മദ്യത്തിനോടും പുകയിലയോടും മയക്കുമരുന്നുകളോടും ഉള്ള ആസക്തി(Addictions)യും നിരാസക്തീകരണ(Deaddiction) ചികിത്സയുടെ ശാരീരിക, മാനസിക, സാമൂഹിക മാനങ്ങളും- ഒരു ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പഠനം

ആസക്തിയുടെ ജൈവശാസ്ത്രപരമായ അടിസ്ഥാനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അറിവ് കഴിഞ്ഞ ഏതാനും ദശാബ്ദങ്ങളിൽ ഗണ്യമായി വികസിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഒരുകാലത്ത് ആസക്തിയെ വെറും സ്വഭാവദൗർബല്യമോ ധാർമ്മിക പരാജയമോ ആയി കണക്കാക്കിയിരുന്നുവെങ്കിൽ ഇന്ന് അത് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പഠനശേഷിയെയും പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥയെയും തീരുമാനമെടുക്കൽ പ്രക്രിയകളെയും ആഴത്തിൽ ബാധിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ ന്യൂറോബയോളജിക്കൽ പ്രതിഭാസമാണെന്ന് വ്യക്തമായിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് പോലും ഒറ്റയ്ക്ക് ആസക്തിയുടെ പൂർണ്ണചിത്രം നൽകുന്നില്ല. കാരണം മസ്തിഷ്കം സ്വയം അടഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ഒരു യന്ത്രമല്ല; മറിച്ച് ശരീരവും മനസ്സും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള വിവരവിനിമയത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണ്. അതിനാൽ മസ്തിഷ്കത്തിലെ ഓരോ ന്യൂറൽ മാറ്റവും ശരീരത്തിലെ ജൈവരാസപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും വ്യക്തിയുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളുടെയും സാമൂഹികപരിസരത്തിന്റെയും ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളുടെയും പ്രതിഫലനമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, മസ്തിഷ്കം വിവിധ വിവരപാളികളുടെ സംയോജനസ്ഥാനമാണ്. അതിനാൽ ആസക്തിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ന്യൂറോസയൻസിനെയും മനഃശാസ്ത്രത്തെയും സമൂഹശാസ്ത്രത്തെയും ഒരു ഏകീകൃത വിവരസിദ്ധാന്തത്തിലൂടെ ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.

മനുഷ്യമസ്തിഷ്കത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനധർമ്മങ്ങളിലൊന്നാണ് പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥ (Reward System). ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമായ പ്രവർത്തനങ്ങളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനാണ് ഈ വ്യവസ്ഥ പരിണമിച്ചത്. വിശക്കുമ്പോൾ ഭക്ഷണം കഴിക്കുക, ദാഹിക്കുമ്പോൾ വെള്ളം കുടിക്കുക, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുക, സന്താനോൽപാദനം നടത്തുക, പുതിയ കാര്യങ്ങൾ പഠിക്കുക, സൃഷ്ടിപരമായി പ്രവർത്തിക്കുക എന്നിവയെല്ലാം ഈ പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥ സജീവമാക്കുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളാണ്. ഇത്തരം പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുമ്പോൾ ഡോപ്പാമിൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ള ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററുകൾ പുറപ്പെടുവിക്കപ്പെടുകയും, അതിന്റെ ഫലമായി ആ പ്രവർത്തനം വീണ്ടും ആവർത്തിക്കാനുള്ള പ്രചോദനം ഉണ്ടാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ജീവന്റെ സംരക്ഷണത്തിനും പരിണാമത്തിനും അനിവാര്യമായ പഠനസംവിധാനമാണിത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് ജീവവിവരവ്യവസ്ഥയിലെ സംയോജകശക്തിയുടെ ഒരു പ്രകടനമാണ്. ജീവനെ നിലനിർത്തുകയും വളർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തി വ്യവസ്ഥാപരമായ സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്തുകയാണ് ഇതിന്റെ ദൗത്യം.

ഡോപ്പാമിനെ സാധാരണ “ആനന്ദരാസവസ്തു” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ടെങ്കിലും അത് പൂർണ്ണമായും ശരിയല്ല. ഡോപ്പാമിന്റെ പ്രധാനപങ്ക് ആനന്ദം സൃഷ്ടിക്കുകയല്ല, മറിച്ച് “ഇത് പ്രധാനപ്പെട്ട അനുഭവമാണ്; ഇത് വീണ്ടും ആവർത്തിക്കണം” എന്ന സന്ദേശം മസ്തിഷ്കത്തിന് നൽകുകയാണ്. അതായത് ഡോപ്പാമിൻ ഒരു പഠനസിഗ്നലാണ്. ജീവന് പ്രയോജനകരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയെ ഓർമ്മയിൽ പതിപ്പിക്കാനും ഭാവിയിൽ അവ ആവർത്തിക്കാനും സഹായിക്കുന്ന വിവരസംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ് അത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഡോപ്പാമിൻ വെറും രാസവസ്തുവല്ല; ജീവന്റെ വിവരസംഘടനയിലെ ഒരു നിയന്ത്രണഘടകമാണ്.

മസ്തിഷ്കത്തിലെ മെസോളിംബിക് ഡോപ്പാമിൻ പാതയാണ് ഈ പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥയുടെ കേന്ദ്രം. വെൻട്രൽ ടെഗ്മെന്റൽ ഏരിയയിൽ (Ventral Tegmental Area) ഉൽപാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഡോപ്പാമിൻ ന്യൂക്ലിയസ് അക്കുംബെൻസ്, അമിഗ്ഡാല, ഹിപ്പോകാമ്പസ്, പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടെക്സ് തുടങ്ങിയ നിരവധി ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് എത്തിച്ചേരുന്നു. ഈ ഓരോ ഭാഗത്തിനും വ്യത്യസ്ത ചുമതലകളുണ്ട്. ന്യൂക്ലിയസ് അക്കുംബെൻസ് പ്രതിഫലത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. അമിഗ്ഡാല വികാരപരമായ അർത്ഥം നൽകുന്നു. ഹിപ്പോകാമ്പസ് അനുഭവങ്ങളെ ഓർമ്മയായി സൂക്ഷിക്കുന്നു. പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടെക്സ് ദീർഘകാലഫലങ്ങൾ വിലയിരുത്തുകയും തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ഭാഗങ്ങളെല്ലാം പരസ്പരം സഹകരിക്കുമ്പോഴാണ് ആരോഗ്യകരമായ പെരുമാറ്റം സാധ്യമാകുന്നത്.

എന്നാൽ മദ്യവും മയക്കുമരുന്നുകളും ഈ സ്വാഭാവിക വിവരപ്രവാഹത്തെ തകർക്കുന്നു. സാധാരണ ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോഴോ ഒരു സുഹൃത്തുമായി സംസാരിക്കുമ്പോഴോ ഉണ്ടാകുന്ന ഡോപ്പാമിൻ വർധനയെക്കാൾ പലമടങ്ങ് ഉയർന്ന ഡോപ്പാമിൻ സ്രവമാണ് കൊക്കെയിൻ, മെത്താംഫെറ്റാമിൻ, ഒപിയോയിഡുകൾ, നിക്കോട്ടിൻ തുടങ്ങിയ ലഹരിവസ്തുക്കൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. മദ്യത്തിനും നേരിട്ടല്ലെങ്കിലും നിരവധി ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്റർ വ്യവസ്ഥകളെ ബാധിച്ചുകൊണ്ട് ഇതേ ഫലം ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിയും. മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് അസാധാരണമായ ഒരു സംഭവമാണ്. സ്വാഭാവികമായി ഒരിക്കലും ലഭിക്കാത്ത അളവിൽ ശക്തമായ പ്രതിഫലസൂചന ലഭിക്കുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കം അതിനെ അതീവപ്രധാനപ്പെട്ട അനുഭവമായി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി ജീവന്റെ മറ്റ് സ്വാഭാവിക ആവശ്യങ്ങളെക്കാൾ ലഹരിവസ്തുവിന് മുൻഗണന ലഭിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് വിവരക്രമത്തിന്റെ ഒരു ഗുരുതരമായ അസന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്. സ്വാഭാവിക പ്രതിഫലവിവരങ്ങൾ ക്രമേണ പ്രസക്തി നഷ്ടപ്പെടുകയും കൃത്രിമ രാസസൂചനകൾ വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ കേന്ദ്രമായി മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. അതായത് ജീവന്റെ പരിണാമത്തിലൂടെ വികസിച്ച വിവരശ്രേണിയെ ഒരു ബാഹ്യരാസവസ്തു പുനഃക്രമീകരിക്കുന്നു. ഇതാണ് ആസക്തിയുടെ ആദ്യത്തെ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനം. ഇവിടെ വിഘടനശക്തി ഒരു ക്ഷണിക ഉത്തേജനമായി മാത്രമല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്; മറിച്ച് മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ മുൻഗണനകളെ തന്നെ പുനർനിർവചിക്കുന്നു.

എന്നാൽ മസ്തിഷ്കം നിഷ്ക്രിയമല്ല. അതിന് സ്വയം ക്രമീകരിക്കാനുള്ള അസാധാരണമായ കഴിവുണ്ട്. ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ കഴിവാണ് പഠനത്തിന്റെയും ഓർമ്മയുടെയും അടിസ്ഥാനമായിരിക്കുന്നത്. ആവർത്തിച്ച് ഒരേ ഉത്തേജനം ലഭിക്കുമ്പോൾ ന്യൂറോണുകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുകയോ ദുർബലമാകുകയോ ചെയ്യുന്നു. ആസക്തിയിലും ഇതുതന്നെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. ലഹരിവസ്തുവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ന്യൂറൽ പാതകൾ കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. അതേസമയം സ്വാഭാവിക സന്തോഷം നൽകുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പാതകൾ ക്രമേണ ദുർബലമാകുന്നു. അങ്ങനെ ലഹരിവസ്തു ഉപയോഗിക്കാതെയുള്ള ജീവിതം വ്യക്തിക്ക് അർത്ഥശൂന്യമായി അനുഭവപ്പെടാൻ തുടങ്ങുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. ജീവന്റെ സംരക്ഷണത്തിനായി പരിണമിച്ച ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി തന്നെയാണ് ആസക്തിയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന ഉപാധിയായി മാറുന്നത്. അതായത് ജീവനെ രക്ഷിക്കാൻ രൂപപ്പെട്ട ഒരു സംയോജക സംവിധാനം വിഘടനശക്തിയുടെ സേവകനായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത്തരം അവസ്ഥയെ ഒരു ദ്വന്ദ്വപരിണാമം എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാം. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ അതേ ഗുണം സാഹചര്യവ്യത്യാസം മൂലം വിപരീതഫലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഡയലക്ടിക്സിൽ അളവിലുള്ള മാറ്റം ഗുണപരമായ മാറ്റമായി മാറുന്നതുപോലെ, ആവർത്തിച്ചുള്ള രാസോത്തേജനം ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റിയുടെ സ്വഭാവത്തെയും മാറ്റിമറിക്കുന്നു.

ഇതിനൊപ്പം മറ്റൊരു പ്രക്രിയയും നടക്കുന്നു. ഡോപ്പാമിൻ റെസപ്റ്ററുകളുടെ എണ്ണം കുറയുന്നു. ഇതിനെ ഡൗൺ-റെഗുലേഷൻ (Down-regulation) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. നിരന്തരം ഉയർന്ന ഡോപ്പാമിൻ ലഭിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ മസ്തിഷ്കം തന്റെ സംവേദനക്ഷമത കുറയ്ക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ ചെറിയ അളവിൽ ലഭിച്ചിരുന്ന ആനന്ദം പിന്നീട് ലഭിക്കാതെ വരുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തി കൂടുതൽ അളവിൽ ലഹരിവസ്തു ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇതാണ് ടോളറൻസ്. എന്നാൽ ടോളറൻസ് വെറും രാസപ്രതിഭാസമല്ല; വിവരസന്തുലിതാവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കാനുള്ള ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ ശ്രമമാണ്. പക്ഷേ ഈ ശ്രമം തന്നെ വീണ്ടും ആസക്തിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ വിരോധാഭാസം.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ വ്യക്തി ലഹരിവസ്തു ഉപയോഗിക്കുന്നത് ആനന്ദത്തിനുവേണ്ടിയല്ല; സാധാരണ നിലയിൽ എത്താനാണ്. ഒരുകാലത്ത് അസാധാരണ ആനന്ദം നൽകിയ രാസവസ്തു പിന്നീട് വെറും അസ്വസ്ഥത ഒഴിവാക്കാനുള്ള ഉപാധിയായി മാറുന്നു. ഇത് ആസക്തിയുടെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സംയോജനവും വിഘടനവും പരസ്പരം സ്ഥാനം മാറുന്ന ഘട്ടമാണിത്. ആദ്യം വിഘടനോത്തേജനം ആനന്ദമായി അനുഭവപ്പെട്ടിരുന്നുവെങ്കിൽ ഇപ്പോൾ അതിന്റെ അഭാവം തന്നെ ഗുരുതരമായ വിഘടനമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ലഹരിവസ്തു ഇല്ലാത്ത അവസ്ഥ അസഹനീയമാകുന്നു.

പിൻവലിക്കൽ ലക്ഷണങ്ങൾ (Withdrawal Symptoms) ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയുടെ അടുത്ത ഘട്ടമാണ്. ശരീരം ബാഹ്യരാസവസ്തുവിനോട് പൊരുത്തപ്പെട്ടതിനാൽ അത് പെട്ടെന്ന് ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ നാഡീവ്യവസ്ഥയിൽ അസന്തുലിതാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നു. ഉത്കണ്ഠ, വിറയൽ, ഉറക്കക്കുറവ്, വിഷാദം, വേദന, ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ അപസ്മാരം വരെ ഉണ്ടാകാം. ഇത് ലഹരിവസ്തുവിന്റെ വിഷഫലമല്ല; മറിച്ച് പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ തകർന്നതിന്റെ ഫലമാണ്. ശരീരം വീണ്ടും തന്റെ സ്വാഭാവിക സംയോജനത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ കടന്നുപോകേണ്ട അനിവാര്യമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ഘട്ടമാണിത്.

ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയും പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന സത്യം വ്യക്തമാകുന്നു. ആസക്തി മസ്തിഷ്കത്തിലെ ഒരു ഒറ്റ രാസവസ്തുവിന്റെ പ്രശ്നമല്ല. അത് വിവരസംഘടനയുടെ പുനർക്രമീകരണമാണ്. മസ്തിഷ്കത്തിലെ ഓരോ ന്യൂറോണും പരസ്പരം വിവരങ്ങൾ കൈമാറുന്ന ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്. ലഹരിവസ്തുക്കൾ ഈ വിവരപ്രവാഹത്തെ പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആസക്തിയെ ചികിത്സിക്കുന്നതും വിവരവ്യവസ്ഥയെ വീണ്ടും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായിരിക്കണം. വിഷമുക്തീകരണം മാത്രം മതിയാകാത്തതിന്റെ കാരണവും ഇതുതന്നെയാണ്. ശരീരത്തിൽ നിന്ന് രാസവസ്തു നീക്കം ചെയ്താലും മസ്തിഷ്കത്തിലെ വിവരശൃംഖലകൾ പഴയതുപോലെ തന്നെ തുടരാം. അതുകൊണ്ടാണ് രോഗമുക്തിക്ക് ദീർഘകാല പുനരധിവാസവും പുതിയ ജീവിതശീലങ്ങളുടെ രൂപീകരണവും സാമൂഹികപിന്തുണയും അനിവാര്യമാകുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ രോഗമുക്തി എന്നത് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക വിവരസന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ പുനർനിർമ്മാണമാണ്. ഡോപ്പാമിൻ മാത്രമല്ല, മുഴുവൻ ന്യൂറൽ വിവരവ്യവസ്ഥയും വീണ്ടും സ്വാഭാവിക സംയോജനത്തിലേക്ക് ഉയരണം. അതിന് ശരീരചികിത്സ മാത്രം പോരാ; പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ, പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പുതിയ ജീവിതലക്ഷ്യങ്ങൾ, പുതിയ അർത്ഥനിർമ്മാണം എന്നിവയും അനിവാര്യമാണ്. കാരണം വിവരം ഒരിക്കലും ഒറ്റപ്പെട്ട തന്മാത്രകളിൽ ജീവിക്കുന്നില്ല; അത് എല്ലായ്പ്പോഴും ബന്ധങ്ങളിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. മനുഷ്യജീവിതവും അതുപോലെ ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. ആ ബന്ധങ്ങൾ പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് യഥാർത്ഥ രോഗമുക്തി ആരംഭിക്കുന്നത്.

ആസക്തിയുടെ ന്യൂറോബയോളജിയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന സത്യം വ്യക്തമാകുന്നു. മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കം ഒരു സ്ഥിരഘടനയല്ല; മറിച്ച് അനുഭവങ്ങളിലൂടെ നിരന്തരം സ്വയം പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. ഓരോ അനുഭവവും ന്യൂറോണുകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ സൂക്ഷ്മമായ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ചില ബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുന്നു, ചിലത് ദുർബലമാകുന്നു, ചിലത് പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാകുന്നു, ചില പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ നിരന്തര പുനർസംഘടനയാണ് ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി. മനുഷ്യൻ പഠിക്കുന്നതും ഓർമ്മിക്കുന്നതും പുതിയ കഴിവുകൾ നേടുന്നതും ഈ ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റിയിലൂടെയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് ജീവവിവരത്തിന്റെ നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമമാണ്. ജീവന്റെ ഓരോ അനുഭവവും നിലവിലുള്ള വിവരഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും പുതിയ സംയോജനത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

എന്നാൽ എല്ലാ ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിക് മാറ്റങ്ങളും ആരോഗ്യമുള്ളതായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഒരു കുട്ടി ഭാഷ പഠിക്കുമ്പോഴും ഒരു സംഗീതജ്ഞൻ പുതിയ രാഗങ്ങൾ അഭ്യസിക്കുമ്പോഴും ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ പുതിയ ആശയങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുമ്പോഴും ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി ജീവന്റെ സാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ലഹരിവസ്തുക്കളുടെ ആവർത്തിച്ചുള്ള ഉപയോഗം ഇതേ ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റിയെ രോഗാത്മകമായ ദിശയിലേക്ക് തിരിക്കുന്നു. മസ്തിഷ്കം ലഹരിവസ്തുവിനെ ജീവിതത്തിന്റെ അനിവാര്യഘടകമായി പഠിച്ചെടുക്കുന്നു. ആദ്യം സ്വമേധയാ നടത്തിയിരുന്ന ഉപയോഗം ക്രമേണ നിർബന്ധിതമായ പെരുമാറ്റമായി മാറുന്നു. വ്യക്തി ലഹരി ഉപയോഗിക്കാൻ തീരുമാനിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് മസ്തിഷ്കത്തിലെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ട വിവരശൃംഖലകൾ ആ പെരുമാറ്റത്തെ സ്വയമേവ സജീവമാക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ശീലവും (habit) ആസക്തിയും (addiction) തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാന വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. എല്ലാ ആസക്തികളും ഒരു ശീലത്തിൽ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്, പക്ഷേ എല്ലാ ശീലങ്ങളും ആസക്തിയായി മാറുന്നില്ല. ശീലത്തിൽ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടെക്സിന്റെ നിയന്ത്രണം ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു. വ്യക്തിക്ക് വേണമെങ്കിൽ ആ ശീലം മാറ്റാൻ കഴിയും. എന്നാൽ ആസക്തിയിൽ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ക്രമേണ ഡോർസൽ സ്ട്രൈറ്റം (Dorsal Striatum) പോലുള്ള സ്വയമേവ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ന്യൂറൽ സർക്യൂട്ടുകളിലേക്ക് മാറുന്നു. അപ്പോൾ പെരുമാറ്റം ബോധപൂർവമായ തീരുമാനത്തിന്റെ ഫലമല്ല; മറിച്ച് സ്വയമേവ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ന്യൂറൽ പ്രോഗ്രാമുകളുടെ പ്രകടനമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ബോധനിയന്ത്രണത്തെ താഴ്ന്നതലത്തിലുള്ള സ്വയമേവ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിവരപ്രക്രിയകൾ കീഴടക്കുന്ന അവസ്ഥയാണിത്.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടെക്സിന്റെ പങ്ക് പ്രത്യേകമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഏറ്റവും പുതിയ നേട്ടങ്ങളിലൊന്നാണ് ഈ മസ്തിഷ്കഭാഗം. പദ്ധതികൾ തയ്യാറാക്കുക, ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുക, ധാർമ്മികവിധിനിർണ്ണയം നടത്തുക, ദീർഘകാലഫലങ്ങൾ വിലയിരുത്തുക, തൽക്ഷണപ്രലോഭനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുക എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ പ്രധാന ചുമതലകൾ. ഒരു അർത്ഥത്തിൽ ഇത് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ന്യൂറോബയോളജിക്കൽ അടിത്തറയാണ്. എന്നാൽ ദീർഘകാല ആസക്തി ഈ ഭാഗത്തിന്റെ പ്രവർത്തനക്ഷമതയെ ഗണ്യമായി കുറയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിക്ക് ലഹരിയുടെ ദോഷഫലങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി അറിയാമെങ്കിലും അതിൽ നിന്ന് പിന്മാറാൻ കഴിയാതെ വരുന്നു.

ഇവിടെ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ സത്യമുണ്ട്. സമൂഹം പലപ്പോഴും ആസക്തിയുള്ള വ്യക്തിയോട് “ഇച്ഛാശക്തി ഉപയോഗിച്ചാൽ മതിയല്ലോ” എന്ന് പറയാറുണ്ട്. എന്നാൽ ന്യൂറോസയൻസ് കാണിക്കുന്നത്, ഇച്ഛാശക്തി പ്രവർത്തിക്കേണ്ട ന്യൂറൽ സംവിധാനങ്ങൾ തന്നെയാണ് ആസക്തി ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നത് എന്നതാണ്. അതുകൊണ്ട് “ഇച്ഛാശക്തിയില്ല” എന്ന ആരോപണം പലപ്പോഴും രോഗത്തിന്റെ ഫലത്തെ രോഗത്തിന്റെ കാരണമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതാണ്. ഇതുകൊണ്ട് വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്തം പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; എന്നാൽ ആ ഉത്തരവാദിത്തത്തെ ശാസ്ത്രീയ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകതയാണ് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരു നിശ്ചലമായ ഗുണമല്ല. അത് വിവിധ വിവരപാളികൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ് (emergent property). ശരീരത്തിലെ ജൈവരാസസന്തുലിതാവസ്ഥ, മസ്തിഷ്കത്തിലെ ന്യൂറൽ സംയോജനം, മനസ്സിലെ വികാരസന്തുലിതാവസ്ഥ, സമൂഹത്തിലെ പിന്തുണാ ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ യോജിച്ച രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴാണ് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഈ പാളികളിൽ ഒന്നോ അതിലധികമോ ഗുരുതരമായി തകരുമ്പോൾ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണവും ക്ഷയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആസക്തിയിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; പക്ഷേ അതിന്റെ പ്രവർത്തനപരിധി ഗണ്യമായി ചുരുങ്ങുന്നു.

ഈ പ്രക്രിയയിൽ അമിഗ്ഡാലയുടെ പങ്കും അതീവ പ്രധാനമാണ്. മസ്തിഷ്കത്തിലെ വികാരകേന്ദ്രമായ അമിഗ്ഡാല ഭയം, സന്തോഷം, അപകടബോധം, സമ്മർദ്ദം തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങൾക്ക് വികാരപരമായ അർത്ഥം നൽകുന്നു. ലഹരിവസ്തു ഉപയോഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സാഹചര്യങ്ങൾ, സ്ഥലങ്ങൾ, വ്യക്തികൾ, സംഗീതം, ഗന്ധം, സമയങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം അമിഗ്ഡാല ശക്തമായ വികാരസൂചനകളായി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. വർഷങ്ങളോളം ലഹരി ഉപയോഗിക്കാതിരുന്ന ഒരാൾ പോലും പഴയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ എത്തുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് ശക്തമായ ആഗ്രഹം അനുഭവിക്കുന്നതിന്റെ ഒരു പ്രധാന കാരണം ഇതാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് ആസക്തിയിൽ നിന്ന് മുക്തി നേടുന്നവർക്ക് പഴയ സുഹൃത്തുക്കളെയും പഴയ പരിസരങ്ങളെയും പഴയ ജീവിതരീതികളെയും ഒഴിവാക്കാൻ നിർദേശിക്കുന്നത്.

ഹിപ്പോകാമ്പസും ഈ പ്രക്രിയയിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു. അനുഭവങ്ങളെ ദീർഘകാല ഓർമ്മകളാക്കി മാറ്റുന്നതാണ് ഇതിന്റെ പ്രധാന ജോലി. ലഹരിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അനുഭവങ്ങൾ വികാരപരമായി അതീവ ശക്തമായതിനാൽ അവ വളരെ ദൃഢമായി ഓർമ്മയിൽ പതിയുന്നു. പിന്നീട് ജീവിതത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ചില പ്രത്യേക സംഭവങ്ങൾ ഈ ഓർമ്മകളെ വീണ്ടും സജീവമാക്കുന്നു. ഇത് വെറും ഓർമ്മയല്ല; മുഴുവൻ ന്യൂറൽ വിവരശൃംഖലയുടെ പുനഃസജീവീകരണമാണ്. അതിനാൽ ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച വ്യക്തിക്ക് വർഷങ്ങൾക്കുശേഷവും ശക്തമായ ആഗ്രഹം അനുഭവപ്പെടാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. ഇതിനെ രോഗത്തിന്റെ പരാജയമായി കാണേണ്ടതില്ല; മറിച്ച് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പഠനശേഷിയുടെ സ്വാഭാവിക ഫലമായി മനസ്സിലാക്കണം.

ഇവിടെ നിന്നാണ് ട്രോമയും ആസക്തിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയുന്നത്. മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കം സന്തോഷാനുഭവങ്ങൾ മാത്രമല്ല, ഗുരുതരമായ വേദനകളും അതീവ ശക്തമായി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. ബാല്യകാല പീഡനം, കുടുംബഹിംസ, ലൈംഗികാതിക്രമം, മാതാപിതാക്കളുടെ അവഗണന, യുദ്ധാനുഭവങ്ങൾ, പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾ, ഗുരുതരമായ നഷ്ടങ്ങൾ എന്നിവ അമിഗ്ഡാലയിലും ഹിപ്പോകാമ്പസിലും ദീർഘകാല മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ മാറ്റങ്ങൾ പിന്നീട് ജീവിതത്തിൽ സ്ഥിരമായ ഉത്കണ്ഠയ്ക്കും അമിതജാഗ്രതയ്ക്കും വികാരഅസ്ഥിരതയ്ക്കും കാരണമാകുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ മദ്യവും മയക്കുമരുന്നുകളും ഈ അസഹനീയമായ വികാരതീവ്രതയെ താൽക്കാലികമായി കുറയ്ക്കുന്നതിനാൽ അവ വേഗത്തിൽ ആസക്തിയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

ആധുനിക സൈക്യാട്രിയിൽ “Self-medication hypothesis” എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു ആശയമുണ്ട്. അതനുസരിച്ച് പല വ്യക്തികളും ആസക്തിയിലേക്ക് പോകുന്നത് ആനന്ദം തേടിയല്ല; മറിച്ച് അസഹനീയമായ മാനസികവേദന കുറയ്ക്കാനാണ്. ഈ ആശയത്തിൽ ഭാഗികസത്യമുണ്ട്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതിനെ കൂടുതൽ വിപുലമായി മനസ്സിലാക്കാം. ഇവിടെ വ്യക്തി രോഗത്തെ ചികിത്സിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് വിവരവ്യവസ്ഥയിലെ അസന്തുലിതാവസ്ഥയെ കൃത്രിമമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കുകയാണ്. എന്നാൽ ഈ കൃത്രിമ സ്ഥിരത യഥാർത്ഥ സംയോജനമല്ല. അത് ഒരു നെഗറ്റീവ് സിന്തസിസാണ്. അതായത് വൈരുധ്യങ്ങളെ പരിഹരിക്കാതെ അവയെ താൽക്കാലികമായി മരവിപ്പിക്കുന്ന അവസ്ഥ.

ഇതേ കാരണത്താലാണ് ആസക്തിയുള്ളവരിൽ വിഷാദരോഗവും ഉത്കണ്ഠാരോഗങ്ങളും പോസ്റ്റ്-ട്രോമാറ്റിക് സ്ട്രെസ് ഡിസോർഡറും (PTSD) വ്യക്തിത്വവൈകല്യങ്ങളും സാധാരണ ജനങ്ങളെക്കാൾ വളരെ കൂടുതലായി കാണപ്പെടുന്നത്. ഇവ പരസ്പരം സ്വതന്ത്രമായ രോഗങ്ങളല്ല; മറിച്ച് ഒരേ അടിസ്ഥാന വിവരഅസ്ഥിരതയുടെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായിരിക്കാം. ചിലപ്പോൾ വിഷാദരോഗം ആസക്തിയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ചിലപ്പോൾ ആസക്തി വിഷാദരോഗം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പലപ്പോഴും ഇവ രണ്ടും ഒരു പൊതുവായ മൂന്നാമത്തെ കാരണത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയിൽ ഇതിനെ രേഖീയ കാരണ-ഫലബന്ധമായി കാണാനാവില്ല. മറിച്ച് പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ചലനാത്മക വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ശൃംഖലയായി കാണണം.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനസിദ്ധാന്തം പ്രയോഗിക്കാം. ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയിലെ അസന്തുലിതാവസ്ഥ ഒരൊറ്റ പാളിയിൽ ഒതുങ്ങിനിൽക്കില്ല. അത് ക്രമേണ മറ്റ് പാളികളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ശാരീരിക സമ്മർദ്ദം മാനസിക അസ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മാനസിക അസ്ഥിരത സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. സാമൂഹിക ഒറ്റപ്പെടൽ വീണ്ടും മസ്തിഷ്കത്തിലെ സമ്മർദ്ദസംവിധാനങ്ങളെ കൂടുതൽ സജീവമാക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഓരോ പാളിയും മറ്റൊന്നിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ദുഷ്ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇതിനെ ഒരു “വിവര കാസ്കേഡ്” (Information Cascade) എന്ന നിലയിൽ കാണാം. ഒരിക്കൽ ആരംഭിച്ചാൽ അത് പല പാളികളിലേക്കും വ്യാപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ശൃംഖലയാണ്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ആസക്തിയുടെ ചികിത്സയിലും ഒരൊറ്റ ഇടപെടൽ മതിയാകില്ല. മരുന്ന് മാത്രം പോരാ. കൗൺസിലിംഗ് മാത്രം പോരാ. കുടുംബപിന്തുണ മാത്രം പോരാ. തൊഴിൽ ലഭ്യമാക്കൽ മാത്രം പോരാ. ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്ര സമീപനം ആവശ്യമാണ്. കാരണം പ്രശ്നം ബഹുപാളിയാണെങ്കിൽ പരിഹാരവും ബഹുപാളിയായിരിക്കണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രോഗമുക്തി എന്നത് ഓരോ വിവരപാളിയിലെയും സംയോജനം ക്രമേണ പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു തുടർച്ചയായ പ്രക്രിയയാണ്. അതിൽ ശരീരത്തിന്റെ ജൈവസന്തുലിതാവസ്ഥ, മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ന്യൂറൽ പുനഃസംഘടന, മനസ്സിന്റെ വികാരപക്വത, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പുനർനിർമ്മാണം, ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥബോധത്തിന്റെ വീണ്ടെടുപ്പ് എന്നിവയെല്ലാം ഒരേസമയം മുന്നോട്ട് പോകേണ്ടതുണ്ട്. ഈ ബഹുമുഖ പുനർസംഘടനയിലൂടെയാണ് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം വീണ്ടും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ആസക്തിയുടെ മാനസികമാനത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഉയർന്നുവരുന്നു. മനുഷ്യൻ എന്തുകൊണ്ടാണ് ലഹരിവസ്തുക്കളിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നത്? ഇതിന് “ആനന്ദം ലഭിക്കുന്നതുകൊണ്ട്” എന്ന മറുപടി മാത്രം മതിയാകുന്നില്ല. കാരണം മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ ആനന്ദം നൽകുന്ന നിരവധി കാര്യങ്ങളുണ്ട്. സംഗീതം, സാഹിത്യം, സ്നേഹം, സൗഹൃദം, ശാസ്ത്രീയാന്വേഷണം, കലാസൃഷ്ടി, കായികാഭ്യാസം, ആത്മീയാനുഭവങ്ങൾ, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം തുടങ്ങിയവയും ആഴത്തിലുള്ള സംതൃപ്തി നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഇവ സാധാരണയായി ആസക്തിയുടെ അതേ നാശചക്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ പ്രശ്നം ആനന്ദത്തിലല്ല; മറിച്ച് ആനന്ദം മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്നതിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യൻ ആനന്ദം മാത്രം തേടുന്ന ജീവിയല്ല; മറിച്ച് അർത്ഥവും ഐക്യവും ആത്മസ്വത്വവും അന്വേഷിക്കുന്ന ഒരു വിവരസംവിധാനമാണ്.

ആധുനിക മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ മനുഷ്യപ്രചോദനത്തെക്കുറിച്ച് നിരവധി സിദ്ധാന്തങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഫ്രോയിഡ് മനുഷ്യനെ പ്രധാനമായും അബോധപ്രേരണകളാൽ നയിക്കപ്പെടുന്ന ജീവിയായി കണ്ടു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ മനസ്സിൽ അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട ആഗ്രഹങ്ങളും പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത ബാല്യകാലസംഘർഷങ്ങളുമാണ് പിന്നീട് വിവിധ മാനസികപ്രശ്നങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനമാകുന്നത്. ആസക്തിയും അത്തരം അടിച്ചമർത്തലുകളുടെ ഒരു പ്രകടനമാണെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി. കാർൽ യൂങ് ഈ സമീപനത്തെ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ വ്യക്തിപരമായ അബോധത്തോടൊപ്പം ഒരു കൂട്ടായ അബോധത്തിന്റെയും ഭാഗമാണെന്ന് വാദിച്ചു. മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ആന്തരികമായി വിഭജിക്കപ്പെട്ട വ്യക്തിത്വത്തെ സമഗ്രതയിലേക്ക് നയിക്കുന്ന “Individuation” എന്ന പ്രക്രിയയാണെന്ന് അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ആസക്തി വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ സമഗ്രത നഷ്ടപ്പെടുന്നതിന്റെ ലക്ഷണമാണ്.

വിക്ടർ ഫ്രാങ്ക്ൾ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപ്രേരണ ആനന്ദമോ അധികാരമോ അല്ലെന്നും, മറിച്ച് അർത്ഥാന്വേഷണമാണെന്നും വാദിച്ചു. ജീവിതത്തിന് അർത്ഥം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ “Existential Vacuum” എന്ന ശൂന്യതയിലേക്ക് വീഴുന്നു. ആ ശൂന്യത നിറയ്ക്കാനുള്ള വ്യാജശ്രമങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ആസക്തി. ഈ ആശയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സുമായി വളരെ അടുത്ത ബന്ധമുള്ളതാണ്. കാരണം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വിവരസംവിധാനത്തിന്റെ ഉയർന്നതല സംയോജനം ജീവിതാർഥത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അർത്ഥം എന്നത് പുറത്തുനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഒരു ആശയമല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ വിവിധ വിവരപാളികൾ തമ്മിലുള്ള വിജയകരമായ സംയോജനത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ഗുണമാണ്. അതിനാൽ അർത്ഥനഷ്ടം എന്നത് വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ വിഘടനത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്.

എറിക് ഫ്രോം ആധുനിക സമൂഹത്തിലെ അന്യവൽക്കരണത്തെക്കുറിച്ച് നടത്തിയ വിശകലനം ആസക്തിയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് അതീവ പ്രസക്തമാണ്. മനുഷ്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യം നേടിയിട്ടും ഏകാന്തതയും സുരക്ഷിതത്വക്കുറവും വർധിച്ച സാഹചര്യത്തിൽ, ആ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ വിവിധ മാർഗങ്ങൾ തേടുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. അധികാരത്തിന് കീഴടങ്ങൽ, ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരത്തിൽ മുങ്ങുക, യാന്ത്രികമായ അനുരൂപീകരണം, അല്ലെങ്കിൽ ലഹരിവസ്തുക്കളിലൂടെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടൽ എന്നിവയൊക്കെ ഈ രക്ഷപ്പെടൽ പ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇവ യഥാർത്ഥ സംയോജനത്തിലേക്കുള്ള പ്രയാസകരമായ യാത്ര ഒഴിവാക്കി വിഘടനത്തിലൂടെ താൽക്കാലിക മോചനം തേടുന്ന ശ്രമങ്ങളാണ്.

മനുഷ്യന്റെ ആത്മസ്വത്വം (Identity) എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്ന ചോദ്യവും ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. ഒരു നവജാതശിശുവിന് സ്ഥിരമായ ഒരു ആത്മസ്വത്വമില്ല. കുടുംബം, സമൂഹം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ ഇടപെടലിലൂടെയാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതായത് ആത്മസ്വത്വം ഒരു സ്ഥിരവസ്തുവല്ല; ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു വിവരഘടനയാണ്. ഈ ഘടനയിൽ ഗുരുതരമായ വിള്ളലുകൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ വ്യക്തിക്ക് “ഞാൻ ആരാണ്?”, “എന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥമെന്താണ്?”, “എനിക്ക് എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് ജീവിക്കേണ്ടത്?” എന്നിങ്ങനെയുള്ള അടിസ്ഥാനചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം കണ്ടെത്താൻ പ്രയാസമാകുന്നു. അത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ ലഹരിവസ്തുക്കൾ താൽക്കാലികമായി ഈ ചോദ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനുള്ള മാർഗമായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ആത്മസ്വത്വം ഒരു ചലനാത്മക സംയോജനമാണ്. ശരീരത്തിലെ ജൈവവിവരവും, മസ്തിഷ്കത്തിലെ ന്യൂറൽവിവരവും, മനസ്സിലെ അനുഭവവിവരവും, സമൂഹത്തിലെ ബന്ധവിവരവും, സംസ്കാരത്തിലെ പ്രതീകവിവരവും, ഭാഷയിലെ അർത്ഥവിവരവും നിരന്തരം പരസ്പരം ഇടപെടുമ്പോഴാണ് ആത്മസ്വത്വം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഈ പാളികളിൽ ഒന്നോ അതിലധികമോ ഗുരുതരമായി വിഘടിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിത്വത്തിലും വിള്ളലുകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ആസക്തി ഈ വിള്ളലുകളെ താൽക്കാലികമായി മറച്ചുവെക്കുന്ന ഒരു കൃത്രിമ പശപോലെയാണ്. എന്നാൽ അത് പൊട്ടിയ ഘടനയെ യഥാർത്ഥത്തിൽ നന്നാക്കുന്നില്ല.

ആധുനിക അറ്റാച്ച്മെന്റ് സിദ്ധാന്തവും (Attachment Theory) ഈ ചർച്ചയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടതാണ്. ജോൺ ബൗൾബിയും മേരി എയിൻസ്വർത്തും നടത്തിയ ഗവേഷണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത് ജീവിതത്തിന്റെ ആദ്യവർഷങ്ങളിൽ കുട്ടിയും പരിചരിക്കുന്നവരും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഭാവിയിലെ വികാരനിയന്ത്രണത്തിന് നിർണായകമാണെന്നാണ്. സുരക്ഷിതമായ അറ്റാച്ച്മെന്റ് വികസിപ്പിച്ച കുട്ടികൾ പിന്നീട് സമ്മർദ്ദങ്ങളെ കൂടുതൽ ആരോഗ്യകരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ സുരക്ഷിതത്വമില്ലാത്ത അറ്റാച്ച്മെന്റ്, അവഗണന, സ്ഥിരതയില്ലാത്ത മാതാപിതൃപരിപാലനം, ബാല്യകാലപീഡനം എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ വികാരനിയന്ത്രണശേഷിയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. ഇത്തരം വ്യക്തികൾക്ക് പിന്നീട് ജീവിതത്തിൽ ആസക്തിയിലേക്ക് വഴുതിപ്പോകാനുള്ള സാധ്യത കൂടുതലാണ്.

ഇവിടെ വികാരനിയന്ത്രണത്തിന്റെ (Emotional Regulation) പ്രാധാന്യം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കണം. ആരോഗ്യമുള്ള മനുഷ്യൻ ദുഃഖം, കോപം, ഭയം, നിരാശ, ലജ്ജ, ഏകാന്തത തുടങ്ങിയ വികാരങ്ങളെ അനുഭവിക്കാനും അവയെ ക്രമേണ സംയോജിപ്പിക്കാനും പഠിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ കഴിവ് വികസിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ ഓരോ ശക്തമായ വികാരവും അസഹനീയമായ അനുഭവമായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ വ്യക്തി ആ വികാരങ്ങളെ നേരിടുന്നതിന് പകരം അവയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. മദ്യവും മയക്കുമരുന്നുകളും ഈ രക്ഷപ്പെടലിന്റെ ഏറ്റവും എളുപ്പമുള്ള മാർഗങ്ങളിൽ ഒന്നായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ വികാരങ്ങൾ പോലും വിവരമാണ്. അവ ശത്രുക്കളല്ല; മറിച്ച് ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുള്ള സന്ദേശങ്ങളാണ്. ഭയം അപകടത്തിന്റെ വിവരമാണ്. ദുഃഖം നഷ്ടത്തിന്റെ വിവരമാണ്. കോപം അനീതിയുടെ വിവരമാണ്. ഏകാന്തത ബന്ധങ്ങളുടെ അഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരമാണ്. അതിനാൽ വികാരങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്നത് വിവരത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതിന് തുല്യമാണ്. ആസക്തി ഈ വിവരങ്ങളെ കേൾക്കുന്നതിന് പകരം അവയെ രാസപരമായി നിശ്ശബ്ദമാക്കുന്നു. എന്നാൽ വിവരം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അത് പിന്നീട് കൂടുതൽ ശക്തിയായി തിരിച്ചുവരുന്നു. ഇതാണ് ആസക്തിയുടെ മാനസിക ദുഷ്ചക്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

ആധുനിക കോഗ്നിറ്റീവ് ന്യൂറോസയൻസ് മറ്റൊരു പ്രധാന കാര്യവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് മസ്തിഷ്കം നിരന്തരം നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രവചന മാതൃകകളിലൂടെയാണ് ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നത്. ഇന്നത്തെ Predictive Processing സിദ്ധാന്തം അനുസരിച്ച് മസ്തിഷ്കം ഒരു പ്രവചനയന്ത്രമാണ്. അത് നിരന്തരം ഭാവിയെക്കുറിച്ച് പ്രവചിക്കുകയും യഥാർത്ഥ അനുഭവങ്ങളുമായി ആ പ്രവചനങ്ങളെ താരതമ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. ആസക്തിയിൽ ഈ പ്രവചനസംവിധാനം തന്നെ വികലമാകുന്നു. ലഹരിവസ്തുവില്ലാതെ സന്തോഷം അസാധ്യമാണെന്നും, സമ്മർദ്ദം സഹിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നും, ജീവിതത്തിന് അർത്ഥമില്ലെന്നും മസ്തിഷ്കം പ്രവചിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഈ തെറ്റായ പ്രവചനങ്ങൾ പിന്നീട് വ്യക്തിയുടെ പെരുമാറ്റത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും, ആ പ്രവചനങ്ങളെ തന്നെ ശരിവയ്ക്കുന്ന അനുഭവങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിവരപരിണാമസിദ്ധാന്തവുമായി യോജിക്കുന്നു. ഓരോ വിവരവ്യവസ്ഥയും സ്വന്തം ഭാവിയെക്കുറിച്ച് പ്രവർത്തനപരമായ പ്രവചനങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. ഈ പ്രവചനങ്ങൾ യാഥാർത്ഥ്യവുമായി തുടർച്ചയായി പൊരുത്തപ്പെടുമ്പോൾ സംയോജനം ശക്തിപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ പ്രവചനങ്ങൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുമ്പോൾ വിഘടനം വർധിക്കുന്നു. ആസക്തിയിൽ ഈ പ്രവചനമാതൃകകൾ ആവർത്തിച്ച് തെറ്റായ ദിശയിലേക്ക് ശക്തിപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ രോഗമുക്തി എന്നത് ലഹരിവസ്തു ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് മാത്രമല്ല; മറിച്ച് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവചനസംവിധാനത്തെ തന്നെ പുനർപരിശീലിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഇതിനാലാണ് സൈക്കോതെറാപ്പിയുടെ യഥാർത്ഥ പ്രാധാന്യം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. സൈക്കോതെറാപ്പി ഉപദേശം നൽകലല്ല. അത് വ്യക്തിയുടെ വിവരസംഘടനയെ ക്രമേണ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ, പുതിയ അർത്ഥനിർമ്മാണം, പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ, പുതിയ ആത്മവ്യാഖ്യാനങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവചനമാതൃകകൾ മാറുന്നു. ഒരിക്കൽ “എനിക്ക് ലഹരിയില്ലാതെ ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല” എന്ന വിശ്വാസമായിരുന്നത് പിന്നീട് “എനിക്ക് വേദനയെ നേരിടാൻ കഴിയും”, “എനിക്ക് സഹായം സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയും”, “എന്റെ ജീവിതത്തിന് വീണ്ടും അർത്ഥം കണ്ടെത്താൻ കഴിയും” എന്ന പുതിയ വിവരഘടനകളായി മാറുന്നു.

ഈ പ്രക്രിയയിൽ പ്രത്യാശയുടെ പങ്കും അതീവ പ്രധാനമാണ്. പ്രത്യാശ ഒരു വികാരം മാത്രമല്ല; ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വിവരഘടനയാണ്. ഭാവിയിൽ മാറ്റം സാധ്യമാണെന്ന വിശ്വാസമില്ലാതെ യാതൊരു വിവരവ്യവസ്ഥയും സ്വയം പുനർസംഘടിപ്പിക്കാൻ തയ്യാറാകില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആസക്തിയുടെ ചികിത്സയിൽ പ്രത്യാശ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് വെറും പ്രചോദനപരമായ പ്രസംഗമല്ല; അത് ന്യൂറോബയോളജിക്കൽ, മാനസിക, സാമൂഹിക പുനർസംഘടനയുടെ അനിവാര്യ ഘടകമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യന്റെ മനസ്സ് ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി നിശ്ചലമാകുന്നില്ല. അത് നിരന്തരം സംയോജനത്തിനും വിഘടനത്തിനുമിടയിൽ ചലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു വിവരപ്രക്രിയയാണ്. ആസക്തി ഈ പ്രക്രിയയുടെ അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; മറിച്ച് പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഒരു ചരിത്രഘട്ടമാണ്. അതിനാൽ രോഗമുക്തി ഭൂതകാലത്തെ മായ്ച്ചുകളയുന്നതല്ല. മറിച്ച് ഭൂതകാലാനുഭവങ്ങളെയും വേദനകളെയും പരാജയങ്ങളെയും ജീവിതചരിത്രത്തിന്റെ പുതിയ സംയോജനത്തിലേക്ക് ഉൾച്ചേർത്ത് അവയെ ജ്ഞാനമായും പ്രതിരോധശേഷിയായും ആത്മബോധമായും പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ രോഗമുക്തി നഷ്ടപ്പെട്ട ജീവിതം തിരികെ ലഭിക്കുന്നതിലുപരി, മുമ്പത്തേതിനേക്കാൾ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പുനർനിർമ്മാണമാണ്.

ആസക്തിയുടെ സാമൂഹികമാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച ആരംഭിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം മനസ്സിലാക്കേണ്ട ഒരു കാര്യമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ ഒരിക്കലും ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു ജീവശാസ്ത്രഘടകമല്ല. ജനിക്കുന്ന നിമിഷം മുതൽ മരിക്കുന്നതുവരെ അവൻ ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു ജാലകത്തിലാണ് ജീവിക്കുന്നത്. കുടുംബം, സമൂഹം, സംസ്കാരം, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, രാഷ്ട്രീയം, വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, മാധ്യമങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയുമായി നിരന്തരം വിവരവിനിമയം നടത്തുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ജീവിയാണ് മനുഷ്യൻ. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ മനസ്സും മസ്തിഷ്കവും പോലും സാമൂഹികാനുഭവങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ആസക്തി വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യപ്രശ്നമല്ല; അത് സമൂഹത്തിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഒരു പ്രതിഫലനമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യസമൂഹം തന്നെ ഒരു മഹത്തായ വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. അതിലെ സംയോജനശക്തികളും വിഘടനശക്തികളും ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ജീവിതത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു.

എമിൽ ദുർഖൈം സമൂഹത്തെ ഒരു ധാർമ്മിക ഐക്യസംവിധാനമായാണ് കണ്ടത്. വ്യക്തി ഒറ്റയ്ക്ക് ജീവിക്കുന്നില്ല; സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ (Collective Consciousness) ഭാഗമായാണ് അവൻ നിലനിൽക്കുന്നത്. ഈ കൂട്ടായ ബോധം ദുർബലമാകുമ്പോൾ സമൂഹത്തിൽ “അനോമി” (Anomie) എന്ന അവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നു. നിയമങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും ജീവിതലക്ഷ്യങ്ങളും വ്യക്തത നഷ്ടപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയാണ് അനോമി. ഇത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തിൽ ആത്മഹത്യയും കുറ്റകൃത്യങ്ങളും മാനസികപ്രശ്നങ്ങളും ആസക്തിയും വർധിക്കുന്നതായി ദുർഖൈം നിരീക്ഷിച്ചു. ഇന്ന് ആധുനിക സമൂഹത്തിൽ നാം കാണുന്ന ഒറ്റപ്പെടൽ, ബന്ധങ്ങളുടെ ശിഥിലീകരണം, ജീവിതലക്ഷ്യത്തിന്റെ നഷ്ടം എന്നിവ ഈ അനോമിയുടെ പുതിയ രൂപങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ അനോമി എന്നത് സാമൂഹികവിവരവ്യവസ്ഥയിലെ സംയോജനശക്തിയുടെ ക്ഷയമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ പങ്കിട്ട അർത്ഥങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും പരസ്പരവിശ്വാസവും കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തവും ദുർബലമാകുമ്പോൾ ഓരോ വ്യക്തിയും വിവരപരമായി ഒറ്റപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മനസ്സ് സാമൂഹികവിവരത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്നതിനാൽ ഈ സാമൂഹികവിഘടനം വ്യക്തിയുടെ മാനസികഘടനയെയും നേരിട്ട് ബാധിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹിക അനോമി മാനസിക വിഘടനത്തിന്റെയും ആസക്തിയുടെയും പ്രധാനപ്പെട്ട ചരിത്രപരമായ കാരണങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്.

റോബർട്ട് മർട്ടന്റെ “Strain Theory” മറ്റൊരു പ്രധാന വീക്ഷണം നൽകുന്നു. ഓരോ സമൂഹവും വിജയത്തിന്റെ ചില മാനദണ്ഡങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു. സമ്പത്ത്, അധികാരം, പ്രശസ്തി, ഉപഭോഗശേഷി എന്നിവയെ വിജയത്തിന്റെ അളവുകോലുകളാക്കി മാറ്റുന്നു. എന്നാൽ ഈ ലക്ഷ്യങ്ങൾ കൈവരിക്കാനുള്ള നിയമാനുസൃതമായ അവസരങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും തുല്യമായി ലഭിക്കുന്നില്ല. ലക്ഷ്യങ്ങളും അവസരങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഈ വൈരുധ്യമാണ് സാമൂഹിക സമ്മർദ്ദം (Strain) സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. ചിലർ നിയമലംഘനത്തിലേക്കും ചിലർ കുറ്റകൃത്യങ്ങളിലേക്കും ചിലർ ആസക്തിയിലേക്കും നീങ്ങുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് സമൂഹത്തിലെ വിവരഅസമത്വത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. ഒരു ഭാഗത്ത് മാധ്യമങ്ങളും പരസ്യങ്ങളും ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരവും നിരന്തരം വിജയത്തിന്റെ ചിത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യം വലിയൊരു വിഭാഗത്തിന് ആ ലക്ഷ്യങ്ങൾ കൈവരിക്കാനുള്ള സാധ്യത നിഷേധിക്കുന്നു. വിവരവും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ഈ വൈരുധ്യം വ്യക്തിയുടെ മനസ്സിൽ സ്ഥിരമായ അസന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മദ്യവും മയക്കുമരുന്നുകളും ഈ വൈരുധ്യത്തിൽ നിന്ന് താൽക്കാലികമായി രക്ഷപ്പെടാനുള്ള ഉപാധിയായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ അന്യവൽക്കരണ സിദ്ധാന്തം അതീവ പ്രസക്തമാണ്. മാർക്സിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ മുതലാളിത്ത വ്യവസ്ഥയിൽ തൊഴിലാളി നാല് തലങ്ങളിൽ അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു. ഒന്നാമതായി, തന്റെ അധ്വാനത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നത്തിൽ നിന്ന് അയാൾ വേർപിരിയുന്നു. താൻ സൃഷ്ടിച്ച വസ്തു സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമല്ല; അത് മറ്റൊരാളുടെ സ്വത്താണ്. രണ്ടാമതായി, അധ്വാനപ്രക്രിയയിൽ നിന്ന് അയാൾ അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു. ജോലി ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനമല്ല; ഉപജീവനത്തിനായി നിർബന്ധിതമായി ചെയ്യുന്ന യാന്ത്രികപ്രവർത്തനമാണ്. മൂന്നാമതായി, മറ്റ് മനുഷ്യരിൽ നിന്ന് അയാൾ അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു. സഹപ്രവർത്തകർ സഹകാരികളല്ല; മത്സരാർത്ഥികളാണ്. നാലാമതായി, സ്വന്തം മനുഷ്യസത്തയിൽ നിന്ന് തന്നെ അയാൾ അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു. സൃഷ്ടിപരവും സ്വതന്ത്രവുമായ മനുഷ്യജീവിതത്തിന് പകരം യന്ത്രത്തിന്റെ ഒരു ഘടകമായി മാറുന്നു.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഈ അന്യവൽക്കരണം പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ, ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരം, ആഗോളവിപണി എന്നിവ അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെ വ്യാപ്തി വർധിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. മനുഷ്യൻ ഇന്ന് തന്റെ അധ്വാനത്തിൽ നിന്ന് മാത്രമല്ല, സ്വന്തം ശ്രദ്ധയിൽ നിന്നും സമയത്തിൽ നിന്നും വ്യക്തിത്വത്തിൽ നിന്നും പോലും അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു. ഓരോ നിമിഷവും വിപണി മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയെ ചരക്കാക്കി മാറ്റുന്നു. ഓരോ വികാരവും ഒരു വിപണിസാധ്യതയായി മാറുന്നു. സന്തോഷം പോലും ഒരു ഉൽപ്പന്നമായി വിൽക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ലഹരിവസ്തുക്കളുടെ വിപണി വെറും മദ്യം അല്ലെങ്കിൽ മയക്കുമരുന്ന് മാത്രമല്ല വിൽക്കുന്നത്; മറിച്ച് ക്ഷണികമായ സന്തോഷം, സമ്മർദ്ദമുക്തി, സാമൂഹികസ്വീകാര്യത, വിജയത്തിന്റെ പ്രതീകം എന്നിവയാണ് വിപണനം ചെയ്യുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതൊരു വിവരചരക്കുവൽക്കരണമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക അനുഭവങ്ങൾ പോലും വിപണിവിവരത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറുന്നു. പരസ്യങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ അബോധപ്രേരണകളെ ലക്ഷ്യമിടുന്നു. സിനിമകളും വിനോദമാധ്യമങ്ങളും പലപ്പോഴും മദ്യത്തെ ആധുനികതയുടെ, ആഘോഷത്തിന്റെ, സൗഹൃദത്തിന്റെ, പുരുഷത്വത്തിന്റെ അല്ലെങ്കിൽ വിജയത്തിന്റെ പ്രതീകമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സാംസ്കാരിക വിവരങ്ങൾ ദീർഘകാലം മനുഷ്യന്റെ പ്രവചനസംവിധാനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. പിന്നീട് യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിൽ സമ്മർദ്ദം നേരിടുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കം മുമ്പ് പഠിച്ച സാംസ്കാരികവിവരങ്ങളെ സജീവമാക്കുന്നു. അങ്ങനെ വ്യക്തിപരമായ തീരുമാനമെന്ന് തോന്നുന്ന പല കാര്യങ്ങളും യഥാർത്ഥത്തിൽ ദീർഘകാല സാമൂഹികവിവരപ്രവാഹത്തിന്റെ ഫലങ്ങളായി മാറുന്നു.

ഇവിടെയാണ് പിയർ ബോർഡിയുവിന്റെ “Habitus” എന്ന ആശയം പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നത്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ചിന്തയും പെരുമാറ്റവും തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളും വ്യക്തിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ മാത്രം ഫലമല്ല. കുടുംബം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികവർഗം, സാംസ്കാരികപരിസരം എന്നിവയിലൂടെ രൂപപ്പെട്ട ദീർഘകാല ശീലങ്ങളുടെയും ധാരണകളുടെയും ഫലമാണ്. അതിനാൽ ആസക്തിയും വ്യക്തിപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല. അത് ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹികപരിസരത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ജീവിതരീതിയുടെ ഭാഗമായിരിക്കാം.

ഉദാഹരണത്തിന് ചില സമൂഹങ്ങളിൽ ആഘോഷമെന്നാൽ മദ്യമാണ്. ചില തൊഴിൽമേഖലകളിൽ സമ്മർദ്ദം കുറയ്ക്കാനുള്ള സാധാരണ മാർഗമായി മദ്യത്തെ കണക്കാക്കുന്നു. ചില യുവജനസംസ്കാരങ്ങളിൽ ലഹരിവസ്തുക്കൾ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പ്രതീകമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മറ്റുചില സമൂഹങ്ങളിൽ മദ്യം പുരുഷത്വത്തിന്റെ അടയാളമായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ സാംസ്കാരികസന്ദേശങ്ങൾ തലമുറകളിലൂടെ പകരുകയും പിന്നീട് വ്യക്തികളുടെ പെരുമാറ്റത്തിന്റെ ഭാഗമാവുകയും ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സംസ്കാരത്തെ ഒരു ഉയർന്നതല വിവരപാളിയായി കാണാം. ജൈവവിവരവും ന്യൂറൽവിവരവും പോലെ തന്നെ സാംസ്കാരികവിവരവും മനുഷ്യന്റെ പെരുമാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. എന്നാൽ സാംസ്കാരികവിവരം ജീനുകളിലോ ന്യൂറോണുകളിലോ അല്ല, മറിച്ച് ഭാഷയിലും ആചാരങ്ങളിലും കഥകളിലും കലകളിലും മാധ്യമങ്ങളിലും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളിലും സംഭരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ആസക്തിയെ തടയാൻ ചികിത്സ മാത്രം പോരാ; സാംസ്കാരികവിവരത്തിന്റെ പുനർസംഘടനയും ആവശ്യമാണ്.

ആധുനിക പൊതുജനാരോഗ്യ ഗവേഷണങ്ങൾ ഒരു പ്രധാന കാര്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. വരുമാന അസമത്വം കൂടുതലുള്ള സമൂഹങ്ങളിൽ ആസക്തിനിരക്കും കൂടുതലായിരിക്കും. തൊഴിലില്ലായ്മ, ഭവനരാഹിത്യം, വിദ്യാഭ്യാസക്കുറവ്, സാമൂഹിക വിവേചനം, ദീർഘകാല സാമ്പത്തിക അനിശ്ചിതത്വം എന്നിവയെല്ലാം ആസക്തിയുമായി ശക്തമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ അർത്ഥം ദാരിദ്ര്യം സ്വയം ആസക്തിക്ക് കാരണമാകുന്നു എന്നല്ല. മറിച്ച് സാമൂഹിക അസമത്വം മനുഷ്യന്റെ മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയെയും ദീർഘകാല സമ്മർദ്ദത്തിലാക്കുന്നു എന്നതാണ്. ആ സമ്മർദ്ദം ജൈവരാസപ്രവർത്തനങ്ങളെയും മാനസികപ്രവർത്തനങ്ങളെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും ഒരേസമയം ബാധിക്കുന്നു.

ഇവിടെ “Social Determinants of Health” എന്ന ആശയം ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടതാണ്. ആരോഗ്യം ആശുപത്രികളിൽ മാത്രം നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നില്ല. വീടുകളിലും വിദ്യാലയങ്ങളിലും തൊഴിലിടങ്ങളിലും കുടുംബങ്ങളിലും രാഷ്ട്രീയവ്യവസ്ഥയിലും സാമ്പത്തികഘടനയിലുമാണ് ആരോഗ്യം പ്രധാനമായും നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. സുരക്ഷിതമായ താമസം, ഗുണമേന്മയുള്ള വിദ്യാഭ്യാസം, സ്ഥിരവരുമാനം, സാമൂഹികനീതി, പരിസ്ഥിതിസുരക്ഷ, വിവേചനരഹിതമായ ജീവിതം എന്നിവ ലഭിക്കുന്ന സമൂഹങ്ങളിൽ ആസക്തിനിരക്ക് സ്വാഭാവികമായി കുറയുന്നു. അതിനാൽ ആസക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ പ്രതിരോധം ചികിത്സയേക്കാൾ മുമ്പ് ആരംഭിക്കേണ്ടത് സാമൂഹികനീതിയിലൂടെയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇത് വളരെ വ്യക്തമാണ്. സമൂഹം ഒരു വിവരപരിസ്ഥിതിയാണ്. ആ പരിസ്ഥിതിയിലെ സംയോജനശക്തികൾ ശക്തിപ്പെടുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ മാനസികവും ജൈവവുമായ വിവരസംഘടനയും കൂടുതൽ സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു. എന്നാൽ സാമൂഹികവിഘടനം വർധിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ ആന്തരിക വിവരസംഘടനയും വിഘടിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിയെയും സമൂഹത്തെയും വേർതിരിച്ച് കാണാനാവില്ല. ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും മസ്തിഷ്കം സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രം വഹിക്കുന്നു. ഓരോ സമൂഹത്തിന്റെയും ചരിത്രം അതിലെ വ്യക്തികളുടെ മസ്തിഷ്കങ്ങളിൽ ജീവിക്കുന്നു.

ഇവിടെ നിന്നാണ് ആസക്തിയുടെ സാമൂഹികചികിത്സയെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ചിന്ത ആരംഭിക്കുന്നത്. ഒരു വ്യക്തിയെ ചികിത്സിച്ച് പഴയ അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട സാമൂഹികപരിസരത്തിലേക്ക് തിരിച്ചയയ്ക്കുകയാണെങ്കിൽ രോഗമുക്തി ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാൻ പ്രയാസമാണ്. അതിനാൽ രോഗമുക്തി വ്യക്തിയുടെ മാത്രം പദ്ധതിയല്ല; അത് സമൂഹത്തിന്റെ പുനർസംഘടനയുടെ പദ്ധതിയുമാണ്. സമൂഹത്തിൽ അർത്ഥപൂർണ്ണമായ തൊഴിൽ, സൃഷ്ടിപരമായ പങ്കാളിത്തം, സാംസ്കാരികപ്രവർത്തനം, കായികം, കല, കൂട്ടായ്മ, സാമൂഹികസുരക്ഷ, സമത്വം എന്നിവ വളരുമ്പോഴാണ് ആസക്തിയുടെ സാമൂഹികവേരുകൾ ക്രമേണ ദുർബലമാകുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം വ്യക്തിപരമായ ഇച്ഛാശക്തിയുടെ മാത്രം ഫലമല്ല. അത് വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ സംയോജനത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. അതിനാൽ ആസക്തിക്കെതിരായ ഏറ്റവും ശക്തമായ ഔഷധം രാസവസ്തുക്കൾ മാത്രമല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യന് തന്റെ ജീവിതത്തിൽ അർത്ഥവും അന്തസ്സും സൃഷ്ടിപരമായ പങ്കാളിത്തവും നൽകുന്ന ഒരു നീതിയുക്തമായ സമൂഹമാണ്. അത്തരമൊരു സമൂഹത്തിൽ സംയോജനശക്തികൾ വിഘടനശക്തികളെ ക്രമേണ അതിജീവിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ആസക്തി ചികിത്സിക്കേണ്ട ഒരു വ്യക്തിഗത രോഗം മാത്രമല്ല, മറിച്ച് പരിഹരിക്കപ്പെടേണ്ട ഒരു സാമൂഹിക വൈരുധ്യമായും നമ്മുടെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ പൊതുജനാരോഗ്യ (Public Health) സമീപനത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. പരമ്പരാഗത വൈദ്യശാസ്ത്രം രോഗിയെ ഒരു വ്യക്തിയായി കാണുകയും രോഗനിർണയവും ചികിത്സയും ആ വ്യക്തിയിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ സമീപനം പല സാഹചര്യങ്ങളിലും അനിവാര്യവും ഫലപ്രദവുമാണ്. എന്നാൽ ആസക്തിപോലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ പ്രശ്നങ്ങളിൽ അത് മാത്രം മതിയാകുന്നില്ല. കാരണം ആസക്തി ഒരു വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ മാത്രം സംഭവിക്കുന്നില്ല; അത് കുടുംബങ്ങളെയും സമൂഹങ്ങളെയും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തെയും ആരോഗ്യസംവിധാനങ്ങളെയും നിയമവ്യവസ്ഥയെയും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളെയും ഒരുപോലെ ബാധിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പ്രതിഭാസമാണ്. അതിനാൽ ആസക്തിയെ മനസ്സിലാക്കാനും നിയന്ത്രിക്കാനും പൊതുജനാരോഗ്യത്തിന്റെ സമഗ്രമായ കാഴ്ചപ്പാട് അനിവാര്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ആസക്തി ഒരു ബഹുപാളി വിവരവ്യവസ്ഥയിലെ അസന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ പരിഹാരവും വ്യക്തിയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ മുഴുവൻ വിവരപരിസ്ഥിതിയിലേക്കും വ്യാപിക്കണം.

പൊതുജനാരോഗ്യശാസ്ത്രം രോഗത്തെ വ്യക്തിയുടെ മാത്രം ഉത്തരവാദിത്തമായി കാണുന്നില്ല. ഒരു രോഗത്തിന്റെ വ്യാപനം നിർണയിക്കുന്നത് സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, വിദ്യാഭ്യാസനില, പരിസ്ഥിതി, ഭക്ഷണരീതി, തൊഴിൽസാഹചര്യങ്ങൾ, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, ആരോഗ്യസേവനലഭ്യത, നിയമങ്ങൾ, സാംസ്കാരികവിശ്വാസങ്ങൾ എന്നിവയാണെന്ന് ഈ സമീപനം അംഗീകരിക്കുന്നു. ആസക്തിയും ഇതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ലോകാരോഗ്യ സംഘടന (WHO) ഉൾപ്പെടെയുള്ള അന്താരാഷ്ട്ര സ്ഥാപനങ്ങൾ ആസക്തിയെ “Bio-Psycho-Social” മാതൃകയിൽ വിലയിരുത്തുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ മാതൃകയെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അതിനെ ഒരു ബഹുപാളി വിവര-ഡയലക്ടിക്കൽ മാതൃക (Multi-layered Informational Dialectical Model) ആയി കാണുന്നു. ഇവിടെ ശരീരം, മനസ്സ്, സമൂഹം എന്നീ മൂന്ന് പാളികൾ മാത്രമല്ല, അവയ്ക്കിടയിൽ നിരന്തരം ഒഴുകുന്ന വിവരപ്രവാഹങ്ങളാണ് പ്രധാന പഠനവിഷയം.

ആസക്തിയുടെ പ്രതിരോധം (Prevention) ചികിത്സയേക്കാൾ ഫലപ്രദമാണെന്നത് ഇന്ന് പൊതുജനാരോഗ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വമാണ്. ഒരു വ്യക്തി ഗുരുതരമായ ആശ്രിതത്വത്തിലേക്ക് വീണശേഷം ചികിത്സിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, ആ അവസ്ഥ ഉണ്ടാകാതിരിക്കാൻ ആവശ്യമായ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദവും സാമ്പത്തികമായി ലാഭകരവുമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതിന് ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥമുണ്ട്. ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയിൽ ഗുരുതരമായ വിഘടനം സംഭവിച്ചശേഷം അതിനെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നത് വളരെ ദുഷ്കരമാണ്. എന്നാൽ വിഘടനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പ്രാരംഭ അസന്തുലിതാവസ്ഥകളെ നേരത്തേ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സംയോജനശക്തികളെ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ കഴിഞ്ഞാൽ വലിയ പ്രതിസന്ധികളെ ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയും. പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥകൾക്കും ഇത് ബാധകമാണ്.

പ്രതിരോധത്തെ പൊതുവേ മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളായി തിരിക്കാറുണ്ട്. പ്രാഥമിക പ്രതിരോധം (Primary Prevention), ദ്വിതീയ പ്രതിരോധം (Secondary Prevention), തൃതീയ പ്രതിരോധം (Tertiary Prevention). പ്രാഥമിക പ്രതിരോധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ആസക്തി രൂപപ്പെടാതിരിക്കാൻ ആവശ്യമായ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. കുട്ടികൾക്കും യുവാക്കൾക്കും ജീവിതനൈപുണ്യങ്ങൾ (Life Skills) നൽകുക, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുക, വിദ്യാലയങ്ങളിൽ മാനസികാരോഗ്യ വിദ്യാഭ്യാസം ഉൾപ്പെടുത്തുക, കായിക-സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, മദ്യത്തിന്റെയും മയക്കുമരുന്നുകളുടെയും ലഭ്യത നിയന്ത്രിക്കുക, പരസ്യങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുക എന്നിവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇവയെല്ലാം സംയോജനശക്തികളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഇടപെടലുകളാണ്. ഒരു കുട്ടിക്ക് സുരക്ഷിതമായ കുടുംബാന്തരീക്ഷം ലഭിക്കുമ്പോൾ അത് ജൈവരാസവികാസത്തെയും വികാരവികാസത്തെയും സാമൂഹികവികാസത്തെയും ഒരേസമയം സ്വാധീനിക്കുന്നു. സുരക്ഷിതമായ അറ്റാച്ച്മെന്റ് ഭാവിയിലെ സമ്മർദ്ദങ്ങളെ നേരിടാനുള്ള കഴിവ് വർധിപ്പിക്കുന്നു. സ്കൂളിലെ സഹകരണപഠനം സാമൂഹികവിവരത്തെ സമ്പുഷ്ടമാക്കുന്നു. കലയും കായികവും ഡോപ്പാമിൻ റിവാർഡ് വ്യവസ്ഥയെ സ്വാഭാവികമായി സജീവമാക്കുന്നു. അതായത് പ്രതിരോധം വെറും ഉപദേശമല്ല; മനുഷ്യന്റെ മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയെയും ആരോഗ്യകരമായ ദിശയിൽ വികസിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ദ്വിതീയ പ്രതിരോധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ആസക്തിയുടെ ആദ്യലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ടെത്തി ഗുരുതരമായ ആശ്രിതത്വത്തിലേക്ക് പോകുന്നത് തടയുകയാണ്. അപകടസാധ്യതയുള്ള കൗമാരക്കാർ, ട്രോമ അനുഭവിച്ച കുട്ടികൾ, വിഷാദരോഗമുള്ളവർ, തൊഴിലില്ലാത്ത യുവാക്കൾ, കുടുംബചരിത്രമുള്ളവർ തുടങ്ങിയ വിഭാഗങ്ങളെ നേരത്തേ തിരിച്ചറിയുന്നത് ഇതിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇന്നത്തെ ന്യൂറോസയൻസ് വ്യക്തമാക്കുന്നത് കൗമാരകാലം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പുനർസംഘടനയ്ക്ക് ഏറ്റവും നിർണായകമായ ഘട്ടമാണെന്നാണ്. പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടെക്സ് പൂർണ്ണമായി വികസിക്കാത്തതിനാൽ ഈ പ്രായത്തിൽ അപകടസാധ്യതയുള്ള പെരുമാറ്റങ്ങൾ കൂടുതലാണ്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ആസക്തിയുടെ പ്രതിരോധത്തിൽ കൗമാരക്കാരെ കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ള ഇടപെടലുകൾക്ക് അതീവ പ്രാധാന്യമുണ്ട്.

തൃതീയ പ്രതിരോധം ഇതിനകം ആസക്തിയുള്ള വ്യക്തികളുടെ പുനരധിവാസത്തെയും ആവർത്തനം (Relapse) തടയുന്നതിനെയും ലക്ഷ്യമിടുന്നു. ചികിത്സ, കൗൺസിലിംഗ്, തൊഴിൽപുനരധിവാസം, കുടുംബപിന്തുണ, സമൂഹത്തിലേക്കുള്ള പുനഃസംയോജനം എന്നിവ ഇതിന്റെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു വലിയ തെറ്റിദ്ധാരണ പലപ്പോഴും ഉണ്ടാകുന്നു. പലരും രോഗമുക്തിയെ ലഹരിവസ്തു ഉപയോഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രോഗമുക്തി എന്നത് വ്യക്തിയുടെ മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ പുനർസംഘടനയാണ്. ശരീരം സുഖപ്പെട്ടാലും മനസ്സ് പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടാത്തപക്ഷം രോഗമുക്തി അപൂർണ്ണമാണ്. മനസ്സ് മെച്ചപ്പെട്ടാലും സാമൂഹികജീവിതം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടാത്തപക്ഷം രോഗമുക്തി ദുർബലമായിരിക്കും. അതിനാൽ പുനരധിവാസം ഒരു സമഗ്ര ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയായിരിക്കണം.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ “Harm Reduction” എന്ന ആശയവും പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. എല്ലാ വ്യക്തികളും ഉടൻ പൂർണ്ണമായി ലഹരി ഉപേക്ഷിക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷ യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ളതല്ല. അതിനാൽ ആദ്യം ലക്ഷ്യമിടേണ്ടത് മരണവും ഗുരുതര ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങളും കുറയ്ക്കലാണ്. സുരക്ഷിതമായ ചികിത്സ, അണുബാധ തടയൽ, ഒപിയോയിഡ് സബ്സ്റ്റിറ്റ്യൂഷൻ തെറാപ്പി, സൂചിമാറ്റ പദ്ധതികൾ തുടങ്ങിയവ പല രാജ്യങ്ങളിലും നടപ്പാക്കുന്ന ഹാർം റിഡക്ഷൻ ഇടപെടലുകളാണ്. ഇവയെക്കുറിച്ച് നൈതികവാദങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും പൊതുജനാരോഗ്യപരമായി നിരവധി സാഹചര്യങ്ങളിൽ ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ ഇവ സഹായിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് ഗവേഷണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഹാർം റിഡക്ഷനെ കാണുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന തത്വം വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരു സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥയെ ഒരൊറ്റ ഘട്ടത്തിൽ പൂർണ്ണമായി മാറ്റാൻ കഴിയില്ല. ചിലപ്പോൾ സംയോജനത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര ഇടക്കാല സന്തുലിതാവസ്ഥകളിലൂടെ കടന്നുപോകേണ്ടിവരും. അതായത് പരിപൂർണ്ണതയെ ലക്ഷ്യമിടുന്നതിനുമുമ്പ് വിഘടനം കുറയ്ക്കുക എന്നതും ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ ഈ ഇടക്കാലഘട്ടം അന്തിമലക്ഷ്യമായി മാറരുത്. യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം മനുഷ്യന്റെ സ്വാഭാവിക സംയോജനശേഷി വീണ്ടെടുക്കലായിരിക്കണം.

ആസക്തിയുടെ പൊതുജനാരോഗ്യപരമായ വിശകലനത്തിൽ കുടുംബത്തിന്റെ പങ്ക് പ്രത്യേകം ചർച്ച ചെയ്യേണ്ടതാണ്. കുടുംബം ജൈവബന്ധങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മ മാത്രമല്ല; വിവരവിനിമയത്തിന്റെ ആദ്യ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയാണ്. ഭാഷ, സ്നേഹം, വിശ്വാസം, സുരക്ഷിതത്വം, സഹകരണം, മൂല്യങ്ങൾ, സംഘർഷപരിഹാരം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനപാഠങ്ങൾ കുട്ടി പഠിക്കുന്നത് കുടുംബത്തിൽ നിന്നാണ്. കുടുംബത്തിലെ നിരന്തരമായ സംഘർഷം, മദ്യപാനം, ഹിംസ, അവഗണന, സാമ്പത്തികഅസ്ഥിരത എന്നിവ കുട്ടിയുടെ ന്യൂറൽവികാസത്തെയും വികാരവികാസത്തെയും ദീർഘകാലം ബാധിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആസക്തിയുടെ ചികിത്സയിൽ കുടുംബാംഗങ്ങളെ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നത് വെറും സാമൂഹികസഹായമല്ല; വിവരപരിസ്ഥിതിയുടെ പുനർസംഘടനയാണ്.

സമൂഹവും ഇതേ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തി രോഗമുക്തി നേടിയ ശേഷം അവനെ വീണ്ടും തൊഴിലില്ലായ്മയിലേക്കും ദാരിദ്ര്യത്തിലേക്കും സാമൂഹിക ഒറ്റപ്പെടലിലേക്കും അയയ്ക്കുകയാണെങ്കിൽ വിവരവ്യവസ്ഥയിലെ പഴയ വിഘടനശക്തികൾ വീണ്ടും സജീവമാകും. അതിനാൽ തൊഴിൽപുനരധിവാസം, സഹകരണസംരംഭങ്ങൾ, സാമൂഹികപിന്തുണാ ഗ്രൂപ്പുകൾ, കലാപരവും സാംസ്കാരികവുമായ പങ്കാളിത്തം എന്നിവ രോഗമുക്തിയുടെ അവിഭാജ്യഘടകങ്ങളാണ്. ഇവയെല്ലാം പുതിയ സംയോജനകേന്ദ്രങ്ങൾ (Centers of Cohesion) സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ ബന്ധവും ഓരോ പുതിയ ഉത്തരവാദിത്തവും ഓരോ പുതിയ അർത്ഥപൂർണ്ണ പ്രവർത്തനവും മസ്തിഷ്കത്തിലെ വിവരശൃംഖലകളെ വീണ്ടും പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

ആധുനിക സമൂഹത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പങ്കും ഇവിടെ പരിഗണിക്കണം. ഇന്ന് ലഹരിവസ്തുക്കൾ മാത്രമല്ല, ചൂതാട്ടം, ഓൺലൈൻ ഗെയിമിംഗ്, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ, ഷോർട്ട്-വീഡിയോ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ തുടങ്ങിയവയും ഡോപ്പാമിൻ റിവാർഡ് വ്യവസ്ഥയെ ശക്തമായി ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം പരമ്പരാഗത രാസആസക്തികളുമായി പൂർണ്ണമായും ഒരുപോലെയല്ലെങ്കിലും അടിസ്ഥാന ന്യൂറോബയോളജിക്കൽ സംവിധാനങ്ങളിൽ നിരവധി സാമ്യതകളുണ്ട്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ പൊതുജനാരോഗ്യനയങ്ങൾ രാസവസ്തുക്കളെ മാത്രം ലക്ഷ്യമിടാതെ മുഴുവൻ “പ്രതിഫല സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ” (Reward Economy) യെയും വിലയിരുത്തേണ്ടിവരും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മനുഷ്യൻ വിവരപ്രളയത്തിലാണ് ജീവിക്കുന്നത്. ഓരോ ദിവസവും കോടിക്കണക്കിന് വിവരസൂചനകൾ മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയ്ക്കായി മത്സരിക്കുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ തന്നെ ഒരു വിലയേറിയ വിഭവമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ശ്രദ്ധയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവരാണ് മനുഷ്യന്റെ പെരുമാറ്റത്തെയും ക്രമേണ സ്വാധീനിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ആസക്തി ഇന്ന് മദ്യം അല്ലെങ്കിൽ മയക്കുമരുന്ന് മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയും വികാരങ്ങളും പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥയും ചരക്കാക്കപ്പെടുന്ന ഒരു വിശാല സാമൂഹികപ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പൊതുജനാരോഗ്യത്തിന്റെ ഭാവി വെറും ആശുപത്രികൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിലല്ല. ആരോഗ്യകരമായ വിവരപരിസ്ഥിതികൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിലാണ്. കുട്ടികൾക്ക് സുരക്ഷിതമായ കുടുംബങ്ങൾ, അർത്ഥപൂർണ്ണമായ വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികനീതി, സാംസ്കാരികപങ്കാളിത്തം, സമത്വപരമായ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ആരോഗ്യകരമായ ബന്ധം, സൃഷ്ടിപരമായ തൊഴിൽ, ജനാധിപത്യപരമായ സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ സമൂഹം തന്നെ ആസക്തിക്കെതിരായ ഏറ്റവും ശക്തമായ പ്രതിരോധശക്തിയായി മാറുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനസന്ദേശം ഏറ്റവും വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ആരോഗ്യം രോഗത്തിന്റെ അഭാവം മാത്രമല്ല; അത് വിവരസംഘടനയുടെ ഉയർന്ന സംയോജനാവസ്ഥയാണ്. അതുപോലെ ആസക്തി ഒരു രാസപ്രശ്നം മാത്രമല്ല; അത് ശരീരം, മനസ്സ്, സമൂഹം, സംസ്കാരം, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, ചരിത്രം എന്നിവയുടെ ബഹുപാളി വിവരവ്യവസ്ഥയിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ വിഘടനമാണ്. അതിനെ അതിജീവിക്കുന്നതും അതേ ബഹുപാളികളിൽ പുതിയ സംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് സാധ്യമാകുക. അപ്പോഴാണ് രോഗമുക്തി ഒരു ചികിത്സാപ്രക്രിയയിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന് മനുഷ്യന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും പുനർനിർമ്മാണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയായി മാറുന്നത്.

ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള സമഗ്രമായ ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം രൂപപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ ഒരു അടിസ്ഥാനപ്രശ്നം നമ്മെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്നു. ശരീരശാസ്ത്രം അതിനെ ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററുകളുടെ അസന്തുലിതാവസ്ഥയായി വിശദീകരിക്കുന്നു. മനഃശാസ്ത്രം അത് ആന്തരിക സംഘർഷങ്ങളുടെയും ട്രോമയുടെയും ഫലമായി കാണുന്നു. സമൂഹശാസ്ത്രം അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെയും അസമത്വത്തിന്റെയും സാമൂഹിക വിഘടനത്തിന്റെയും ഫലമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം ലാഭകേന്ദ്രീകൃത വിപണിയുടെ ഉൽപ്പന്നമായും രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രം അധികാരഘടനകളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിലും അതിനെ പഠിക്കുന്നു. ഈ ഓരോ സമീപനവും സത്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം ഒരുമിച്ച് ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു സമഗ്ര ചട്ടക്കൂട് പലപ്പോഴും അഭാവത്തിലാണ്. ഈ വിടവാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നികത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യനെ ഒരു ജൈവശരീരമായി മാത്രം കാണുന്നില്ല; വിവരത്തിന്റെ വിവിധ പാളികളിലൂടെ പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥയായാണ് കാണുന്നത്. ഈ വ്യവസ്ഥയിൽ ഓരോ പാളിയും അതിനേക്കാൾ താഴെയുള്ള പാളിയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതാണെങ്കിലും അതിനെ പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കിക്കളയാൻ കഴിയില്ല. ഭൗതികവിവരത്തിൽ നിന്ന് രാസവിവരം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. രാസവിവരത്തിൽ നിന്ന് ജൈവവിവരം. ജൈവവിവരത്തിൽ നിന്ന് ന്യൂറൽവിവരം. ന്യൂറൽവിവരത്തിൽ നിന്ന് ബോധവും മനസ്സും. മനസ്സിൽ നിന്ന് സാമൂഹികവിവരവും സാംസ്കാരികവിവരവും ശാസ്ത്രീയവിവരവും ധാർമ്മികവിവരവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഓരോ പാളിയും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ (Emergent Properties) പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഉയർന്ന പാളികളിലെ പ്രശ്നങ്ങളെ താഴ്ന്ന പാളികളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി അപര്യാപ്തമാണ്.

ഈ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആസക്തിയെ ഒരു ബഹുപാളി വിവരവിഘടനം (Multi-layered Informational Decohesion) എന്ന നിലയിൽ നിർവചിക്കാം. ഭൗതികതലത്തിൽ രാസവസ്തുക്കൾ ശരീരവുമായി ഇടപെടുന്നു. ജൈവതലത്തിൽ അവ കോശങ്ങളുടെയും ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററുകളുടെയും പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു. ന്യൂറൽതലത്തിൽ പഠനസർക്യൂട്ടുകളും പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥയും പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മാനസികതലത്തിൽ ആഗ്രഹം, ഭയം, ശൂന്യത, ആത്മസ്വത്വം എന്നിവയിൽ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. സാമൂഹികതലത്തിൽ ബന്ധങ്ങൾ തകരുന്നു. സാംസ്കാരികതലത്തിൽ പുതിയ ജീവിതശൈലികളും പുതിയ അർത്ഥഘടനകളും രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പാളികളെല്ലാം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നതിനാൽ ഒരു പാളിയിലെ വിഘടനം മറ്റെല്ലാ പാളികളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു.

ഇതിനെ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ വിവരകാസ്കേഡ് (Dialectical Information Cascade) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാം. ഉദാഹരണത്തിന് ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഗുരുതരമായ ബാല്യകാല ട്രോമ ഉണ്ടായെന്ന് കരുതുക. ആദ്യം അത് ഒരു മാനസിക അനുഭവമാണ്. എന്നാൽ ഉടൻതന്നെ അത് മസ്തിഷ്കത്തിലെ സമ്മർദ്ദവ്യവസ്ഥയെ മാറ്റുന്നു. HPA അച്ചുതണ്ടിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിൽ വ്യതിയാനം വരുന്നു. കോർട്ടിസോൾ നിയന്ത്രണം അസന്തുലിതമാകുന്നു. അമിഗ്ഡാല കൂടുതൽ സജീവമാകുന്നു. പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടെക്സിന്റെ നിയന്ത്രണശേഷി കുറയുന്നു. ഈ ജൈവമാറ്റങ്ങൾ പിന്നീട് വികാരനിയന്ത്രണത്തെ ബാധിക്കുന്നു. വികാരനിയന്ത്രണക്കുറവ് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ദുർബലമാക്കുന്നു. സാമൂഹിക ഒറ്റപ്പെടൽ വിഷാദത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. വിഷാദം ലഹരിവസ്തുവിലേക്കുള്ള സാധ്യത വർധിപ്പിക്കുന്നു. ലഹരിവസ്തു വീണ്ടും ന്യൂറൽ വ്യവസ്ഥയെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഒരേയൊരു സംഭവത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച വിവരവിഘടനം മുഴുവൻ മനുഷ്യവ്യവസ്ഥയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഇതിന്റെ വിപരീതപ്രക്രിയയും സാധ്യമാണ്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് സുരക്ഷിതമായ സാമൂഹികപിന്തുണ ലഭിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം സാമൂഹികവിവരത്തിലാണ് മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നത്. തുടർന്ന് പ്രത്യാശ വർധിക്കുന്നു. പ്രത്യാശ മാനസികസംയോജനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. മാനസികസ്ഥിരത സമ്മർദ്ദഹോർമോണുകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അതിലൂടെ ഉറക്കം മെച്ചപ്പെടുന്നു. ശരീരാരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുന്നു. പുതിയ പഠനങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. മസ്തിഷ്കത്തിലെ ന്യൂറോപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി ആരോഗ്യകരമായ ദിശയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഒരു ചെറിയ സാമൂഹികമാറ്റം മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയിലേക്കും പടരുന്നു. ഇതാണ് സംയോജനത്തിന്റെ വിവരകാസ്കേഡ്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ രോഗവും രോഗമുക്തിയും രണ്ടും ചലനാത്മക പ്രക്രിയകളാണ്. പരമ്പരാഗത വൈദ്യശാസ്ത്രം പലപ്പോഴും രോഗത്തെ ഒരു സ്ഥിരാവസ്ഥയായി കണക്കാക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ രോഗം എന്നത് സ്ഥിരവസ്തുവല്ല; നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന വിവരപ്രവാഹത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടമാണ്. അതുപോലെ രോഗമുക്തിയും ഒരു അന്തിമലക്ഷ്യമല്ല. ഓരോ ദിവസവും ഓരോ അനുഭവവും ഓരോ ബന്ധവും ഓരോ തീരുമാനവും ഈ വിവരവ്യവസ്ഥയെ വീണ്ടും സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആരോഗ്യവും നിരന്തരമായി പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടേണ്ട ഒരു സംയോജനാവസ്ഥയാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ചിന്തകളും പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ചില ദാർശനികർ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ പൂർണ്ണമായ വ്യക്തിപരമായ ഇച്ഛാശക്തിയായി കാണുന്നു. മറുവശത്ത് ചില നിർണയവാദികൾ മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും ജീനുകളും പരിസ്ഥിതിയും മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കുന്നുവെന്ന് വാദിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടറ്റങ്ങളെയും അതിജീവിക്കുന്നു. മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം പൂർണ്ണമായും നിർണയിക്കപ്പെട്ടതുമല്ല, പൂർണ്ണമായും നിർണയരഹിതവുമല്ല. മറിച്ച് വിവിധ വിവരപാളികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക ശേഷിയാണ്. ഈ ശേഷി ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ വികസിക്കുന്നു; ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ചുരുങ്ങുന്നു.

ആസക്തിയുടെ സാഹചര്യത്തിൽ ഈ സ്വാതന്ത്ര്യം ഗുരുതരമായി ചുരുങ്ങുന്നു. എന്നാൽ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ചികിത്സ സാധ്യമാകുന്നത്. പൂർണ്ണമായ നിർണയവാദം ശരിയായിരുന്നെങ്കിൽ രോഗമുക്തി അസാധ്യമായേനെ. പൂർണ്ണമായ സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛാശക്തി ശരിയായിരുന്നെങ്കിൽ ചികിത്സയുടെ ആവശ്യമേ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല. യാഥാർത്ഥ്യം ഇതിന്റെ ഇടയിലാണ്. മനുഷ്യന് മാറ്റത്തിനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. എന്നാൽ ആ സാധ്യത യാഥാർത്ഥ്യമാകാൻ ആവശ്യമായ ജൈവപരവും മാനസികവും സാമൂഹികവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടണം.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനരധിവാസത്തിന്റെ അർത്ഥവും മാറുന്നു. പുനരധിവാസം പഴയ അവസ്ഥയിലേക്ക് മടങ്ങുകയല്ല. കാരണം ആസക്തിയുടെ അനുഭവം വ്യക്തിയുടെ മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയെയും മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പഴയ അവസ്ഥയിലേക്ക് മടങ്ങുക അസാധ്യമാണ്. യഥാർത്ഥ രോഗമുക്തി പുതിയൊരു ജീവിതഘടന നിർമ്മിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ, പുതിയ ജീവിതലക്ഷ്യങ്ങൾ, പുതിയ ആത്മബോധം, പുതിയ സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം, പുതിയ അർത്ഥനിർമ്മാണം എന്നിവയിലൂടെ മുമ്പ് ഉണ്ടായിരുന്നതിനെക്കാൾ ഉയർന്ന സംയോജനാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടണം. ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ ഉയർന്ന സംശ്ലേഷണം (Higher Synthesis) എന്ന് വിളിക്കാം.

ഈ പ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരതയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. കല, സംഗീതം, സാഹിത്യം, ശാസ്ത്രം, കായികം, സാമൂഹികസേവനം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം എന്നിവയെല്ലാം ഡോപ്പാമിൻ റിവാർഡ് വ്യവസ്ഥയെ ആരോഗ്യകരമായി സജീവമാക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിലും പ്രധാനമായി ഇവ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിന് അർത്ഥം നൽകുന്നു. ലഹരിവസ്തു നൽകുന്ന ക്ഷണിക ഉത്തേജനത്തിനുപകരം ദീർഘകാല സംതൃപ്തി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇവ ഉയർന്നതല വിവരസംയോജനത്തിന്റെ ഉറവിടങ്ങളാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ രോഗമുക്തി പരിപാടികളിൽ കലയും സംഗീതവും കായികവും സാമൂഹികസേവനവും ഉൾപ്പെടുത്തുന്നത് വെറും വിനോദമല്ല; അത് ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാവുന്ന ന്യൂറോബയോളജിക്കൽ പുനർസംഘടനയുടെ ഭാഗമാണ്.

ആത്മീയതയെക്കുറിച്ചും ഇവിടെ സമതുലിതമായ സമീപനം സ്വീകരിക്കണം. ആത്മീയതയെ ഒരു പ്രത്യേക മതവിശ്വാസവുമായി തുല്യമാക്കേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ജീവിതത്തെക്കാൾ വലിയ ഏതെങ്കിലും അർത്ഥഘടനയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന അനുഭവമാണ് ആത്മീയതയുടെ കാതൽ. ചിലർക്കത് മതമായിരിക്കും; ചിലർക്കത് മനുഷ്യസേവനം; ചിലർക്കത് ശാസ്ത്രീയാന്വേഷണം; മറ്റുചിലർക്കത് പ്രകൃതിയുമായുള്ള ഐക്യം. ഈ അനുഭവങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ആത്മകേന്ദ്രിതത്വത്തെ മറികടക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് വ്യക്തിപരമായ വിവരവ്യവസ്ഥയെ വിശാലമായ സാമൂഹിക-പ്രകൃതി വിവരവ്യവസ്ഥയുമായി വീണ്ടും സംയോജിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ വിശകലനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രധാന നിഗമനത്തിലെത്താം. ആസക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ എതിർശക്തി ശിക്ഷയല്ല; സംയോജനമാണ്. ഭീഷണിയല്ല; അർത്ഥനിർമ്മാണമാണ്. ഒറ്റപ്പെടുത്തലല്ല; സാമൂഹിക ഐക്യമാണ്. ലജ്ജയല്ല; ആത്മബോധമാണ്. വെറും നിരോധനമല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ ഉയർന്ന സാധ്യതകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാംസ്കാരിക പരിവർത്തനമാണ്. അതിനാൽ ആസക്തിക്കെതിരായ ഏറ്റവും വലിയ പോരാട്ടം ആശുപത്രികളിൽ മാത്രമല്ല നടക്കുന്നത്. അത് കുടുംബങ്ങളിലും വിദ്യാലയങ്ങളിലും തൊഴിലിടങ്ങളിലും കലാസാംസ്കാരികരംഗങ്ങളിലും രാഷ്ട്രീയത്തിലും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളിലുമാണ് നടക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതി എന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ച മാത്രമല്ല. മനുഷ്യന്റെ വിവിധ വിവരപാളികൾ തമ്മിലുള്ള സംയോജനം കൂടുതൽ സമഗ്രമാകുന്ന പ്രക്രിയയാണ് യഥാർത്ഥ പുരോഗതി. ആസക്തി ഈ സംയോജനത്തിന്റെ പരാജയമാണ്. രോഗമുക്തി ആ പരാജയത്തെ അതിജീവിക്കുന്ന പുതിയ ചരിത്രസാധ്യതയാണ്. അതിനാൽ ആസക്തിയുടെ പഠനം ഒരു രോഗത്തിന്റെ പഠനം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെയും സാമൂഹികനീതിയുടെയും പഠനവുമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആസക്തിയെ വെറും ചികിത്സാവിഷയമായി മാത്രമല്ല, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭാവി പുനർനിർമ്മിക്കാനുള്ള ഒരു ദാർശനികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ വെല്ലുവിളിയായാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.

ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ വിശകലനത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ (Evolution) പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഈ പ്രതിഭാസത്തെ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. കാരണം മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കവും മനസ്സും ഇന്നലെ രൂപപ്പെട്ടവയല്ല; കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ് അവ. മനുഷ്യന്റെ പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥ, വികാരസംവിധാനം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ആവശ്യം, പഠനശേഷി, അപകടബോധം എന്നിവയെല്ലാം പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണത്തിന്റെ (Natural Selection) ദീർഘകാല പ്രക്രിയകളിലൂടെ രൂപപ്പെട്ടതാണ്. അതിനാൽ ആസക്തിയെ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ മനുഷ്യപരിണാമം പരിഹരിച്ച പ്രശ്നങ്ങളും ആധുനികസമൂഹം സൃഷ്ടിച്ച പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും ഒരുമിച്ച് മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പരിണാമം എന്നത് വിവരത്തിന്റെ ഉയർന്നതല സംയോജനങ്ങളിലേക്കുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനമാണ്. എന്നാൽ ഓരോ പുതിയ സംയോജനവും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആസക്തി ഈ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഒരു ചരിത്രപരമായ പ്രകടനമാണ്.

ആദിമ മനുഷ്യൻ ജീവിച്ചിരുന്ന ലോകം ഇന്നത്തെ ലോകത്തിൽ നിന്ന് അടിസ്ഥാനപരമായി വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു. ഭക്ഷണം അപൂർവമായിരുന്നു. പഞ്ചസാരയും കൊഴുപ്പും പോലുള്ള ഉയർന്ന ഊർജമുള്ള ഭക്ഷണങ്ങൾ വളരെ വിരളമായി മാത്രമേ ലഭിച്ചിരുന്നുള്ളൂ. അതിനാൽ അത്തരം ഭക്ഷണങ്ങളോട് ശക്തമായ ആകർഷണം വികസിപ്പിച്ച ജീവികൾക്ക് നിലനിൽക്കാനുള്ള സാധ്യത കൂടുതലായിരുന്നു. അതുപോലെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ജീവൻ നിലനിർത്താൻ അനിവാര്യമായിരുന്നു. കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെടുക എന്നത് പലപ്പോഴും മരണത്തിന് തുല്യമായിരുന്നു. അതിനാൽ അംഗീകാരം നേടാനുള്ള ആഗ്രഹവും കൂട്ടായ്മ നിലനിർത്താനുള്ള പ്രവണതയും പരിണാമപരമായി പ്രയോജനകരമായിരുന്നു.

എന്നാൽ മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ആധുനിക നാഗരികത ഈ പരിണാമസംവിധാനങ്ങളെ അഭൂതപൂർവമായ രീതിയിൽ മാറ്റിമറിച്ചു. ഇന്ന് പഞ്ചസാര, കൊഴുപ്പ്, മദ്യം, നിക്കോട്ടിൻ, മയക്കുമരുന്നുകൾ, ഓൺലൈൻ വിനോദം, ചൂതാട്ടം, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥയെ നിരന്തരം ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. ഒരിക്കൽ അപൂർവമായിരുന്ന ഉത്തേജനങ്ങൾ ഇന്ന് എല്ലാ നിമിഷവും ലഭ്യമാണ്. പരിണാമം തയ്യാറാക്കിയ മസ്തിഷ്കം ഇത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തിനുവേണ്ടി രൂപപ്പെട്ടതല്ല. അതിനാൽ പ്രകൃതിദത്തമായ പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥയും മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച കൃത്രിമപ്രതിഫലവ്യവസ്ഥയും തമ്മിൽ ഗുരുതരമായ വൈരുധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് പരിണാമസംയോജനവും സാംസ്കാരികവിഘടനവും തമ്മിലുള്ള ഒരു വൈരുധ്യമാണ്. ജൈവപരിണാമം ലക്ഷക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളെടുത്ത് നിർമ്മിച്ച വിവരസംവിധാനങ്ങളെ സാങ്കേതികവും സാമ്പത്തികവുമായ മാറ്റങ്ങൾ ഏതാനും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കുള്ളിൽ വെല്ലുവിളിച്ചു. ജീവശാസ്ത്രപരിണാമത്തിന്റെ വേഗതയേക്കാൾ ആയിരക്കണക്കിന് മടങ്ങ് വേഗത്തിലാണ് സാംസ്കാരികപരിണാമം നടക്കുന്നത്. ഈ അസമവേഗം (Evolutionary Mismatch) ആധുനിക മനുഷ്യന്റെ നിരവധി ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനകാരണങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. പൊണ്ണത്തടി, പ്രമേഹം, വിഷാദം, ഉത്കണ്ഠ, ആസക്തി എന്നിവയെല്ലാം ഈ പരിണാമവൈരുധ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന നിയമം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥ ഒരു പ്രത്യേക പരിസ്ഥിതിയിൽ വിജയകരമായി പ്രവർത്തിച്ചാലും പരിസ്ഥിതി പെട്ടെന്ന് മാറുമ്പോൾ അതേ വിവരഘടന തന്നെ പ്രശ്നമാകാം. ഉദാഹരണത്തിന് ശക്തമായ പ്രതിഫലാന്വേഷണം കാട്ടിൽ ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യന് പ്രയോജനകരമായിരുന്നു. എന്നാൽ അതേ പ്രവണത അനന്തമായ കൃത്രിമപ്രതിഫലങ്ങൾ ലഭ്യമായ ആധുനിക സമൂഹത്തിൽ ആസക്തിയിലേക്ക് നയിക്കാം. അതിനാൽ പ്രശ്നം മനുഷ്യന്റെ സ്വഭാവത്തിലല്ല; സ്വഭാവവും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധത്തിലാണ്.

ഇതിനെ കൂടുതൽ വിപുലമായി നോക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ സാമ്പത്തികഘടനകളുടെ പരിണാമവും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വേട്ടയാടൽ-ശേഖരണ സമൂഹങ്ങളിൽ ഉൽപ്പാദനവും ഉപഭോഗവും തമ്മിൽ വലിയ അന്തരമുണ്ടായിരുന്നില്ല. കൃഷിസമൂഹങ്ങളിൽ അധികോൽപ്പാദനം ആരംഭിച്ചു. വ്യവസായവിപ്ലവം വൻതോതിലുള്ള ഉൽപ്പാദനം സൃഷ്ടിച്ചു. എന്നാൽ ആധുനിക ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് ശ്രദ്ധയിലേക്കും വിവരത്തിലേക്കും മാറുകയാണ്. ഇന്ന് കമ്പനികൾ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ മാത്രമല്ല വിൽക്കുന്നത്; മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയും സമയവും വികാരങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും വാങ്ങുകയും വിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ പുതിയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ “Attention Economy” എന്നും “Experience Economy” എന്നും വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് വിവരത്തിന്റെ ചരക്കുവൽക്കരണത്തിന്റെ പുതിയ ഘട്ടമാണ്. മാർക്സിന്റെ കാലത്ത് ചരക്കുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടത് പ്രധാനമായും അധ്വാനമായിരുന്നു. ഇന്ന് മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ, വികാരം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സ്വകാര്യത, ഡിജിറ്റൽ പെരുമാറ്റം എന്നിവയും ചരക്കുകളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ആസക്തി വ്യക്തിപരമായ ദൗർബല്യമല്ല; വിവരസമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഒരു ഘടനാപരമായ ഉൽപ്പന്നം കൂടിയാണ്.

ഇവിടെ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെയും (Artificial Intelligence) അൽഗോരിതങ്ങളുടെയും പങ്ക് പ്രത്യേകം ചർച്ച ചെയ്യണം. സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ, വീഡിയോ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ, ഓൺലൈൻ ഗെയിമുകൾ, ഡിജിറ്റൽ ചൂതാട്ടം എന്നിവയെല്ലാം ഉപയോക്താവിന്റെ ശ്രദ്ധ പരമാവധി സമയം പിടിച്ചുനിർത്തുന്ന രീതിയിലാണ് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. ഓരോ ക്ലിക്കും ഓരോ സ്ക്രോളും ഓരോ പ്രതികരണവും അൽഗോരിതങ്ങൾക്ക് പുതിയ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നു. ആ വിവരങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉപയോക്താവിന്റെ പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥയെ കൂടുതൽ ശക്തമായി ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്ന ഉള്ളടക്കങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കവും കൃത്രിമബുദ്ധിയും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ ബന്ധം ആരോഗ്യകരമായ ദിശയിലേക്കും നാശകരമായ ദിശയിലേക്കും വികസിക്കാം.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ “സ്വതന്ത്ര തിരഞ്ഞെടുപ്പ്” എന്ന ആശയവും പുതിയ വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ഒരു വ്യക്തി ഒരു ലഹരിവസ്തു തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നുവെന്ന് തോന്നാം. എന്നാൽ ആ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന് പിന്നിൽ ജൈവപ്രവണതകൾ, ബാല്യകാലാനുഭവങ്ങൾ, സാമൂഹികപരിസരം, സാംസ്കാരികസന്ദേശങ്ങൾ, സാമ്പത്തികസമ്മർദ്ദങ്ങൾ, അൽഗോരിതമിക് ശുപാർശകൾ, സുഹൃത്തുക്കളുടെ സ്വാധീനം, കുടുംബചരിത്രം, മാനസികാരോഗ്യം എന്നിവയെല്ലാം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ അർത്ഥം വ്യക്തിക്ക് ഉത്തരവാദിത്തമില്ല എന്നല്ല. മറിച്ച് വ്യക്തിയുടെ തീരുമാനങ്ങൾ ബഹുപാളി വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്നു എന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്തത്തെയും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തെയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി കാണുന്നില്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ഘടകങ്ങളായാണ് കാണുന്നത്.

ആസക്തിയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു പ്രധാന ചോദ്യവും ഉയരുന്നു. ഭാവിയിൽ മനുഷ്യസമൂഹം കൂടുതൽ സാങ്കേതികവിദ്യാധിഷ്ഠിതമാകുമ്പോൾ ആസക്തിയും പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുമോ? സാധ്യത വളരെ കൂടുതലാണ്. വെർച്വൽ റിയാലിറ്റി, ന്യൂറോസ്റ്റിമുലേഷൻ, ബ്രെയിൻ-കമ്പ്യൂട്ടർ ഇന്റർഫേസുകൾ, ഡിജിറ്റൽ അവതാരങ്ങൾ, മെറ്റാവേഴ്സ് പരിസരങ്ങൾ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥയെ ഇന്നത്തേതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ശക്തമായി സ്വാധീനിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ആസക്തി രാസവസ്തുക്കളുമായി മാത്രം ബന്ധപ്പെട്ടതായിരിക്കില്ല. വിവരപരിസ്ഥിതികളോടുള്ള ആസക്തി, കൃത്രിമാനുഭവങ്ങളോടുള്ള ആശ്രിതത്വം, ഡിജിറ്റൽ വ്യക്തിത്വങ്ങളുമായുള്ള അതിരുകടന്ന ഐക്യപ്പെടൽ തുടങ്ങിയ പുതിയ വെല്ലുവിളികളും ഉയർന്നുവരാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ പുതിയ വെല്ലുവിളികളെ നേരിടാൻ മനുഷ്യസമൂഹം ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനശേഷി വികസിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. സാങ്കേതികവിദ്യയെ നിരസിക്കുകയല്ല പരിഹാരം; മറിച്ച് സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിൽ പുതിയ ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ സംയോജനശേഷിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന രീതിയിൽ വികസിക്കണം; വിഘടനശക്തികളെ വർധിപ്പിക്കുന്ന രീതിയിൽ അല്ല.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പങ്ക് നിർണായകമാകുന്നു. ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസം വെറും വിവരശേഖരണത്തിൽ ഒതുങ്ങരുത്. വികാരനിയന്ത്രണം, വിമർശനാത്മകചിന്ത, ഡിജിറ്റൽ സാക്ഷരത, സാമൂഹികസഹകരണം, ജീവിതനൈപുണ്യങ്ങൾ, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രശ്നപരിഹാരം എന്നിവയ്ക്ക് തുല്യപ്രാധാന്യം നൽകണം. കുട്ടികൾക്ക് വിവരങ്ങളുടെ പ്രളയത്തിൽ നിന്ന് ശരിയായ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ നടത്താനുള്ള കഴിവ് വളർത്തിയെടുക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ അവർ ആസക്തിയുടെ പുതിയ രൂപങ്ങളെയും കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായി നേരിടാൻ കഴിയും.

അവസാനം, ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ മുഴുവൻ വിശകലനം ഒരു കേന്ദ്രനിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ആസക്തി ഒരു വ്യക്തിയുടെ പരാജയമല്ല; മനുഷ്യപരിണാമവും ആധുനികസമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഒരു ചരിത്രപരമായ പ്രകടനമാണ്. അതിനെ അതിജീവിക്കണമെങ്കിൽ ചികിത്സയും കൗൺസിലിംഗും മാത്രം മതിയാകില്ല. ശാസ്ത്രവും സമൂഹവും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും സംസ്കാരവും വിദ്യാഭ്യാസവും രാഷ്ട്രീയവും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളും പുതിയ സംയോജനത്തിലേക്ക് ഉയരണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ആസക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ പരിഹാരം വിഘടനത്തെ അടിച്ചമർത്തുന്നതിലല്ല; മറിച്ച് ജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ വിവരപാളികളിലും സംയോജനശക്തികളെ ശക്തിപ്പെടുത്തി മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. അപ്പോഴാണ് മനുഷ്യൻ രാസവസ്തുക്കളുടെ അടിമത്തത്തിൽ നിന്നു മാത്രമല്ല, അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള വിമോചനത്തിലേക്കുള്ള പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്.

ഇതുവരെ നടത്തിയ വിശകലനത്തിൽ ആസക്തിയുടെ ജൈവശാസ്ത്രപരവും, ന്യൂറോബയോളജിക്കൽ, മാനസിക, സാമൂഹിക, സാംസ്കാരിക, പരിണാമപരമായ മാനങ്ങളെ പ്രത്യേകം പരിശോധിച്ചു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന ഈ വ്യത്യസ്ത മാനങ്ങളെ വെറും സമാഹാരമായി കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നതിലല്ല; അവയെ ഒരു ഏകീകൃത വിവരഗതിശാസ്ത്ര (Unified Information Dynamics) മാതൃകയിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. ഈ മാതൃകയിൽ മനുഷ്യൻ ശരീരം, മനസ്സ്, സമൂഹം എന്നീ മൂന്ന് വേർതിരിച്ച ഘടകങ്ങളുടെ ആകെത്തുകയല്ല. മറിച്ച് പരസ്പരം ഇഴചേർന്ന അനേകം വിവരപാളികളുടെ സ്വയംസംഘടിത (Self-organizing) വ്യവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ ആസക്തി ഒരു പ്രത്യേക പാളിയിലെ രോഗമല്ല; മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ സ്വയംസംഘടനയിൽ സംഭവിക്കുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ വ്യതിചലനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ വ്യവസ്ഥകളും രണ്ട് അടിസ്ഥാനപ്രവണതകളുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഒന്നാണ് സംയോജനശക്തി (Cohesive Force). മറ്റൊന്ന് വിഘടനശക്തി (Decohesive Force). ഈ രണ്ടും പരസ്പരശത്രുക്കളല്ല; മറിച്ച് പരസ്പരപൂരകങ്ങളാണ്. സംയോജനം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ മാറ്റം ഉണ്ടാകില്ലായിരുന്നു. വിഘടനം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ ഒരു ഘടനയും നിലനിൽക്കില്ലായിരുന്നു. പരിണാമം സംഭവിക്കുന്നത് ഇവ രണ്ടും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയിലൂടെയാണ്. ജീവൻ തന്നെ ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.

ഈ തത്വം ആസക്തിയിലും ബാധകമാണ്. സാധാരണ സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ സംയോജനവും വിഘടനവും രണ്ടും ആവശ്യമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, പഴയ ശീലങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ ഒരു പരിധിവരെ വിഘടനം ആവശ്യമാണ്. പുതിയ ആശയങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാനും സൃഷ്ടിപരമായ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്താനും നിലവിലുള്ള ഘടനകളിൽ ചില അസ്ഥിരതകൾ അനിവാര്യമാണ്. അതേസമയം ആ മാറ്റങ്ങൾ സ്ഥിരതയാർന്ന പുതിയ ജീവിതഘടനയിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കപ്പെടുകയും വേണം. ഈ രണ്ടിന്റെയും ആരോഗ്യകരമായ സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് വ്യക്തിത്വവികാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

എന്നാൽ ആസക്തിയിൽ ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുന്നു. ഇവിടെ വിഘടനശക്തി സൃഷ്ടിപരമായ മാറ്റത്തിന്റെ ഉപാധിയാകാതെ സ്വയം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു പോസിറ്റീവ് ഫീഡ്ബാക്ക് ലൂപ്പായി മാറുന്നു. ഓരോ ലഹരി ഉപയോഗവും ഡോപ്പാമിൻ വ്യവസ്ഥയെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. അതിലൂടെ പുതിയ ന്യൂറൽ പാതകൾ ശക്തിപ്പെടുന്നു. ഈ ന്യൂറൽ മാറ്റങ്ങൾ വീണ്ടും ലഹരി ഉപയോഗത്തിനുള്ള സാധ്യത വർധിപ്പിക്കുന്നു. അതിലൂടെ കൂടുതൽ ന്യൂറൽ മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ ഘട്ടവും അടുത്ത ഘട്ടത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു സ്വയംവികസിക്കുന്ന ദുഷ്ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് സ്വയം-തീവ്രമാകുന്ന (Self-amplifying) വിഘടനപ്രക്രിയയാണ്.

ഈ പ്രക്രിയയെ ഗണിതശാസ്ത്രത്തിലും സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥാ സിദ്ധാന്തത്തിലും (Complex Systems Theory) “Positive Feedback” എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഒരു ചെറിയ വ്യതിയാനം പിന്നീട് മുഴുവൻ വ്യവസ്ഥയെയും അസ്ഥിരമാക്കുന്ന അവസ്ഥയാണിത്. ഇതിന് വിപരീതമായി ആരോഗ്യമുള്ള ജീവവ്യവസ്ഥകളിൽ നെഗറ്റീവ് ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനങ്ങളാണ് പ്രധാനമായും പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ശരീരത്തിലെ താപനില, രക്തസമ്മർദ്ദം, രക്തത്തിലെ ഗ്ലൂക്കോസ്, ഹോർമോണുകളുടെ അളവ് എന്നിവയെല്ലാം നെഗറ്റീവ് ഫീഡ്ബാക്ക് വഴി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. ഹോമിയോസ്റ്റാസിസ് എന്നത് ഇത്തരം നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ആസക്തി എന്നത് നെഗറ്റീവ് ഫീഡ്ബാക്ക് വ്യവസ്ഥകൾ ക്രമേണ ദുർബലമാവുകയും പോസിറ്റീവ് ഫീഡ്ബാക്ക് ലൂപ്പുകൾ ആധിപത്യം നേടുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ രോഗമുക്തിയുടെ ലക്ഷ്യം വെറും ലഹരിവസ്തു നിർത്തുക മാത്രമല്ല; വീണ്ടും ആരോഗ്യകരമായ നെഗറ്റീവ് ഫീഡ്ബാക്ക് വ്യവസ്ഥകളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയാണ്. അതായത് ശരീരത്തിന്റെ ഹോമിയോസ്റ്റാസിസ്, മനസ്സിന്റെ വികാരനിയന്ത്രണം, സമൂഹത്തിന്റെ പിന്തുണാസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വീണ്ടും പ്രവർത്തനക്ഷമമാകണം.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം ഉയർന്നുവരുന്നു. അതാണ് നിർണായകപരിധി (Critical Threshold). സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥകളിൽ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ദീർഘകാലം വലിയ ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കാതെ പോകാം. എന്നാൽ ഒരു നിർണായകപരിധി കടന്നുകഴിഞ്ഞാൽ പെട്ടെന്നുള്ള ഗുണപരമായ പരിവർത്തനം സംഭവിക്കും. വെള്ളം നൂറ് ഡിഗ്രി സെൽഷ്യസിൽ തിളയ്ക്കുന്നതുപോലെ, ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ അളവിലുള്ള ചെറിയ വർധന ഗുണപരമായ മാറ്റമായി മാറുന്നു. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിൽ അളവിൽ നിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം (Transformation of Quantity into Quality) എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ തത്വം ആസക്തിയിലും വ്യക്തമായി കാണാം.

ആദ്യമായി മദ്യം ഉപയോഗിക്കുന്ന വ്യക്തിക്ക് ആസക്തിയുണ്ടാകണമെന്നില്ല. രണ്ടാമത്തെ പ്രാവശ്യവും ഇല്ല. നൂറാമത്തെ പ്രാവശ്യവും ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിൽ മസ്തിഷ്കത്തിലെ വിവരശൃംഖലകൾ ഒരു നിർണായകപരിധി കടക്കുന്നു. അതിനുശേഷം ഉപയോഗം സ്വമേധയാ ചെയ്യുന്ന പെരുമാറ്റത്തിൽ നിന്ന് നിർബന്ധിതമായ പെരുമാറ്റമായി മാറുന്നു. ഈ പരിവർത്തനം ക്രമേണ തയ്യാറാകുന്നുവെങ്കിലും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് പെട്ടെന്നാണെന്ന് തോന്നും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ ഉദ്ഭവപരമായ ഘട്ടപരിവർത്തനം (Emergent Phase Transition) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാം.

ഇതേ തത്വം രോഗമുക്തിയിലും ബാധകമാണ്. നിരവധി മാസങ്ങളോ വർഷങ്ങളോ ചികിത്സ നടന്നിട്ടും വലിയ മാറ്റമൊന്നും കാണുന്നില്ലെന്ന് തോന്നാം. എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ വിവരവ്യവസ്ഥയിൽ ചെറിയ ചെറിയ സംയോജനങ്ങൾ നിരന്തരം രൂപപ്പെടുന്നുണ്ടാകും. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഈ സംയോജനങ്ങൾ നിർണായകപരിധി കടക്കുമ്പോൾ ജീവിതത്തിൽ പെട്ടെന്നുള്ള വലിയ മാറ്റങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വ്യക്തിക്ക് പുതിയ ആത്മവിശ്വാസം ലഭിക്കുന്നു. പഴയ ആഗ്രഹങ്ങൾ ക്ഷയിക്കുന്നു. പുതിയ ജീവിതലക്ഷ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ രോഗമുക്തിയും ഒരു ഘട്ടപരിവർത്തനമാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ആസക്തിയെ ഒരു രേഖീയ കാരണ-ഫലബന്ധത്തിലൂടെ വിശദീകരിക്കുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന് “ട്രോമ → ആസക്തി” എന്ന ലളിതമായ സമവാക്യം ശരിയല്ല. ട്രോമയുള്ള എല്ലാവർക്കും ആസക്തിയുണ്ടാകുന്നില്ല. അതുപോലെ ട്രോമയില്ലാത്തവർക്കും ആസക്തിയുണ്ടാകാം. കാരണം ആസക്തി ഒരു കാരണത്തിന്റെ ഫലമല്ല; അനേകം വിവരപ്രവാഹങ്ങൾ ഒരു പ്രത്യേക രീതിയിൽ സംയോജിക്കുമ്പോൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണമാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ കാരണത്വത്തെ (Causality) രേഖീയമായി കാണുന്നില്ല. മറിച്ച് ബഹുമുഖവും പരസ്പരപ്രവർത്തനാത്മകവും (Interactive) സ്വയംസംഘടിതവുമായ ഒരു പ്രക്രിയയായാണ് കാണുന്നത്.

ഇവിടെ “Information Attractor” എന്ന ഒരു ആശയവും അവതരിപ്പിക്കാം. സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥകളിൽ ചില പ്രത്യേക അവസ്ഥകൾ വ്യവസ്ഥയെ വീണ്ടും വീണ്ടും അതേ ദിശയിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നു. ആസക്തിയിൽ ലഹരിവസ്തുവാണ് ഒരു ഇൻഫർമേഷൻ അട്രാക്ടർ. സമ്മർദ്ദം, ഏകാന്തത, നിരാശ, ആഘോഷം, ചില പ്രത്യേക സ്ഥലങ്ങൾ, ചില സുഹൃത്തുക്കൾ, ചില സംഗീതങ്ങൾ, ചില ഗന്ധങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഈ അട്രാക്ടറിനെ സജീവമാക്കുന്നു. അപ്പോൾ മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയും പഴയ ന്യൂറൽപാതകളിലേക്ക് തിരികെ പോകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

രോഗമുക്തിയുടെ ലക്ഷ്യം ഈ അട്രാക്ടറെ ഇല്ലാതാക്കുക മാത്രമല്ല. അതിനേക്കാൾ ശക്തമായ പുതിയ അട്രാക്ടറുകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. അർത്ഥപൂർണ്ണമായ തൊഴിൽ, സ്നേഹബന്ധങ്ങൾ, കുടുംബം, കല, ശാസ്ത്രം, സാമൂഹികസേവനം, കായികം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം, ആത്മവികാസം എന്നിവയെല്ലാം പുതിയ ഇൻഫർമേഷൻ അട്രാക്ടറുകളായി മാറുന്നു. ഇവ വ്യക്തിയുടെ വിവരവ്യവസ്ഥയെ ആരോഗ്യകരമായ ദിശയിലേക്ക് ആവർത്തിച്ച് ആകർഷിക്കുന്നു. ഇതാണ് യഥാർത്ഥ പുനരധിവാസത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ അടിത്തറ.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സംഭാവന മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെ (Consciousness) സംബന്ധിച്ചുള്ളതാണ്. ബോധം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വസ്തുവല്ല. മറിച്ച് മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ ചലനാത്മക സംയോജനത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. അതിനാൽ ആസക്തിയിൽ ബോധവും മാറുന്നു. വ്യക്തി ലോകത്തെ കാണുന്ന രീതി, സ്വയം കാണുന്ന രീതി, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണ, മറ്റുള്ളവരുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന രീതി എന്നിവയെല്ലാം പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രോഗമുക്തിയിൽ ഈ ബോധഘടന വീണ്ടും വികസിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ നിരവധി രോഗമുക്തി നേടിയവർ “ഞാൻ വീണ്ടും ജനിച്ചതുപോലെയാണ്” എന്ന് പറയാറുണ്ട്. അത് വെറും വികാരപരമായ പ്രയോഗമല്ല; മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ പുനർസംഘടനയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ഒരു യാഥാർത്ഥ്യാനുഭവമാണ്.

ഈ വിശകലനത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു പ്രധാന നിഗമനം ഉയർന്നുവരുന്നു. മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ ഓരോ പ്രതിസന്ധിയും നാശത്തിന്റെ സൂചന മാത്രമല്ല; പുതിയ സംയോജനത്തിന്റെ സാധ്യതയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ആസക്തി മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും ഗുരുതരമായ പ്രതിസന്ധികളിലൊന്നാണ്. എന്നാൽ അതിനെ അതിജീവിക്കുന്ന പ്രക്രിയ പലപ്പോഴും വ്യക്തിയെ കൂടുതൽ പക്വതയുള്ളവനാക്കുകയും കൂടുതൽ സഹാനുഭൂതിയുള്ളവനാക്കുകയും കൂടുതൽ ആത്മബോധമുള്ളവനാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ “Post-traumatic Growth” എന്ന് അറിയപ്പെടുന്ന ഈ പ്രതിഭാസം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഉയർന്നതല സംയോജനത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. എല്ലാ പ്രതിസന്ധികളും വളർച്ചയിലേക്ക് നയിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ യോജിച്ച സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രതിസന്ധികൾ പുതിയ പരിണാമത്തിന്റെ ആരംഭബിന്ദുവാകാം.

അതിനാൽ ആസക്തിയുടെ അന്തിമപരിഹാരം രാസവസ്തുക്കളെ ഒഴിവാക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയും—ജൈവവും മാനസികവും സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവും ധാർമ്മികവും ബൗദ്ധികവുമായ എല്ലാ പാളികളും—ഉയർന്ന സംയോജനത്തിലേക്ക് പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടേണ്ടതുണ്ട്. ഈ പ്രക്രിയയാണ് യഥാർത്ഥ മനുഷ്യവിമോചനം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രോഗമുക്തി ഒരു ചികിത്സാപരമായ ലക്ഷ്യമാത്രമല്ല; അത് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ പ്രക്രിയയാണ്. ശരീരം, മനസ്സ്, സമൂഹം, സംസ്കാരം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ഐക്യം കൂടുതൽ സമഗ്രമാകുന്ന ഓരോ ഘട്ടവും മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രനും കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരനും കൂടുതൽ മാനുഷികനുമാക്കി മാറ്റുന്നു. ഇതാണ് ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴമേറിയ ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ നിഗമനം.

ഇപ്പോൾ ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഭാഗത്തിലേക്ക് കടക്കാം. ഇതുവരെ സംയോജനവും വിഘടനവും, ന്യൂറോബയോളജി, മനഃശാസ്ത്രം, സമൂഹശാസ്ത്രം, പരിണാമം, പൊതുജനാരോഗ്യം എന്നിവയെ പ്രത്യേകം പരിശോധിച്ചു. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഇനിയും ബാക്കിയുണ്ട്. ആസക്തി എന്നത് വിവരത്തിന്റെ (Information) കാഴ്ചപ്പാടിൽ എന്താണ്? ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ മറ്റ് എല്ലാ സമീപനങ്ങളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വമനുസരിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ വ്യവസ്ഥകളുടെയും അടിസ്ഥാനഘടകം ദ്രവ്യമോ ഊർജമോ മാത്രം അല്ല; വിവരവുമാണ്. എന്നാൽ ഇവിടെ വിവരം എന്നത് കമ്പ്യൂട്ടറുകളിലെ ഡാറ്റയല്ല. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഘടന, ബന്ധങ്ങൾ, പ്രവർത്തനം, ചരിത്രം, ഭാവിസാധ്യതകൾ എന്നിവയെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന ക്രമീകരണമാണ് വിവരം. ഒരു ഹൈഡ്രജൻ ആറ്റവും ഒരു ഓക്സിജൻ ആറ്റവും ചേർന്ന് ജലതന്മാത്ര രൂപപ്പെടുമ്പോൾ പുതിയ ദ്രവ്യം ഒന്നും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നില്ല. എന്നാൽ പുതിയ വിവരഘടന രൂപപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ അമിനോ ആസിഡുകൾ ചേർന്ന് പ്രോട്ടീൻ രൂപപ്പെടുമ്പോൾ പുതിയ വിവരസംഘടന ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ന്യൂറോണുകൾ തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ ബോധത്തിന്റെ വിവരപാളി രൂപപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യർ സമൂഹമായി ജീവിക്കുമ്പോൾ സംസ്കാരം എന്ന വിവരവ്യവസ്ഥ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ ആസക്തി എന്നത് വിവരത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയിലെ വികലീകരണം (Pathological Self-Organization of Information) ആണ്. ശരീരത്തിലെ ജൈവരാസവിവരവും, മസ്തിഷ്കത്തിലെ ന്യൂറൽവിവരവും, മനസ്സിലെ അനുഭവവിവരവും, സമൂഹത്തിലെ ബന്ധവിവരവും, സംസ്കാരത്തിലെ അർത്ഥവിവരവും ക്രമേണ ഒരു പ്രത്യേക ദിശയിലേക്ക് പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പുതിയ വിവരഘടനയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ ലഹരിവസ്തു സ്ഥാനം പിടിക്കുന്നു. അതായത് വ്യക്തിയുടെ മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയും ലഹരിവസ്തുവിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ “വിവരാകർഷണകേന്ദ്രം” (Information Center of Attraction) എന്ന ആശയം അവതരിപ്പിക്കാം. ആരോഗ്യമുള്ള മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ വിവരത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പാണ്. കുടുംബം, തൊഴിൽ, സ്നേഹം, പഠനം, സാമൂഹികസേവനം, കല, ശാസ്ത്രം, സൗഹൃദം, സൃഷ്ടിപരത എന്നിവയാണ് വിവരത്തിന്റെ പ്രധാന ആകർഷണകേന്ദ്രങ്ങൾ. ഇവ വ്യക്തിയുടെ മുഴുവൻ വിവരപ്രവാഹത്തെയും ജീവിതവികാസത്തിന്റെ ദിശയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ആസക്തിയിൽ ഈ കേന്ദ്രം മാറുന്നു. ക്രമേണ ലഹരിവസ്തു എല്ലാ വിവരപ്രക്രിയകളുടെയും കേന്ദ്രമായി മാറുന്നു. രാവിലെ എഴുന്നേൽക്കുമ്പോൾ ആദ്യം മനസ്സിൽ വരുന്നത് ലഹരിയാണ്. ദിവസത്തെ തീരുമാനങ്ങൾ അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയാണ്. സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനങ്ങൾ അതിലേക്കാണ് തിരിയുന്നത്. സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പോലും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുന്നു. ഓർമ്മകളും പ്രതീക്ഷകളും ഭാവിപദ്ധതികളും എല്ലാം അതിനെ കേന്ദ്രീകരിച്ച് പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ ആസക്തി ഒരു ശീലം മാത്രമല്ല; മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ പുതിയ സംഘടനാതത്വമായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ കേന്ദ്രവിവരമാറ്റം (Shift of Central Informational Attractor) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാം. ജീവന്റെ സ്വാഭാവിക സംയോജനകേന്ദ്രത്തെ കൃത്രിമ രാസോത്തേജനം ക്രമേണ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇതാണ് ആസക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ വിവരപരമായ നിർവചനം.

ഇതിലൂടെ മറ്റൊരു പ്രധാന സത്യം വ്യക്തമാകുന്നു. വിവരം ഒരിക്കലും ഒറ്റപ്പെട്ടതായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല. എല്ലാ വിവരങ്ങളും ഒരു ശൃംഖലയുടെ (Network) ഭാഗമാണ്. മനുഷ്യമസ്തിഷ്കവും ഒരു നെറ്റ്‌വർക്കാണ്. സമൂഹവും ഒരു നെറ്റ്‌വർക്കാണ്. സംസ്കാരവും ഒരു നെറ്റ്‌വർക്കാണ്. അതിനാൽ ഒരു വിവരമാറ്റം ഒരൊറ്റ സ്ഥലത്ത് ഒതുങ്ങിനിൽക്കില്ല. അത് മുഴുവൻ ശൃംഖലയിലേക്കും വ്യാപിക്കും. ഈ പ്രതിഭാസത്തെ സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥാ സിദ്ധാന്തത്തിൽ Cascading Dynamics എന്ന് വിളിക്കുന്നു.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരാൾക്ക് ജോലി നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ഇത് ആദ്യം ഒരു സാമൂഹികവിവരമാറ്റമാണ്. അതിന്റെ ഫലമായി സാമ്പത്തികസമ്മർദ്ദം വർധിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികസമ്മർദ്ദം കുടുംബബന്ധങ്ങളെ ബാധിക്കുന്നു. കുടുംബസംഘർഷം മാനസികസമ്മർദ്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നു. സമ്മർദ്ദം ഉറക്കത്തെ ബാധിക്കുന്നു. ഉറക്കക്കുറവ് ന്യൂറൽവിവരസംഘടനയെ മാറ്റുന്നു. അതിലൂടെ വികാരനിയന്ത്രണം കുറയുന്നു. ഒടുവിൽ ലഹരിവസ്തുവിലേക്കുള്ള ആകർഷണം വർധിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഒരൊറ്റ സംഭവത്തിൽ നിന്നാരംഭിച്ച വിവരവ്യതിയാനം പല പാളികളിലൂടെയും സഞ്ചരിച്ച് പുതിയ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഇതേ പ്രക്രിയ വിപരീതദിശയിലും നടക്കാം. ഒരാൾക്ക് അർത്ഥപൂർണ്ണമായ ഒരു തൊഴിൽ ലഭിക്കുന്നു. ഇത് സാമൂഹികവിവരത്തിലെ മാറ്റമാണ്. തുടർന്ന് ആത്മാഭിമാനം വർധിക്കുന്നു. കുടുംബബന്ധങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുന്നു. സമ്മർദ്ദം കുറയുന്നു. ഉറക്കം മെച്ചപ്പെടുന്നു. മസ്തിഷ്കത്തിലെ പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥ സ്വാഭാവികമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ലഹരിയോടുള്ള ആഗ്രഹം കുറയുന്നു. അതായത് ഒരു പോസിറ്റീവ് വിവരമാറ്റവും മുഴുവൻ വ്യവസ്ഥയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു.

ഇവിടെ നിന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചികിത്സാസിദ്ധാന്തം രൂപപ്പെടുന്നത്. ചികിത്സ എന്നത് രാസവസ്തുവിനെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കുന്ന പ്രക്രിയ മാത്രമല്ല; വിവരശൃംഖലയുടെ കേന്ദ്രത്തെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ സിദ്ധാന്തം രോഗമുക്തിയുടെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളെയും ഒരുമിപ്പിക്കുന്നു. വിഷമുക്തീകരണം ശരീരത്തിലെ വിവരസംഘടനയെ മാറ്റുന്നു. ഔഷധചികിത്സ ന്യൂറൽവിവരത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. സൈക്കോതെറാപ്പി ആത്മവ്യാഖ്യാനത്തെ മാറ്റുന്നു. കുടുംബചികിത്സ ബന്ധവിവരത്തെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. തൊഴിൽപുനരധിവാസം സാമൂഹികവിവരത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. കലയും സംഗീതവും പുതിയ വികാരവിവരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ധ്യാനവും മൈൻഡ്ഫുൾനസും ശ്രദ്ധയുടെ വിവരസംഘടനയെ മാറ്റുന്നു. വ്യായാമം ജൈവവിവരത്തെ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ പുതിയ സംയോജനം രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ രോഗമുക്തിയെ അഞ്ചു പ്രധാനഘട്ടങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കാം.

ഒന്നാമത്തെ ഘട്ടം വിഘടനത്തിന്റെ തിരിച്ചറിവ് (Recognition of Decohesion) ആണ്. വ്യക്തി തന്റെ ജീവിതത്തിലെ വിഘടനത്തെ ആദ്യമായി വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയുന്നു. നിഷേധം അവസാനിക്കുന്നു. രോഗത്തെ അംഗീകരിക്കുന്ന ഈ ഘട്ടം മുഴുവൻ പരിവർത്തനത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്.

രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടം സ്ഥിരതയുടെ പുനഃസ്ഥാപനം (Restoration of Stability) ആണ്. വിഷമുക്തീകരണം, ശാരീരികചികിത്സ, ഉറക്കത്തിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനം, പോഷണം, സുരക്ഷിതമായ സാമൂഹികപരിസരം എന്നിവയിലൂടെ ജൈവവിവരവ്യവസ്ഥ വീണ്ടും സ്ഥിരത കൈവരിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

മൂന്നാമത്തെ ഘട്ടം വിവരത്തിന്റെ പുനർസംഘടന (Informational Reorganization) ആണ്. സൈക്കോതെറാപ്പി, വിദ്യാഭ്യാസം, പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ, പുതിയ ജീവിതനൈപുണ്യങ്ങൾ, പുതിയ ആത്മവ്യാഖ്യാനങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ വ്യക്തിയുടെ മാനസികവിവരഘടന മാറുന്നു. പഴയ കഥകൾക്ക് പകരം പുതിയ ജീവിതകഥ രൂപപ്പെടുന്നു.

നാലാമത്തെ ഘട്ടം സാമൂഹിക പുനഃസംയോജനം (Social Reintegration) ആണ്. കുടുംബം, സുഹൃത്തുക്കൾ, തൊഴിൽ, സാമൂഹികസേവനം, സാംസ്കാരികപ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ വ്യക്തി വീണ്ടും സമൂഹത്തിന്റെ സജീവഭാഗമാകുന്നു. ഇവിടെ സമൂഹം രോഗിയെ സ്വീകരിക്കുന്നതും രോഗി സമൂഹത്തെ വീണ്ടും വിശ്വസിക്കാൻ പഠിക്കുന്നതും ഒരുപോലെ പ്രധാനമാണ്.

അഞ്ചാമത്തെയും ഏറ്റവും ഉയർന്നതുമായ ഘട്ടം ഉദ്ഭവപരമായ പരിവർത്തനം (Emergent Transformation) ആണ്. ഇവിടെ രോഗമുക്തി വെറും ലഹരിയില്ലാത്ത ജീവിതമല്ല. വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിന് പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. മുൻകാല വേദനകൾ പോലും പുതിയ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറവിടങ്ങളാകുന്നു. മറ്റുള്ളവരെ സഹായിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം വളരുന്നു. ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദൃഷ്ടികോണം കൂടുതൽ വിശാലമാകുന്നു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ വ്യക്തി പഴയ അവസ്ഥയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നില്ല; മറിച്ച് മുമ്പത്തേതിനേക്കാൾ ഉയർന്ന വിവരസംയോജനത്തിലെത്തുന്നു.

ഈ അഞ്ചുഘട്ട മാതൃക ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ പ്രതിസന്ധിയും രണ്ട് സാധ്യതകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഒന്നാമത്തേത് കൂടുതൽ വിഘടനത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയാണ്. രണ്ടാമത്തേത് ഉയർന്ന സംയോജനത്തിലേക്കുള്ള പരിണാമമാണ്. ഏത് സാധ്യത യാഥാർത്ഥ്യമാകുമെന്ന് നിർണയിക്കുന്നത് വ്യക്തിയുടെ ജൈവശേഷി മാത്രം അല്ല; സമൂഹം നൽകുന്ന പിന്തുണയും സംസ്കാരവും വിദ്യാഭ്യാസവും ചികിത്സയും രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങളും കൂടിയാണ്.

അതിനാൽ ആസക്തിക്കെതിരായ പോരാട്ടം വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും സംയുക്ത ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. വ്യക്തി തന്റെ വിവരവ്യവസ്ഥയെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കാൻ പരിശ്രമിക്കണം. സമൂഹം ആ പുനർസംഘടന സാധ്യമാകുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കണം. ശാസ്ത്രം അതിന് ആവശ്യമായ അറിവ് നൽകണം. രാഷ്ട്രീയം നീതിയുക്തമായ സാമൂഹികഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കണം. വിദ്യാഭ്യാസം ജീവിതനൈപുണ്യങ്ങൾ വളർത്തണം. സംസ്കാരം മനുഷ്യന്റെ ഉയർന്ന സാധ്യതകളെ പ്രചോദിപ്പിക്കണം.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ആസക്തി ഒരു വൈദ്യശാസ്ത്രപ്രശ്നം മാത്രമല്ല; അത് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യമാണ്. മനുഷ്യൻ തന്റെ തന്നെ വിവരപരിസ്ഥിതിയെ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തണം? മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും സംസ്കാരവും എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കണം? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് നൽകുന്ന ഉത്തരങ്ങളാണ് ഭാവിയിലെ ആസക്തിയുടെ ചരിത്രത്തെയും മനുഷ്യനാഗരികതയുടെ ദിശയെയും നിർണയിക്കുക. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ ചരിത്രപരമായ വെല്ലുവിളിയെ നേരിടാനുള്ള മാർഗം ഒന്ന് മാത്രമാണ്—വിഘടനത്തെ അടിച്ചമർത്തലല്ല, മറിച്ച് വിവരത്തിന്റെ എല്ലാ പാളികളിലും ഉയർന്ന സംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമം.

ഇപ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ സൈദ്ധാന്തിക ചോദ്യത്തിലേക്ക് കടക്കേണ്ടതുണ്ട്. മനുഷ്യൻ എന്തുകൊണ്ടാണ് ആസക്തിയിൽ നിന്ന് മുക്തനാകാൻ ഇത്രയും പ്രയാസപ്പെടുന്നത്? ഈ ചോദ്യത്തിന് “ഡോപ്പാമിൻ കാരണം”, “ട്രോമ കാരണം”, “ദാരിദ്ര്യം കാരണം”, “സ്വഭാവദൗർബല്യം കാരണം” എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഒറ്റപ്പെട്ട ഉത്തരങ്ങൾ മതിയാകില്ല. ഇവയെല്ലാം ശരിയാണെങ്കിലും ഓരോന്നും വലിയ ചിത്രത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ആസക്തിയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള കാരണം വിവരസ്മൃതിയുടെ (Informational Memory) സ്വഭാവത്തിലാണ്.

പൊതുവേ സ്മൃതി എന്നു പറയുമ്പോൾ മനുഷ്യർ ഓർക്കുന്നത് മസ്തിഷ്കത്തിലെ ഓർമ്മകളെയാണ്. എന്നാൽ ജൈവശാസ്ത്രം കാണിക്കുന്നത് സ്മൃതി മസ്തിഷ്കത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല എന്നതാണ്. പ്രതിരോധവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് സ്മൃതിയുണ്ട്. മസിലുകൾക്ക് സ്മൃതിയുണ്ട്. കോശങ്ങൾക്ക് എപ്പിജെനറ്റിക് സ്മൃതിയുണ്ട്. ജീനുകൾക്ക് പരിണാമസ്മൃതിയുണ്ട്. സമൂഹങ്ങൾക്ക് ചരിത്രസ്മൃതിയുണ്ട്. സംസ്കാരങ്ങൾക്ക് സാംസ്കാരികസ്മൃതിയുണ്ട്. ഭാഷയ്ക്ക് അർത്ഥസ്മൃതിയുണ്ട്. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ ഒരു മസ്തിഷ്കസ്മൃതിയുടെ മാത്രം വാഹകനല്ല; മറിച്ച് അനേകം സ്മൃതിപാളികളുടെ സംഗമമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ എല്ലാ സ്മൃതികളെയും വിവരസ്മൃതി എന്ന ഏകീകൃത ആശയത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്താം. ഒരു വ്യവസ്ഥ മുമ്പ് അനുഭവിച്ച ക്രമീകരണങ്ങളെ ഭാവിയിൽ വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് വിവരസ്മൃതി. ഈ നിർവചനത്തിൽ ഡിഎൻഎയും ഒരു സ്മൃതിയാണ്. പ്രതിരോധകോശങ്ങളും സ്മൃതിയാണ്. ന്യൂറൽ ശൃംഖലകളും സ്മൃതിയാണ്. സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളും സ്മൃതിയാണ്. ചരിത്രവും സംസ്കാരവും പോലും വിവരസ്മൃതിയുടെ രൂപങ്ങളാണ്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ ആസക്തി ഒരു ശീലമാത്രമല്ല; വിവരസ്മൃതിയുടെ പുനർസംഘടനയാണ്. ഓരോ ലഹരി ഉപയോഗവും പുതിയ ന്യൂറൽസ്മൃതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ ആവർത്തനവും അവയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. അതോടൊപ്പം കുടുംബബന്ധങ്ങളിലും സാമ്പത്തികശീലങ്ങളിലും സാമൂഹികവലയങ്ങളിലും വ്യക്തിത്വത്തിലും പുതിയ സ്മൃതിഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. വർഷങ്ങൾക്കുശേഷം ലഹരി ഉപേക്ഷിച്ചാലും ഈ വിവരസ്മൃതികൾ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. അവ നിഷ്ക്രിയമായ നിലയിൽ തുടരുന്നു.

ഇതാണ് രോഗമുക്തിക്ക് ശേഷവും വർഷങ്ങൾക്കുശേഷം ചില വ്യക്തികൾ വീണ്ടും ആസക്തിയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നതിന്റെ ഒരു പ്രധാന കാരണം. ഇത് മനഃശക്തിയുടെ പരാജയമല്ല; വിവരസ്മൃതിയുടെ സവിശേഷതയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, വിവരം പൂർണ്ണമായി നശിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് പുതിയ വിവരസംഘടനകൾ അതിനെ മറികടക്കുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഊർജസംരക്ഷണനിയമം പോലെ തന്നെ ജീവവിവരത്തിനും ഒരു ചരിത്രമുണ്ട്. പുതിയ വിവരഘടനകൾ പഴയവയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അവയുടെ മുകളിൽ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു.

ഇതിൽ നിന്നാണ് രോഗമുക്തിയുടെ ഒരു പുതിയ സിദ്ധാന്തം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. രോഗമുക്തി എന്നത് പഴയ വിവരസ്മൃതിയെ മായ്ച്ചുകളയൽ അല്ല; അതിനെക്കാൾ ശക്തമായ പുതിയ വിവരസ്മൃതികൾ സൃഷ്ടിക്കലാണ്.

ഈ തത്വം ന്യൂറോസയൻസുമായും യോജിക്കുന്നു. പുതിയ പഠനങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത് പഴയ ഓർമ്മകൾ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. എന്നാൽ പുതിയ പഠനങ്ങളും പുതിയ ന്യൂറൽ ശൃംഖലകളും പഴയ പ്രതികരണങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ പഠിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന് സൈക്കിൾ ഓടിക്കാൻ പഠിച്ച ഒരാൾ വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാലും അത് മറക്കാറില്ല. അതുപോലെ ലഹരിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ന്യൂറൽസ്മൃതികളും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കും. എന്നാൽ പുതിയ ജീവിതരീതികൾ അവയെ പ്രവർത്തനരഹിതമാക്കാൻ കഴിയും.

ഇവിടെയാണ് Reconsolidation എന്ന ആധുനിക ന്യൂറോസയൻസ് ആശയം ശ്രദ്ധേയമാകുന്നത്. ഓരോ തവണയും ഒരു ഓർമ്മ സജീവമാകുമ്പോൾ അത് വീണ്ടും സ്ഥിരപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പ് ചെറിയൊരു കാലയളവിൽ മാറ്റങ്ങൾക്ക് വിധേയമാകാൻ കഴിയും. ഈ സമയത്ത് പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ ലഭിച്ചാൽ പഴയ ഓർമ്മയുടെ അർത്ഥം മാറാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് വിവരസ്മൃതിയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർസംഘടനയാണ്. ചരിത്രം മാറ്റാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ചരിത്രത്തിന്റെ അർത്ഥം മാറ്റാൻ കഴിയും.

ഉദാഹരണത്തിന് ബാല്യകാല ട്രോമ അനുഭവിച്ച ഒരാൾ ആദ്യം തന്റെ ജീവിതത്തെ “ഞാൻ തകർന്നുപോയ വ്യക്തിയാണ്” എന്ന വിവരഘടനയിലൂടെയായിരിക്കും മനസ്സിലാക്കുന്നത്. ചികിത്സയിലൂടെയും പുതിയ അനുഭവങ്ങളിലൂടെയും അതേ ചരിത്രം പിന്നീട് “ആ അനുഭവങ്ങളെ അതിജീവിച്ച വ്യക്തിയാണ് ഞാൻ” എന്ന പുതിയ വിവരസംഘടനയിലേക്ക് മാറാം. ഇവിടെ ഭൂതകാലം മാറുന്നില്ല. മാറുന്നത് അതിന്റെ വിവരഘടനയാണ്.

ഈ തത്വം ആസക്തിയിലും ബാധകമാണ്. മുമ്പ് “ലഹരിയാണ് എനിക്ക് ജീവിക്കാൻ സഹായിച്ചത്” എന്ന വിവരഘടനയുണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ പിന്നീട് അത് “ലഹരി എന്റെ ജീവിതത്തിലെ പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത വേദനയുടെ ലക്ഷണമായിരുന്നു” എന്ന പുതിയ വിവരഘടനയായി മാറാം. ഈ മാറ്റമാണ് യഥാർത്ഥ മാനസികരോഗമുക്തിയുടെ അടിസ്ഥാനം.

ഇവിടെ നിന്ന് മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ഐഡന്റിറ്റി എന്നത് വിവരസ്മൃതിയുടെ ചലനാത്മക സംഘടനയാണ്. മനുഷ്യൻ തന്റെ ശരീരം മാത്രമല്ല. ഓർമ്മകളുടെ ആകെത്തുകയും അല്ല. മറിച്ച് തന്റെ ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ച് നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന കഥയുടെ ജീവിക്കുന്ന രൂപമാണ്. ഈ കഥയാണ് ആത്മസ്വത്വം.

ആസക്തിയിൽ ഈ ജീവിതകഥ ചുരുങ്ങുന്നു. “ഞാൻ ഒരു മദ്യപാനിയാണ്”, “ഞാൻ പരാജിതനാണ്”, “എനിക്ക് മാറാൻ കഴിയില്ല” തുടങ്ങിയ വിവരഘടനകൾ ആത്മസ്വത്വത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാകുന്നു. ഇവ വെറും ചിന്തകളല്ല. ന്യൂറൽവിവരവും സാമൂഹികവിവരവും വികാരവിവരവും ചേർന്നുണ്ടാകുന്ന സങ്കീർണ്ണഘടനകളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ചികിത്സയുടെ പ്രധാനലക്ഷ്യം പുതിയ ജീവിതകഥ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ നിരവധി പുനരധിവാസപരിപാടികളിൽ വ്യക്തികളെ അവരുടെ ജീവിതചരിത്രം എഴുതാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് വെറും എഴുത്തുപരിശീലനമല്ല. സ്വന്തം വിവരസ്മൃതിയെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഭാഷയുടെ പങ്ക് അസാധാരണമാണ്. മനുഷ്യൻ ഭാഷയിലൂടെ തന്റെ അനുഭവങ്ങളെ ക്രമീകരിക്കുന്നു. അനുഭവങ്ങൾക്ക് പേര് നൽകുന്നു. അവയെ അർത്ഥപൂർണ്ണമായ ചരിത്രമാക്കി മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ഭാഷ ഒരു ആശയവിനിമയമാധ്യമം മാത്രമല്ല; വിവരസംഘടനയുടെ ഉപകരണമാണ്.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന സാമൂഹികചോദ്യം ഉയരുന്നു. ഒരു സമൂഹം ആസക്തിയുള്ള വ്യക്തികളെ “കുറ്റവാളികൾ”, “ദുർബലർ”, “അധാർമ്മികർ” എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുമ്പോൾ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്? ഈ ഭാഷ വ്യക്തിയുടെ ആത്മസ്വത്വത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. സമൂഹത്തിന്റെ വിവരസ്മൃതി വ്യക്തിയുടെ വിവരസ്മൃതിയിലേക്ക് കടന്നുവരുന്നു. അങ്ങനെ സാമൂഹിക കളങ്കം (Stigma) വെറും സാമൂഹികപ്രശ്നമല്ല; അത് ചികിത്സയ്ക്ക് തടസ്സമാകുന്ന ഒരു വിവരഘടനയാണ്.

ഇതിന് വിപരീതമായി രോഗിയെ ബഹുമാനത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്ന സമൂഹം പുതിയ വിവരസ്മൃതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. “നീ മാറാൻ കഴിവുള്ള വ്യക്തിയാണ്”, “നീ ഒറ്റയ്ക്കല്ല”, “നിന്റെ ജീവിതത്തിന് ഇപ്പോഴും അർത്ഥമുണ്ട്” എന്ന സന്ദേശങ്ങൾ വെറും പ്രോത്സാഹനവാക്കുകളല്ല. അവ പുതിയ ന്യൂറൽ ശൃംഖലകളുടെയും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും പുതിയ ആത്മസ്വത്വത്തിന്റെയും വിത്തുകളാണ്.

ഇവിടെ നിന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനസിദ്ധാന്തം രൂപപ്പെടുന്നത്. വിവരം എപ്പോഴും ബന്ധങ്ങളിലാണ് ജീവിക്കുന്നത്. ഒറ്റപ്പെട്ട വിവരത്തിന് അർത്ഥമില്ല. ഒരു ന്യൂറോണിന് ഒറ്റയ്ക്ക് ബോധമില്ല. ഒരു വാക്കിന് ഒറ്റയ്ക്ക് ഭാഷയില്ല. ഒരു മനുഷ്യന് ഒറ്റയ്ക്ക് സമൂഹമില്ല. അതുപോലെ ആസക്തിയും വ്യക്തിയിൽ മാത്രം ജീവിക്കുന്നില്ല. അത് വ്യക്തിയും കുടുംബവും സമൂഹവും സംസ്കാരവും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ ജീവിക്കുന്നു.

അതിനാൽ രോഗമുക്തിയും വ്യക്തിയിൽ മാത്രം സംഭവിക്കുന്നില്ല. അത് ബന്ധങ്ങളുടെ പുനർസംഘടനയാണ്. കുടുംബം മാറുന്നു. സുഹൃത്തുക്കൾ മാറുന്നു. സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം മാറുന്നു. ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം മാറുന്നു. ഈ മാറ്റങ്ങളെല്ലാം ചേർന്നാണ് പുതിയ വിവരസ്മൃതി രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു സർവസാധാരണ നിയമം പ്രയോഗിക്കാം. ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാവി അതിന്റെ ഭൂതകാലം മാത്രം നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല; ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അതിന്റെ സംഘടനയും നിർണ്ണയിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് നിർമ്മിക്കുന്ന പ്രതീക്ഷകളും പദ്ധതികളും ലക്ഷ്യങ്ങളും ഇപ്പോഴത്തെ ന്യൂറൽപ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പ്രത്യാശ ചികിത്സയുടെ ജൈവശാസ്ത്രപരമായ ഘടകമായി മാറുന്നത്.

പ്രത്യാശ എന്നത് വെറും ശുഭാപ്തിവിശ്വാസമല്ല. ഭാവിയിൽ പുതിയ സംയോജനങ്ങൾ സാധ്യമാണെന്ന വിവരഘടനയാണ്. ഈ വിവരഘടന ശക്തമാകുമ്പോൾ വ്യക്തി പുതിയ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നു. പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ സമ്പാദിക്കുന്നു. അവ വീണ്ടും പുതിയ വിവരസ്മൃതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അങ്ങനെ പ്രത്യാശ സ്വയം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സംയോജനചക്രമായി മാറുന്നു.

ഇതിന് വിപരീതമായി നിരാശയും ഒരു വിവരഘടനയാണ്. “എനിക്ക് ഒരിക്കലും മാറാൻ കഴിയില്ല” എന്ന വിശ്വാസം പുതിയ ശ്രമങ്ങളെ തടയുന്നു. ശ്രമമില്ലായ്മ പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ തടയുന്നു. പുതിയ അനുഭവങ്ങളില്ലാത്തതിനാൽ പഴയ വിവരസ്മൃതികൾ കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. ഇതാണ് നിരാശയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ ദുഷ്ചക്രം.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ആസക്തിയുടെ ചികിത്സ മരുന്നോ കൗൺസിലിംഗോ മാത്രമല്ല. അത് വിവരസ്മൃതിയുടെ പുനർസംഘടനയാണ്. വ്യക്തിയുടെ മുഴുവൻ ജീവിതചരിത്രവും ഭാവിസാധ്യതകളും പുതിയ സംയോജനത്തിലേക്ക് ക്രമീകരിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പരിണാമമാണ്. ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഓരോ പുതിയ അനുഭവവും, ഓരോ പുതിയ ബന്ധവും, ഓരോ പുതിയ പഠനവും, ഓരോ പുതിയ അർത്ഥനിർമ്മാണവും മനുഷ്യന്റെ വിവരപ്രപഞ്ചത്തെ ക്രമേണ മാറ്റുന്നു. ഈ മാറ്റത്തിന്റെ അന്തിമഫലം ലഹരിയില്ലാത്ത ജീവിതം മാത്രമല്ല; മറിച്ച് മുമ്പ് ഒരിക്കലും അനുഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്ത ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യവും ആത്മബോധവും സാമൂഹികസംയോജനവുമാണ്. ഇതാണ് ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ കേന്ദ്രപ്രമേയം.

ഇപ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ആശയങ്ങളിലൊന്നായ ഉദ്ഭവഗുണം (Emergence) എന്ന സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ആസക്തിയെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ടതുണ്ട്. കാരണം ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത സമീപനങ്ങളിലെ ഏറ്റവും വലിയ പരിമിതി അവ മനുഷ്യനെ വിഭജിച്ച് പഠിക്കുന്നു എന്നതാണ്. ന്യൂറോസയൻസ് മസ്തിഷ്കത്തെ പഠിക്കുന്നു. മനഃശാസ്ത്രം മനസ്സിനെ പഠിക്കുന്നു. സമൂഹശാസ്ത്രം സമൂഹത്തെ പഠിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളെ പഠിക്കുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ ഈ ഘടകങ്ങളുടെ യാന്ത്രികമായ ആകെത്തുകയല്ല. അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് നിരന്തരം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്രസിദ്ധാന്തം ഇതാണ്: പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രതിഭാസങ്ങൾ അതിന്റെ ഘടകങ്ങളിൽ അല്ല, അവയുടെ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ഒരു ജലതന്മാത്രയെ ഉദാഹരണമായി പരിഗണിക്കാം. ഹൈഡ്രജൻ സ്വയം കത്തുന്ന വാതകമാണ്. ഓക്സിജൻ കത്താൻ സഹായിക്കുന്ന വാതകമാണ്. എന്നാൽ ഇവ രണ്ടും ചേരുമ്പോൾ തീ അണയ്ക്കുന്ന ജലം രൂപപ്പെടുന്നു. ജലത്തിന്റെ ഈ ഗുണം ഹൈഡ്രജനിലോ ഓക്സിജനിലോ ഇല്ല. അത് അവയുടെ സംയോജനത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച പുതിയ ഗുണമാണ്. അതുപോലെ ന്യൂറോണുകളിൽ ഒന്നിനും ബോധമില്ല. എന്നാൽ കോടിക്കണക്കിന് ന്യൂറോണുകൾ പ്രത്യേക രീതിയിൽ സംയോജിക്കുമ്പോൾ ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതുപോലെ വ്യക്തികളിൽ ഒരാൾക്കും സമൂഹമില്ല. എന്നാൽ അനേകം വ്യക്തികൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ സമൂഹം എന്ന ഉദ്ഭവഗുണം രൂപപ്പെടുന്നു.

ആസക്തിയെയും ഇതേ രീതിയിൽ കാണണം. ഡോപ്പാമിൻ മാത്രം ആസക്തിയല്ല. ട്രോമ മാത്രം ആസക്തിയല്ല. ദാരിദ്ര്യം മാത്രം ആസക്തിയല്ല. സാമൂഹിക അന്യവൽക്കരണം മാത്രം ആസക്തിയല്ല. ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം സംയോജിക്കുമ്പോൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണമാണ് ആസക്തി. അതിനാൽ ആസക്തി ഒരു കാരണത്തിന്റെ ഫലമല്ല; മറിച്ച് ബഹുപാളി വിവരസംഘടനയുടെ ഉദ്ഭവാവസ്ഥയാണ്.

ഇതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന തത്വം വ്യക്തമാകുന്നു. ഓരോ ഉദ്ഭവഗുണവും താഴ്ന്ന പാളികളെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ബോധം ന്യൂറോണുകളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരിക്കൽ ഉദ്ഭവിച്ചശേഷം ബോധം തന്നെ ന്യൂറൽപ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. സമൂഹം വ്യക്തികളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ പിന്നീട് സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ പെരുമാറ്റത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതിനെ ശാസ്ത്രത്തിൽ “Downward Causation” എന്ന് വിളിക്കുന്നു.

ആസക്തിയിലും ഇതുതന്നെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. ആദ്യം ജൈവപരമായ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നു. പിന്നീട് ആസക്തി ഒരു പുതിയ ഉദ്ഭവഘടനയായി മാറുന്നു. ഒരിക്കൽ ഈ പുതിയ ഘടന രൂപപ്പെട്ടാൽ അത് തിരിച്ചും ജൈവവ്യവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. വ്യക്തിയുടെ ചിന്തകൾ മാറുന്നു. ചിന്തകൾ ഹോർമോണുകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഹോർമോണുകൾ വീണ്ടും ന്യൂറോണുകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ന്യൂറോണുകൾ പെരുമാറ്റത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. പെരുമാറ്റം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വീണ്ടും വ്യക്തിയുടെ മനസ്സിനെ മാറ്റുന്നു. ഈ ചക്രം നിരന്തരം തുടരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഉദ്ഭവപരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ചക്രം (Emergent Dialectical Cycle) ആണ്. ഇവിടെ കാരണവും ഫലവും സ്ഥിരമായി വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ഓരോ ഫലവും പുതിയ കാരണമായി മാറുന്നു. ഓരോ കാരണവും പുതിയ ഫലമായി മാറുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ആസക്തിയെ രേഖീയ കാരണ-ഫലബന്ധത്തിലൂടെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാത്തത്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം അവതരിപ്പിക്കാം. അത് ഡയലക്ടിക്കൽ ഘട്ടമാറ്റം (Dialectical Phase Shift) എന്നതാണ്. എല്ലാ സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥകളും ചില പ്രത്യേക ഘട്ടങ്ങളിൽ ഗുണപരമായി മാറുന്നു. മഞ്ഞ് ഉരുകി വെള്ളമാകുന്നതുപോലെ, വെള്ളം തിളച്ച് നീരാവിയാകുന്നതുപോലെ, ജീവൻ രാസപരിണാമത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചതുപോലെ, ബോധം ന്യൂറൽവ്യവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചതുപോലെ, ആസക്തിയും ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിൽ പുതിയ വിവരാവസ്ഥയായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ചോദ്യം ഉയരുന്നു. ഒരേ അളവിൽ മദ്യം ഉപയോഗിക്കുന്ന എല്ലാവർക്കും എന്തുകൊണ്ട് ആസക്തിയുണ്ടാകുന്നില്ല? ഇതിന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നൽകുന്ന ഉത്തരം വ്യക്തമാണ്. ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും വിവരവ്യവസ്ഥ വ്യത്യസ്തമാണ്. ജനിതകഘടന വ്യത്യസ്തമാണ്. ബാല്യകാലാനുഭവങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. ജീവിതലക്ഷ്യങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. അതിനാൽ ഓരോരുത്തരുടെയും നിർണായകഘട്ടം (Critical Phase) വ്യത്യസ്തമാണ്. ചിലർ വളരെ വേഗം ആ ഘട്ടത്തിലെത്തുന്നു. ചിലർ ഒരിക്കലും അവിടെയെത്തുന്നില്ല.

ഇതിനെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ “Initial Conditions” എന്ന ആശയവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാം. ഒരേ നിയമങ്ങൾ അനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്ന രണ്ട് വ്യവസ്ഥകൾക്ക് വ്യത്യസ്തമായ പ്രാരംഭസാഹചര്യങ്ങൾ ഉണ്ടായാൽ അവയുടെ ഭാവിയും വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും. മനുഷ്യജീവിതവും അതുപോലെയാണ്. അതിനാൽ വ്യക്തിഗത വ്യത്യാസങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാതെ ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള യാതൊരു സിദ്ധാന്തവും പൂർണ്ണമാകില്ല.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മറ്റൊരു പുതിയ ആശയം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. അത് വിവരപ്രതിരോധശേഷി (Informational Resilience) എന്നതാണ്. പരമ്പരാഗത മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രതിരോധശേഷി (Resilience) എന്ന ആശയം ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. വിവരപ്രതിരോധശേഷി എന്നത് ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥ വിഘടനത്തെ അതിജീവിച്ച് വീണ്ടും സംയോജനത്തിലേക്ക് മടങ്ങാനുള്ള കഴിവാണ്.

ഈ കഴിവ് എങ്ങനെ വികസിക്കുന്നു? ജീനുകൾ ഒരു പരിധിവരെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിനേക്കാൾ പ്രധാനമാണ് ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ. സുരക്ഷിതമായ ബാല്യം, സ്നേഹപൂർണ്ണമായ കുടുംബം, അർത്ഥപൂർണ്ണമായ വിദ്യാഭ്യാസം, സൗഹൃദം, കല, കായികം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം, സാമൂഹികനീതി, സൃഷ്ടിപരമായ തൊഴിൽ, വിമർശനാത്മകചിന്ത, ശാസ്ത്രീയമനോഭാവം എന്നിവയെല്ലാം വിവരപ്രതിരോധശേഷിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ആരോഗ്യമുള്ള വ്യക്തി എന്നത് ഒരിക്കലും പ്രതിസന്ധി നേരിടാത്ത വ്യക്തിയല്ല. മറിച്ച് പ്രതിസന്ധികളെ പുതിയ വിവരസംയോജനങ്ങളാക്കി മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തിയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ രണ്ട് വ്യക്തികൾ ഒരേ ട്രോമ അനുഭവിച്ചാലും ഒരാൾ ആസക്തിയിലേക്ക് വഴുതിവീഴുമ്പോൾ മറ്റൊരാൾ കൂടുതൽ പക്വതയുള്ള വ്യക്തിയായി വളരുന്നു. വ്യത്യാസം സംഭവത്തിന്റെ തീവ്രതയിൽ മാത്രമല്ല; വിവരപ്രതിരോധശേഷിയിലും കൂടിയാണ്.

ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥവും മാറുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം വിവരശേഖരണമല്ല. പുതിയ വിവരങ്ങളെ ആരോഗ്യകരമായി സംയോജിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് വിദ്യാഭ്യാസം. അതിനാൽ ആസക്തിയുടെ പ്രതിരോധത്തിൽ ശാസ്ത്രീയവിദ്യാഭ്യാസം, വികാരവിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികവിദ്യാഭ്യാസം, നൈതികവിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവയെല്ലാം തുല്യപ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു.

ഈ വിശകലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മറ്റൊരു നിഗമനവും അവതരിപ്പിക്കാം. മനുഷ്യബോധം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന കണ്ണാടിയല്ല. മറിച്ച് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ വിവരപ്രക്രിയയാണ്. ആസക്തിയിൽ ഈ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്രിയ ചുരുങ്ങുന്നു. ജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ സാധ്യതകളും ക്രമേണ ഒരു കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്നു—ലഹരിയിലേക്ക്. അതിനാൽ ലോകത്തിന്റെ വൈവിധ്യം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ അനുഭവപ്രപഞ്ചം ദരിദ്രമാകുന്നു. ബന്ധങ്ങൾ കുറയുന്നു. അർത്ഥങ്ങൾ ചുരുങ്ങുന്നു. ഒടുവിൽ മുഴുവൻ ജീവിതം ഒരൊറ്റ വിവരാകർഷണകേന്ദ്രത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റി കറങ്ങാൻ തുടങ്ങുന്നു.

രോഗമുക്തി ഈ ചുരുങ്ങലിന്റെ വിപരീതപ്രക്രിയയാണ്. ലോകം വീണ്ടും വിശാലമാകുന്നു. പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. പുതിയ അർത്ഥങ്ങൾ ജനിക്കുന്നു. പുതിയ കഴിവുകൾ വികസിക്കുന്നു. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ സമ്പാദിക്കപ്പെടുന്നു. ജീവിതം വീണ്ടും ബഹുമുഖമാകുന്നു. അതിനാൽ രോഗമുക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ സൂചിക ലഹരിയില്ലായ്മ മാത്രമല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ വൈവിധ്യം വർധിക്കുന്നതുമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് വിവരവിസ്താരം (Expansion of Informational Complexity) എന്നാണ്. ആസക്തി വിവരത്തെ ചുരുക്കുന്നു. രോഗമുക്തി വിവരത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ആസക്തി മനുഷ്യന്റെ സാധ്യതകളെ കുറയ്ക്കുന്നു. രോഗമുക്തി സാധ്യതകളെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ആസക്തി ജീവിതത്തെ ഒരു കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് അടയ്ക്കുന്നു. രോഗമുക്തി ജീവിതത്തെ വീണ്ടും തുറക്കുന്നു.

ഈ നിഗമനം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സർവസാധാരണമായ ഒരു നിയമത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നു. ജീവൻ എന്നത് നിരന്തരം വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന വിവരസംയോജനത്തിന്റെ പ്രക്രിയയാണ്. രോഗം ഈ പ്രക്രിയയിലെ ഭാഗിക വിഘടനമാണ്. രോഗമുക്തി വിഘടനത്തെ അതിജീവിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ സംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പരിണാമമാണ്. അതിനാൽ ആസക്തി മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അന്തിമഘട്ടമല്ല. അത് മനുഷ്യപരിണാമത്തിലെ ഒരു വൈരുധ്യഘട്ടമാണ്. യോജിച്ച ജൈവ, മാനസിക, സാമൂഹിക, സാംസ്കാരിക സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഈ വൈരുധ്യം ഉയർന്ന സംയോജനത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയും. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആസക്തിയെക്കുറിച്ച് അവതരിപ്പിക്കാവുന്ന ഏറ്റവും സമഗ്രമായ ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ നിഗമനം.

ഇപ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ പഠനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ദാർശനികവും അതേസമയം ഏറ്റവും ശാസ്ത്രീയവുമായ ഭാഗത്തിലേക്ക് കടക്കാം. ഇതുവരെ നാം വിവരം, സംയോജനം, വിഘടനം, ഉദ്ഭവഗുണം, വിവരസ്മൃതി, വിവരപ്രതിരോധശേഷി എന്നിവയെ വിശകലനം ചെയ്തു. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഇപ്പോഴും അവശേഷിക്കുന്നു. മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം (Freedom) എന്നത് എന്താണ്? കാരണം ആസക്തി അടിസ്ഥാനപരമായി സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണ്. ലഹരിവസ്തു ശരീരത്തെ മാത്രം ബന്ധിക്കുന്നില്ല; അത് മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനശേഷിയെയും ജീവിതത്തിന്റെ ദിശ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള കഴിവിനെയും ക്രമേണ ചുരുക്കുന്നു. അതിനാൽ ആസക്തിയുടെ അന്തിമവിശകലനം മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിശകലനമാകണം.

പാശ്ചാത്യദാർശനികചരിത്രത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ച് രണ്ട് പ്രധാന നിലപാടുകളാണ് നിലനിന്നത്. ഒന്നാമത്തേത്, മനുഷ്യന് പൂർണ്ണമായ സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛാശക്തിയുണ്ടെന്നും തന്റെ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങൾക്കും അവൻ പൂർണ്ണമായി ഉത്തരവാദിയാണെന്നുമുള്ള ആശയമാണ്. രണ്ടാമത്തേത്, മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും ജീനുകളും പരിസ്ഥിതിയും സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങളും മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കുന്നുവെന്ന നിർണയവാദമാണ്. ഈ രണ്ടിനും ഭാഗികസത്യങ്ങളുണ്ട്. എന്നാൽ രണ്ടും അപൂർണ്ണമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നത്തെ മറ്റൊരു രീതിയിൽ സമീപിക്കുന്നു. ഇവിടെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരു സ്ഥിരഗുണമല്ല. അത് ഒരു ഉദ്ഭവപരമായ ചലനാത്മകശേഷി (Emergent Dynamic Capacity) ആണ്. ശരീരത്തിലെ ജൈവസന്തുലിതാവസ്ഥ, മസ്തിഷ്കത്തിലെ ന്യൂറൽസംയോജനം, മനസ്സിലെ വികാരപക്വത, സമൂഹത്തിലെ പിന്തുണാസംവിധാനങ്ങൾ, സംസ്കാരത്തിലെ അർത്ഥവ്യവസ്ഥകൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള വിജയകരമായ സംയോജനത്തിൽ നിന്നാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരു “അതെ” അല്ലെങ്കിൽ “അല്ല” എന്ന ഗുണമല്ല; മറിച്ച് വ്യത്യസ്ത അളവുകളിൽ പ്രകടമാകുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നവജാതശിശുവിന് പരിമിതമായ സ്വാതന്ത്ര്യമേയുള്ളൂ. കാരണം അവന്റെ വിവരവ്യവസ്ഥ ഇപ്പോഴും വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം, അനുഭവം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, വിമർശനാത്മകചിന്ത, ആത്മബോധം എന്നിവ വികസിക്കുമ്പോൾ സ്വാതന്ത്ര്യവും വികസിക്കുന്നു. അതായത് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിവരവികാസത്തിന്റെ ചരിത്രം കൂടിയാണ്.

എന്നാൽ ഇതേ പ്രക്രിയയുടെ വിപരീതദിശയും സാധ്യമാണ്. യുദ്ധം, അടിമത്തം, ദാരിദ്ര്യം, ട്രോമ, ഏകാധിപത്യം, അന്യവൽക്കരണം, ആസക്തി എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ വിവരസംയോജനത്തെ തകർക്കുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണം ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആസക്തിയിൽ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്നില്ലെങ്കിലും ഗണ്യമായി ചുരുങ്ങുന്നു. ഇതാണ് ചികിത്സയ്ക്ക് ശാസ്ത്രീയമായ ന്യായീകരണം നൽകുന്നത്. സ്വാതന്ത്ര്യം പൂർണ്ണമായി നഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്നുവെങ്കിൽ ചികിത്സ അസാധ്യമായേനെ. മറുവശത്ത് സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരിക്കലും ബാധിക്കപ്പെടുന്നില്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ ചികിത്സയുടെ ആവശ്യമുണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല.

ഇവിടെ ഹെഗലിന്റെയും മാർക്സിന്റെയും ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയങ്ങളെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവായിക്കാം. ഹെഗലിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് ആവശ്യകതയെ (Necessity) തിരിച്ചറിയുന്നതാണ്. മാർക്സ് ഈ ആശയത്തെ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിനിയമങ്ങളെയും സാമൂഹികനിയമങ്ങളെയും മനസ്സിലാക്കി അവയെ ബോധപൂർവം പരിവർത്തനം ചെയ്യുമ്പോഴാണ് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം വികസിക്കുന്നതെന്ന് വിശദീകരിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ വിവരസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് വിവരത്തെ ബോധപൂർവം പുനർസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള വ്യവസ്ഥയുടെ കഴിവാണ്.

ഈ നിർവചനം ആസക്തിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ അതീവ സഹായകരമാണ്. ആസക്തിയിൽ വ്യക്തിയുടെ വിവരവ്യവസ്ഥ ക്രമേണ സ്വയം പുനർസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുന്നു. പഴയ വിവരശൃംഖലകൾ ആവർത്തിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പുതിയ ജീവിതസാധ്യതകൾ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ശേഷി കുറയുന്നു. അങ്ങനെ വിവരത്തിന്റെ ചരിത്രം ഭാവിയെ നിയന്ത്രിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. രോഗമുക്തി ഈ പ്രക്രിയയുടെ വിപരീതമാണ്. ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ വിവരഘടനകൾ ഭൂതകാലത്തെ ക്രമേണ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ തത്വം മനുഷ്യന്റെ ബോധവികാസത്തെയും പുതിയ വെളിച്ചത്തിൽ കാണിക്കുന്നു. ബോധം എന്നത് നിലവിലുള്ള വിവരങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന കണ്ണാടിയല്ല. അത് പുതിയ വിവരഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാണ്. മനുഷ്യന് തന്റെ ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ച് പുതിയ കഥകൾ നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയും. തന്റെ ജീവിതത്തിന് പുതിയ അർത്ഥങ്ങൾ നൽകാൻ കഴിയും. പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും. ഇതാണ് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം.

ഇവിടെ അർത്ഥം (Meaning) എന്ന ആശയത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. അർത്ഥം ഒരു ആത്മീയമോ ദാർശനികമോ ആശയം മാത്രമല്ല. വിവരശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ അർത്ഥം എന്നത് വിവിധ വിവരപാളികൾ തമ്മിലുള്ള വിജയകരമായ സംയോജനമാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജോലി, കുടുംബം, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം, വ്യക്തിപരമായ മൂല്യങ്ങൾ, ഭാവിലക്ഷ്യങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം യോജിച്ചുനിൽക്കുമ്പോൾ ജീവിതത്തിന് അർത്ഥം അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഇവ തമ്മിൽ ഗുരുതരമായ വൈരുധ്യങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അർത്ഥശൂന്യത അനുഭവപ്പെടുന്നു.

ആസക്തി ഈ അർത്ഥഘടനയെ ക്രമേണ തകർക്കുന്നു. ആദ്യം ലഹരിവസ്തു ജീവിതത്തിലെ ഒരു ചെറിയ ഘടകമായിരിക്കും. പിന്നീട് അത് കേന്ദ്രമാകുന്നു. ബാക്കി എല്ലാ അർത്ഥങ്ങളും അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം തന്നെ ലഹരിയിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്നു. ഈ അവസ്ഥയിലാണ് മനുഷ്യന്റെ വിവരപ്രപഞ്ചം ഏറ്റവും ദരിദ്രമാകുന്നത്.

രോഗമുക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം ഈ അർത്ഥപ്രപഞ്ചത്തെ വീണ്ടും വികസിപ്പിക്കുകയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് വിജയകരമായ രോഗമുക്തി നേടിയവരിൽ പലരും കലാകാരന്മാരാകുന്നത്, സാമൂഹികപ്രവർത്തകരാകുന്നത്, കൗൺസിലർമാരാകുന്നത്, അധ്യാപകരാകുന്നത്, മറ്റുള്ളവരെ സഹായിക്കുന്നവരാകുന്നത്. ഇത് യാദൃശ്ചികമല്ല. അവരുടെ വിവരവ്യവസ്ഥയിൽ പുതിയ അർത്ഥകേന്ദ്രങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടതിന്റെ പ്രകടനമാണിത്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പ്രത്യാശ (Hope) എന്ന ആശയവും ശാസ്ത്രീയമായി പുനർനിർവചിക്കാം. പ്രത്യാശ വെറും വികാരമല്ല. അത് ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വിവരഘടനയാണ്. “നാളെ ഇന്നിനെക്കാൾ വ്യത്യസ്തമായിരിക്കാം” എന്ന വിശ്വാസമാണ് പ്രത്യാശയുടെ കേന്ദ്രം. ഈ വിശ്വാസമില്ലെങ്കിൽ പുതിയ വിവരസംഘടനകൾ രൂപപ്പെടുകയില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ചികിത്സയിൽ പ്രത്യാശ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് മനഃശാസ്ത്രപരമായ ആശ്വാസം മാത്രമല്ല; അത് വിവരപരിണാമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനാവശ്യകതയാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു സർവസാധാരണ നിയമവും അവതരിപ്പിക്കാം. ഓരോ ജീവവ്യവസ്ഥയും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളെ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്ന വിവരങ്ങളിലൂടെയാണ് ഇപ്പോഴത്തെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ക്രമീകരിക്കുന്നത്. അതായത് ഭാവി ഇപ്പോഴത്തെ പെരുമാറ്റത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇത് ഭൗതികസമയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവകാശവാദമല്ല. വിവരസംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള അവകാശവാദമാണ്. മനുഷ്യൻ നിർമ്മിക്കുന്ന ഭാവിപദ്ധതികൾ, ലക്ഷ്യങ്ങൾ, സ്വപ്നങ്ങൾ എന്നിവ ഇപ്പോഴത്തെ ന്യൂറൽപ്രവർത്തനങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയുടെ വിവരഘടന ഇപ്പോഴത്തെ ജൈവവ്യവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സൈദ്ധാന്തിക സംഭാവനകളിലൊന്നാണ്. മനുഷ്യൻ ഭൂതകാലത്തിന്റെ തടവുകാരൻ മാത്രമല്ല. ഭാവിയുടെ സൃഷ്ടാവുമാണ്. ആസക്തിയിൽ ഭൂതകാലസ്മൃതികൾ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. രോഗമുക്തിയിൽ ഭാവിസാധ്യതകൾ ക്രമേണ ശക്തിപ്പെടുന്നു. ഈ രണ്ടിന്റെയും സംഘർഷമാണ് ചികിത്സയുടെ യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയ.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തവും പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു സമൂഹം ആശുപത്രികളും ജയിലുകളും മാത്രം നിർമ്മിച്ചാൽ മതിയാകില്ല. മനുഷ്യർക്ക് ഭാവി നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കണം. ഗുണമേന്മയുള്ള വിദ്യാഭ്യാസം, സൃഷ്ടിപരമായ തൊഴിൽ, സാമൂഹികനീതി, ശാസ്ത്രീയമനോഭാവം, കലാസാംസ്കാരികവികസനം, ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം, സമാധാനപരമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിവരപരമായ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളാണ്. ഇവ ഇല്ലാതെ ആസക്തിക്കെതിരായ പോരാട്ടം അപൂർണ്ണമായിരിക്കും.

അവസാനം ഈ അധ്യായത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ നിഗമനം ഇങ്ങനെ സംഗ്രഹിക്കാം. ആസക്തി രാസവസ്തുക്കളോടുള്ള ആശ്രിതത്വം മാത്രമല്ല; അത് മനുഷ്യന്റെ വിവരപ്രപഞ്ചത്തിലെ സംയോജനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വിഘടനമാണ്. രോഗമുക്തി ലഹരിവസ്തു ഉപേക്ഷിക്കൽ മാത്രമല്ല; അത് വിവരത്തിന്റെ എല്ലാ പാളികളിലും ഉയർന്ന സംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ട് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സിദ്ധാന്തം ഒരു ചികിത്സാസിദ്ധാന്തം മാത്രമല്ല. അത് മനുഷ്യനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ-ദാർശനിക വീക്ഷണമാണ്. മനുഷ്യൻ വിവരത്തിന്റെ പരിണാമമാണ്. ജീവിതം സംയോജനത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്. രോഗം വിഘടനത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്. രോഗമുക്തി പുതിയ സംയോജനത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്. ഈ നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമമാണ് മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര.

ഇതുവരെ നടത്തിയ വിശകലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇപ്പോൾ ആസക്തിയെ വിശദീകരിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്രമായ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ മാതൃക (Quantum Dialectical Model of Addiction) രൂപപ്പെടുത്താം. ഈ മാതൃക ഒരു പുതിയ ചികിത്സാരീതിയെ മാത്രം നിർദ്ദേശിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യജീവിതത്തെയും രോഗത്തെയും ആരോഗ്യമെയും പരിണാമത്തെയും ഒരൊറ്റ ശാസ്ത്രീയ ചട്ടക്കൂടിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്. ഈ മാതൃകയുടെ കേന്ദ്രപ്രമേയം വളരെ ലളിതമാണ്, എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ വളരെ ആഴമേറിയതാണ്.

ഒന്നാമതായി, മനുഷ്യൻ ഒരു ബഹുപാളി വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. ഭൗതികവിവരം, രാസവിവരം, ജൈവവിവരം, ന്യൂറൽവിവരം, മാനസികവിവരം, സാമൂഹികവിവരം, സാംസ്കാരികവിവരം എന്നീ പാളികൾ പരസ്പരം ഇഴചേർന്നാണ് മനുഷ്യജീവിതം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഇവയെ വേർതിരിച്ച് പഠിക്കാനാകുമെങ്കിലും യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിൽ അവ ഒരിക്കലും വേർപിരിഞ്ഞ് പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല.

രണ്ടാമതായി, ഓരോ വിവരപാളിയിലും സംയോജനശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും നിരന്തരം പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടിന്റെയും ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് ആരോഗ്യം. ഒരു പാളിയിലും പൂർണ്ണസ്ഥിരതയില്ല. അതുപോലെ പൂർണ്ണഅസ്ഥിരതയും ഇല്ല. ജീവൻ എന്നത് നിരന്തരമായ സന്തുലിതാവസ്ഥാ പുനർനിർമ്മാണമാണ്.

മൂന്നാമതായി, ഒരു പാളിയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന അസന്തുലിതാവസ്ഥ മറ്റെല്ലാ പാളികളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ഈ വ്യാപനം രേഖീയമല്ല. അത് സങ്കീർണ്ണമായ ഡയലക്ടിക്കൽ വിവരപ്രവാഹങ്ങളിലൂടെയാണ് നടക്കുന്നത്. അതിനാൽ ശരീരത്തിലെ ചെറിയ ജൈവമാറ്റങ്ങൾ പോലും പിന്നീട് മാനസികവും സാമൂഹികവുമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. അതുപോലെ സാമൂഹികഅന്യവൽക്കരണം പോലും ന്യൂറോബയോളജിക്കൽ മാറ്റങ്ങൾക്ക് കാരണമാകും.

നാലാമതായി, ഈ വിവരപ്രവാഹങ്ങൾ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടം കഴിഞ്ഞാൽ പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആസക്തി അത്തരത്തിലുള്ള ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. അത് ഡോപ്പാമിന്റെ മറ്റൊരു പേരല്ല. ട്രോമയുടെ മറ്റൊരു പേരുമല്ല. മറിച്ച് ഇവയെല്ലാം സംയോജിക്കുമ്പോൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ വിവരഘടനയാണ്.

അഞ്ചാമതായി, രോഗമുക്തിയും ഒരു ഉദ്ഭവപ്രക്രിയയാണ്. ചികിത്സ, സാമൂഹികപിന്തുണ, പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ, പുതിയ ആത്മബോധം, പുതിയ ജീവിതലക്ഷ്യങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ പുതിയ വിവരസംയോജനം രൂപപ്പെടുന്നു. ആ പുതിയ സംയോജനമാണ് രോഗമുക്തി. ഈ അഞ്ച് അടിസ്ഥാനപ്രമാണങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആസക്തിയുടെ മുഴുവൻ ചരിത്രത്തെ നാല് പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ ഘട്ടങ്ങളായി വിഭജിക്കാം.

ആദ്യഘട്ടം സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ ഘട്ടം (Phase of Dynamic Equilibrium) ആണ്. ഇവിടെ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിൽ സാധാരണമായ വൈരുധ്യങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും വിവരവ്യവസ്ഥ അവയെ വിജയകരമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. സമ്മർദ്ദങ്ങളുണ്ട്. നിരാശകളുണ്ട്. നഷ്ടങ്ങളുണ്ട്. എന്നാൽ ശരീരം, മനസ്സ്, സമൂഹം എന്നിവ ചേർന്ന് അവയെ അതിജീവിക്കുന്നു. ഇത് സ്ഥിരമായ അവസ്ഥയല്ല. നിരന്തരം സ്വയം പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്.

രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടം പ്രാഥമിക വിഘടനം (Primary Decohesion) ആണ്. ഈ ഘട്ടത്തിൽ ജൈവപരമോ മാനസികമോ സാമൂഹികമോ ആയ കാരണങ്ങളാൽ വിവരവ്യവസ്ഥയിൽ വിള്ളലുകൾ രൂപപ്പെടാൻ തുടങ്ങുന്നു. ബാല്യകാല ട്രോമ, ഗുരുതര സമ്മർദ്ദം, സാമൂഹിക ഒറ്റപ്പെടൽ, വിഷാദം, ജനിതകപ്രവണത, ദാരിദ്ര്യം, സാംസ്കാരിക സമ്മർദ്ദം എന്നിവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് അല്ലെങ്കിൽ പലതും ഈ പ്രക്രിയ ആരംഭിക്കാം. എന്നാൽ ഈ ഘട്ടത്തിൽ തിരിച്ചുവരവ് താരതമ്യേന എളുപ്പമാണ്.

മൂന്നാമത്തെ ഘട്ടം സ്വയംശക്തിപ്പെടുന്ന വിഘടനം (Self-Amplifying Decohesion) ആണ്. ലഹരിവസ്തു ഉപയോഗം ആരംഭിച്ചതിനുശേഷം ജൈവവിവരം, ന്യൂറൽവിവരം, മാനസികവിവരം, സാമൂഹികവിവരം എന്നിവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ദുഷ്ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. ഓരോ പുതിയ ഉപയോഗവും അടുത്ത ഉപയോഗത്തിന്റെ സാധ്യത വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ ബന്ധവിച്ഛേദവും കൂടുതൽ ഏകാന്തത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ പരാജയവും കൂടുതൽ നിരാശ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ വിവരവ്യവസ്ഥ സ്വയം വിഘടനത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

നാലാമത്തെ ഘട്ടം വികലസംയോജനം (Pathological Integration) ആണ്. ഇത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയമാണ്. ആസക്തി വെറും അസ്ഥിരത മാത്രമല്ല. ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞാൽ അത് ഒരു പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പക്ഷേ ആ സന്തുലിതാവസ്ഥ ആരോഗ്യകരമല്ല. ശരീരം ലഹരിവസ്തുവിനോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. മനസ്സ് പുതിയ ആത്മസ്വത്വം നിർമ്മിക്കുന്നു. സമൂഹം വ്യക്തിയെ ഒരു “ആസക്തിക്കാരൻ” എന്ന നിലയിൽ കാണാൻ തുടങ്ങുന്നു. അതായത് മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയും പുതിയ വികലസംയോജനത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. ഇതാണ് ആസക്തിയുടെ ഏറ്റവും അപകടകരമായ ഘട്ടം.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ വിരോധാഭാസം കാണാം. ആസക്തി വിഘടനത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ പിന്നീട് അത് ഒരു പുതിയ സംയോജനമായി മാറുന്നു. പക്ഷേ അത് ജീവനെ വികസിപ്പിക്കുന്ന സംയോജനമല്ല. ജീവന്റെ സാധ്യതകളെ ചുരുക്കുന്ന സംയോജനമാണ്. അതിനാൽ ഇതിനെ നെഗറ്റീവ് സിന്തസിസ് എന്ന് വിളിക്കാം.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രോഗമുക്തിയെയും നാല് ഘട്ടങ്ങളായി കാണാം. ഒന്നാമത്തെ ഘട്ടം വിഘടനത്തിന്റെ ബോധം (Awareness of Decohesion) ആണ്. വ്യക്തി തന്റെ നിലവിലെ വിവരഘടനയെ ആദ്യമായി ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഇത് ചികിത്സയുടെ തുടക്കമാണ്.

രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടം വിവരഅസ്ഥിരത (Informational Instability) ആണ്. പഴയ വിവരഘടന തകരാൻ തുടങ്ങുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ ഘടന ഇനിയും രൂപപ്പെട്ടിട്ടില്ല. രോഗമുക്തിയിലെ ഏറ്റവും പ്രയാസകരമായ ഘട്ടമാണിത്. കാരണം പഴയ ജീവിതം നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പുതിയ ജീവിതം ഇനിയും ലഭിച്ചിട്ടില്ല.

മൂന്നാമത്തെ ഘട്ടം പുതിയ സംയോജനത്തിന്റെ രൂപീകരണം (Formation of New Cohesion) ആണ്. പുതിയ ന്യൂറൽശൃംഖലകൾ, പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പുതിയ ആത്മസ്വത്വം, പുതിയ ജീവിതലക്ഷ്യങ്ങൾ എന്നിവ രൂപപ്പെടുന്നു.

നാലാമത്തെ ഘട്ടം ഉയർന്ന സംയോജനം (Higher Cohesion) ആണ്. ഇവിടെ വ്യക്തി വെറും രോഗമുക്തനായ വ്യക്തിയല്ല. മുമ്പത്തെ അനുഭവങ്ങളെ ജ്ഞാനമായി പരിവർത്തനം ചെയ്ത വ്യക്തിയാണ്. പ്രതിസന്ധി ജീവിതത്തെ നശിപ്പിച്ചില്ല; മറിച്ച് ഉയർന്ന പരിണാമത്തിലേക്ക് നയിച്ചു.

ഇതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന നിയമം വ്യക്തമാകുന്നു. ഓരോ വിഘടനവും ഉയർന്ന സംയോജനത്തിനുള്ള സാധ്യതയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഇത് യാന്ത്രികമായ പ്രത്യാശാവാദമല്ല. എല്ലാ പ്രതിസന്ധികളും വളർച്ചയിലേക്ക് നയിക്കില്ല. എന്നാൽ യോജിച്ച സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഗുരുതരമായ പ്രതിസന്ധികൾ പോലും പുതിയ പരിണാമത്തിന്റെ ആരംഭബിന്ദുവാകാം.

ഈ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പരമ്പരാഗത ചികിത്സാരീതികളെയും പുനർമൂല്യനിർണ്ണയം ചെയ്യാം. വിഷമുക്തീകരണം ജൈവവിവരത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. മരുന്നുകൾ ന്യൂറൽവിവരത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. സൈക്കോതെറാപ്പി ആത്മവ്യാഖ്യാനത്തെ മാറ്റുന്നു. കുടുംബചികിത്സ ബന്ധവിവരത്തെ മാറ്റുന്നു. സാമൂഹികപുനരധിവാസം സമൂഹവിവരത്തെ മാറ്റുന്നു. ആത്മീയാന്വേഷണം അർത്ഥവിവരത്തെ മാറ്റുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് മതിയാകില്ല. എന്നാൽ ഇവ പരസ്പരം സംയോജിക്കുമ്പോൾ മുഴുവൻ വിവരവ്യവസ്ഥയിലും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണം രൂപപ്പെടുന്നു. അതാണ് യഥാർത്ഥ രോഗമുക്തി.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു അടിസ്ഥാനശാസ്ത്രീയ നിഗമനത്തിലെത്താം. ആസക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ ചികിത്സ ലഹരിവസ്തുവിനെ ലക്ഷ്യമിടുന്നതല്ല; വിവരവ്യവസ്ഥയെ ലക്ഷ്യമിടുന്നതാണ്. ലഹരിവസ്തു ഒരു ലക്ഷണമാണ്. യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം വിവരസംയോജനത്തിന്റെ തകർച്ചയാണ്. അതിനാൽ വിവരസംയോജനം പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ലഹരിയോടുള്ള ആശ്രിതത്വം ക്രമേണ അർത്ഥം നഷ്ടപ്പെടുന്നു.

ഈ നിഗമനം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും വിശാലമായ തത്വത്തിലേക്ക് നമ്മെ എത്തിക്കുന്നു. ആരോഗ്യം എന്നത് രോഗത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; വിവരത്തിന്റെ വിവിധ പാളികളിൽ സംയോജനശക്തികൾ വിജയകരമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ചലനാത്മകാവസ്ഥയാണ്. രോഗം സംയോജനത്തിന്റെ ഭാഗികപരാജയമാണ്. ചികിത്സ ആ പരാജയത്തെ അതിജീവിച്ച് പുതിയ സംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്.

ഈ നിർവചനം ആസക്തിക്ക് മാത്രമല്ല, മനുഷ്യന്റെ ഭൂരിഭാഗം ശാരീരിക, മാനസിക, സാമൂഹിക രോഗങ്ങൾക്കും പ്രയോഗിക്കാവുന്ന ഒരു സർവസാധാരണ ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ പഠനം ഒരു പ്രത്യേക രോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം മാത്രമല്ല; ആരോഗ്യത്തിന്റെയും രോഗത്തിന്റെയും മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെയും ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ദർശനത്തിലേക്കുള്ള ആദ്യപടിയാണ്.

ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പഠനത്തിന്റെ അവസാനഭാഗത്ത് ഒരു വിശാലമായ ചരിത്രപരമായ ചോദ്യത്തിലേക്ക് കടക്കേണ്ടതുണ്ട്. ആസക്തി വ്യക്തികളുടെ ഒരു രോഗം മാത്രമാണോ, അതോ മനുഷ്യനാഗരികതയുടെ പരിണാമത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണോ? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ രണ്ടാമത്തെ വ്യാഖ്യാനമാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായി നിലനിൽക്കുന്നത്. കാരണം ഒരു സമൂഹത്തിൽ ആസക്തിയുടെ വ്യാപനം വർധിക്കുന്നതോ കുറയുന്നതോ വ്യക്തികളുടെ ജൈവഘടനയിൽ പെട്ടെന്നുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടല്ല. സമൂഹത്തിലെ വിവരപരിസ്ഥിതി (Informational Environment) മാറുന്നതുകൊണ്ടാണ്. അതിനാൽ ആസക്തിയുടെ ചരിത്രം മനുഷ്യനാഗരികതയുടെ വിവരപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഓരോ പ്രധാന ഉൽപ്പാദനരീതിയും പുതിയ വിവരസംഘടനകൾ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. വേട്ടയാടൽ-ശേഖരണ സമൂഹങ്ങളിൽ വിവരം പ്രധാനമായും പ്രകൃതിയുമായുള്ള നേരിട്ടുള്ള ബന്ധങ്ങളിലൂടെയായിരുന്നു. കൃഷിസമൂഹങ്ങളിൽ സ്ഥിരതാമസവും ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥതയും മതസ്ഥാപനങ്ങളും രാഷ്ട്രസംവിധാനങ്ങളും പുതിയ വിവരശൃംഖലകൾ സൃഷ്ടിച്ചു. വ്യവസായവിപ്ലവം സമയത്തെ യന്ത്രവൽക്കരിച്ചു; ഫാക്ടറി ജീവിതം മനുഷ്യന്റെ ദൈനംദിന വിവരഘടനയെ മാറ്റിമറിച്ചു. ഡിജിറ്റൽ വിപ്ലവം അതിലും വലിയ മാറ്റമാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്. ഇന്ന് മനുഷ്യൻ ജീവിക്കുന്നത് പ്രകൃതിപരിസ്ഥിതിയേക്കാൾ കൂടുതൽ ഒരു വിവരപരിസ്ഥിതിയിലാണ്.

ഈ മാറ്റം മനുഷ്യന്റെ പരിണാമചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. മുമ്പ് പ്രകൃതിയായിരുന്നു മനുഷ്യനെ പ്രധാനമായും രൂപപ്പെടുത്തിയിരുന്നത്. ഇന്ന് മനുഷ്യൻ നിർമ്മിച്ച വിവരവ്യവസ്ഥകളാണ് മനുഷ്യനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. വാർത്താമാധ്യമങ്ങൾ, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ, പരസ്യവ്യവസായം, കൃത്രിമബുദ്ധി, വിനോദവ്യവസായം, ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരം, ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയെയും വികാരങ്ങളെയും തീരുമാനങ്ങളെയും നിരന്തരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആധുനിക മനുഷ്യൻ ജീവിക്കുന്നത് ഒരു പുതിയ പരിണാമപരിസ്ഥിതിയിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ ദ്വിതീയ വിവരപരിസ്ഥിതി (Secondary Informational Environment) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാം.

ഈ പുതിയ പരിസ്ഥിതിയിൽ ശ്രദ്ധ (Attention) ഏറ്റവും വിലപിടിപ്പുള്ള വിഭവമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. കാർഷികസമൂഹത്തിൽ ഭൂമിയായിരുന്നു പ്രധാന ഉൽപ്പാദനവിഭവം. വ്യവസായസമൂഹത്തിൽ യന്ത്രവും അധ്വാനവുമായിരുന്നു. വിവരസമൂഹത്തിൽ ശ്രദ്ധയാണ് ഏറ്റവും പ്രധാന വിഭവം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്ന് ആഗോള കമ്പനികൾ മനുഷ്യരുടെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുനിർത്താൻ ട്രില്യൺ കണക്കിന് ഡോളറുകൾ ചെലവഴിക്കുന്നു. പരസ്യങ്ങൾ, വ്യക്തിഗത ശുപാർശാ അൽഗോരിതങ്ങൾ, ഷോർട്ട് വീഡിയോ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ, ഓൺലൈൻ ഗെയിമുകൾ, ചൂതാട്ട ആപ്പുകൾ, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ ഡോപ്പാമിൻ റിവാർഡ് വ്യവസ്ഥയെ ലക്ഷ്യമിട്ടാണ് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ ആസക്തിയുടെ പുതിയ രൂപം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മുമ്പ് മനുഷ്യൻ രാസവസ്തുക്കളോടായിരുന്നു പ്രധാനമായും ആസക്തിയിലായത്. ഇന്ന് രാസവസ്തുക്കൾക്കൊപ്പം വിവരങ്ങളോടും മനുഷ്യൻ ആസക്തനാകുന്നു. നിരന്തരം ഫോൺ പരിശോധിക്കൽ, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങളിൽ മണിക്കൂറുകൾ ചെലവഴിക്കൽ, ഓൺലൈൻ ഗെയിമുകളിൽ മുഴുകൽ, ഡിജിറ്റൽ ചൂതാട്ടം, അശ്ലീലവസ്തുക്കളോടുള്ള അമിതാശ്രിതത്വം, നിരന്തരമായ വാർത്താപ്രവാഹത്തോടുള്ള ആശ്രിതത്വം എന്നിവയെല്ലാം വിവരപരിസ്ഥിതിയുടെ പുതിയ രോഗലക്ഷണങ്ങളാണ്. ഇവയിൽ പലതിനും ന്യൂറോബയോളജിക്കൽ അടിത്തറ പരമ്പരാഗത ലഹരിവസ്തുക്കളുടേതിനോട് സാമ്യമുള്ളതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ പ്രതിഭാസത്തെ വിവര ആസക്തി (Informational Addiction) എന്ന വിശാലമായ ആശയത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്താം. ഇവിടെ ആസക്തിയുടെ വസ്തു രാസവസ്തു മാത്രമല്ല. മനുഷ്യന്റെ പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥയെ കൃത്രിമമായി ആവർത്തിച്ച് ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്ന ഏത് വിവരഘടനയും ആസക്തിയുടെ കേന്ദ്രമാകാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വൈദ്യശാസ്ത്രവും മനഃശാസ്ത്രവും രാസലഹരിയെയും വിവരലഹരിയെയും ഒരുമിച്ച് പഠിക്കേണ്ടിവരും.

ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ ചരക്കുവൽക്കരണ (Commodification) സിദ്ധാന്തം പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. മാർക്സിന്റെ കാലത്ത് വിപണി പ്രധാനമായും ഭൗതികവസ്തുക്കളെയാണ് ചരക്കുകളാക്കിയത്. ഇന്ന് വിപണി മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയെയും വികാരങ്ങളെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും സമയത്തെയും സ്വകാര്യതയെയും പോലും ചരക്കുകളാക്കുന്നു. ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വിവരചരക്കുവൽക്കരണം (Informational Commodification) എന്ന് വിളിക്കാം. ഈ പ്രക്രിയയുടെ അനിവാര്യഫലങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ആസക്തിയുടെ വ്യാപനം. കാരണം വിപണി കൂടുതൽ ലാഭം നേടാൻ മനുഷ്യന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രതിഫലവ്യവസ്ഥയെ പരമാവധി ഉത്തേജിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഇതോടെ ആസക്തി ഒരു വ്യക്തിഗത ആരോഗ്യപ്രശ്നം എന്ന പരിധി വിട്ട് രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തിക പ്രശ്നമായി മാറുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ മദ്യം, പുകയില, ഓൺലൈൻ ചൂതാട്ടം, ഡിജിറ്റൽ ആസക്തി എന്നിവ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്ന സാമ്പത്തികഘടന നിലനിൽക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിഗത ചികിത്സ മാത്രം മതിയാകില്ല. രോഗം സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിവരപരിസ്ഥിതിയെ തന്നെ മാറ്റേണ്ടിവരും. ഇത് പൊതുജനാരോഗ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വെല്ലുവിളികളിലൊന്നാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ പൊതുജനാരോഗ്യ മാതൃക നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഈ മാതൃകയിൽ ആരോഗ്യം ആശുപത്രികളിൽ മാത്രം നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നില്ല. കുടുംബങ്ങളിലും വിദ്യാലയങ്ങളിലും തൊഴിലിടങ്ങളിലും നഗരാസൂത്രണത്തിലും മാധ്യമനയങ്ങളിലും സാമ്പത്തികസംവിധാനങ്ങളിലും ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയിലും ആരോഗ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങൾ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. അതായത് സമൂഹം സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിവരപരിസ്ഥിതിയാണ് മനുഷ്യരുടെ ആരോഗ്യം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ ആസക്തിയെ പ്രതിരോധിക്കുന്നതിന് അഞ്ചു പ്രധാന സാമൂഹികമാറ്റങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. ഒന്നാമതായി, ബാല്യകാല വികസനത്തിന് മുൻഗണന നൽകണം. സുരക്ഷിതമായ കുടുംബാന്തരീക്ഷം, ഗുണമേന്മയുള്ള പ്രീ-സ്കൂൾ വിദ്യാഭ്യാസം, പോഷകാഹാരം, വൈകാരികസുരക്ഷ എന്നിവ ഭാവിയിലെ ആസക്തി തടയുന്ന ഏറ്റവും ശക്തമായ പ്രതിരോധശക്തികളാണ്. കാരണം ജീവിതത്തിന്റെ ആദ്യവർഷങ്ങളിലാണ് വിവരപ്രതിരോധശേഷിയുടെ അടിസ്ഥാനഘടന രൂപപ്പെടുന്നത്.

രണ്ടാമതായി, വിദ്യാഭ്യാസം പരീക്ഷാകേന്ദ്രീകൃതമല്ലാതെ ജീവിതകേന്ദ്രീകൃതമാകണം. വികാരനിയന്ത്രണം, വിമർശനാത്മകചിന്ത, ശാസ്ത്രീയമനോഭാവം, ഡിജിറ്റൽ സാക്ഷരത, സാമൂഹികസഹകരണം, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രശ്നപരിഹാരം എന്നിവയെല്ലാം ആസക്തിക്കെതിരായ പ്രതിരോധശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നു.

മൂന്നാമതായി, സാമ്പത്തിക അസമത്വവും സാമൂഹിക അന്യവൽക്കരണവും കുറയ്ക്കുന്ന നയങ്ങൾ സ്വീകരിക്കണം. തൊഴിലില്ലായ്മ, ദാരിദ്ര്യം, ഭവനരാഹിത്യം, സാമൂഹിക ഒറ്റപ്പെടൽ എന്നിവ ആസക്തിയുടെ സാമൂഹികവേരുകളാണ്. ഇവ പരിഹരിക്കാതെ ചികിത്സയ്ക്ക് പരിധികളുണ്ടാകും.

നാലാമതായി, ഡിജിറ്റൽ വിവരപരിസ്ഥിതിയെ മനുഷ്യകേന്ദ്രീകൃതമായി പുനർരൂപകൽപ്പന ചെയ്യണം. ശ്രദ്ധയെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്ന അൽഗോരിതങ്ങൾക്കുപകരം മനുഷ്യന്റെ ദീർഘകാല ക്ഷേമത്തെ മുൻനിർത്തുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വികസിപ്പിക്കണം. കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ സംയോജനശേഷിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ദിശയിലാകണം വികസിക്കേണ്ടത്; വിഘടനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ദിശയിലല്ല.

അഞ്ചാമതായി, ചികിത്സയെ ജൈവശാസ്ത്രം, മനഃശാസ്ത്രം, സമൂഹശാസ്ത്രം, വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽപുനരധിവാസം, സംസ്കാരം, കല, കായികം, ശാസ്ത്രീയബോധവൽക്കരണം എന്നിവയെല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു ബഹുവിഷയ പ്രക്രിയയായി മാറ്റണം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമഗ്ര ചികിത്സാസമീപനം.

ഈ വിശകലനത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യനാഗരികതയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വിശാലമായ നിഗമനവും ഉയർന്നുവരുന്നു. ഓരോ ചരിത്രഘട്ടവും മനുഷ്യന് പുതിയ സ്വാതന്ത്ര്യസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും പുതിയ അടിമത്തസാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വ്യവസായവിപ്ലവം മനുഷ്യന് ഉൽപ്പാദനശേഷി നൽകി; എന്നാൽ അന്യവൽക്കരണവും സൃഷ്ടിച്ചു. ഡിജിറ്റൽ വിപ്ലവം വിവരസ്വാതന്ത്ര്യം നൽകി; എന്നാൽ വിവരആസക്തിയും സൃഷ്ടിച്ചു. അതിനാൽ ഓരോ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയെയും ഓരോ പുതിയ സാമൂഹികഘടനയെയും ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ വിലയിരുത്തേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ചരിത്രം എന്നത് സംയോജനത്തിന്റെയും വിഘടനത്തിന്റെയും നിരന്തരമായ സംഘർഷമാണ്. ആസക്തി ഈ സംഘർഷത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രപ്രകടനമാണ്. എന്നാൽ അതേസമയം അത് പുതിയ സംയോജനത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം ശാസ്ത്രത്തെയും സാങ്കേതികവിദ്യയെയും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെയും മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രവികാസത്തിനായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ ആസക്തിയുടെ സാമൂഹികവേരുകൾ ക്രമേണ ദുർബലമാകും.

അതിനാൽ ഈ മുഴുവൻ പഠനത്തിന്റെ അന്തിമനിഗമനം ഇങ്ങനെ അവതരിപ്പിക്കാം. ആസക്തി മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തിന്റെ രോഗം മാത്രമല്ല; അത് മനുഷ്യന്റെ വിവരപരിസ്ഥിതിയുടെ രോഗമാണ്. രോഗമുക്തി വ്യക്തിയുടെ വിജയം മാത്രമല്ല; അത് സമൂഹത്തിന്റെ വിവരപരിസ്ഥിതിയെ കൂടുതൽ മാനുഷികവും കൂടുതൽ നീതിപൂർണ്ണവും കൂടുതൽ സംയോജിതവുമാക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആസക്തിയെക്കുറിച്ച് അവതരിപ്പിക്കാവുന്ന ഏറ്റവും വിശാലമായ ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവും സാമൂഹികവുമായ നിഗമനം. ഈ സമീപനം ഭാവിയിൽ ആസക്തിയെ മാത്രമല്ല, വിഷാദം, ഉത്കണ്ഠ, ആത്മഹത്യ, അക്രമം, സാമൂഹികവിഘടനം തുടങ്ങിയ അനേകം സങ്കീർണ്ണ മനുഷ്യപ്രതിഭാസങ്ങളെയും ഒരു ഏകീകൃത വിവര-ഡയലക്ടിക്കൽ ചട്ടക്കൂടിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാനുള്ള സാധ്യത തുറന്നുകൊടുക്കുന്നു.

ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പഠനത്തിന്റെ ഈ അവസാനഘട്ടത്തിൽ ഇതുവരെ വികസിപ്പിച്ച ആശയങ്ങളെ ഒരു ഏകീകൃത ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തമായി സംയോജിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ സിദ്ധാന്തം ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ജൈവവൈദ്യശാസ്ത്രപരമായ സമീപനത്തെയും, മനഃശാസ്ത്രപരമായ സമീപനത്തെയും, സമൂഹശാസ്ത്രപരമായ സമീപനത്തെയും നിഷേധിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അവയിൽ ഓരോന്നും കണ്ടെത്തിയ ശാസ്ത്രീയ സത്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും അവയെല്ലാം ഒരു വിശാലമായ വിവര-ഡയലക്ടിക്കൽ ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യനെ ഒരു ജൈവശരീരമായോ ഒരു മനസ്സായോ ഒരു സാമൂഹികജീവിയായോ മാത്രം നിർവചിക്കാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യൻ സ്വയംസംഘടിതവും സ്വയംപരിണമിക്കുന്നതുമായ ഒരു ബഹുപാളി വിവരവ്യവസ്ഥയാണ്. ഈ വിവരവ്യവസ്ഥയിലെ ഓരോ പാളിയും അതിനേക്കാൾ താഴെയുള്ള പാളികളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതാണെങ്കിലും ഓരോന്നിനും സ്വന്തമായ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളും പ്രവർത്തനനിയമങ്ങളും ഉണ്ട്. അതിനാൽ മനുഷ്യനെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഈ എല്ലാ വിവരപാളികളെയും ഒരുമിച്ച് പഠിക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.

മനുഷ്യജീവിതത്തെ ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അതിൽ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട എട്ട് പ്രധാന വിവരപാളികൾ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും. ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഭൗതികവിവരത്തിന്റെ പാളിയുണ്ട്. ഇവിടെ ആറ്റങ്ങൾ, തന്മാത്രകൾ, ഊർജപ്രവാഹങ്ങൾ, താപഗതിക സന്തുലിതാവസ്ഥകൾ തുടങ്ങിയ ഭൗതികപ്രക്രിയകളാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഈ പാളിയിൽ നിന്നാണ് രാസവിവരത്തിന്റെ പാളി ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. എൻസൈമുകൾ, ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററുകൾ, ഹോർമോണുകൾ, വിവിധ ജൈവരാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവ ഈ പാളിയുടെ ഭാഗമാണ്. അതിനുമുകളിൽ ജൈവവിവരത്തിന്റെ പാളിയുണ്ട്. ഇവിടെ ജീനുകൾ, എപ്പിജെനറ്റിക് മാറ്റങ്ങൾ, കോശപ്രവർത്തനങ്ങൾ, രോഗപ്രതിരോധവ്യവസ്ഥ, ഹോമിയോസ്റ്റാസിസ് എന്നിവ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ മുകളിലാണ് ന്യൂറൽ വിവരത്തിന്റെ പാളി രൂപപ്പെടുന്നത്. ന്യൂറോണുകളുടെ ശൃംഖലകൾ, സിനാപ്റ്റിക് പ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി, ഓർമ്മ, പഠനം, പ്രവചനസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ ഈ തലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ന്യൂറൽ വിവരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് മാനസിക വിവരത്തിന്റെ പാളി ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഇവിടെ ആത്മബോധം, വികാരങ്ങൾ, ആഗ്രഹങ്ങൾ, മൂല്യങ്ങൾ, വ്യക്തിത്വം, അർത്ഥനിർമ്മാണം തുടങ്ങിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ മാനസിക പാളിയുടെ മുകളിലാണ് സാമൂഹിക വിവരത്തിന്റെ പാളി വികസിക്കുന്നത്. കുടുംബം, ഭാഷ, വിദ്യാഭ്യാസം, സൗഹൃദം, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, രാഷ്ട്രീയം, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ ഈ പാളിയുടെ ഭാഗമാണ്. സാമൂഹിക വിവരത്തിൽ നിന്നാണ് സാംസ്കാരിക വിവരത്തിന്റെ പാളി ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രം, കല, സാഹിത്യം, മതം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ചരിത്രസ്മൃതി, മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവ ഈ തലത്തിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിലും ഉയർന്ന തലത്തിൽ സാർവത്രിക വിവരത്തിന്റെ പാളിയുണ്ട്. ഇവിടെ മനുഷ്യൻ സ്വയം പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണെന്നും പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണെന്നും തിരിച്ചറിയുന്നു. വ്യക്തിപരമായ സ്വാർത്ഥതയെ അതിജീവിച്ച് മനുഷ്യരാശിയുടെയും ഭൂമിയുടെയും ജീവജാലങ്ങളുടെയും ഭാവിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തബോധം ഈ തലത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

ഈ വിവരപാളികളൊന്നും പരസ്പരം വേർപിരിഞ്ഞ് പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ഓരോ പാളിയും മറ്റെല്ലാ പാളികളുമായി നിരന്തരം വിവരവിനിമയം നടത്തുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു പാളിയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റം മറ്റെല്ലാ പാളികളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഉദ്ഭവസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ഉയർന്ന പാളികളെ താഴ്ന്ന പാളികളിലേക്ക് ചുരുക്കിക്കളയാനാവില്ലെങ്കിലും അവ താഴ്ന്ന പാളികളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും സ്വതന്ത്രവുമല്ല. അവ പരസ്പരാശ്രിതമായ ഒരു സ്വയംസംഘടിത വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്.

ഈ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആസക്തിയെ പുനർനിർവചിക്കുമ്പോൾ അത് ഒരു രാസപ്രശ്നമോ ഒരു മാനസികപ്രശ്നമോ ഒരു സാമൂഹികപ്രശ്നമോ മാത്രമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. ആസക്തി എന്നത് മനുഷ്യന്റെ ബഹുപാളി വിവരവ്യവസ്ഥയിൽ സംയോജനശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുകയും, വിവരപ്രവാഹങ്ങൾ സ്വയംശക്തിപ്പെടുന്ന വിഘടനചക്രങ്ങളിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവപരമായ അവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ ആസക്തി ഒരു സ്ഥിരമായ വസ്തുവല്ല. അത് നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു വിവരപ്രക്രിയയാണ്. ശരീരത്തിലെ ജൈവരാസമാറ്റങ്ങൾ, മസ്തിഷ്കത്തിലെ ന്യൂറൽപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി, മനസ്സിലെ വികാരസംഘർഷങ്ങൾ, സാമൂഹിക അന്യവൽക്കരണം, സാംസ്കാരിക സമ്മർദ്ദങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം സ്വാധീനിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയൊരു വിവരഘടന രൂപപ്പെടുത്തുന്ന പ്രക്രിയയാണ് ആസക്തി.

ഈ വിശകലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആസക്തിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ചില സർവസാധാരണ നിയമങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയും. ആസക്തി ഏത് വിവരപാളിയിലും ആരംഭിക്കാം. ജനിതകപ്രവണത, ബാല്യകാല ട്രോമ, സാമൂഹിക ഒറ്റപ്പെടൽ, ദാരിദ്ര്യം, മാനസികരോഗങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക സമ്മർദ്ദങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു ഘടകമോ അവയുടെ സംയോജനമോ തുടക്കമാകാം. എന്നാൽ ഒരിക്കൽ ആരംഭിച്ചാൽ അത് മറ്റു വിവരപാളികളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ആസക്തിയുടെ വളർച്ച രേഖീയമല്ല; ഓരോ മാറ്റവും അടുത്ത മാറ്റത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സ്വയംവികസിക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ചക്രങ്ങളിലൂടെയാണ് അത് വികസിക്കുന്നത്. ഓരോ ലഹരി അനുഭവവും പുതിയ വിവരസ്മൃതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ രോഗമുക്തി പഴയ സ്മൃതികളെ ഇല്ലാതാക്കലല്ല; അവയെക്കാൾ ശക്തമായ പുതിയ വിവരസ്മൃതികൾ സൃഷ്ടിക്കലാണ്.

ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും വിവരവ്യവസ്ഥ വ്യത്യസ്തമായതിനാൽ ഒരേ ചികിത്സ എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ ഫലപ്രദമാകുകയില്ല. രോഗമുക്തി ഒരു സംഭവമല്ല; പുതിയ വിവരസംഘടനകളുടെ നിരന്തരമായ പരിണാമമാണ്. വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹികപരിസരം അവന്റെ വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ അവിഭാജ്യഘടകമായതിനാൽ വ്യക്തിയെ മാത്രം ചികിത്സിക്കുകയും സമൂഹത്തെ അവഗണിക്കുകയും ചെയ്യാനാവില്ല. ജീവിതത്തിന് അർത്ഥം നൽകുന്ന വിവരഘടനകൾ ശക്തമാകുമ്പോൾ ആസക്തി ക്രമേണ ദുർബലമാകുന്നു. ഓരോ പ്രതിസന്ധിയും ഉയർന്ന സംയോജനത്തിനുള്ള സാധ്യതയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു എന്നതിനാൽ ആസക്തി മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ അവസാനമല്ല; പുതിയ വളർച്ചയുടെ ആരംഭവുമാകാം. അതുപോലെ സ്വാതന്ത്ര്യം ജന്മസിദ്ധമായ സ്ഥിരഗുണമല്ല; വിവരസംയോജനത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ചലനാത്മകശേഷിയാണ്. ആസക്തി ഈ ശേഷിയെ ചുരുക്കുന്നു. രോഗമുക്തി അതിനെ വീണ്ടും വികസിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആരോഗ്യം രോഗത്തിന്റെ അഭാവം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ വിവരപാളികളിലും സംയോജനശക്തികൾ വിജയകരമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ചലനാത്മകാവസ്ഥയാണ്.

ഈ സിദ്ധാന്തം ഭാവിയിലെ ചികിത്സയ്ക്കും പൊതുജനാരോഗ്യത്തിനും ഗവേഷണത്തിനും പുതിയ ദിശകൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ന്യൂറോസയൻസ്, മനഃശാസ്ത്രം, സമൂഹശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രം എന്നിവ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന ശാസ്ത്രങ്ങളല്ല; ഒരേ വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ വ്യത്യസ്ത പാളികളെ പഠിക്കുന്ന ശാസ്ത്രശാഖകളാണ്. ഭാവിയിലെ ചികിത്സ രോഗത്തിന്റെ പേരിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയല്ല, വ്യക്തിയുടെ സമഗ്ര വിവരഘടനയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയായിരിക്കണം. അതുപോലെ പ്രതിരോധത്തിന് ചികിത്സയെക്കാൾ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകണം. വിവരവ്യവസ്ഥ ഗുരുതരമായി വിഘടിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് സംയോജനശക്തികളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നത് എപ്പോഴും കൂടുതൽ ഫലപ്രദമാണ്. ആരോഗ്യം ആരോഗ്യവകുപ്പിന്റെ മാത്രം ഉത്തരവാദിത്തമല്ല. സാമ്പത്തികനയം, വിദ്യാഭ്യാസനയം, സാമൂഹികനീതി, സാംസ്കാരികവികസനം, തൊഴിൽ, പരിസ്ഥിതി എന്നിവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് മനുഷ്യന്റെ വിവരപരിസ്ഥിതി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ആസക്തിയെ കുറ്റകൃത്യമായി മാത്രം കാണുന്ന സമീപനവും, ന്യൂറോട്രാൻസ്മിറ്ററുകളുടെ അസന്തുലിതാവസ്ഥയായി മാത്രം കാണുന്ന സമീപനവും ഒരുപോലെ അപൂർണ്ണമാണ്. അവയെ അതിജീവിക്കുന്ന സമഗ്രമായ വിവര-ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനമാണ് ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ യുക്തിസഹമായത്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ ചികിത്സാസിദ്ധാന്തം മാത്രമല്ല അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ജീവശാസ്ത്രം, മനഃശാസ്ത്രം, സമൂഹശാസ്ത്രം, വിവരശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, ദാർശനികശാസ്ത്രം എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഏകീകൃത ശാസ്ത്രീയ ഭാഷയാണ് ഇത് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്. ഈ സമീപനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യനെ ഒരു ജൈവയന്ത്രമായി അല്ല, നിരന്തരം പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു വിവരപ്രപഞ്ചമായാണ് കാണുന്നത്. ആസക്തി ഈ വിവരപ്രപഞ്ചത്തിലെ സംയോജനത്തിന്റെ താൽക്കാലിക വിഘടനമാണ്. രോഗമുക്തി ആ വിഘടനത്തെ അതിജീവിച്ച് കൂടുതൽ ഉയർന്ന വിവരസംയോജനത്തിലേക്കും കൂടുതൽ വിശാലമായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേക്കും കൂടുതൽ ആഴമുള്ള മനുഷ്യസാഹോദര്യത്തിലേക്കും നടക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമമാണ്.

ഈ നിഗമനത്തോടെ ആസക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ അധ്യായം അവസാനിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആരോഗ്യം, രോഗം, ബോധം, സമൂഹം, മനുഷ്യപരിണാമം എന്നിവയെ പുനർനിർവചിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണപരമ്പരയ്ക്ക് ഇത് തുടക്കം കുറിക്കുന്നു. മനുഷ്യനെ വിഭജിച്ച് പഠിക്കുന്ന ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യനെ ഒരു ഏകീകൃതവും സ്വയംസംഘടിതവും പരിണാമാത്മകവുമായ വിവരവ്യവസ്ഥയായി മനസ്സിലാക്കുന്ന പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ദർശനത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ് ഈ സമീപനം. അത്തരം ഒരു ദർശനത്തിനുള്ളിൽ ആസക്തി ഒരു വ്യക്തിഗത ദുരന്തം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിവരപരിണാമത്തിൽ പരിഹരിക്കപ്പെടേണ്ട ഒരു ചരിത്രപരമായ വൈരുധ്യമായാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.

ഈ ലേഖനത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ നാം ആസക്തിയെ ഒരു വ്യക്തിഗത രോഗമായി കാണുന്ന പരമ്പരാഗത സമീപനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്തിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ഈ ദീർഘമായ വിശകലനത്തിന്റെ അവസാനം നിൽക്കുമ്പോൾ ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാണ്. ആസക്തി എന്നത് ശരീരത്തിലെ ഒരു ജൈവരാസ വൈകല്യമോ, മനസ്സിലെ ഒരു മാനസിക സംഘർഷമോ, സമൂഹത്തിലെ ഒരു സാമൂഹികപ്രശ്നമോ മാത്രമല്ല. ഇവയിൽ ഓരോന്നും ആസക്തിയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ആസക്തി ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ഇഴചേർന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ബഹുപാളി വിവരപ്രക്രിയയാണ്. അതിനാൽ അതിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യനെ തന്നെ പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കേണ്ടിവരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യനെ ഒരു സ്ഥിരമായ വസ്തുവായി കാണുന്നില്ല. ഓരോ നിമിഷവും സ്വയം പുനർസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന വിവരവ്യവസ്ഥയായാണ് മനുഷ്യനെ കാണുന്നത്. ഈ വിവരവ്യവസ്ഥ ശരീരത്തിന്റെ അതിരുകളിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം, മനസ്സ്, കുടുംബം, സമൂഹം, സംസ്കാരം, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, പ്രകൃതി, ചരിത്രം എന്നിവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ഈ വ്യവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു മനുഷ്യന്റെ ആരോഗ്യം അയാളുടെ ശരീരത്തിന്റെ മാത്രം സവിശേഷതയല്ല; അയാൾ ജീവിക്കുന്ന മുഴുവൻ വിവരപരിസ്ഥിതിയുടെ ഗുണനിലവാരത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ആസക്തി ഒരു വ്യക്തിയുടെ പരാജയമല്ല. അത് ഒരു വിവരവ്യവസ്ഥയുടെ പരാജയമാണ്. ശരീരത്തിലെ ജൈവരാസസംവിധാനങ്ങൾ, മസ്തിഷ്കത്തിലെ പ്രതിഫലശൃംഖലകൾ, മനസ്സിലെ അർത്ഥഘടനകൾ, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, സാമൂഹികപിന്തുണ, സാമ്പത്തികസാഹചര്യങ്ങൾ, സാംസ്കാരികമൂല്യങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള സംയോജനം ക്രമേണ ദുർബലമാകുമ്പോഴാണ് ആസക്തി ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു വ്യക്തിയെ മാത്രം കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെ പ്രശ്നം പരിഹരിക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ ഡോപ്പാമിൻ വ്യവസ്ഥയെ മാത്രം ചികിത്സിച്ചാലും സമ്പൂർണ്ണരോഗമുക്തി സാധ്യമല്ല. കാരണം ആസക്തിയുടെ വേരുകൾ വിവരത്തിന്റെ എല്ലാ പാളികളിലേക്കും വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്നു.

ഈ വിശകലനത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ശാസ്ത്രീയ സംഭാവന ആരോഗ്യം സംബന്ധിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ നിർവചനമാണ്. ആരോഗ്യം രോഗത്തിന്റെ അഭാവമല്ല. ആരോഗ്യം ശരീരത്തിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും ഭാവിപ്രതീക്ഷകളുടെയും വിജയകരമായ വിവരസംയോജനമാണ്. അതിനാൽ ആരോഗ്യം ഒരു സ്ഥിരാവസ്ഥയല്ല. ഓരോ ദിവസവും പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. രോഗവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. അത് ശരീരത്തിൽ കടന്നുവരുന്ന ഒരു വസ്തുവല്ല. വിവരസംയോജനത്തിന്റെ ഭാഗികമായ വിഘടനമാണ്. അതിനാൽ ചികിത്സയും ഒരു സാങ്കേതിക ഇടപെടൽ മാത്രമല്ല; പുതിയ വിവരസംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യവും പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരു അമൂർത്തമായ ദാർശനിക ആശയമല്ല. മനുഷ്യന്റെ വിവരവ്യവസ്ഥ സ്വയം പുനർസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം. ആസക്തി ഈ കഴിവിനെ ക്രമേണ ചുരുക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ ഭാവി ഭൂതകാലത്തിന്റെ തടവറയാകുന്നു. എന്നാൽ രോഗമുക്തി ഭൂതകാലത്തെ മായ്ക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന് പുതിയ അർത്ഥം നൽകുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രം മാറ്റാൻ കഴിയില്ല. പക്ഷേ മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്ന രീതി മാറ്റാൻ കഴിയും. ഈ മാറ്റമാണ് യഥാർത്ഥ വിമോചനം.

ഈ സമീപനം മാർക്സിന്റെ അന്യവൽക്കരണ സിദ്ധാന്തത്തെയും പുതിയ വെളിച്ചത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ആസക്തി ഒരു വ്യക്തിയുടെ ശരീരത്തോടുള്ള അന്യവൽക്കരണം മാത്രമല്ല. സ്വന്തം മനസ്സിൽ നിന്നുള്ള അന്യവൽക്കരണമാണ്. സ്വന്തം അധ്വാനത്തിൽ നിന്നുള്ള അന്യവൽക്കരണമാണ്. സ്വന്തം കുടുംബത്തിൽ നിന്നുള്ള അന്യവൽക്കരണമാണ്. സ്വന്തം സമൂഹത്തിൽ നിന്നുള്ള അന്യവൽക്കരണമാണ്. ഒടുവിൽ സ്വന്തം മനുഷ്യസത്തയിൽ നിന്നുള്ള അന്യവൽക്കരണമാണ്. അതിനാൽ ആസക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ പരിഹാരം വ്യക്തിഗത ചികിത്സയിലും മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യനെ അന്യവൽക്കരിക്കുന്ന സാമൂഹികഘടനകളുടെ പരിവർത്തനവും അതിന് അനിവാര്യമാണ്.

അതേസമയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിന്റെ സിദ്ധാന്തത്തെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരമായ ദിശയിൽ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യനെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ മാത്രമല്ല. വിവരത്തിന്റെ എല്ലാ പാളികളിലുമുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധങ്ങളാണ് മനുഷ്യനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. അതിനാൽ സാമൂഹികപരിവർത്തനവും സാമ്പത്തികപരിവർത്തനം മാത്രമാകരുത്. വിദ്യാഭ്യാസം, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പൊതുജനാരോഗ്യം, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി എന്നിവയെല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമഗ്രമായ വിവരപരിവർത്തനമായിരിക്കണം.

ഈ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന പ്രത്യാഘാതം ശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ കാഴ്ചപ്പാടിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രം, ന്യൂറോസയൻസ്, മനഃശാസ്ത്രം, സമൂഹശാസ്ത്രം, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, ദാർശനികശാസ്ത്രം എന്നിവ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന വിജ്ഞാനശാഖകളല്ല. അവ ഒരേ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത വിവരപാളികളെ പഠിക്കുന്ന ശാസ്ത്രങ്ങളാണ്. ഭാവിയിലെ ശാസ്ത്രം കൂടുതൽ വിഭജിക്കപ്പെടുന്നതിലല്ല, കൂടുതൽ സംയോജിക്കപ്പെടുന്നതിലായിരിക്കും വികസിക്കുക. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സംയോജനത്തിന് ആവശ്യമായ ആശയപരമായ ഭാഷ നൽകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഈ അധ്യായത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ചോദിച്ച ഒരു ചോദ്യത്തിലേക്ക് വീണ്ടും മടങ്ങിവരാം. ആസക്തി മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഒരു ദുരന്തമാണോ? അതെ, അത് ഗുരുതരമായ ഒരു ദുരന്തമാണ്. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം അത് മനുഷ്യനാഗരികതയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു മുന്നറിയിപ്പും കൂടിയാണ്. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിവരപരിസ്ഥിതി മനുഷ്യന്റെ പരിണാമത്തെ തന്നെ ഭീഷണിപ്പെടുത്താൻ കഴിയുമെന്ന് ആസക്തി നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേസമയം മറ്റൊരു പ്രത്യാശയും അതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്റെ വിവരപരിസ്ഥിതിയെ ബോധപൂർവം പുനർനിർമ്മിക്കാൻ കഴിവുള്ള ഒരേയൊരു ജീവിയാണ്. അതിനാൽ ആസക്തി മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ അവസാനമല്ല. മനുഷ്യൻ സ്വയം പുനർസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള ശേഷിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ പരീക്ഷണമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്തിമ സന്ദേശം ഇതാണ്. മനുഷ്യൻ ശരീരമല്ല, മനസ്സുമല്ല, സമൂഹവുമല്ല, വിവരവുമല്ല; ഇവയെല്ലാം നിരന്തരം സംയോജിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്. ആസക്തി ആ പ്രക്രിയയിലെ ഒരു വിഘടനമാണ്. എന്നാൽ ഓരോ വിഘടനവും പുതിയ സംയോജനത്തിനുള്ള സാധ്യതയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ജീവന്റെ ചരിത്രം തന്നെ ഇതിന്റെ തെളിവാണ്. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ വിഘടനത്തിൽ നിന്നാണ് ഗ്രഹങ്ങൾ ജനിച്ചത്. രാസപരിണാമത്തിലെ അസ്ഥിരതകളിൽ നിന്നാണ് ജീവൻ ഉദ്ഭവിച്ചത്. ജീവന്റെ പരിണാമത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ബോധം ജനിച്ചത്. ബോധത്തിന്റെ സാമൂഹികപരിണാമത്തിൽ നിന്നാണ് സംസ്കാരം രൂപപ്പെട്ടത്. അതുപോലെ മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധികളും പുതിയ മനുഷ്യസാധ്യതകളുടെ വിത്തുകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ആസക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ ചികിത്സ ലഹരിവസ്തുവിനെ ഇല്ലാതാക്കുക മാത്രമല്ല. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ വീണ്ടും അർത്ഥം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. വീണ്ടും ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. വീണ്ടും പ്രത്യാശ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. വീണ്ടും സ്വാതന്ത്ര്യം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. വീണ്ടും സമൂഹം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. വീണ്ടും മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ രോഗമുക്തി ഒരു വൈദ്യശാസ്ത്രപരമായ സംഭവമല്ല. അത് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്.

ആസക്തി വിവരസംയോജനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വിഘടനമാണ്; രോഗമുക്തി ആ വിഘടനത്തെ അതിജീവിച്ച് ശരീരത്തെയും മനസ്സിനെയും സമൂഹത്തെയും സംസ്കാരത്തെയും ഉയർന്ന വിവരസംയോജനത്തിലേക്ക് പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ആസക്തി ഒരു ചികിത്സാവിഷയം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യനെ, സമൂഹത്തെ, ശാസ്ത്രത്തെ, ചരിത്രത്തെ, പരിണാമത്തെ, സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ, ഭാവിയെ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ സമഗ്രദർശനത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനകവാടമാണ്. ഈ പുതിയ ദർശനത്തിന്റെ വികസനമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാവിയിലെ ഗവേഷണങ്ങളുടെ പ്രധാന ദൗത്യം.