ഇസ്ലാമിന്റെ സത്തയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്ന തീവ്രവാദ ആശയങ്ങളും അന്യമത വിദ്വേഷവും- ഒരു ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം

മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ മഹത്തായ മതപാരമ്പര്യങ്ങളെല്ലാം ഒരേ സമയം ആത്മീയതയുടെയും ധാർമ്മികതയുടെയും സാമൂഹിക സംഘടനയുടെയും ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങളുടെയും സങ്കീർണ്ണമായ സമന്വയങ്ങളാണ്. ഇസ്ലാമും ഇതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല. ഇസ്ലാമിന്റെ അടിസ്ഥാന ആത്മീയ-ധാർമ്മിക സങ്കൽപ്പങ്ങളിൽ ദൈവത്തോടുള്ള സമർപ്പണം, കരുണ, നീതി, ഉത്തരവാദിത്വം, മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സിനോടുള്ള ആദരം, ദാനധർമ്മം, സാമൂഹിക സഹജീവനം എന്നിവ പ്രധാന സ്ഥാനമാണ് വഹിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ചരിത്രത്തിൽ ഏതൊരു മതപാരമ്പര്യവും മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ ജീവിതത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടുനിൽക്കുന്ന ഒരു ശുദ്ധമായ ആത്മീയ സത്തയായി നിലനിന്നിട്ടില്ല. മതവിശ്വാസങ്ങൾ അധികാരം, സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷങ്ങൾ, വർഗീയ-സാമുദായിക തിരിച്ചറിവുകൾ, സാമ്രാജ്യത്വം, അധിനിവേശം, ദാരിദ്ര്യം, അസമത്വം, മനഃശാസ്ത്രപരമായ അസുരക്ഷിതത്വം എന്നിവയുമായി ഇടപെടുമ്പോൾ അവയ്ക്ക് വിവിധ രൂപങ്ങൾ കൈവരിക്കാം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മതത്തെ മനസ്സിലാക്കേണ്ട ആദ്യത്തെ അടിസ്ഥാനതലം. യാഥാർഥ്യം ഒരു ഏകതാനവും നിശ്ചലവുമായ ഘടകമല്ല; പരസ്പരം വിരുദ്ധവും അതേസമയം പരസ്പരം ആശ്രിതവുമായ ശക്തികളുടെ നിരന്തരമായ ഇടപെടലിലൂടെയാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്. ഒരു മതപാരമ്പര്യത്തിനുള്ളിലും cohesion-ഉം decohesion-ഉം പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. Cohesion മനുഷ്യരെ ഒരു പൊതുവായ ധാർമ്മിക-ആത്മീയ തിരിച്ചറിവിലേക്ക് കൂട്ടിയിണക്കുന്ന ശക്തിയാണ്; decohesion വ്യത്യാസങ്ങളെയും വിഭജനങ്ങളെയും സംഘർഷങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. മതത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാമൂഹിക രൂപം ഈ രണ്ടിനുമിടയിലെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉയർന്നുവരുന്നത്. എന്നാൽ cohesion ഒരു ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ വിശാലമായ ഐക്യത്തിലേക്ക് വികസിക്കാതെ “നമ്മൾ” എന്ന ചെറു കൂട്ടത്തിന്റെ ഐക്യമായി ചുരുങ്ങുകയും “അവർ” എന്ന മറ്റൊരു കൂട്ടത്തോടുള്ള വിദ്വേഷമായി മാറുകയും ചെയ്താൽ, അതേ cohesive force തന്നെ സാമൂഹിക decohesion-ന്റെ കാരണമാകുന്നു. തീവ്രവാദത്തിന്റെയും സാമുദായിക വിദ്വേഷത്തിന്റെയും ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യം ഇവിടെ കാണാം.

“Islam” എന്ന പദം അറബി s-l-m എന്ന മൂലവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്; സമാധാനം, സുരക്ഷ, സമർപ്പണം എന്നീ ആശയങ്ങളുമായി ഈ ഭാഷാമൂലം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇസ്ലാമിക ആത്മീയതയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ അഹങ്കാരപരമായ സ്വേച്ഛയെക്കാൾ ദൈവത്തിന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കു മുന്നിലുള്ള സമർപ്പണമെന്ന ആശയമാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ഖുർആൻ “ബിസ്മില്ലാഹിർ റഹ്മാനിർ റഹീം” — അതായത് പരമകാരുണികനും പരമദയാലുവുമായ ദൈവത്തിന്റെ നാമത്തിൽ — എന്ന വാക്യത്തോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ കരുണയും ദയയും ഇസ്ലാമിക ധാർമ്മികതയുടെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളായി വായിക്കപ്പെടുന്നു. നീതിയും അതിന്റെ കേന്ദ്രമൂല്യമാണ്. “അല്ലാഹു നീതിയും സൽപ്രവൃത്തിയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു” എന്ന ഖുർആനിക ആശയം ഇസ്ലാമിക സാമൂഹികനീതിയുടെ അടിസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്.

മനുഷ്യരാശിയുടെ ഏകതയും ഇസ്ലാമിക ചിന്തയിൽ പ്രധാനമാണ്. ഖുർആൻ മനുഷ്യരെ വിവിധ ജനവിഭാഗങ്ങളായും ഗോത്രങ്ങളായും സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നത് പരസ്പരം പരിചയപ്പെടുന്നതിനുവേണ്ടിയാണെന്ന് പറയുന്നു. ഇതിലെ ശ്രദ്ധേയമായ കാര്യം വ്യത്യാസത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല, വ്യത്യാസങ്ങൾക്കിടയിലെ പരസ്പര പരിചയവും സഹവർത്തിത്വവുമാണ്. Quantum Dialectics-ന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, unity without uniformity — ഏകത എന്നാൽ ഏകതാനതയല്ല — എന്ന തത്വവുമായി ഇതിന് സാദൃശ്യമുണ്ട്. വിവിധതകളുടെ നിലനിൽപ്പ് തന്നെ ഒരു വലിയ സമഗ്രതയുടെ ഭാഗമാകാം. അതിനാൽ മതപരമായ ഏകതയെ സാംസ്കാരിക ഏകീകരണമായോ മറ്റുള്ളവരുടെ തിരിച്ചറിവ് ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള പദ്ധതിയായോ മാറ്റുന്നത് ഇസ്ലാമിന്റെ ഈ വിശാലമായ മനുഷ്യദർശനത്തെ ചുരുക്കുന്നതായിരിക്കും.

സകാത്ത് പോലുള്ള ദാനധർമ്മപരമായ സംവിധാനങ്ങളും മറ്റുള്ളവരോടുള്ള കരുണയും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും ഇസ്ലാമിക ജീവിതത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളാണ്. ഇവിടെ മതം വ്യക്തിയുടെ ആത്മീയ മോക്ഷത്തെ മാത്രം ലക്ഷ്യമിടുന്നില്ല; സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരത്തെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ സമ്പത്ത് മറ്റുള്ളവരുടെ ദാരിദ്ര്യവുമായി ബന്ധമില്ലാത്ത സ്വകാര്യ വസ്തുവായി മാത്രം കാണാതെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ ഭാഗമായി കാണുന്ന ഘടകങ്ങൾ ഇസ്ലാമിക ധാർമ്മികതയിൽ കാണാം. Quantum Dialectics-ന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള dialectical unity ആയി വായിക്കാവുന്നതാണ്. വ്യക്തി സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര കണികയല്ല; സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു quantum layer-ൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഘടകമാണ്.

എന്നാൽ ഇസ്ലാമിന്റെ ചരിത്രം സംഘർഷരഹിതമായിരുന്നില്ല. പ്രവാചകൻ മുഹമ്മദ് നബിയുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ മതപരമായ പ്രബോധനത്തോടൊപ്പം പുതിയ സമൂഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനായുള്ള രാഷ്ട്രീയവും സൈനികവുമായ പോരാട്ടങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഖുർആനിൽ യുദ്ധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വചനങ്ങളും കാണാം. അവയെല്ലാം ഒരേ ചരിത്രസന്ദർഭത്തിൽ നിന്നുള്ളതല്ല; അവയുടെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ അവ ഉരുത്തിരിഞ്ഞ സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, “നിങ്ങളോട് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവരോട് അല്ലാഹുവിന്റെ മാർഗത്തിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുക; എന്നാൽ അതിക്രമം ചെയ്യരുത്” എന്ന 2:190-ലെ നിർദ്ദേശം യുദ്ധത്തിനുപോലും പരിധിയും ധാർമ്മിക നിയന്ത്രണവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നതായി വായിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെയാണ് മതഗ്രന്ഥത്തിന്റെ contextual interpretation നിർണായകമാകുന്നത്. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രസന്ദർഭത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട വാക്യത്തെ എല്ലാ കാലത്തേക്കും എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങൾക്കും ബാധകമായ ഒരു പൊതുവായ രാഷ്ട്രീയ നിർദ്ദേശമായി മാറ്റുമ്പോൾ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ അർത്ഥപരമായ quantum layer നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ഒരു വാക്യത്തിന് ഭാഷാപരമായ അർത്ഥം മാത്രമല്ല; ചരിത്രപരവും സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവും ധാർമ്മികവുമായ പല layers ഉണ്ട്. ഒരു layer-നെ മാത്രം absolute ആക്കുകയും മറ്റുള്ളവയെ ഇല്ലാതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് interpretive reductionism ആണ്. തീവ്രവാദ ആശയങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഈ reductionism-നെ ആശ്രയിക്കുന്നു.

ഇതുതന്നെയാണ് മതത്തിന്റെ ആത്മീയ ഉള്ളടക്കവും മതത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം. ഇസ്ലാമിൽ വിവിധ ചിന്താധാരകളും നിയമശാസ്ത്രപരമ്പരകളും ആത്മീയ പാരമ്പര്യങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് — സുന്നി, ശിയ, സൂഫി തുടങ്ങിയവ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ വൈവിധ്യത്തിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് സൂഫി പാരമ്പര്യത്തിലെ പല ധാരകളും ദൈവസ്നേഹത്തെയും മനുഷ്യസ്നേഹത്തെയും സൃഷ്ടിയോടുള്ള ആത്മീയ ഏകതയെയും മുൻനിർത്തിയിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ “ഇസ്ലാം” എന്ന ഏകപദത്തിനുള്ളിൽ പോലും ചരിത്രപരമായി നിരവധി interpretive states നിലനിന്നിട്ടുണ്ട് എന്ന് കാണാം.

Quantum Dialectics-ന്റെ social superposition എന്ന ആശയം ഇവിടെ പ്രയോജനപ്പെടുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ഒരേ സമയം വ്യത്യസ്ത മതവ്യാഖ്യാനങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ പ്രവണതകളും സാംസ്കാരിക നിലപാടുകളും നിലനിൽക്കാം. അവയിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം “യഥാർത്ഥ മതം” എന്നും മറ്റെല്ലാം “വ്യാജം” എന്നും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ നിഷേധിക്കുന്നതാണ്. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് എല്ലാ വ്യാഖ്യാനങ്ങളും തുല്യമായി ധാർമ്മികമാണെന്നർത്ഥമില്ല. മനുഷ്യജീവിതത്തെയും മനുഷ്യാന്തസ്സിനെയും നശിപ്പിക്കുന്ന വ്യാഖ്യാനങ്ങളെ അവയുടെ സാമൂഹിക ഫലങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിമർശിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെയാണ് മതതീവ്രവാദം പ്രശ്നമാകുന്നത്. തീവ്രവാദം ഒരു മതത്തിന്റെ സ്വാഭാവികവും അനിവാര്യവുമായ പരിണതിയല്ല. അത് മതപരമായ ഭാഷയും പ്രതീകങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് രാഷ്ട്രീയ അധികാരലക്ഷ്യങ്ങളെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്ന ഒരു സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ പ്രതിഭാസമായി പലപ്പോഴും രൂപപ്പെടുന്നു. മതഗ്രന്ഥത്തിലെ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ഭാഗങ്ങളെ സന്ദർഭത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് absolute commands ആക്കുകയും കരുണ, നീതി, ക്ഷമ, സഹവർത്തിത്വം തുടങ്ങിയ വിശാലമായ ധാർമ്മിക തത്വങ്ങളെ പിന്നിലാക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ മതം ഒരു ആത്മീയ മാർഗദർശനത്തിൽനിന്ന് ideological weapon ആയി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് cohesive religious identity-യുടെ pathological transformation ആയി കാണാം. ആദ്യം മതം വ്യക്തികളെ കൂട്ടിയിണക്കുന്നു. പിന്നീട് ആ ഐക്യം “നമ്മുടെ സമൂഹം” എന്ന ചുരുങ്ങിയ collective identity ആയി മാറുന്നു. അതിനുശേഷം “നമ്മൾ” എന്ന തിരിച്ചറിവിന് ഭീഷണിയായി മറ്റൊരു സമൂഹത്തെ നിർമ്മിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ മറ്റുള്ളവരോടുള്ള decohesion തന്നെ സ്വന്തം കൂട്ടത്തിന്റെ cohesion നിലനിർത്താനുള്ള ഉപാധിയായി മാറുന്നു. അങ്ങനെ ഐക്യം വിദ്വേഷത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിദ്വേഷം വീണ്ടും കൂട്ടായ്മയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതൊരു positive feedback loop ആണ്. തീവ്രവാദത്തിന്റെ സാമൂഹിക വളർച്ചയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഈ dialectical feedback വളരെ പ്രധാനമാണ്.

സാമുദായിക വിദ്വേഷത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകം identity politics ആണ്. മനുഷ്യന്റെ മതപരമായോ ഭാഷാപരമായോ സാംസ്കാരികമായോ ദേശീയമായോ തിരിച്ചറിവ് ഒരു സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യമാണ്. എന്നാൽ ആ തിരിച്ചറിവിനെ മനുഷ്യന്റെ സമ്പൂർണ്ണ വ്യക്തിത്വമായി ചുരുക്കുമ്പോൾ അപകടം ആരംഭിക്കുന്നു. “ഞാൻ മുസ്ലീമാണ്”, “ഞാൻ ഹിന്ദുവാണ്”, “ഞാൻ ക്രിസ്ത്യാനിയാണ്” എന്നത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ തിരിച്ചറിയലിലെ ഒരു layer മാത്രമാണ്. എന്നാൽ അതിനെ “ഞാനും എന്റെ സമൂഹവും” എന്ന ഏക രാഷ്ട്രീയ ontology ആക്കുമ്പോൾ മറ്റ് എല്ലാ layers-ഉം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. മനുഷ്യൻ ഒരേസമയം കുടുംബാംഗവും തൊഴിലാളിയും പൗരനും അയൽക്കാരനും ഭാഷാസമൂഹത്തിലെ അംഗവും മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാഗവുമാണ്. Quantum-layer structure-ന്റെ ഈ ബഹുതല സ്വഭാവത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന ഏകതല identity politics ആണ് സാമുദായികതയുടെ അടിസ്ഥാനം.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഖുർആനിലെ “ഒരു ജനതയോടുള്ള വിദ്വേഷം നിങ്ങളെ നീതി ചെയ്യുന്നതിൽനിന്ന് തടയരുത്; നീതി ചെയ്യുക” എന്ന ആശയം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. സ്വന്തം കൂട്ടത്തോട് മാത്രം നീതി പുലർത്തുകയും മറ്റുള്ളവരോട് അനീതി ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നത് യഥാർത്ഥ നീതിയല്ല. നീതി universalizable ആയിരിക്കണം. Quantum Dialectics-ന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഒരു ethical principle ഒരു quantum layer-ൽ മാത്രം coherent ആയി മറ്റൊരു layer-ൽ destructive ആണെങ്കിൽ അതിന് universal ethical coherence ഇല്ല.

ഇവിടെ മതതീവ്രവാദത്തിന്റെ സാമൂഹിക കാരണങ്ങളെയും മതത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തങ്ങളെയും വേർതിരിച്ചറിയേണ്ടതുണ്ട്. അധിനിവേശത്തിന്റെ ചരിത്രം, രാഷ്ട്രീയ അടിച്ചമർത്തൽ, സാമൂഹിക അവഗണന, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, തൊഴിലില്ലായ്മ, അഴിമതി, authoritarian ഭരണകൂടങ്ങൾ, യുദ്ധങ്ങൾ, വിദേശ സൈനിക ഇടപെടലുകൾ, അഭയാർത്ഥിത്വം, അപമാനബോധം, സാമൂഹിക alienation, വ്യക്തിയുടെ അർത്ഥാന്വേഷണം എന്നിവ തീവ്രവാദ recruitment-ന് അനുകൂലമായ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. മതം അവിടെ പലപ്പോഴും അടിസ്ഥാന കാരണം എന്നതിലുപരി mobilizing ideology ആയി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇതിനെ Quantum Dialectics-ന്റെ multi-layer causality ഉപയോഗിച്ച് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ഒരു തീവ്രവാദ പ്രവർത്തനത്തിന് ഒരൊറ്റ കാരണം ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല. വ്യക്തിയുടെ മനഃശാസ്ത്ര layer, കുടുംബ layer, സാമ്പത്തിക layer, രാഷ്ട്രീയ layer, ചരിത്ര layer, മതപരമായ വ്യാഖ്യാന layer, അന്താരാഷ്ട്ര geopolitics layer എന്നിവ പരസ്പരം ഇടപെടുമ്പോഴാണ് ഒരു emergent phenomenon ആയി തീവ്രവാദം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ “മതമാണ് തീവ്രവാദത്തിന്റെ കാരണം” എന്ന ലളിതവാദവും “മതത്തിന് യാതൊരു പങ്കുമില്ല” എന്ന മറ്റൊരു ലളിതവാദവും ഒരുപോലെ അപര്യാപ്തമാണ്. ചില മതവ്യാഖ്യാനങ്ങൾ recruitment-ന് ideological justification നൽകാം; എന്നാൽ ആ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളിൽനിന്ന് വേർപെട്ടതല്ല.

ഇതാണ് ആധുനിക ലോകത്തിലെ ഇസ്ലാമിക തീവ്രവാദത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ പ്രധാനമാകുന്നത്. അൽ-ഖായിദ, ISIS പോലുള്ള സംഘടനകൾ ഇസ്ലാമിക പ്രതീകങ്ങളും ഭാഷയും ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അവരുടെ രാഷ്ട്രീയ പദ്ധതികളെയും പ്രവർത്തനങ്ങളെയും ഇസ്ലാമിലെ എല്ലാ മുസ്ലിംകളുടെയും വിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയായി കാണുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായ സാമൂഹിക വിശകലനമല്ല. അവർ മതപരമായ ഭാഷയെ അധികാരത്തിന്റെയും mobilization-ന്റെയും ഉപകരണമായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. “ജിഹാദ്” പോലുള്ള ആശയങ്ങളെ അതിന്റെ വിപുലമായ ആത്മീയ, ധാർമ്മിക, നിയമപരമായ ചരിത്രത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് സായുധ ആക്രമണത്തിന്റെ പര്യായമാക്കുന്നത് ഈ ideological reduction-ന്റെ ഉദാഹരണമാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാന dialectical contradiction കാണാം. തീവ്രവാദ സംഘടനകൾ തങ്ങളെ മതത്തിന്റെ രക്ഷകരായി അവതരിപ്പിക്കുമ്പോഴും അവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ പലപ്പോഴും അതേ മതസമൂഹത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ വലിയ നാശം വിതയ്ക്കുന്നു. മുസ്ലിം സമൂഹത്തിലെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള sectarian violence, Sunni-Shia സംഘർഷങ്ങൾ, മതന്യൂനപക്ഷങ്ങളുടെ സുരക്ഷാഭംഗം, വിദ്യാഭ്യാസ-സാമ്പത്തിക സ്ഥാപനങ്ങളുടെ തകർച്ച, കുടിയൊഴിപ്പിക്കൽ എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ internal cohesion തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ മറ്റുള്ളവരോടുള്ള വിദ്വേഷത്തിലൂടെ സ്വന്തം സമൂഹത്തിന്റെ ഐക്യം സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന തീവ്രവാദം ഒടുവിൽ സ്വന്തം സമൂഹത്തിന്റെ cohesion തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്ന self-negating contradiction ആയി മാറുന്നു.

സാമുദായിക വിദ്വേഷം ഇസ്ലാമിന്റെ സാമൂഹിക പ്രതിച്ഛായയെയും ബാധിക്കുന്നു. ചില തീവ്രവാദ സംഘടനകൾ ഇസ്ലാമിന്റെ പേരിൽ നടത്തുന്ന അക്രമങ്ങൾ മാധ്യമങ്ങളിൽ disproportionately ഉയർന്ന ദൃശ്യത നേടുമ്പോൾ, ലോകത്തിലെ കോടിക്കണക്കിന് സാധാരണ മുസ്ലിംകളുടെ സമാധാനപരമായ ജീവിതം പൊതുചർച്ചയിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഇവിടെ മാധ്യമങ്ങളുടെ framing effect നിർണായകമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിലെ അത്യന്തം ചെറിയ ഒരു അക്രമകാരി വിഭാഗത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം മുഴുവൻ സമൂഹത്തിന്റെ പ്രതിനിധിത്വമായി അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ statistical minority ഒരു symbolic majority ആയി മാറുന്നു. ഇത് ഇസ്ലാമോഫോബിയക്കും മറുവശത്ത് മുസ്ലിം സമൂഹത്തിനുള്ളിലെ defensive radicalization-നും വഴിയൊരുക്കുന്ന ഒരു പ്രതികരണചക്രം സൃഷ്ടിക്കാം.

അതേസമയം, ഇസ്ലാമിനെ “മാത്രം സമാധാനത്തിന്റെ മതം” എന്ന് romanticize ചെയ്യുന്നതും മതത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സങ്കീർണ്ണതയെ മറച്ചുവയ്ക്കും. എല്ലാ വലിയ മതപാരമ്പര്യങ്ങളെയും പോലെ ഇസ്ലാമിനും ആത്മീയത, ധാർമ്മികത, നിയമം, രാഷ്ട്രീയം, യുദ്ധം, സമാധാനം, അധികാരം, സാമൂഹിക പരിഷ്കാരം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങളുണ്ട്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം neither demonization nor idealization ആയിരിക്കണം. വിമർശനാത്മക ബഹുമാനം ആയിരിക്കണം. മതത്തിന്റെ മഹത്തായ ധാർമ്മിക മൂല്യങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുകയും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങളെയും രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗങ്ങളെയും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് കൂടുതൽ സമതുലിതമായ സമീപനം.

ഇസ്ലാമിന്റെ പേരിലുള്ള ആഗോള തീവ്രവാദത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ കോളനിവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രവും അവഗണിക്കാനാവില്ല. പല മുസ്ലിം ഭൂരിപക്ഷ പ്രദേശങ്ങളിലും യൂറോപ്യൻ അധിനിവേശം രാഷ്ട്രീയ അതിർത്തികളെയും സാമ്പത്തിക ഘടനകളെയും സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളെയും മാറ്റിമറിച്ചു. അധിനിവേശാനന്തര കാലഘട്ടത്തിൽ പല സംഘർഷങ്ങളും പരിഹരിക്കപ്പെടാതെ തുടർന്നു. പലസ്തീൻ പ്രശ്നം, കാശ്മീർ പ്രശ്നം, പശ്ചിമേഷ്യയിലെ യുദ്ധങ്ങൾ, Cold War geopolitics, അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലെ സോവിയറ്റ് വിരുദ്ധ പോരാട്ടത്തിൽ വിവിധ ശക്തികൾ നടത്തിയ ഇടപെടലുകൾ തുടങ്ങിയവ പിന്നീട് രൂപപ്പെട്ട രാഷ്ട്രീയ ഇസ്ലാമിക തീവ്രവാദത്തിന്റെ സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലത്തിന്റെ ചില ഘടകങ്ങളായി പഠിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതുകൊണ്ട് തീവ്രവാദത്തിന്റെ കുറ്റം geopolitics-ലേക്ക് മാത്രം മാറ്റിവയ്ക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ മതപരമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങളെ മാത്രം കുറ്റപ്പെടുത്തിയും പ്രശ്നം പരിഹരിക്കാനാവില്ല. Quantum Dialectics ഇവിടെ causal superposition എന്ന ആശയം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു: നിരവധി കാരണഘടകങ്ങൾ ഒരേ സമയം സജീവമായിരിക്കാം; അവയുടെ പരസ്പര ഇടപെടലിൽ നിന്നാണ് പുതിയ സാമൂഹിക അവസ്ഥ — emergent extremism — രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ പരിഹാരവും ബഹുതലമായിരിക്കണം.

ആദ്യമായി, മതവിദ്യാഭ്യാസം ചരിത്രബോധത്തോടും വിമർശനാത്മക ചിന്തയോടും ചേർക്കണം. ഖുർആനിലെ വചനങ്ങളെ സന്ദർഭരഹിതമായി പഠിപ്പിക്കുന്നതിനു പകരം അവയുടെ ഭാഷാപരവും ചരിത്രപരവും സാമൂഹികവുമായ പശ്ചാത്തലവും വിവിധ വ്യാഖ്യാനപാരമ്പര്യങ്ങളും പഠിപ്പിക്കണം. ഒരു മതഗ്രന്ഥത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ “എന്താണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എപ്പോൾ, എന്ത് സാഹചര്യത്തിൽ, ആരോട്, എന്തിനാണ് പറഞ്ഞത്?” എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കണം. ഇത് മതവിശ്വാസത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നതല്ല; മറിച്ച് അതിനെ intellectual maturity-യിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നതാണ്.

രണ്ടാമതായി, മതപണ്ഡിതന്മാർക്കും സാമൂഹിക നേതാക്കൾക്കും വലിയ ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. തീവ്രവാദ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾക്കെതിരെ വ്യക്തമായ നിലപാട് സ്വീകരിക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്. മതത്തിന്റെ പേരിലുള്ള അക്രമത്തെ ambiguous language ഉപയോഗിച്ച് ന്യായീകരിക്കുകയോ നിശ്ശബ്ദമായി സഹിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് തീവ്രവാദ ആശയങ്ങൾക്ക് സാമൂഹിക legitimacy നൽകും. അതേ സമയം ഒരു ചെറിയ തീവ്രവാദ വിഭാഗത്തിന്റെ കുറ്റം മുഴുവൻ മുസ്ലിം സമൂഹത്തിനുമേൽ ചുമത്തുന്നതിനെതിരെയും മതനേതാക്കൾ ശക്തമായി പ്രതികരിക്കണം.

മൂന്നാമതായി, interfaith dialogue ഒരു പ്രതിരോധ തന്ത്രം മാത്രമല്ല; അത് ഒരു സാമൂഹിക cohesion-building mechanism ആണ്. ഹിന്ദു, മുസ്ലിം, ക്രിസ്ത്യൻ, ബുദ്ധ, സിഖ്, ജൈന, ജൂത, മതരഹിത, മറ്റ് മനുഷ്യവാദ പാരമ്പര്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംവാദം പരസ്പര ഭയങ്ങളെ കുറയ്ക്കുകയും stereotype-ുകളെ തകർക്കുകയും ചെയ്യും. ചരിത്രത്തിലെ സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെ അനുഭവങ്ങൾ പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്. എന്നാൽ സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ romanticize ചെയ്യാതെ അതിലെ സംഘർഷങ്ങളെയും പഠിക്കണം. ചരിത്രത്തിൽ tolerance-ഉം intolerance-ഉം ഒരുമിച്ച് നിലനിന്നിട്ടുണ്ട്; അതുതന്നെയാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ dialectical character.

നാലാമതായി, തീവ്രവാദത്തിന്റെ സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനങ്ങളെ അഭിമുഖീകരിക്കണം. ദാരിദ്ര്യം മാത്രം തീവ്രവാദത്തിന് കാരണമല്ലെങ്കിലും, അവസരങ്ങളുടെ അഭാവം, സാമൂഹിക alienation, രാഷ്ട്രീയ അവകാശങ്ങളുടെ കുറവ്, അപമാനബോധം, വിവേചനം, അഴിമതി, authoritarianism, യുദ്ധം എന്നിവ radicalization-ന്റെ സാധ്യത വർധിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, സാമൂഹിക നീതി, ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തം, നിയമവാഴ്ച, ന്യൂനപക്ഷങ്ങളുടെ സുരക്ഷ, രാഷ്ട്രീയ അവകാശങ്ങൾ എന്നിവ ശക്തിപ്പെടുത്തേണ്ടത് counter-extremism-ന്റെ ഭാഗമാകണം.

അഞ്ചാമതായി, മാധ്യമങ്ങളുടെ ഉത്തരവാദിത്വം നിർണായകമാണ്. അക്രമത്തിന്റെ ദൃശ്യത സ്വാഭാവികമായി വാർത്താമൂല്യം വർധിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ sensationalism എളുപ്പത്തിൽ ഒരു feedback loop സൃഷ്ടിക്കുന്നു. “മുസ്ലിം + ഭീകരത” എന്ന ആവർത്തിത framing പൊതുബോധത്തിൽ ഒരു cognitive association സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. അതിനെ തുല്യതയോടെ നേരിടാൻ സമാധാനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന മുസ്ലിം വ്യക്തികളുടെയും സംഘടനകളുടെയും മനുഷ്യസേവനത്തിന്റെയും സാമൂഹിക സംഭാവനകളുടെയും കഥകൾക്കും യുക്തമായ ദൃശ്യത നൽകണം. അതേസമയം തീവ്രവാദത്തെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നതോ അക്രമത്തിന്റെ മതപരമായ justification വിമർശിക്കാതിരിക്കുന്നതോ responsible journalism അല്ല. സത്യവും context-ഉം ഒരുപോലെ ആവശ്യമാണ്.

ആറാമതായി, മുസ്ലിം സമൂഹത്തിനുള്ളിലെ pluralism സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്. സുന്നി-ശിയ, വിവിധ മദ്ഹബുകൾ, സൂഫി-സലഫി, ആധുനികവാദി-പരമ്പരാഗതവാദി തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത ചിന്താധാരകൾ ചരിത്രപരമായി നിലനിന്നിട്ടുണ്ട്. ഈ diversity-യെ ഒരു ദൗർബല്യമായി കാണാതെ intellectual richness ആയി കാണണം. ഒരു സമൂഹത്തിനുള്ളിലെ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം സ്വാഭാവികമായ decohesive force ആണെങ്കിലും, ജനാധിപത്യപരമായ സംവാദത്തിലൂടെ അത് constructive differentiation ആയി മാറാം. വ്യത്യാസങ്ങളെ ബലപ്രയോഗത്തിലൂടെ ഇല്ലാതാക്കുമ്പോഴാണ് അവ destructive fragmentation ആയി മാറുന്നത്.

ഇവിടെ Quantum Dialectics-ന്റെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാന തത്വം പ്രയോഗിക്കാം: വിരുദ്ധതയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതല്ല സന്തുലനം; വിരുദ്ധതകളെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള coherence-ലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതാണ് സന്തുലനം. ഇസ്ലാമിക സമൂഹത്തിനുള്ളിലെ വ്യത്യാസങ്ങളും അതുപോലെ തന്നെയാണ്. എല്ലാ മുസ്ലിംകളും ഒരേ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ വ്യത്യാസങ്ങൾ മനുഷ്യാന്തസ്സിനെയും സാമൂഹിക നീതിയെയും നശിപ്പിക്കാത്ത പരിധിയിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അവ സമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ plurality ആകുന്നു.

ഇസ്ലാമിക തീവ്രവാദത്തിന്റെ പ്രശ്നം മുസ്ലിംകളുടെ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല. അതുപോലെ ഇസ്ലാമോഫോബിയയും മുസ്ലിംകളുടെ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല. രണ്ടും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്താൻ കഴിയുന്ന സാമൂഹിക പ്രതിഭാസങ്ങളാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിനെതിരായ പൊതുവായ വിദ്വേഷം ആ സമൂഹത്തിനുള്ളിലെ defensive identity politics ശക്തിപ്പെടുത്താം; ആ defensive radicalization വീണ്ടും ഭൂരിപക്ഷ സമൂഹത്തിലെ ഭയത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്താം. ഭയം വിദ്വേഷത്തെ സൃഷ്ടിക്കുകയും വിദ്വേഷം കൂടുതൽ ഭയം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ recursive dialectical loop തകർക്കേണ്ടത് ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുവായ ഉത്തരവാദിത്വമാണ്.

ഇവിടെ “Islam versus the West”, “Muslims versus non-Muslims”, “Hindus versus Muslims” തുടങ്ങിയ binary oppositions-നെ ചോദ്യം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം അതിനേക്കാൾ സങ്കീർണ്ണമാണ്. ഒരു മുസ്ലിം ഒരു തൊഴിലാളിയായിരിക്കാം; ഒരു ഹിന്ദു തൊഴിലാളിയായിരിക്കാം; ഒരു ക്രിസ്ത്യാനി തൊഴിലാളിയായിരിക്കാം. അവരുടെ വർഗപരമായ താൽപര്യങ്ങൾ പലപ്പോഴും മതപരമായ തിരിച്ചറിവുകളെ മറികടന്ന് പരസ്പരം അടുത്തുവരാം. അതുപോലെ വിവിധ മതങ്ങളിലുള്ള ദരിദ്രർക്കും സമ്പന്നർക്കും വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക താൽപര്യങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ മതപരമായ identity മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് സമൂഹത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നത് class, economy, power, gender, education, citizenship തുടങ്ങിയ മറ്റു quantum layers-ുകളെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു.

ഇത് Marxian dialectics-ുമായി Quantum Dialectics-ന്റെ ഒരു പ്രധാന ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു. മതപരമായ ബോധം സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക ഘടനകളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രമല്ല. എന്നാൽ മതത്തെ വെറും “false consciousness” ആയി ചുരുക്കുന്നതും മതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക-ധാർമ്മിക ശക്തിയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് അപര്യാപ്തമാണ്. മതം ചിലപ്പോൾ നിലവിലുള്ള അധികാരഘടനകളെ ന്യായീകരിക്കാം; മറ്റുചിലപ്പോൾ അതേ മതഭാഷ തന്നെ ചൂഷണത്തിനെതിരായ പ്രതിഷേധത്തിനും നീതിക്കായുള്ള പോരാട്ടത്തിനും പ്രചോദനമാകാം. അതിനാൽ മതം സ്വതവേ liberation-ഉം സ്വതവേ oppression-ഉം അല്ല; അതിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം ചരിത്രപരമായ ബന്ധങ്ങളിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഇതുതന്നെയാണ് മതത്തിന്റെ emergent social property എന്ന ആശയം. ഒരു മതഗ്രന്ഥത്തിലെ വാക്യങ്ങൾ മാത്രം നോക്കിയാൽ ഒരു സമൂഹത്തിലെ മതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക രൂപം മനസ്സിലാകില്ല. വ്യക്തികളുടെ വിശ്വാസങ്ങൾ, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, സ്ഥാപനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ അധികാരം, സാമ്പത്തിക ഘടന, മാധ്യമങ്ങൾ, അന്താരാഷ്ട്ര ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഇടപെടലിൽ നിന്നാണ് ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിലെ “മതം” എന്ന സാമൂഹിക പ്രതിഭാസം emergent ആയി രൂപപ്പെടുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് ഇസ്ലാമിന്റെ സത്തയെ തീവ്രവാദികളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി തുലനം ചെയ്യുന്നത് ബൗദ്ധികമായി തെറ്റാണ്. അതുപോലെ തീവ്രവാദത്തെ വിമർശിക്കുന്നതിനെ ഇസ്ലാമിനെ വിമർശിക്കുന്നതുമായി തുലനം ചെയ്യുന്നതും തെറ്റാണ്. ഒരു മതത്തിന്റെ പേരിൽ നടക്കുന്ന അക്രമത്തെ വിമർശിക്കുന്നത് മതവിദ്വേഷമല്ല; അതേ സമയം ആ അക്രമത്തിന്റെ പേരിൽ മുഴുവൻ മതസമൂഹത്തെയും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത് സാമുദായിക മുൻവിധിയാണ്. ഈ രണ്ടു തെറ്റുകളെയും ഒരേസമയം നിരസിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഖുർആനിലെ നീതി, കരുണ, മനുഷ്യരാശിയുടെ വൈവിധ്യം, ദാനധർമ്മം, ഉത്തരവാദിത്വം, അനീതിക്കെതിരായ നിലപാട് തുടങ്ങിയ ധാർമ്മിക ആശയങ്ങൾ ഇസ്ലാമിന്റെ സമ്പന്നമായ ആത്മീയ പാരമ്പര്യത്തിലെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളാണ്. അവയെ ആധുനിക ജനാധിപത്യം, മനുഷ്യാവകാശം, മതസ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹിക നീതി, ശാസ്ത്രീയ ചിന്ത എന്നിവയുമായി വിമർശനാത്മക സംവാദത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിലൂടെ ഇസ്ലാമിക ചിന്തയ്ക്ക് പുതിയ ചരിത്രപരമായ വികസനസാധ്യതകൾ തുറക്കാം. ഇത് ഒരു മതത്തെ അതിന്റെ പാരമ്പര്യത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തുകയല്ല; മറിച്ച് ചരിത്രത്തിന്റെ പുതിയ quantum layer-ലേക്ക് അതിന്റെ ധാർമ്മിക വിഭവങ്ങളെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുകയാണ്.

മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയിൽ മതങ്ങളുടെ പങ്ക് അവസാനിക്കണമെന്നില്ല; എന്നാൽ മതങ്ങളുടെ സാമൂഹിക രൂപം മാറേണ്ടിവരും. പഴയകാലത്തെ സാമുദായിക അതിർത്തികൾ ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യയും ആഗോളവൽക്കരണവും കുടിയേറ്റവും വിവരവിനിമയവും സാമ്പത്തിക പരസ്പരാശ്രിതത്വവും കൊണ്ട് കൂടുതൽ porous ആയി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന വിദ്വേഷം മറ്റൊരു സമൂഹത്തിലേക്ക് മണിക്കൂറുകൾക്കുള്ളിൽ പടരാം. അതുപോലെ ഒരു സമൂഹത്തിലെ സഹകരണവും കരുണയും ആഗോള മാതൃകയാകാം. മനുഷ്യരാശി കൂടുതൽ interconnected ആകുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ exclusivist communalism കൂടുതൽ destructive decohesion സൃഷ്ടിക്കും.

അതിനാൽ ഇസ്ലാമിന്റെ ഭാവി അതിന്റെ ആത്മീയ സത്തയെ ഒരു അടച്ച സാമുദായിക identity ആയി സംരക്ഷിക്കുന്നതിലല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ധാർമ്മിക മൂല്യങ്ങളെ മനുഷ്യരാശിയുടെ വിശാലമായ ethical framework-ലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. സ്വന്തം മതത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നതും മറ്റൊരു മതത്തെ വെറുക്കുന്നതും ഒരേ കാര്യമല്ല. സ്വന്തം ആത്മീയ തിരിച്ചറിവിനെ സംരക്ഷിക്കുകയും മറ്റുള്ളവരുടെ മനുഷ്യാന്തസ്സിനെ അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് പരസ്പരവിരുദ്ധമല്ല. യഥാർത്ഥ dialectical synthesis അവിടെയാണ്.

അവസാനമായി, ഇസ്ലാമിന്റെ പേരിലുള്ള ആഗോള തീവ്രവാദത്തെ ഇസ്ലാമിന്റെ മുഴുവൻ ആത്മീയ സത്തയായി കാണാനാവില്ല. അതേസമയം, മതപരമായ ഭാഷയും പ്രതീകങ്ങളും ചില തീവ്രവാദ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കാനും കഴിയില്ല. ശരിയായ സമീപനം രണ്ടിനുമിടയിലെ dialectical relationship മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ്. മതവിശ്വാസം, മതവ്യാഖ്യാനം, വ്യക്തിയുടെ മനഃശാസ്ത്രം, സാമൂഹിക ഘടന, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, രാഷ്ട്രീയ അധികാരം, ചരിത്രപരമായ മുറിവുകൾ, അന്താരാഷ്ട്ര ഇടപെടലുകൾ, മാധ്യമങ്ങളുടെ perception management എന്നിവ പരസ്പരം ഇടപെടുമ്പോഴാണ് തീവ്രവാദത്തിന്റെ സാമൂഹിക രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ മതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരീക്ഷണം അത് എത്ര ശക്തമായി സ്വന്തം കൂട്ടത്തെ cohesive ആക്കുന്നു എന്നതിലല്ല; മറിച്ച് ആ cohesion എത്രത്തോളം വിശാലമായ മനുഷ്യസമൂഹത്തോടുള്ള coherence ആയി വികസിക്കുന്നു എന്നതിലാണ്. സ്വന്തം സമൂഹത്തോടുള്ള സ്നേഹം മറ്റുള്ളവരോടുള്ള വിദ്വേഷമായി മാറുമ്പോൾ cohesion decohesion ആയി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. സ്വന്തം മതത്തിന്റെ ആത്മീയത മറ്റുള്ള മനുഷ്യരോടുള്ള കരുണയിലേക്ക് വികസിക്കുമ്പോൾ cohesion ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള universal coherence ആയി മാറുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഇസ്ലാമിന്റെ പേരിലുള്ള തീവ്രവാദത്തെയും സാമുദായിക വിദ്വേഷത്തെയും നേരിടാനുള്ള വഴി മുസ്ലിം സമൂഹത്തെ demonize ചെയ്യുന്നതിലോ മതത്തെ romanticize ചെയ്യുന്നതിലോ അല്ല. സന്ദർഭബോധമുള്ള മതവ്യാഖ്യാനം, വിമർശനാത്മക വിദ്യാഭ്യാസം, മതാന്തര സംവാദം, സാമൂഹിക നീതി, സാമ്പത്തിക അവസരങ്ങൾ, ജനാധിപത്യ അവകാശങ്ങൾ, ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള മാധ്യമപ്രവർത്തനം, തീവ്രവാദത്തിനെതിരായ വ്യക്തമായ ധാർമ്മിക നിലപാട്, ഇസ്ലാമിനുള്ളിലെ pluralism-ന്റെ സംരക്ഷണം എന്നിവയെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ബഹുതല സമീപനമാണ് ആവശ്യമായത്.

മനുഷ്യനെ മനുഷ്യനിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന എല്ലാ വിദ്വേഷരാഷ്ട്രീയങ്ങളും ഒടുവിൽ സ്വന്തം സാമൂഹിക അടിത്തറയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ ഇസ്ലാമിന്റെ കരുണയും നീതിയും മനുഷ്യസൗഹൃദവും അതിന്റെ ചുരുങ്ങിയ communal identity-യിൽ അടച്ചിടാതെ വിശാലമായ മനുഷ്യസമൂഹത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുകയാണ് അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യത. ഇസ്ലാമിന്റെ ആത്മീയ സത്തയും മനുഷ്യരാശിയുടെ സർവസാധാരണമായ ധാർമ്മികതയും തമ്മിൽ ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള coherence സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് മതം വിഭജനത്തിന്റെ ശക്തിയല്ല, മനുഷ്യ ഐക്യത്തിന്റെ ശക്തിയായി മാറുന്നത്.

ഇതാണ് Quantum Dialectics മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന വിശാലമായ പാഠം: വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ ഐക്യം സൃഷ്ടിക്കുക; സ്വന്തം തിരിച്ചറിവിനെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് മറ്റുള്ളവരുടെ തിരിച്ചറിവിനും മനുഷ്യാന്തസ്സിനും സ്ഥലം നൽകുക; സംഘർഷങ്ങളെ അടിച്ചമർത്താതെ അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക coherence-ലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുക. മതത്തിന്റെ ഭാവിയും മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയും ഒടുവിൽ ഈ dialectical transformation-ന്റെ വിജയത്തിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.