിന്റെയും ശാസ്ത്രതത്ത്വചിന്തകൾ, മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ്, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ സിദ്ധാന്തം എന്നിവയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വിശകലനം ചെയ്തു. ഈ ചർച്ചകളിൽ നിന്ന് വ്യക്തമായി ഉയർന്നുവരുന്ന നിഗമനം, യാഥാർത്ഥ്യം ഏകപാളിയല്ല എന്നതാണ്. പ്രപഞ്ചം പല സംഘടനാതലങ്ങളിലായി ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട ഒരു വിവരപരിണാമ സംവിധാനമാണ്. അതുപോലെ തന്നെ മനുഷ്യവിജ്ഞാനവും ഒരു ഏകീകൃത അറിവുസംവിധാനമല്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടതും നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ വിവരസംഘടനകളുടെ ബഹുതല ശൃംഖലയാണ്. അതിനാൽ അറിവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സമഗ്ര സിദ്ധാന്തം രൂപപ്പെടുത്തണമെങ്കിൽ അറിവിനെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുനർനിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ അധ്യായത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അറിവുശാസ്ത്രത്തെ അത്തരമൊരു വിശാലമായ ചട്ടക്കൂടിൽ അവതരിപ്പിക്കുകയാണ്.

പരമ്പരാഗത അറിവുശാസ്ത്രം പ്രധാനമായും “നമുക്ക് അറിവ് എങ്ങനെ ലഭിക്കുന്നു?” എന്ന ചോദ്യത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയാണ് വികസിച്ചത്. അനുഭവവാദികൾ ഇന്ദ്രിയാനുഭവമാണ് അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനമെന്ന് വാദിച്ചു. യുക്തിവാദികൾ യുക്തിക്കും ഗണിതചിന്തയ്ക്കും മുൻഗണന നൽകി. ഇമ്മാനുവൽ കാന്റ് അനുഭവവും മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ഘടനയും പരസ്പരം ഇടപെട്ടാണ് അറിവ് രൂപപ്പെടുന്നതെന്ന് വിശദീകരിച്ചു. പിന്നീട് ആധുനിക ശാസ്ത്രതത്ത്വചിന്ത നിരീക്ഷണവും സിദ്ധാന്തവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ച് പുതിയ കാഴ്ചപ്പാടുകൾ അവതരിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ഈ സമീപനങ്ങളിലെല്ലാം ഒരു പൊതുപരിമിതിയുണ്ട്. അറിവിനെ പ്രധാനമായും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമായി മാത്രമാണ് അവ കാണുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സമീപനത്തെ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അറിവ് എന്നത് മനുഷ്യബോധത്തിൽ മാത്രം സംഭവിക്കുന്ന ഒരു പ്രതിഭാസമല്ലെന്നും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു പ്രകടനമാണെന്നും വാദിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകം ദ്രവ്യമോ ആശയമോ അല്ല; വിവരമാണ്. ഇവിടെ “വിവരം” എന്ന പദം സാധാരണ അർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന വാർത്തയോ ഡാറ്റയോ അല്ല. ദ്രവ്യം, ഊർജം, ഘടന, ബന്ധം, പ്രവർത്തനം എന്നിവയുടെ ക്രമീകരണത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന വ്യത്യാസങ്ങളുടെയും ബന്ധങ്ങളുടെയും സംഘടിതരൂപമാണ് വിവരം. വിവരം എന്നത് ഒരു വസ്തുവിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഗുണമല്ല; വസ്തുക്കളും പ്രക്രിയകളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ക്രമീകരണമാണ്. ഈ ക്രമീകരണം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുമ്പോൾ പുതിയ വിവരസംഘടനകളും പുതിയ ഗുണങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രം ഈ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രമായാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കാണുന്നത്. മഹാവിസ്ഫോടനത്തിനുശേഷം രൂപപ്പെട്ട അടിസ്ഥാനകണങ്ങൾ പുതിയ ഘടനാപരമായ വിവരങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. പിന്നീട് ആറ്റങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഗാലക്സികൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ എന്നിവ രൂപപ്പെട്ടപ്പോൾ വിവരസംഘടനയുടെ സങ്കീർണ്ണത വർധിച്ചു. രാസപരിണാമത്തിലൂടെ പുതിയ തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെട്ടു. ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തോടെ ആദ്യമായി സ്വയംസംരക്ഷിക്കാനും സ്വയംപകർപ്പെടുക്കാനും കഴിയുന്ന വിവരസംവിധാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഡി.എൻ.എ. ഈ പരിണാമത്തിലെ നിർണായക ഘട്ടമായിരുന്നു. തുടർന്ന് നാഡീവ്യൂഹങ്ങളുടെ വികാസം വിവരസംസ്കരണശേഷി ഗണ്യമായി വർധിപ്പിച്ചു. മനുഷ്യനിൽ ഭാഷയുടെ ഉദ്ഭവം പ്രതീകാത്മക വിവരവിനിമയത്തെ സാധ്യമാക്കി. എഴുത്ത്, അച്ചടി, ശാസ്ത്രീയരീതി, കമ്പ്യൂട്ടർ, ഇന്റർനെറ്റ്, കൃത്രിമബുദ്ധി എന്നിവ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ പുതിയ ഘട്ടങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഈ മുഴുവൻ ചരിത്രവും ഒരു അടിസ്ഥാനസത്യത്തിലേക്കാണ് വിരൽചൂണ്ടുന്നത്: പരിണാമം എന്നത് വിവരത്തിന്റെ സംഘടനാതലങ്ങൾ നിരന്തരം ഉയർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ബഹുപാളി ഘടനയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യം ഒരു ഏകീകൃത വസ്തുസമാഹാരമല്ല; വ്യത്യസ്ത വിവരപാളികളുടെ സംയോജിതസംവിധാനമാണ്. അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ ഭൗതികവിവരത്തിന്റെ പാളിയുണ്ട്. ഇവിടെ അടിസ്ഥാനകണങ്ങൾ, ഫീൽഡുകൾ, ആറ്റങ്ങൾ, ഗുരുത്വാകർഷണം, ക്വാണ്ടം പ്രതിഭാസങ്ങൾ എന്നിവ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനുമുകളിൽ രാസവിവരത്തിന്റെ പാളിയുണ്ട്. ആറ്റങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് രാസഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ജീവവിവരത്തിന്റെ പാളി രൂപപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ജനിതകകോഡും കോശസംഘടനയും ഉപാപചയവും ജീവന്റെ സ്വയംസംഘടനയും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനുമുകളിൽ നാഡീവിവരത്തിന്റെ തലത്തിൽ പഠനവും ഓർമ്മയും വിവരസംസ്കരണവും വികസിക്കുന്നു. ബോധത്തിന്റെ തലത്തിൽ സ്വയംബോധം, പ്രതീകാത്മകചിന്ത, ഉദ്ദേശബോധം എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഭാഷയും സംസ്കാരവും രൂപപ്പെടുന്നതോടെ വിവരം തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പുതിയ തല ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ സാമൂഹികവിവരത്തിന്റെ തലത്തിൽ നിയമം, സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ, രാഷ്ട്രം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രം, കല, മതം, ധാർമ്മികത തുടങ്ങിയ ഉയർന്ന സാമൂഹികസംഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു.

ഈ പാളികളെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്. താഴ്ന്ന പാളികൾ ഇല്ലാതെ ഉയർന്ന പാളികൾ നിലനിൽക്കില്ല. എന്നാൽ ഉയർന്ന പാളികളെ താഴ്ന്ന പാളികളിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കാനും കഴിയില്ല. ഇതാണ് ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളുടെ സിദ്ധാന്തം. ജീവനെ രസതന്ത്രത്തിലേക്കും ബോധത്തെ ന്യൂറോണുകളിലേക്കും സമൂഹത്തെ ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്കും കലയെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലേക്കും പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കാൻ കഴിയാത്തത് ഈ കാരണത്താലാണ്. ഓരോ പുതിയ വിവരസംഘടനയും അതിന്റേതായ പുതിയ നിയമങ്ങളും പുതിയ കാരണബന്ധങ്ങളും പുതിയ വിശദീകരണരീതികളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഈ ബഹുപാളി യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അറിവും ബഹുതലത്തിലുള്ളതാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രം ഭൗതികവിവരത്തെ പഠിക്കുന്നു. രസതന്ത്രം രാസബന്ധങ്ങളുടെ വിവരഘടനയെ പഠിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രം ജീവന്റെ വിവരസംഘടനയെ പഠിക്കുന്നു. മനഃശാസ്ത്രം ബോധത്തിന്റെ വിവരപ്രക്രിയകളെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. സമൂഹശാസ്ത്രം സാമൂഹികവിവരത്തിന്റെ സംഘടനയെ പഠിക്കുന്നു. ചരിത്രം വിവരപരിണാമത്തിന്റെ കാലക്രമവികാസത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നു. ഭാഷാശാസ്ത്രം പ്രതീകാത്മക വിവരവിനിമയത്തിന്റെ നിയമങ്ങളെ പഠിക്കുന്നു. ഓരോ ശാസ്ത്രവും ഒരേ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത വിവരപാളികളെയാണ് പഠിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിശോധനാരീതിയെ മറ്റൊരു ശാസ്ത്രത്തിന് യാന്ത്രികമായി പ്രയോഗിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഇതാണ് ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ പ്രധാന പരിമിതികളിലൊന്ന്. എല്ലാ വിജ്ഞാനമേഖലകൾക്കും ഒരേ മാനദണ്ഡം ബാധകമാണെന്ന ധാരണ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ബഹുപാളി സ്വഭാവത്തെ അവഗണിക്കുന്നു.

ശാസ്ത്രവാദം ശാസ്ത്രത്തെ സ്വയംപര്യാപ്തമായ അറിവുസംവിധാനമായി അവതരിപ്പിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ശാസ്ത്രം നിരവധി മറ്റു വിജ്ഞാനരൂപങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രത്തിന് ഗണിതം ആവശ്യമാണ്. ഗണിതത്തിന് യുക്തിശാസ്ത്രം ആവശ്യമാണ്. യുക്തിക്ക് ഭാഷ ആവശ്യമാണ്. ഭാഷ സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നമാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രം ഒറ്റയ്ക്ക് നിലനിൽക്കുന്നില്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ സമഗ്ര വിവരസംഘടനയുടെ ഭാഗമായാണ് അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ബന്ധങ്ങളെ ഒരു പിരമിഡായി കാണുന്നില്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുന്ന സജീവമായ വിവരശൃംഖലയായി കാണുന്നു.

ഇവിടെ കല, സാഹിത്യം, ധാർമ്മികത, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവയ്ക്കും പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. ശാസ്ത്രവാദം പലപ്പോഴും ഇവയെ അശാസ്ത്രീയമെന്നോ ആത്മനിഷ്ഠമെന്നോ വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സമീപനത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ഒരു സംഗീതസൃഷ്ടിയുടെ ഭൗതികശബ്ദതരംഗങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാൻ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന് കഴിയും. എന്നാൽ അതിന്റെ സംഗീതസൗന്ദര്യം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു കവിതയുടെ മഷിയുടെയും കടലാസിന്റെയും രാസഘടന വിവരിക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ അർത്ഥവും സൗന്ദര്യവും സാമൂഹികപ്രാധാന്യവും അതിലൂടെ മനസ്സിലാകില്ല. ഒരു ഭരണഘടനയുടെ കടലാസ് പരിശോധിച്ചാൽ അതിന്റെ നിയമസാധുത മനസ്സിലാകില്ല. കാരണം ഇവയെല്ലാം വ്യത്യസ്ത വിവരപാളികളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംഘടനകളാണ്. അതിനാൽ കലയും തത്ത്വചിന്തയും ധാർമ്മികതയും ശാസ്ത്രത്തിന് പകരക്കാരല്ല; മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത വിവരസംഘടനകളാണ്.

തത്ത്വചിന്തയുടെ സ്ഥാനവും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. തത്ത്വചിന്ത ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മത്സരാർത്ഥിയല്ല. ശാസ്ത്രം പ്രത്യേക വിവരപാളികളെ പഠിക്കുന്നു. തത്ത്വചിന്ത ആ പാളികൾ തമ്മിലുള്ള പൊതുബന്ധങ്ങളെയും അവയുടെ അടിസ്ഥാനസങ്കൽപ്പങ്ങളെയും വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ തത്ത്വചിന്ത ശാസ്ത്രത്തെ എതിർക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ശാസ്ത്രത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പ്രതിഫലനമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടിനെയും വിവരപരിണാമത്തിന്റെ വിശാലമായ ചട്ടക്കൂടിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വികാസം ഈ ചർച്ചയ്ക്ക് പുതിയ മാനങ്ങൾ നൽകുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ഭാഗമല്ലെങ്കിലും വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഡി.എൻ.എ. ജീവലോകത്തിലെ വിവരമാധ്യമമായിരുന്നു. ഭാഷ മനുഷ്യസംസ്കാരത്തിന്റെ വിവരമാധ്യമമായി. എഴുത്തും അച്ചടിയും ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയും വിവരത്തിന്റെ വ്യാപനശേഷി വർധിപ്പിച്ചു. ഇന്ന് കൃത്രിമബുദ്ധി പുതിയ രീതിയിൽ വിവരത്തെ സംസ്കരിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിലൂടെ വിവരപരിണാമം ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ലെന്നും പുതിയ മാധ്യമങ്ങളിലൂടെ തുടർന്നും വികസിക്കാമെന്നും വ്യക്തമാകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അറിവുശാസ്ത്രത്തിൽ അറിവ് ഒരിക്കലും സമാപ്തമല്ല. ഓരോ പുതിയ കണ്ടെത്തലും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ വിവരസംഘടനയും പഴയ അറിവിനെ പുതിയ രീതിയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ ചരിത്രം വിവരത്തിന്റെ അളവ് വർധിക്കുന്നതിന്റെ ചരിത്രമല്ല; വിവരത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയുടെ ചരിത്രമാണ്. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമത്തിന്റെ ആധുനിക രൂപം.

ഈ മുഴുവൻ ചർച്ചയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ പരിമിതി കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ശാസ്ത്രം മനുഷ്യരാശിയുടെ ഏറ്റവും ശക്തമായ അന്വേഷണരീതിയാണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രം മാത്രം അറിവല്ല. ഗണിതം, യുക്തിശാസ്ത്രം, ഭാഷ, ചരിത്രം, കല, ധാർമ്മികത, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യരാശിയുടെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ വ്യത്യസ്തവും അനിവാര്യവുമായ പ്രകടനങ്ങളാണ്. ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ സമഗ്രഘടന രൂപപ്പെടുന്നത്. ശാസ്ത്രവാദം ഈ വൈവിധ്യത്തെ ചുരുക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനെ വികസിപ്പിക്കുകയും ഏകീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ നിലയിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രത്തെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് ശാസ്ത്രത്തെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരവും ദാർശനികവും വിവരപരവുമായ സ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും കലയും സാമൂഹികവിജ്ഞാനങ്ങളും പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന അറിവുരൂപങ്ങളല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണമിക്കുന്ന വിവരഘടനയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ പരിശ്രമത്തിന്റെ പരസ്പരം പൂരകങ്ങളായ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണ്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അറിവുശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനനിഗമനം.

ഈ പഠനത്തിന്റെ മുൻ ഭാഗങ്ങളിൽ ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസം, അതിന്റെ ദാർശനിക അടിത്തറ, പോസിറ്റിവിസത്തിന്റെ പരിമിതികൾ, കാർൽ പോപ്പറുടെയും തോമസ് കുനിന്റെയും ശാസ്ത്രതത്ത്വചിന്തകൾ, മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ്, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാ സിദ്ധാന്തം, വിവരപരിണാമം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അറിവുശാസ്ത്രം എന്നിവ വിശദമായി പരിശോധിച്ചു. ഈ ചർച്ചകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇപ്പോൾ ഒരു സമഗ്ര നിഗമനത്തിലെത്താൻ കഴിയും. ശാസ്ത്രവാദത്തെ മറികടക്കുന്നത് ശാസ്ത്രത്തെ നിരാകരിക്കുന്നതിലൂടെയല്ല; മറിച്ച് ശാസ്ത്രത്തെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരവും ദാർശനികവും വിവരപരവുമായ സ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിക്കുന്നതിലൂടെയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ദൗത്യമാണ് നിർവഹിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്.

മനുഷ്യരാശിയുടെ ബൗദ്ധികചരിത്രത്തിൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സംഭാവന അളവറ്റതാണ്. അന്ധവിശ്വാസങ്ങളെയും അധികാരാധിഷ്ഠിതമായ അറിവിനെയും ചോദ്യം ചെയ്ത് തെളിവ്, നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, യുക്തി എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു പുതിയ വഴി ശാസ്ത്രം തുറന്നുകൊടുത്തു. ആധുനിക വൈദ്യശാസ്ത്രം, ആശയവിനിമയസാങ്കേതികവിദ്യ, ഗതാഗതം, കാർഷികവിപ്ലവം, ബഹിരാകാശപര്യവേക്ഷണം, ജനിതകശാസ്ത്രം, കൃത്രിമബുദ്ധി എന്നിവയെല്ലാം ഈ അന്വേഷണരീതിയുടെ അസാധാരണ വിജയങ്ങളുടെ തെളിവുകളാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തെ ചെറുതായി കാണുന്ന ഏതൊരു സമീപനവും മനുഷ്യപുരോഗതിയുടെ ചരിത്രത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതിനു തുല്യമായിരിക്കും.

അതേസമയം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിജയങ്ങളിൽ നിന്ന് ശാസ്ത്രം മാത്രമാണ് അറിവിന്റെ ഏക ഉറവിടം എന്ന നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചേരുന്നത് യുക്തിപരമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. ഈ നിഗമനമാണ് ശാസ്ത്രവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ പിശക്. ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയെ പഠിക്കുന്ന ഏറ്റവും ശക്തമായ അന്വേഷണരീതിയാണ് എന്നത് ഒരു ശാസ്ത്രീയ നിഗമനമാണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രം മാത്രമാണ് അറിവ് എന്നത് ശാസ്ത്രീയ നിഗമനമല്ല; അത് ഒരു ദാർശനിക അവകാശവാദമാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രവാദം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നമല്ല; ശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രത്യേക തത്ത്വചിന്താപരമായ വ്യാഖ്യാനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ സമീപിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം വസ്തുക്കളുടെ ഒരു ശേഖരമല്ലെന്നും, വിവരത്തിന്റെ ബഹുപാളി പരിണാമമാണെന്നും അത് വാദിക്കുന്നു. ദ്രവ്യം, ഊർജം, ജീവൻ, ബോധം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, സമൂഹം, ശാസ്ത്രം, കല, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവയെല്ലാം ഈ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളാണ്. ഓരോ പുതിയ തലവും അതിനു മുമ്പുള്ള തലങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമാണെങ്കിലും അവയെ മറികടക്കുന്ന പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഒരു ഏകതലത്തിൽ നിന്ന് വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന എല്ലാ സമീപനങ്ങൾക്കും പരിമിതികളുണ്ട്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ ശാസ്ത്രം ഒരു പ്രത്യേക വിവരപാളിയെ പഠിക്കുന്ന അതിവിശിഷ്ടമായ അന്വേഷണരീതിയാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യാനുഭവത്തിന്റെ മുഴുവൻ വ്യാപ്തിയെയും അത് മാത്രം ഉൾക്കൊള്ളുന്നില്ല. ഗണിതം യുക്തിയുടെ വിവരഘടനയെ പഠിക്കുന്നു. ചരിത്രം കാലത്തിലൂടെയുള്ള വിവരപരിണാമത്തെ പഠിക്കുന്നു. ഭാഷാശാസ്ത്രം പ്രതീകാത്മക വിവരവിനിമയത്തെ പഠിക്കുന്നു. കല അനുഭവത്തിന്റെ ഗുണപരമായ വിവരരൂപങ്ങളെ ആവിഷ്കരിക്കുന്നു. ധാർമ്മികത സാമൂഹികമൂല്യങ്ങളുടെ വിവരസംഘടനയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. തത്ത്വചിന്ത ഇവയെല്ലാം തമ്മിലുള്ള പൊതുബന്ധങ്ങളെ അന്വേഷിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇവയിൽ ഒന്നും മറ്റൊന്നിന് പകരക്കാരല്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം പൂരകങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന, വിവരത്തെ ഒരു സർവസാധാരണ ദാർശനിക വിഭാഗമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. ദ്രവ്യവും ഊർജവും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളാണെന്ന് ഭൗതികശാസ്ത്രം കാണിച്ചുതരുന്നു. എന്നാൽ ദ്രവ്യവും ഊർജവും എങ്ങനെ സംഘടിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് പരിണാമത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചാലകശക്തി. ഒരു ആറ്റത്തിനും ഒരു ജീവകോശത്തിനും ഒരേ ദ്രവ്യമൂലകങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം. എന്നാൽ അവയുടെ വിവരസംഘടന വ്യത്യസ്തമാണ്. അതുപോലെ മനുഷ്യമസ്തിഷ്കത്തിലെ രാസഘടകങ്ങളും ഒരു കമ്പ്യൂട്ടറിലെ അർദ്ധചാലകവസ്തുക്കളും വ്യത്യസ്ത മാധ്യമങ്ങളാണെങ്കിലും രണ്ടിലും വിവരസംസ്കരണം നടക്കുന്നു. ഇതിൽ നിന്ന് വ്യക്തമാണ്, പരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രം ദ്രവ്യത്തിന്റെ മാത്രം ചരിത്രമല്ല; വിവരത്തിന്റെ സംഘടനയുടെ ചരിത്രവുമാണ്.

ഈ ആശയം ഭാവിയിലെ ശാസ്ത്രത്തിന് പുതിയ ദിശകൾ തുറക്കുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, നാഡീശാസ്ത്രം, സാമൂഹികശാസ്ത്രം, കമ്പ്യൂട്ടർശാസ്ത്രം എന്നിവ പരസ്പരം വേർതിരിഞ്ഞ ശാഖകളല്ല; വിവരപരിണാമത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പഠനതലങ്ങളാണ്. ഭാവിയിലെ ശാസ്ത്രം കൂടുതൽ അന്തർവിഷയപരമായ (interdisciplinary) സ്വഭാവം കൈവരിക്കുമെന്ന് ഇതിനകം തന്നെ വ്യക്തമായിക്കഴിഞ്ഞു. കൃത്രിമബുദ്ധി, സിസ്റ്റംസ് ബയോളജി, ക്വാണ്ടം ഇൻഫർമേഷൻ സയൻസ്, നെറ്റ്‌വർക്ക് സയൻസ്, കോംപ്ലക്സിറ്റി സ്റ്റഡീസ് എന്നിവ ഈ ദിശയിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രവണതകൾക്ക് ഒരു ഏകീകൃത ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് നൽകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസരംഗത്തും ഈ സമീപനം നിർണായകമായ മാറ്റങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഇന്ന് വിദ്യാഭ്യാസം പലപ്പോഴും അറിവിനെ ചെറിയ ചെറിയ വിഷയങ്ങളായി വിഭജിച്ചാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ഭൗതികശാസ്ത്രം വേറെ, ജീവശാസ്ത്രം വേറെ, ചരിത്രം വേറെ, തത്ത്വചിന്ത വേറെ എന്ന രീതിയിലാണ് പഠനം നടക്കുന്നത്. എന്നാൽ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസം വിഷയങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സമഗ്രദർശനത്തിന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകേണ്ടിവരും. ശാസ്ത്രീയവിജ്ഞാനത്തോടൊപ്പം തത്ത്വചിന്താപരമായ വിമർശനശേഷിയും ചരിത്രബോധവും നൈതികബോധവും വിവരസാക്ഷരതയും വളർത്തേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്.

സാമൂഹികപരിണാമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയിലും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പുതിയ വെളിച്ചം വീശുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം വെറും സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയോ രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനമോ മാത്രമല്ല; അത് വിവരത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടിതമായ ഒരു സങ്കീർണ്ണ ശൃംഖലയാണ്. ഭാഷ, വിദ്യാഭ്യാസം, മാധ്യമങ്ങൾ, നിയമം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംസ്കാരം, സാമ്പത്തികം എന്നിവയെല്ലാം സാമൂഹികവിവരത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രവാഹങ്ങളാണ്. ഈ വിവരപ്രവാഹങ്ങളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങളാണ് പലപ്പോഴും സാമൂഹികപരിവർത്തനങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ പ്രേരകശക്തി. ഡിജിറ്റൽ വിപ്ലവം, ഇന്റർനെറ്റ്, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി എന്നിവ ഇന്ന് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിവരഘടനയെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികവിശകലനത്തിൽ വിവരപരിണാമത്തിന് കേന്ദ്രസ്ഥാനം നൽകേണ്ടിവരും.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഉദ്ഭവം ഈ ചർച്ചയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായി ജൈവമസ്തിഷ്കത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു വിവരസംസ്കരണസംവിധാനം ഇത്രയും വലിയ അളവിൽ വികസിച്ചിരിക്കുകയാണ്. ഇത് മനുഷ്യബോധത്തിന് പകരമാണോ എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ടത്, ഇത് വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടമാണോ എന്ന ചോദ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഉത്തരം അതെ എന്നതാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധി ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നമല്ലെങ്കിലും വിവരപരിണാമത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസംസ്കാരം ജൈവബുദ്ധിയും കൃത്രിമബുദ്ധിയും പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന ഒരു പുതിയ വിവരസംഘടനയിലേക്ക് പരിണമിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ തത്ത്വചിന്തയുടെ പ്രസക്തിയും വർധിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം പുതിയ വിവരങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നു. എന്നാൽ ആ വിവരങ്ങൾക്ക് അർത്ഥം നൽകുന്നതും അവയെ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വിശാലമായ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നതും തത്ത്വചിന്തയാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മത്സരത്തിന്റേതല്ല; സഹകരണത്തിന്റേതാണ്. ശാസ്ത്രമില്ലാത്ത തത്ത്വചിന്ത യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകും. തത്ത്വചിന്തയില്ലാത്ത ശാസ്ത്രം സ്വന്തം അടിസ്ഥാനസങ്കൽപ്പങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കാനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുത്തും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടിനെയും വിവരപരിണാമത്തിന്റെ പൊതുചട്ടക്കൂടിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ ശാസ്ത്രത്തെ നിരാകരിക്കാതെ ശാസ്ത്രവാദത്തെ മറികടക്കാൻ സാധിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധികളെ അംഗീകരിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ദൗർബല്യമല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ബൗദ്ധിക പക്വതയുടെ അടയാളമാണ്. അതുപോലെ തത്ത്വചിന്തയുടെ പ്രാധാന്യം അംഗീകരിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രവിരുദ്ധ നിലപാടല്ല; മറിച്ച് ശാസ്ത്രത്തെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിക്കുന്ന സമീപനമാണ്.

ഈ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ കേന്ദ്രനിഗമനം അതിനാൽ വ്യക്തമാണ്. പ്രപഞ്ചം ഒരു നിരന്തരമായ വിവരപരിണാമ പ്രക്രിയയാണ്. ഈ പരിണാമത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത സംഘടനകളും വ്യത്യസ്ത നിയമങ്ങളും വ്യത്യസ്ത അറിവുരൂപങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം ഈ പരിണാമത്തിന്റെ നിർണായക ഘടകമാണ്. എന്നാൽ അത് സമഗ്രതയല്ല. ഗണിതം, യുക്തിശാസ്ത്രം, ചരിത്രം, ഭാഷ, കല, ധാർമ്മികത, സാമൂഹികശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവയെല്ലാം ഈ സമഗ്രപരിണാമത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഘടകങ്ങളാണ്. ഇവയെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഏകീകൃത ചട്ടക്കൂടാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഏറ്റവും വലിയ ബൗദ്ധിക വെല്ലുവിളി അറിവിന്റെ അളവ് വർധിക്കുന്നതല്ല; അറിവിന്റെ വിഘടനമാണ്. ഓരോ ശാസ്ത്രശാഖയും കൂടുതൽ കൂടുതൽ പ്രത്യേകവൽക്കരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സമഗ്രദർശനം നഷ്ടപ്പെടാനുള്ള അപകടമുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നത്തിന് ഒരു ബദൽ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. വ്യത്യസ്ത വിജ്ഞാനശാഖകളെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല അതിന്റെ ലക്ഷ്യം; മറിച്ച് അവയെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ പൊതുസിദ്ധാന്തത്തിൽ ഏകീകരിക്കുകയാണ്. ഇതിലൂടെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ കൃത്യതയും തത്ത്വചിന്തയുടെ വിശാലതയും ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്താൻ കഴിയും.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു സമാപ്ത സിദ്ധാന്തമാണെന്ന് ഈ പഠനം അവകാശപ്പെടുന്നില്ല. അതിന്റെ ആത്മാവ് തന്നെ നിരന്തരമായ പരിണാമമാണ്. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ സാമൂഹികാനുഭവങ്ങളും ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഈ ചട്ടക്കൂടും വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അന്തിമസത്യങ്ങളുടെ ഒരു സമാഹാരമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു പരിണമിക്കുന്ന വിവരസംവിധാനമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള തുറന്ന ഗവേഷണപരിപാടിയാണ്. ഈ തുറന്ന സ്വഭാവമാണ് അതിനെ ശാസ്ത്രവാദത്തിൽ നിന്നും ഡോഗ്മാറ്റിക് തത്ത്വചിന്തകളിൽ നിന്നും വേർതിരിക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രത്തെയും തത്ത്വചിന്തയെയും മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സമഗ്ര ബൗദ്ധിക ചട്ടക്കൂടായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വികസിക്കണമെന്നതാണ് ഈ പഠനത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം.