നിരീശ്വരവാദം(Atheism)- ഒരു ദർശനവും സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനവും എന്ന നിലയിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവ്യാഖ്യാനം

നിരീശ്വരവാദം എന്നത് സാധാരണയായി ദൈവങ്ങളുടെയും അമാനുഷിക ശക്തികളുടെയും അസ്തിത്വത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന ഒരു നിലപാടായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. ചരിത്രപരമായി ഈ നിർവചനം പ്രയോജനകരമാണെങ്കിലും, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പരിണാമത്തിലും സാമൂഹിക ചരിത്രത്തിലും നിരീശ്വരവാദം വഹിച്ചിട്ടുള്ള ആഴമേറിയ പങ്കിനെ അത് പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ നിരീശ്വരവാദം വെറും നിഷേധമല്ല; മനുഷ്യബോധം സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്ന പ്രക്രിയയിലെ അനിവാര്യവും സൃഷ്ടിപരവുമായ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ഘട്ടമാണ്. പ്രകൃതിയെയും മനുഷ്യജീവിതത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന കാരണങ്ങളെ അതീതമായ ദൈവിക ഇച്ഛയിലേക്ക് പ്രക്ഷേപിക്കുന്ന മിത്തിക ബോധത്തിൽനിന്ന്, അവയുടെ കാരണങ്ങളെ പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ അന്തർചലനങ്ങളിൽ അന്വേഷിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയ ബോധത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ് നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ ചരിത്രപ്രാധാന്യം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ നിരീശ്വരവാദം ഒരു വിശ്വാസത്തിന്റെ അഭാവം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യൻ തന്റെ തന്നെ അജ്ഞത, ഭയം, ആഗ്രഹം, സൃഷ്ടിശേഷി എന്നിവയെ അതീത ശക്തികളിൽനിന്ന് തിരിച്ചുപിടിച്ച് ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ബോധപരിണാമമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ യാഥാർത്ഥ്യം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടായ്മയല്ല; പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജകശക്തികളുടെയും (cohesive forces) വിഘടനാത്മകശക്തികളുടെയും (decohesive forces) നിരന്തരമായ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്. സംയോജകശക്തികൾ ഘടന, ഐക്യം, സ്ഥിരത, തുടർച്ച എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വിഘടനാത്മകശക്തികൾ വ്യത്യാസം, ചലനം, വിഘടനം, പുനഃസംഘടന, പുതുമ എന്നിവയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിലും ജീവലോകത്തിലും മനുഷ്യസമൂഹത്തിലും ചിന്തയിലും ഇതേ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനം വിവിധ തലങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്നു. ഈ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മതബോധം മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാന കൂട്ടായ്മാ-സംയോജനഘട്ടം ആയി കാണാം; അതേസമയം നിരീശ്വരവാദം അതിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന വിമോചനാത്മക വിഘടനഘട്ടം ആണ്. എന്നാൽ വിഘടനം തന്നെ അന്തിമ ലക്ഷ്യമല്ല. പഴയ ഏകത്വത്തെ നിഷേധിച്ചതിനുശേഷം ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പുതിയ ഏകീകരണം ഉണ്ടാകണം. അതുകൊണ്ടാണ് നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം ദൈവനിഷേധത്തിൽ അവസാനിക്കാതെ, ശാസ്ത്രീയത, മാനവികത, സാമൂഹികനീതി, നൈതിക ഉത്തരവാദിത്വം, പ്രപഞ്ചത്തോടുള്ള വിസ്മയം എന്നിവയെ ഒരു പുതിയ ഭൗതിക ഏകത്വത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നതിലേക്ക് നീളുന്നത്.

മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ആദിമഘട്ടങ്ങളെ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിൽ വ്യക്തമായ വേർതിരിവ് ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെന്ന് കാണാം. ആദിമ മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയോടുള്ള നേരിട്ടുള്ള ആശ്രിതത്വത്തിലാണ് നിലനിന്നിരുന്നത്. മഴ, ഇടിമിന്നൽ, കാറ്റ്, തീ, രോഗം, ജനനം, മരണം, ഫലഭൂയിഷ്ഠത, വരൾച്ച, മൃഗങ്ങളുടെ പെരുമാറ്റം തുടങ്ങിയ പ്രകൃതിപ്രതിഭാസങ്ങൾ മനുഷ്യജീവിതത്തെ നിർണയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. എന്നാൽ അവയുടെ കാരണങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായി തിരിച്ചറിയാനുള്ള അറിവും ഉപകരണങ്ങളും അന്നുണ്ടായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ഭയം, പ്രതീക്ഷ, ആഗ്രഹം, സൃഷ്ടിപരമായ കൽപ്പന എന്നിവ പ്രകൃതിയുടെ മേൽ മനുഷ്യരൂപത്തിലുള്ള അർത്ഥങ്ങൾ പ്രക്ഷേപിച്ചു. ആനിമിസം, ഷാമനിസം, പൂർവികാരാധന, പ്രകൃതിശക്തികളുടെ ദേവതാവൽക്കരണം തുടങ്ങിയവ ഈ പ്രക്രിയയുടെ വിവിധ രൂപങ്ങളായിരുന്നു. ഇവയെ വെറും വഞ്ചനയായി കാണുന്നത് ചരിത്രപരമായും മാനവശാസ്ത്രപരമായും അപര്യാപ്തമാണ്. അവ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ അന്നത്തെ വികസനനിലയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ മിത്തിക സംയോജനരീതികൾ ആയിരുന്നു.

ഇവിടെ മതത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന കാര്യം വ്യക്തമാകും. മതം ആദ്യം മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചുകൊണ്ടല്ല ഉണ്ടായത്; മറിച്ച് മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള അനുഭവപരമായ ഏകത്വത്തെ പ്രതീകാത്മകമായി പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് രൂപപ്പെട്ടത്. ഇടിമിന്നലിന് ദൈവത്തിന്റെ കോപം, മഴയ്ക്ക് ദൈവാനുഗ്രഹം, വിളവിന് ഫലഭൂയിഷ്ഠതാദേവതയുടെ അനുഗ്രഹം, മരണത്തിന് അതീതലോകം തുടങ്ങിയ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ പ്രകൃതിയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ കാരണബന്ധങ്ങളെ മനുഷ്യബോധത്തിന് ഗ്രഹിക്കാവുന്ന പ്രതീകാത്മക രൂപങ്ങളിൽ ഏകീകരിച്ചു. അങ്ങനെ മതം ഒരേസമയം ബോധത്തിന്റെ സംയോജകശക്തിയും സാമൂഹിക ഐക്യത്തിന്റെ ഉപകരണവും ആയി പ്രവർത്തിച്ചു. ഗോത്രം, കുടുംബം, പ്രകൃതി, പൂർവികർ, ദേവതകൾ, ആചാരങ്ങൾ എന്നിവയെ ഒരു പൊതുവായ അർത്ഥവ്യവസ്ഥയിൽ ബന്ധിപ്പിച്ചു. അതിനാൽ മതത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പങ്കിനെ അതിന്റെ ഇന്നത്തെ ശാസ്ത്രീയ അപര്യാപ്തതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രം വിലയിരുത്തുന്നത് തെറ്റായിരിക്കും.

എന്നാൽ മനുഷ്യബോധം സ്വയം വികസിക്കുന്നതിനനുസരിച്ച് ഈ മിത്തിക ഏകത്വത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ വളർന്നു. പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള നിരീക്ഷണം വർധിച്ചു; അനുഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കപ്പെട്ടു; സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിച്ചു; കൃഷി, ലോഹസംസ്കരണം, ഗണിതം, ജ്യോതിശാസ്ത്രം, വൈദ്യശാസ്ത്രം എന്നിവ വളർന്നു. ഇതോടെ പ്രകൃതിയിലെ പല സംഭവങ്ങൾക്കും ദൈവിക ഇടപെടലില്ലാതെ തന്നെ വിശദീകരണം നൽകാനാകുമെന്ന് മനുഷ്യൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അതായത്, മിത്തിക സംയോജനത്തിനുള്ളിൽനിന്ന് അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിഘടനാത്മക ബോധശക്തി ഉയർന്നു. നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ വിത്ത് ഇവിടെ തന്നെയാണ് കണ്ടെത്തേണ്ടത്. അത് പുറത്തുനിന്ന് മതത്തിന് എതിരായി അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ആശയമല്ല; മതബോധത്തിനുള്ളിൽ വളർന്നുവരുന്ന അറിവിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വാഭാവികമായി ഉദിച്ചുവരുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ രൂപാന്തരമാണ്.

പ്രാചീന ലോകത്തുതന്നെ ദൈവിക കാരണങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ചിന്തകൾ വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഇന്ത്യൻ ലോകായത-ചാർവാക പാരമ്പര്യം, ഗ്രീക്ക് ഭൗതികവാദ ചിന്തകൾ, എപ്പിക്കുറിയൻ പാരമ്പര്യം തുടങ്ങിയവ മനുഷ്യജീവിതത്തെയും പ്രകൃതിയെയും അതീതമായ ദൈവിക ഇടപെടലുകളില്ലാതെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങളുടെ ചരിത്രസാക്ഷ്യങ്ങളാണ്. ഇവയെ ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ നിരീശ്വരവാദവുമായി തുല്യമാക്കാനാവില്ലെങ്കിലും, മനുഷ്യബോധം മിത്തിക വിശദീകരണങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് വളരെ പ്രാചീനമാണെന്ന് അവ വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതിനാൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ചരിത്രം ആധുനിക യൂറോപ്പിൽ മാത്രം ആരംഭിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ദീർഘകാല സ്വയംവിമർശന പ്രക്രിയയിൽ അതിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.

പതിനേഴും പതിനെട്ടും നൂറ്റാണ്ടുകളിലെ പ്രബുദ്ധതാ പ്രസ്ഥാനം ഈ ബോധപരിണാമത്തിൽ നിർണായകമായ ഒരു വിഘടനാത്മക വഴിത്തിരിവ് സൃഷ്ടിച്ചു. നിരീക്ഷണം, അനുഭവം, യുക്തി, ശാസ്ത്രീയ രീതി എന്നിവയുടെ വളർച്ച മതപരമായ അധികാരത്തിന്റെ ഏകാധിപത്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്തു. ഡെനിസ് ഡിഡറോ, ബാരൺ ഡി’ഹോൾബാക്ക്, ഡേവിഡ് ഹ്യൂം തുടങ്ങിയ ചിന്തകർ വെളിപ്പാട്, അത്ഭുതം, ദൈവിക കാരണത്വം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിച്ചു. പ്രകൃതിയിലെ സംഭവങ്ങൾക്ക് പ്രകൃതിനിയമങ്ങൾകൊണ്ട് വിശദീകരണം നൽകാനുള്ള കഴിവ് വികസിച്ചതോടെ ദൈവിക കാരണത്വത്തിന്റെ ബൗദ്ധിക ആവശ്യകത കുറഞ്ഞു. ഇവിടെ പ്രബുദ്ധത മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു decohesive reorganization ആയി കാണാം—പഴയ ആശയഘടനകൾ തകർന്നുവീഴുകയും അറിവ് പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്ത ഘട്ടം.

ലുഡ്വിഗ് ഫോയർബാക്കിന്റെ The Essence of Christianity ഈ ചരിത്രപരമായ മാറ്റത്തിന് ആഴത്തിലുള്ള മാനവശാസ്ത്രപരമായ വ്യാഖ്യാനം നൽകി. മനുഷ്യൻ തന്റെ തന്നെ ഏറ്റവും ഉന്നതമായ ഗുണങ്ങളായ സ്നേഹം, ജ്ഞാനം, നീതി, ശക്തി, പൂർണ്ണത തുടങ്ങിയവയെ സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് ഒരു അതീത സത്തയായ ദൈവത്തിൽ പ്രക്ഷേപിക്കുന്നു എന്നായിരുന്നു ഫോയർബാക്കിന്റെ അടിസ്ഥാന വിമർശനം. അതായത്, ദൈവം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വഭാവത്തിന്റെ ഒരു അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട പ്രതിഫലനമായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ അന്തർലീനമായ സൃഷ്ടിശേഷി പുറത്തേക്ക് പ്രക്ഷേപിക്കപ്പെടുകയും പിന്നീട് അതേ പ്രക്ഷേപിത ശക്തി മനുഷ്യനെ തന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു ബാഹ്യ സംയോജകശക്തിയായി മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് alienation എന്ന പ്രതിഭാസത്തിന്റെ ഒരു ബോധപരമായ രൂപമാണ്.

കാർൽ മാർക്സ് ഫോയർബാക്കിന്റെ ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹിക-ഭൗതിക തലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിച്ചു. മതത്തെ വെറും തെറ്റായ വിശ്വാസമായി കാണാതെ, യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെ പ്രതിഫലനമായി അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം അധ്വാനത്തിൽനിന്നും ഉൽപ്പാദനത്തിൽനിന്നും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും വേർതിരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, തന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തികൾക്ക് അതീതമായ രൂപം നൽകുന്ന പ്രവണത ശക്തമാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് മതത്തിന്റെ വിമർശനം മാത്രം മതിയാകില്ല; മതബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെയും മാറ്റേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ, മതപരമായ അന്യവൽക്കരണം, സാമ്പത്തിക അന്യവൽക്കരണം, രാഷ്ട്രീയ അന്യവൽക്കരണം, ബോധപരമായ അന്യവൽക്കരണം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്ന വിവിധ quantum layers-കളിലെ ഒരേ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി കാണാം.

ചാൾസ് ഡാർവിന്റെ പരിണാമസിദ്ധാന്തം ഈ ബൗദ്ധിക വിപ്ലവത്തിന് പ്രകൃതിശാസ്ത്രപരമായ ഒരു നിർണായക അടിത്തറ നൽകി. 1859-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച On the Origin of Species ജീവജാലങ്ങളുടെ വൈവിധ്യവും അനുകൂലനവും സങ്കീർണ്ണതയും ഒരു ബാഹ്യ രൂപകർത്താവിന്റെ മുൻകൂട്ടിയുള്ള രൂപകല്പന ആവശ്യമില്ലാതെ തന്നെ പ്രകൃതിനിർവചനങ്ങളിലൂടെ എങ്ങനെ വികസിക്കാമെന്ന് വിശദീകരിച്ചു. സ്വാഭാവിക തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ variation, competition, selection, adaptation എന്നിവ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധമാണ് പുതിയ ജീവരൂപങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നത്. ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ decohesive creativity എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാം. നിലവിലുള്ള ജൈവഘടനയിൽ വ്യതിയാനം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് ഒരു വിഘടനാത്മക ഘട്ടമാണ്; പരിസ്ഥിതിയുമായി കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായ പുതിയ ഘടനയുടെ സ്ഥിരത ഒരു പുതിയ സംയോജനഘട്ടമാണ്. അങ്ങനെ പരിണാമം സ്ഥിരതയും അസ്ഥിരതയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു ശാസ്ത്രീയ സൂക്ഷ്മത ആവശ്യമാണ്. ഡാർവിന്റെ പരിണാമസിദ്ധാന്തമോ ആധുനിക ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രമോ സ്വതന്ത്രമായി “ദൈവമില്ല” എന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി മറ്റൊന്നിലാണ്: പ്രകൃതിപ്രതിഭാസങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാൻ പരിശോധിക്കാവുന്ന, ആവർത്തിക്കാവുന്ന, തെളിവുകളാൽ പിന്തുണയ്ക്കപ്പെടുന്ന പ്രകൃതികാരണങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ അത് കഴിയുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രത്തെ ഉപയോഗിക്കേണ്ടത് മതനിഷേധത്തിന്റെ ഒരു ശാസ്ത്രീയ “തെളിവ്” നിർമ്മിക്കാനല്ല; മറിച്ച് പ്രകൃതിയുടെയും ജീവന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും സാമൂഹികവികസനത്തിന്റെയും സ്വയംസംഘടനയെ ഏകീകൃത ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ മനസ്സിലാക്കാനാണ്.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിലും “ന്യൂ ഏഥിയിസം” എന്നറിയപ്പെട്ട ഒരു പുതിയ നിരീശ്വരവാദധാര ശക്തമായി. റിച്ചാർഡ് ഡോക്കിൻസ്, ക്രിസ്റ്റഫർ ഹിച്ചൻസ്, ഡാനിയൽ ഡെന്നറ്റ് തുടങ്ങിയവർ മതമൗലികവാദത്തെയും ശാസ്ത്രവിരുദ്ധതയെയും വിമർശിക്കുകയും യുക്തി, തെളിവ്, സംശയാത്മകചിന്ത, ശാസ്ത്രീയ രീതി എന്നിവയുടെ പ്രാധാന്യം ഉയർത്തിക്കാട്ടുകയും ചെയ്തു. ഈ സംഭാവന ചരിത്രപരമായി പ്രധാനപ്പെട്ടതായിരുന്നു. എന്നാൽ ഈ സമീപനത്തിന്റെ ഒരു പരിമിതി, ചിലപ്പോഴെങ്കിലും, നിരീശ്വരവാദത്തെ മതവിശ്വാസത്തിന്റെ നിഷേധമായി മാത്രം ചുരുക്കുകയും അതിനുശേഷം മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥാന്വേഷണം, നൈതികത, സൗന്ദര്യബോധം, വിസ്മയം, സാമൂഹിക ഐക്യം എന്നിവയ്ക്ക് മതേതരമായ ഒരു സമഗ്ര ദാർശനിക അടിത്തറ നൽകുന്നതിൽ പര്യാപ്തമാകാതിരിക്കുകയും ചെയ്തതാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിരീശ്വരവാദത്തെ ഒരു പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നത്. ദൈവത്തെ നിഷേധിച്ചശേഷം “ഇനി എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് നിരീശ്വരവാദം മറുപടി നൽകണം. ദൈവമില്ലെങ്കിൽ അർത്ഥമില്ലെന്ന നിഗമനം യുക്തിസഹമല്ല. അതുപോലെ ദൈവമില്ലെങ്കിൽ നൈതികത അസാധ്യമാണെന്നും പറയാനാവില്ല. മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥവും നൈതികതയും ഒരു അതീത സ്രോതസ്സിൽനിന്ന് നിർബന്ധമായും ഇറങ്ങിവരേണ്ടതില്ല. അവ ജീവനും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും പരസ്പര ആശ്രിതത്വത്തിൽനിന്നും സഹകരണത്തിൽനിന്നും ബോധത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽനിന്നും ഉയർന്നുവരുന്ന emergent properties ആയി മനസ്സിലാക്കാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ “emergence” നിർണായകമായ ആശയമാണ്. ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനത്തിന്റെ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ അതിന്റെ ഘടകങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും പ്രത്യേകം നിലനിൽക്കണമെന്നില്ല; അവയുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരാം. അണുക്കളുടെ തലത്തിൽ “ജീവൻ” എന്ന ഗുണമില്ലെങ്കിലും, പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ അണുക്കളുടെയും തന്മാത്രകളുടെയും സങ്കീർണ്ണ സംഘടനയിൽനിന്ന് ജീവൻ ഉയർന്നുവരുന്നു. അതുപോലെ വ്യക്തിഗത ന്യൂറോണുകളിൽ “ചിന്ത” എന്ന സമഗ്ര ഗുണം കാണാനാകില്ലെങ്കിലും, അവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ബോധം ഉയർന്നുവരുന്നു. ഇതേ തത്വം നൈതികതയ്ക്കും സാമൂഹിക അർത്ഥത്തിനും പ്രയോഗിക്കാം. അതിനാൽ നൈതികതയ്ക്ക് അതീതമായ നിയമദാതാവിനെ നിർബന്ധമായും ആവശ്യമില്ല; പരസ്പരബന്ധിതമായ ജീവവ്യവസ്ഥകളിൽനിന്നും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും നൈതികബോധം ഉദ്ഭവിക്കാം.

ഇതോടെ നിരീശ്വരവാദം ഒരു “ശൂന്യതയുടെ ദർശനം” എന്നതിൽനിന്ന് “സ്വയംസംഘടിത യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ദർശനം” എന്ന നിലയിലേക്ക് മാറുന്നു. ദൈവത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതിന്റെ അർത്ഥം ലോകത്തിൽ കാരണമില്ല, ക്രമമില്ല, അർത്ഥമില്ല എന്നല്ല. മറിച്ച്, കാരണത്വം പ്രകൃതിയുടെ അന്തർബന്ധങ്ങളിൽ അന്വേഷിക്കണം എന്നാണ് അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ അർത്ഥം. പ്രപഞ്ചം പുറത്തുനിന്ന് ഒരു രൂപകർത്താവിനാൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട യന്ത്രമെന്നതിനുപകരം, സ്വന്തം അന്തർചലനങ്ങളിലൂടെ ഘടനകളും സങ്കീർണ്ണതകളും ജീവനും ബോധവും സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു self-organizing totality ആയി കാണപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പരമ്പരാഗത യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദത്തിൽനിന്നും വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ഭൗതികവാദം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. പതിനേഴും പതിനെട്ടും നൂറ്റാണ്ടുകളിലെ യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദത്തിൽ വസ്തുവിനെ പലപ്പോഴും നിഷ്ക്രിയമായ, പുറംശക്തികളാൽ ചലിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഘടകമായി കണ്ടിരുന്നു. പ്രപഞ്ചം ഒരു വലിയ യന്ത്രംപോലെയും അതിലെ വസ്തുക്കൾ അതിന്റെ നിർജ്ജീവ ഭാഗങ്ങൾപോലെയും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഈ സമീപനം മതപരമായ സൃഷ്ടിവാദത്തെ മറികടക്കുന്നതിൽ വലിയ ചരിത്രപരമായ പങ്കുവഹിച്ചെങ്കിലും, വസ്തുവിന്റെ സ്വയംചലനം, സ്വയംസംഘടന, ഉദ്ഭവം, സങ്കീർണ്ണത, ബോധം തുടങ്ങിയ പ്രതിഭാസങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്നതിൽ പരിമിതികളുണ്ടായിരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വസ്തുവിനെ നിശ്ചലമായ “substance” എന്നതിലുപരി processual being ആയി കാണുന്നു. വസ്തു എന്നത് നിരന്തരമായ ബന്ധങ്ങളുടെയും ചലനങ്ങളുടെയും പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. സംയോജകശക്തികൾ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിഘടനാത്മകശക്തികൾ അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; ഇരുവരുടെയും ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയിൽ പുതിയ ഘടനകൾ ഉയർന്നുവരുന്നു. ഈ പ്രക്രിയ ഒരു തലത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. കണികാതലത്തിൽനിന്ന് ആറ്റത്തിലേക്കും, തന്മാത്രയിൽനിന്ന് കോശത്തിലേക്കും, കോശത്തിൽനിന്ന് ജീവിയിലേക്കും, ജീവിയിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും, സമൂഹത്തിൽനിന്ന് സംസ്കാരത്തിലേക്കും, നാഡീവ്യൂഹത്തിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉയർന്നുവരുന്നു. അങ്ങനെ പ്രപഞ്ചം ഒരു യന്ത്രമല്ല; സ്വയംസംഘടിതമാകുന്ന, നിരന്തരം സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന, പല quantum layers-കളിലൂടെ സങ്കീർണ്ണത സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയാത്മക സമഗ്രതയാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം “ദൈവമില്ല” എന്ന വാക്യത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അതിന്റെ കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ അർത്ഥം “പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടനയ്ക്ക് അതീതമായ ഒരു നിർബന്ധിത കാരണത്തെ നമുക്ക് അനുമാനിക്കേണ്ടതില്ല” എന്നതാണ്. ഇതാണ് immanent causality. കാരണത്വം പുറത്തുനിന്ന് ലോകത്തിന്മേൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നതല്ല; ലോകത്തിന്റെ അന്തർബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും അതിന്റെ ചലനനിയമങ്ങളിൽനിന്നും ഉയർന്നുവരുന്നതാണ്. അതിനാൽ നിരീശ്വരവാദം അതീതത്വത്തെ നിഷേധിക്കുമ്പോൾ അന്തർലീനതയെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു.

ഇവിടെ “ദിവ്യത” എന്ന ആശയത്തെയും പുതുതായി നിർവചിക്കേണ്ടി വരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ദിവ്യത ഒരു അതീത വ്യക്തിസത്തയല്ല. അത് ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കപ്പെട്ട ഒരു സത്തയാണെന്നും അവകാശപ്പെടുന്നില്ല. മറിച്ച്, മതങ്ങൾ “ദൈവികം” എന്ന് പ്രതീകാത്മകമായി വിശേഷിപ്പിച്ചിരുന്ന സൃഷ്ടിപരത, ഏകത്വം, അനന്തത, സ്വയംസംഘടന, അസ്തിത്വത്തിന്റെ അത്ഭുതം തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങളെ പ്രകൃതിയുടെ അന്തർലീനമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളായി പുനർവായിക്കാനുള്ള ഒരു ദാർശനിക നിർദ്ദേശമാണിത്. അതുകൊണ്ട് “ദൈവം” ഒരു being എന്നതിൽനിന്ന് ഒരു becoming ആയി മാറുന്നു. സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ഒരു ലോകത്തിനുപകരം സ്വയം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ലോകം; പുറത്തുനിന്നുള്ള ദൈവിക ഇച്ഛയ്ക്കുപകരം അകത്തുനിന്നുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ചലനം.

ഇത്തരത്തിലുള്ള പുനർവ്യാഖ്യാനം നിരീശ്വരവാദത്തെ ആത്മീയതയുടെ എതിരാളിയായി കാണുന്ന പഴയ ദ്വന്ദ്വത്തെയും മറികടക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ “ആത്മീയത” എന്ന പദം അതീത ആത്മാവിലോ അമാനുഷിക ശക്തികളിലോ ഉള്ള വിശ്വാസമായി ഉപയോഗിക്കരുത്. ശാസ്ത്രീയ യാഥാർത്ഥ്യത്തോടുള്ള ആഴത്തിലുള്ള വിസ്മയം, അസ്തിത്വത്തിന്റെ പരസ്പരബന്ധിതത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധം, ജീവന്റെ മൂല്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം, പ്രപഞ്ചത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ സ്ഥാനം സംബന്ധിച്ച വിനയം എന്നിവയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു immanent spirituality എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് അത് ഉപയോഗിക്കേണ്ടത്. അതായത്, അതീതത്വമില്ലാത്ത ആത്മീയത; അന്ധവിശ്വാസമില്ലാത്ത വിസ്മയം; ദൈവമില്ലാത്ത വിശുദ്ധബോധം.

ചരിത്രത്തിൽ നിരീശ്വരവാദം ഒരു സാമൂഹിക വിമോചനശക്തിയായും പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. പുരോഹിതാധിപത്യം, ദൈവിക രാജാധികാരം, മതത്തിന്റെ പേരിലുള്ള സാമൂഹിക പദവിവ്യവസ്ഥ, മതമൗലികത, ചിന്താസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിൽ അത് നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചു. മനുഷ്യന്റെ വിധിയെ ദൈവിക വിധിയിലേക്ക് ഏൽപ്പിക്കുന്നതിന് പകരം മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ചരിത്രത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവാകണം എന്ന ആശയം ആധുനിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രീയചിന്തയുടെയും സാമൂഹിക വിമോചനത്തിന്റെയും വളർച്ചയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു. എന്നാൽ ഈ വിമോചനത്തിന് ഒരു പരിധിയുമുണ്ടായിരുന്നു. പഴയ സംയോജനം തകർന്നശേഷം പുതിയ സംയോജനത്തിന്റെ നിർമ്മാണം എല്ലായ്പ്പോഴും നടന്നില്ല. ദൈവത്തിന്റെ അധികാരം തകർന്നപ്പോൾ മനുഷ്യൻ സ്വതന്ത്രനായി; പക്ഷേ ആ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സാമൂഹിക ഐക്യത്തോടും നൈതിക ഉത്തരവാദിത്വത്തോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സമഗ്രദർശനം ആവശ്യമായി വന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വമനുസരിച്ച് ഒരു ഘടനയുടെ വിഘടനം മാത്രം മതിയാകില്ല. Decohesion → reorganization → higher cohesion എന്ന പ്രക്രിയയാണ് വികസനത്തിന്റെ പൊതുവായ രൂപം. പഴയ ഘടന തകരുമ്പോൾ അതിന്റെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും അർത്ഥശൂന്യമായി ചിതറിപ്പോകണമെന്നില്ല; അവ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടാം. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ sublation, അഥവാ Aufhebung. അതിനാൽ മതത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന നിരീശ്വരവാദം തന്നെ അവസാനഘട്ടമല്ല. മതബോധത്തിലെ മാനവികത, സഹാനുഭൂതി, ഐക്യം, പ്രകൃതിയോടുള്ള വിസ്മയം തുടങ്ങിയ സാന്നിധ്യമുള്ള ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും, അതിലെ അതീതവാദവും ഡോഗ്മയും ശാസ്ത്രവിരുദ്ധതയും ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സംയോജനം ആവശ്യമാണ്.

ഈ ഉയർന്ന സംയോജനത്തെ ഡയലക്ടിക്കൽ ഹ്യൂമനിസം എന്ന് വിളിക്കാം. ഇതിൽ ശാസ്ത്രവും മാനവികതയും, യുക്തിയും കരുണയും, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും, പ്രകൃതിയോടുള്ള മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളും പ്രകൃതിയുടെ സംരക്ഷണവും തമ്മിൽ പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി കാണുന്നില്ല. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ഒരു അതീത സത്തയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ഉദ്ഭവരൂപമാണ്. മനുഷ്യബോധം പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുനിന്ന് പ്രകൃതിയിലേക്ക് വന്ന ഒന്നല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘകാല സ്വയംസംഘടനയിൽ ഒരു പ്രത്യേക quantum layer-ൽ ഉദിച്ചുവന്ന പ്രതിഫലനശേഷിയാണ്. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യനെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നതും പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കുന്നതും ഒടുവിൽ ഒരേ ഭൗതിക സമഗ്രതയിലെ ബന്ധങ്ങളെ തകർക്കുന്ന പ്രവൃത്തികളായി കാണാം.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ നൈതികത ഉയർന്നുവരുന്നു. ദൈവിക കല്പനയില്ലെങ്കിൽ നൈതികതയില്ല എന്ന വാദം അനിവാര്യമല്ല. നൈതികതയുടെ അടിസ്ഥാനം പരസ്പരബന്ധിതത്വമാണ്. ഒരു ജീവി മറ്റുജീവികളിൽനിന്നും പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്നും സമൂഹത്തിൽനിന്നും വേർപെട്ട് നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ഓരോ വ്യക്തിയും ഒരു വലിയ ബന്ധജാലത്തിലെ ഒരു node ആണ്. അതിനാൽ മറ്റൊരാളെ അനാവശ്യമായി നശിപ്പിക്കുന്നത് ആ വ്യക്തിയെ മാത്രം ബാധിക്കുന്നില്ല; സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ സമഗ്രതയെയും ബാധിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കുന്നത് മനുഷ്യനിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു “പുറത്തെ” ലോകത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതല്ല; മനുഷ്യന്റെ തന്നെ ഭൗതിക നിലനിൽപ്പിന്റെ അടിത്തറയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നതാണ്.

ഇങ്ങനെ നൈതികതയെ coherence-ന്റെ ബോധപൂർവമായ പരിപാലനം എന്ന നിലയിൽ കാണാം. നന്മ ഒരു അതീത നിയമദാതാവിന്റെ കല്പനയല്ല; വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും പ്രകൃതിയുടെയും ദീർഘകാല സമതുലിതാവസ്ഥയും പരസ്പരവികസനവും സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രവൃത്തികളാണ്. തിന്മയെ ദൈവശാസ്ത്രപരമായ ഒരു metaphysical substance ആയി കാണേണ്ടതില്ല; മറിച്ച് അനാവശ്യമായ വിഘടനം, ചൂഷണം, അന്യവൽക്കരണം, നാശം, അസമത്വം, ബന്ധങ്ങളുടെ തകർച്ച എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാം. എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന സൂക്ഷ്മതയുണ്ട്: decohesion സ്വതവേ “തിന്മ”യല്ല. അത് സൃഷ്ടിയുടെ അനിവാര്യശക്തിയാണ്. പഴയതും അടിച്ചമർത്തുന്നതുമായ ഘടനകളെ തകർക്കുന്ന വിഘടനം വിമോചനാത്മകമാണ്; ജീവനെ നശിപ്പിക്കുന്ന നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വിഘടനം വിനാശകരമാണ്. അതുകൊണ്ട് നൈതികതയുടെ ലക്ഷ്യം പരമാവധി cohesion അല്ല, മറിച്ച് ചലനാത്മകമായ, സൃഷ്ടിപരമായ സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ യാന്ത്രികമായ “ഐക്യദർശനത്തിൽ”നിന്നും വേർതിരിക്കുന്നത്. സമ്പൂർണ്ണ ഐക്യം എന്നത് ജീവന്റെ ലക്ഷ്യമല്ല. പൂർണ്ണമായ cohesion ചലനത്തെ ഇല്ലാതാക്കും; പൂർണ്ണമായ decohesion ഘടനയെ ഇല്ലാതാക്കും. ജീവനും സമൂഹവും ബോധവും നിലനിൽക്കുന്നത് ഇരുവരുടെയും സൃഷ്ടിപരമായ സംഘർഷത്തിലൂടെയാണ്. അതുകൊണ്ട് നൈതിക സമൂഹം സംഘർഷരഹിത സമൂഹമല്ല; മറിച്ച് സംഘർഷങ്ങളെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സഹകരണത്തിലേക്കും നീതിയിലേക്കും പരിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന സമൂഹമാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാട് രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ദൈവിക അധികാരത്തെ നിഷേധിക്കുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല; മനുഷ്യനെ സ്വന്തം സാമൂഹിക ശക്തിയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന എല്ലാ രൂപത്തിലുള്ള അന്യവൽക്കരണത്തെയും ചോദ്യം ചെയ്യണം. മതപരമായ അന്യവൽക്കരണത്തോടൊപ്പം സാമ്പത്തിക ചൂഷണം, രാഷ്ട്രീയ അധികാരകേന്ദ്രീകരണം, വർഗ്ഗാധിപത്യം, ജാതിവിവേചനം, ലിംഗഅസമത്വം, ഉപഭോക്തൃവൽക്കരണം, പ്രകൃതിചൂഷണം, വിവരാധിപത്യം തുടങ്ങിയവയും മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ അവനിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന ഘടനകളാണ്. അതിനാൽ പക്വമായ നിരീശ്വരവാദം ഒരു metaphysical position മാത്രമല്ല; alienation-നെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും കുറയ്ക്കുന്ന ഒരു വിമോചനദർശനം കൂടിയാണ്.

ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവന വീണ്ടും പ്രസക്തമാകുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മോചനം സ്വർഗ്ഗത്തിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഒരു വരദാനമല്ല; മനുഷ്യർ സ്വന്തം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നതിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കേണ്ട ചരിത്രപ്രക്രിയയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിച്ച് പറയുന്നത്, സാമൂഹിക വിപ്ലവം ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ മാറ്റത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുതെന്നാണ്. coherence-ന്റെ ഉൽപ്പാദനവും അത്ര തന്നെ പ്രധാനമാണ്—അറിവിൽ, സംസ്കാരത്തിൽ, വികാരങ്ങളിൽ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തിൽ, മനുഷ്യന്റെ സ്വയംബോധത്തിൽ. മനുഷ്യന്റെ വിമോചനം സാമ്പത്തിക ഘടനയുടെ മാറ്റത്തോടൊപ്പം ബോധത്തിന്റെ പരിവർത്തനവും ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ നിരീശ്വരവാദി ഒരു “ദൈവനിഷേധി” എന്ന പരിമിത തിരിച്ചറിയലിൽനിന്ന് മാറി സമഗ്രതയുടെ വിപ്ലവകാരി ആയി മാറുന്നു. അവന്റെ ലക്ഷ്യം ദൈവത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല; മനുഷ്യനെ അന്യവൽക്കരണത്തിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കുക, ശാസ്ത്രീയബോധം വികസിപ്പിക്കുക, സാമൂഹികനീതി സ്ഥാപിക്കുക, പ്രകൃതിയുടെ സമതുലിതാവസ്ഥ സംരക്ഷിക്കുക, മനുഷ്യരുടെ പരസ്പര ആശ്രിതത്വത്തെ ബോധപൂർവമായ സഹകരണമായി മാറ്റുക എന്നിവയിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ നിരീശ്വരവാദം ഒരു “anti-religion” എന്നതിലുപരി ഒരു post-theological humanism ആയി വികസിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ നിഷേധം ഒരിക്കലും ശൂന്യീകരണം മാത്രമല്ല. ഓരോ നിഷേധത്തിനുള്ളിലും അടുത്ത ഘട്ടത്തിന്റെ സാധ്യത അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. വിത്തിന്റെ വിഘടനം ചെടിയുടെ ഉദ്ഭവത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു; കോശത്തിലെ പഴയ ഘടനകളുടെ പുനഃസംഘടന ജീവിയുടെ വികസനത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു; പഴയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ തകർച്ച പുതിയ സാമൂഹികരൂപങ്ങളുടെ സാധ്യത തുറക്കുന്നു. അതുപോലെ ദൈവിക അതീതത്വത്തിന്റെ നിഷേധം മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഒരു ശൂന്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിയാലും, അതേ ശൂന്യതയിൽ ശാസ്ത്രീയവും മാനവികവുമായ പുതിയ അർത്ഥഘടനകൾ രൂപപ്പെടാനുള്ള സാധ്യത അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ നിഷേധം ഒരു creative negation ആണ്.

ഈ creative negation-ന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഫലമാണ് മനുഷ്യൻ സ്വന്തം അർത്ഥത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവാകുന്നത്. ദൈവം അർത്ഥം നൽകിയില്ലെങ്കിൽ ജീവിതം അർത്ഥശൂന്യമാകണമെന്നില്ല. മറിച്ച്, അർത്ഥം ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹിക-ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയായി മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സ്നേഹം, സൗഹൃദം, സഹകരണം, അറിവിന്റെ അന്വേഷണം, കല, ശാസ്ത്രം, സാമൂഹികനീതി, അടുത്ത തലമുറയുടെ ഭാവി, ജീവജാലങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം—ഇവയെല്ലാം മനുഷ്യജീവിതത്തിന് അർത്ഥം നൽകുന്ന യാഥാർത്ഥ്യബന്ധങ്ങളാണ്. അവയ്ക്ക് ഒരു അതീത നിയമദാതാവിന്റെ അംഗീകാരം ആവശ്യമില്ല.

ഇതോടെ “ദൈവത്തിന്റെ മരണം” എന്ന ആധുനിക ദാർശനിക പ്രതിസന്ധിക്കും പുതിയ വ്യാഖ്യാനം ലഭിക്കുന്നു. ദൈവം മനുഷ്യന്റെ പുറത്തുള്ള പരമാധികാര സത്തയായി മരിക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥവും നൈതികതയും മരിക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച്, മനുഷ്യൻ ആദ്യമായി തന്റെ അർത്ഥനിർമാണത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കേണ്ട സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് ഭയപ്പെടുത്തുന്ന സ്വാതന്ത്ര്യമായിരിക്കാം; പക്ഷേ അതുതന്നെയാണ് പക്വമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും. അതീത കല്പനകളിൽനിന്ന് മോചിതനായ മനുഷ്യൻ ഇനി തന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ ഉത്തരവാദിത്വം പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ഭാവിയുടെയും മുമ്പിൽ ഏറ്റെടുക്കേണ്ടിവരുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “universe becoming conscious of itself” എന്ന ആശയം ഒരു ശാസ്ത്രീയ വസ്തുതയായി അല്ല, ഒരു ദാർശനിക-കോസ്മോളജിക്കൽ നിർദ്ദേശമായി മനസ്സിലാക്കണം. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അത്ഭുതകരമായ ഘടകമല്ല; കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള കോസ്മിക്, ജൈവ, സാമൂഹിക പരിണാമങ്ങളുടെ ഒരു ഉദ്ഭവഫലമാണ്. നക്ഷത്രങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട മൂലകങ്ങൾ ജീവരസതന്ത്രത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളായി; ജീവരൂപങ്ങൾ പരിണമിച്ചു; നാഡീവ്യൂഹങ്ങൾ സങ്കീർണ്ണമായി; ബോധം ഉയർന്നു; ഭാഷയും സംസ്കാരവും ശാസ്ത്രവും വികസിച്ചു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചം തന്നെ ഒരു പ്രാദേശിക തലത്തിൽ സ്വയം നിരീക്ഷിക്കുകയും സ്വയം ചിന്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പുതിയ quantum layer ആയി ദാർശനികമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച്, മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ പരിണാമത്തിൽ ഉണ്ടായ ഒരു പ്രത്യേക ഉദ്ഭവഘട്ടമാണെന്ന് അംഗീകരിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ വിനയം. മനുഷ്യൻ ഇല്ലാതായാലും പ്രപഞ്ചം തുടരും; എന്നാൽ മനുഷ്യനിലൂടെ പ്രപഞ്ചത്തിന് സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനുള്ള ഒരു പ്രത്യേക ശേഷി ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ബോധം മനുഷ്യന് അമിതമായ അഹങ്കാരം നൽകേണ്ടതില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്വം നൽകണം. നാം പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ടവരല്ലെങ്കിൽ, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ജീവവൈവിധ്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നത് സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നതാണ്.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു planetary ethics ഉയർന്നുവരുന്നു. ഭൂമി മനുഷ്യന്റെ സ്വകാര്യ സ്വത്തല്ല; മനുഷ്യൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ള അനവധി ജീവരൂപങ്ങളുടെ പരസ്പരാശ്രിതമായ ഭൗതിക സമഗ്രതയാണ്. കാലാവസ്ഥ, സമുദ്രങ്ങൾ, മണ്ണ്, ജലം, വനങ്ങൾ, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, സസ്യങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, മനുഷ്യസമൂഹങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങളാണ്. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിനാശം ഒരു “മതപരമായ പാപം” എന്നതുകൊണ്ടല്ല തെറ്റാകുന്നത്; അത് ജീവന്റെ ദീർഘകാല coherence-നെ തകർക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ്. പരിസ്ഥിതിനൈതികതയും സാമൂഹികനീതിയും അതിനാൽ പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്തവയാണ്.

മതത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന നിരീശ്വരവാദം പലപ്പോഴും മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയുടെ യജമാനനായി കാണുന്ന anthropocentrism-ലേക്ക് വഴുതിപ്പോകാനുള്ള സാധ്യതയും വഹിക്കുന്നു. “ദൈവമില്ല, അതിനാൽ മനുഷ്യൻ പരമാധികാരി” എന്ന ചിന്ത ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ നിലപാടല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ അധിപനല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ഒരു self-reflective component മാത്രമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ബുദ്ധിശക്തി പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള മോചനമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സങ്കീർണ്ണതയിൽനിന്ന് ഉദിച്ചുവന്ന ഒരു പ്രത്യേക സ്വയംസംഘടനാ ശേഷിയാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ മാനവികതയ്ക്ക് ecological humility അനിവാര്യമാണ്.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ യാത്രയെ ഒരു ലളിതമായ “theism → atheism” എന്ന രേഖയായി കാണാനാവില്ല. അത് ഒരു dialectical spiral ആണ്. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുമായി ഒരു മിത്തിക ഏകത്വത്തിലായിരുന്നു. തുടർന്ന് മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ പ്രതീകാത്മകമായി ദൈവികമാക്കി. പിന്നീട് വിമർശനാത്മകബോധം ആ ദൈവിക പ്രക്ഷേപണത്തെ ചോദ്യം ചെയ്തു. നിരീശ്വരവാദം അതിനെ നിഷേധിച്ച് മനുഷ്യബോധത്തെ പ്രകൃതിയുടെ അന്തർലീന കാരണത്വത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവന്നു. എന്നാൽ അതിനുശേഷം മറ്റൊരു ഉയർന്ന ഘട്ടം ആവശ്യമാണ്—പ്രകൃതിയുടെ ശാസ്ത്രീയ ബോധ്യത്തെയും മനുഷ്യന്റെ നൈതികവും അസ്തിത്വപരവുമായ ആവശ്യങ്ങളെയും ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ synthesis.

ഈ synthesis പഴയ ദൈവത്തെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്നില്ല. അത് പഴയ മിത്തുകളെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുന്നുമില്ല. മറിച്ച്, മതങ്ങൾ ഒരിക്കൽ പ്രതീകങ്ങളിലൂടെ പ്രകടിപ്പിച്ചിരുന്ന ഏകത്വം, വിസ്മയം, പരസ്പരബന്ധിതത്വം തുടങ്ങിയ മനുഷ്യാനുഭവങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ദൈവം ഒരു വ്യക്തിപരമായ അതീത സത്തയല്ല; “ദിവ്യത” എന്ന പദം ഉപയോഗിക്കുകയാണെങ്കിൽ അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനാപരമായ സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കുള്ള ഒരു ദാർശനിക പ്രതീകമാത്രമാണ്. അതിനാൽ ഇവിടെ divinity is not a being but becoming—ദിവ്യത ഒരു സത്തയല്ല, ഒരു നിരന്തരമായ ഉദ്ഭവപ്രക്രിയയാണ്.

ഇത്തരം പുനർവ്യാഖ്യാനത്തിൽ നിരീശ്വരവാദം ആത്മീയതയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; ആത്മീയതയെ ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിലോ പള്ളിയിലോ പള്ളിയറയിലോ മാത്രമല്ല “വിശുദ്ധത” സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്; ജീവന്റെ പരസ്പരബന്ധിതത്വത്തിലും അറിവിന്റെ അന്വേഷണത്തിലും പ്രകൃതിയുടെ സങ്കീർണ്ണതയിലും മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരതയിലും സാമൂഹിക സഹകരണത്തിലും അത് കണ്ടെത്താം. വിശുദ്ധത ഒരു അതീത വസ്തുവിന്റെ ഗുണമല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ നാശനഷ്ടങ്ങളിൽനിന്ന് സംരക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ട മൂല്യത്തിന്റെ ബോധമാണ്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ നിരീശ്വരവാദം വെറും “ദൈവമില്ല” എന്ന പ്രഖ്യാപനത്തിൽ ഒതുങ്ങരുത്. അത് ശാസ്ത്രീയ യുക്തിയും അസ്തിത്വപരമായ വിസ്മയവും ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ലോകദർശനമായി വളരേണ്ടതുണ്ട്. യുക്തി യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഘടന മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മാർഗമാണ്; വിസ്മയം ആ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ആഴം അനുഭവിക്കുന്ന മനുഷ്യശേഷിയാണ്. ഇവ പരസ്പരവിരുദ്ധമല്ല. ശാസ്ത്രം പ്രപഞ്ചത്തെ വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ അത്ഭുതം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; പലപ്പോഴും കൂടുതൽ ആഴത്തിലാകുന്നു. ഒരു നക്ഷത്രത്തിന്റെ ജനനം, ഒരു കോശത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടന, പരിണാമത്തിന്റെ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം—ഇവയെല്ലാം അതീത വിശദീകരണം കൂടാതെ തന്നെ അതിശയകരമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളാണ്.

ഇതാണ് re-enchanted materialism എന്ന ആശയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം. യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദം ചിലപ്പോൾ വസ്തുവിനെ നിർജ്ജീവവും അർത്ഥശൂന്യവുമായ കണികകളുടെ കൂട്ടമായി ചിത്രീകരിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി വസ്തുവിനെ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന യാഥാർത്ഥ്യമായി കാണുന്നു. വസ്തു മരിച്ച ഒന്നല്ല; എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥത്തിൽ “ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന വ്യക്തി” എന്നും അല്ല. അതിന്റെ അന്തർചലനങ്ങളിലൂടെയും ബന്ധങ്ങളിലൂടെയും പുതിയ ഘടനകളും ഗുണങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന സജീവമായ പ്രക്രിയാത്മക യാഥാർത്ഥ്യമാണ് അത്. ജീവൻ അതിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ബോധം അതിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; മനുഷ്യന്റെ നൈതികബോധവും സൃഷ്ടിപരതയും അതേ ദീർഘപരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാന ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നു: പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ ചലനങ്ങളും ഒരു തരത്തിലുള്ള dynamic equilibrium തേടുന്നു. എന്നാൽ equilibrium എന്നത് നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല. cohesive forces-നും decohesive forces-നും ഇടയിലുള്ള തുടർച്ചയായ സംഘർഷത്തിലൂടെയാണ് അത് നിലനിൽക്കുന്നത്. ജീവിതവും അതുതന്നെയാണ്. ഒരു ജീവി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്തോളം അത് പരിസ്ഥിതിയുമായി വസ്തുവിന്റെയും ഊർജത്തിന്റെയും വിവരത്തിന്റെയും നിരന്തര കൈമാറ്റത്തിലാണ്. സമൂഹവും അതുപോലെ. പൂർണ്ണമായ സ്ഥിരത മരണംപോലെയാണ്; നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വിഘടനം തകർച്ചയാണ്. അതിനിടയിലെ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനമാണ് ജീവൻ.

നിരീശ്വരവാദത്തെയും ഇതേ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാം. മതത്തിനെതിരെ നിരന്തരം വിഘടനാത്മകമായി നിലകൊള്ളുക മാത്രമാണ് നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമെങ്കിൽ അത് ഒരു പുതിയ dogmatism ആയി മാറാം. അതുപോലെ മതവിശ്വാസത്തെ വിമർശിക്കാതെ സ്വീകരിക്കുന്നത് ബോധത്തിന്റെ പഴയ ഘടനകളിലേക്ക് തിരിച്ചുപോകലായിരിക്കും. യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ നിലപാട് രണ്ടിനെയും മറികടക്കുകയാണ്: അന്ധവിശ്വാസത്തെ നിഷേധിക്കുകയും, എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥാന്വേഷണവും നൈതികതയും വിസ്മയവും ഉപേക്ഷിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുക. Negation must culminate in a higher affirmation.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നിരീശ്വരവാദം ഒരു പുതിയ ത്രയഘട്ടമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു: അതീത ദൈവത്തെ നിഷേധിക്കുക; പ്രകൃതിയുടെ അന്തർലീന സൃഷ്ടിപരതയെ തിരിച്ചറിയുക; ആ തിരിച്ചറിവിനെ മനുഷ്യനൈതികതയുടെയും സാമൂഹികനീതിയുടെയും ഗ്രഹസംരക്ഷണത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനമാക്കുക. ആദ്യഘട്ടം ശാസ്ത്രീയ വിമർശനമാണ്; രണ്ടാംഘട്ടം ontological reconstruction ആണ്; മൂന്നാംഘട്ടം ethical transformation ആണ്. ഈ മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളും ഒന്നിച്ചില്ലെങ്കിൽ നിരീശ്വരവാദം അപൂർണ്ണമായി തുടരും.

അവസാനമായി, നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ പരമമായ ചരിത്രദൗത്യം വിശ്വാസത്തെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല; വിശ്വാസത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുക എന്നതാണ്. ദൈവിക വ്യക്തിസത്തയിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനത്തിലേക്ക്, അതീത കല്പനയിൽനിന്ന് അന്തർലീന കാരണത്വത്തിലേക്ക്, ഭയത്തിൽനിന്ന് അറിവിലേക്ക്, അനുസരണത്തിൽനിന്ന് ഉത്തരവാദിത്വത്തിലേക്ക്, മതപരമായ വിഭജനത്തിൽനിന്ന് സർവ്വമാനവിക ഐക്യത്തിലേക്ക്, മനുഷ്യകേന്ദ്രിതത്വത്തിൽനിന്ന് ഗ്രഹപരമായ സഹജീവിതത്തിലേക്ക്—ഇതാണ് അതിന്റെ ഉയർന്ന ഗതി.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ നിരീശ്വരവാദം ചരിത്രത്തിന്റെ അവസാനവാക്കല്ല; അത് ഒരു dialectical transition ആണ്. ദൈവത്തെ നിഷേധിച്ചതിനുശേഷം മനുഷ്യൻ ശൂന്യതയിലേക്ക് വീഴേണ്ടതില്ല. മറിച്ച്, താൻ തന്നെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടിതമായ പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ പുതിയൊരു ഉത്തരവാദിത്വബോധം ജനിക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് വേറിട്ട ഒരു അത്ഭുതമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘകാല പരിണാമത്തിൽ ഉദിച്ചുവന്ന സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ സ്വയം അറിയുക എന്നത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം സ്വന്തം സ്വഭാവത്തെ അറിയുന്നതിന് തുല്യമായ ഒരു ദാർശനിക അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു.

അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ അന്തിമരൂപം “ദൈവമില്ല” എന്ന നിഷേധത്തിൽനിന്ന് “യാഥാർത്ഥ്യം സ്വയംസംഘടിതമാകുന്ന പ്രക്രിയയാണ്” എന്ന തിരിച്ചറിവിലേക്കുള്ള യാത്രയാണ്. പഴയ ദൈവത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് മറ്റൊരു അതീത ദൈവത്തെ സ്ഥാപിക്കുകയല്ല അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. മറിച്ച്, “ദൈവം” എന്ന ആശയത്തിന് പിന്നിൽ മനുഷ്യചരിത്രം പ്രക്ഷേപിച്ചിരുന്ന സൃഷ്ടിപരത, ഏകത്വം, അർത്ഥം, അനന്തത, വിസ്മയം എന്നിവയെ അവയുടെ ഭൗതിക-പരിണാമപരമായ അടിത്തറയിൽ തിരിച്ചറിയുകയാണ്. അപ്പോൾ ദിവ്യത ഒരു വ്യക്തിയല്ല; ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. സൃഷ്ടി ഒരു കഴിഞ്ഞ സംഭവമല്ല; നിരന്തരമായ becoming ആണ്. ബോധം വസ്തുവിൽനിന്ന് വേറിട്ട ആത്മാവല്ല; വസ്തുവിന്റെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംപ്രതിഫലനരൂപങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നിരീശ്വരവാദി ദൈവത്തിന്റെ മുമ്പിൽ മുട്ടുകുത്തുന്നില്ല; എന്നാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മുമ്പിൽ അഹങ്കാരത്തോടെ നിൽക്കുന്നുമില്ല. അവൻ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശാസ്ത്രത്തെ ആശ്രയിക്കുകയും, അതിന്റെ പരസ്പരബന്ധിതത്വത്തെ ആദരിക്കുകയും, ജീവന്റെ വൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും, മനുഷ്യരുടെ അന്യവൽക്കരണത്തിനെതിരെ പോരാടുകയും, തന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവന്റെ “വിശുദ്ധത” അതീതലോകത്തിലല്ല; ജീവിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പരസ്പരബന്ധിതത്വത്തിലാണ്. അവന്റെ “ആത്മീയത” പ്രാർത്ഥനയിലല്ല; അറിവിലും വിസ്മയത്തിലും കരുണയിലും സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനത്തിലുമാണ്. അവന്റെ “മോക്ഷം” മരണാനന്തര സ്വർഗ്ഗത്തിലല്ല; അന്യവൽക്കരണത്തിൽനിന്നും ചൂഷണത്തിൽനിന്നും അജ്ഞതയിൽനിന്നും ഭയത്തിൽനിന്നും മനുഷ്യനെ മോചിപ്പിക്കുന്ന ചരിത്രപ്രക്രിയയിലാണ്.

ഇതാണ് നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിപാകം: ദൈവനിഷേധത്തിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ സ്ഥിരീകരണത്തിലേക്ക്, പ്രകൃതിയുടെ സ്ഥിരീകരണത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യന്റെ ഉത്തരവാദിത്വത്തിലേക്ക്, മനുഷ്യന്റെ ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽനിന്ന് സർവ്വജീവിതത്തിന്റെ പരസ്പരബന്ധിതത്വത്തിലേക്ക്. ഇവിടെ നിരീശ്വരവാദം വിശുദ്ധതയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിനെ പുനർനിർവചിക്കുന്നു. അതീത ദൈവത്തിന്റെ വിശുദ്ധതയ്ക്ക് പകരം അസ്തിത്വത്തിന്റെ അന്തർലീന മൂല്യം; ദൈവിക കല്പനയ്ക്ക് പകരം ശാസ്ത്രീയ അറിവും നൈതിക ഉത്തരവാദിത്വവും; സ്വർഗ്ഗീയ മോചനത്തിന് പകരം ഭൗമിക വിമോചനം; അന്ധവിശ്വാസത്തിന് പകരം വിമർശനാത്മക ബോധം—ഇവയാണ് പുതിയ സംയോജനത്തിന്റെ അടിത്തറ.

അങ്ങനെ, നിരീശ്വരവാദം തന്റെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നത് വിശ്വാസത്തിന്റെ അഭാവത്തിൽ അല്ല, മറിച്ച് അറിവിന്റെ പക്വതയിൽ ആണ്. അത് മനുഷ്യനെ ദൈവത്തിന്റെ നിഴലിൽനിന്ന് പുറത്തുകൊണ്ടുവരുകയും, പിന്നീട് മനുഷ്യനെയും പ്രകൃതിയെയും വീണ്ടും ഒരു ഉയർന്ന ഭൗതിക സമഗ്രതയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഇത് മിത്തിക cohesion-ന്റെ decohesive negation-ൽനിന്ന് ശാസ്ത്രീയ-മാനവിക higher cohesion-ലേക്കുള്ള spiral ascent ആണ്. ദൈവത്തെ നിഷേധിച്ചശേഷം ശൂന്യതയിലേക്കല്ല, കൂടുതൽ വിശാലമായ യാഥാർത്ഥ്യബോധത്തിലേക്കാണ് മനുഷ്യബോധം ഉയരുന്നത്.

അതിനാൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ഭാവി ഒരു നിരാകരണത്തിന്റെ ഭാവിയല്ല; ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ സംയോജനത്തിന്റെ ഭാവിയാണ്. ശാസ്ത്രം അറിവിന്റെ അടിത്തറയായും, ഡയലക്ടിക്സ് മാറ്റത്തിന്റെ തർക്കശാസ്ത്രമായും, മാനവികത നൈതിക ദിശയായും, പരിസ്ഥിതിബോധം ഗ്രഹപരമായ ഉത്തരവാദിത്വമായും, വിസ്മയം അസ്തിത്വാനുഭവമായും ഒന്നിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ലോകദർശനം അവിടെ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യജമാനനല്ല; അതിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലിക്കുന്ന ഒരു ഭാഗമാണ്. ജീവൻ ഒരു അത്ഭുതകരമായ അപവാദമല്ല; ഭൗതിക പരിണാമത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണ ഉദ്ഭവമാണ്. ബോധം അതീത ആത്മാവിന്റെ ഇടപെടലല്ല; വസ്തുവിന്റെ ദീർഘകാല സ്വയംസംഘടനയിൽ ഉദിച്ചുവന്ന പ്രതിഫലനശേഷിയാണ്. നൈതികത ദൈവിക കല്പനയല്ല; പരസ്പരബന്ധിതമായ അസ്തിത്വത്തിന്റെ ബോധപൂർവമായ സംരക്ഷണമാണ്.

അവസാനം, നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ രൂപം ഇങ്ങനെ സംഗ്രഹിക്കാം: ദൈവത്തിന്റെ നിഷേധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; അതീതത്വത്തിന്റെ നിഷേധം അന്തർലീന സൃഷ്ടിപരതയുടെ സ്ഥിരീകരണമാണ്. മനുഷ്യൻ ആകാശത്തേക്ക് നോക്കി തന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ ഒരു ദൈവത്തിൽ പ്രക്ഷേപിച്ച കാലഘട്ടത്തിൽനിന്ന്, അതേ സൃഷ്ടിശേഷി തന്റെ തന്നെ മസ്തിഷ്കത്തിലും സമൂഹത്തിലും ശാസ്ത്രത്തിലും കലകളിലും പ്രകൃതിയുമായുള്ള സഹവർത്തിത്വത്തിലും തിരിച്ചറിയുന്ന കാലഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ് നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ചരിത്രയാത്ര. അതിന്റെ അന്തിമസynthesis ഒരു പുതിയ ദൈവത്തെ കണ്ടെത്തലല്ല; ദൈവത്തിന്റെ ആവശ്യമില്ലാതെ തന്നെ അർത്ഥവും മൂല്യവും സൃഷ്ടിപരതയും നൈതികതയും വിസ്മയവും നിറഞ്ഞ ഒരു ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ് മനുഷ്യബോധം നേടിയെടുക്കുന്നതാണ്.

അവിടെ നിരീശ്വരവാദം വിശ്വാസത്തിന്റെ ശൂന്യതയല്ല. അത് സ്വയംസംഘടിതമായ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ ബോധം, മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക വിമോചനം, സർവ്വജീവിതത്തോടുള്ള നൈതിക ഉത്തരവാദിത്വം, അസ്തിത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ വിസ്മയം എന്നിവയെ ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന ഭൗതികവാദ ദർശനമായി മാറുന്നു. ദൈവത്തെ അതീതമായ ഒരു സത്തയായി തേടുന്നതിനുപകരം, അസ്തിത്വത്തിന്റെ നിരന്തരമായ becoming-ൽ സൃഷ്ടിപരതയെ തിരിച്ചറിയുകയാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ പരമമായ രൂപം വിശുദ്ധതയുടെ അവസാനമല്ല; വിശുദ്ധതയുടെ ഭൗതിക പുനർജന്മമാണ്—മിത്തിൽനിന്ന് അറിവിലേക്കും, അതീതത്വത്തിൽനിന്ന് അന്തർലീനതയിലേക്കും, അന്യവൽക്കരണത്തിൽനിന്ന് സ്വയംബോധത്തിലേക്കും, വിഭജനത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ സമഗ്രതയിലേക്കുമുള്ള മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ അനന്തമായ ഡയലക്ടിക്കൽ യാത്ര.

നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ അതിനെ മതത്തിന്റെ വെറും നിഷേധമായി കാണുന്നതിന് പകരം മതം, ശാസ്ത്രം, ഭൗതികവാദം, സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനം, മനുഷ്യബോധം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ദീർഘകാല ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധത്തിന്റെ ഭാഗമായി കാണേണ്ടതുണ്ട്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ച ആദ്യഘട്ടം മുതൽ തന്നെ അറിവും വിശ്വാസവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ക്രമേണ രൂപപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യം തുടക്കംമുതൽ തന്നെ “ശാസ്ത്രം ശരി, മതം തെറ്റ്” എന്ന ലളിതമായ രൂപത്തിലായിരുന്നില്ല. മറിച്ച്, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിൽ വ്യത്യസ്ത quantum layers-കളിൽ രൂപപ്പെട്ട വ്യത്യസ്ത തരത്തിലുള്ള അറിവുകളുടെ സംഘർഷവും സംയോജനവും ആയിരുന്നു അത്. മതം ആദിമ സമൂഹങ്ങൾക്ക് അർത്ഥവും സാമൂഹിക cohesion-ഉം നൽകിയപ്പോൾ, ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയുടെ പ്രവർത്തനരീതികളെ കൂടുതൽ കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള decohesive cognitive force ആയി വളർന്നു. ഈ രണ്ടു ശക്തികളുടെ സംഘർഷമാണ് ആധുനിക ബോധത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ നിർണായകമായത്.

ശാസ്ത്രവും മതവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ അതിനാൽ സ്ഥിരമായ ശത്രുതയായി കാണുന്നതും ശരിയല്ല. ചരിത്രത്തിലെ ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ മതസ്ഥാപനങ്ങൾ ശാസ്ത്രത്തെ അടിച്ചമർത്തിയിട്ടുണ്ട്; മറ്റുചില ഘട്ടങ്ങളിൽ മതപരമായ സ്ഥാപനങ്ങൾ അറിവിന്റെ സംരക്ഷണത്തിലും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും സംഭാവന ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. പ്രശ്നം “മതം” എന്ന ഒരു ഏകക സത്തയിലല്ല; പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടങ്ങളിൽ മതം കൈവരിക്കുന്ന epistemological authority-യിലാണ്. ഒരു മതവിശ്വാസം വ്യക്തിയുടെ അസ്തിത്വപരമായ അർത്ഥാന്വേഷണത്തിന്റെ ഭാഗമായിരിക്കാം. എന്നാൽ അതേ വിശ്വാസം പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള പരീക്ഷിക്കാവുന്ന ശാസ്ത്രീയ അവകാശവാദങ്ങൾക്ക് അന്തിമ അധികാരമായി മാറുമ്പോഴാണ് അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം ശക്തമാകുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ നിലപാടിൽ ഇത് വ്യത്യസ്ത quantum layers-കളുടെ പരിധികൾ പരസ്പരം ലംഘിക്കുന്ന ഒരു പ്രശ്നമായി കാണാം. അനുഭവപരവും പ്രതീകാത്മകവുമായ അറിവിന് അതിന്റെ സ്വന്തം സ്ഥാനം ഉണ്ടെങ്കിലും, അത് പരീക്ഷണാത്മക പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിക്കാനാവില്ല.

മതത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട epistemological പരിമിതി അതിന്റെ പല രൂപങ്ങളിലും അടഞ്ഞ വിശദീകരണവ്യവസ്ഥയായി മാറാനുള്ള പ്രവണതയാണ്. ഒരു സംഭവത്തിന്റെ അന്തിമകാരണം ദൈവിക ഇച്ഛയായി നിർവചിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ, അതിനപ്പുറം ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ആവശ്യം കുറയുന്നു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിന് വിപരീതമാണ്. ശാസ്ത്രം ഓരോ വിശദീകരണത്തെയും താൽക്കാലികമായി സ്വീകരിക്കുകയും പുതിയ തെളിവുകൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയബോധം സ്വഭാവപരമായി ഒരു decohesive force ആണ്. അത് സ്വന്തം സിദ്ധാന്തങ്ങളെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ മാറ്റമില്ലായ്മയിലല്ല; പുതിയ തെളിവുകളോട് പ്രതികരിച്ച് സ്വയം തിരുത്താനുള്ള കഴിവിലാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ dynamic equilibrium എന്ന ആശയം നിർണായകമാകുന്നു. അറിവിന്റെ വളർച്ചയിൽ cohesion ആവശ്യമാണ്; ഇല്ലെങ്കിൽ ഓരോ പുതിയ നിരീക്ഷണവും മുൻ അറിവുകളെ മുഴുവൻ തകർക്കുകയും cumulative knowledge രൂപപ്പെടാതിരിക്കുകയും ചെയ്യും. എന്നാൽ cohesion മാത്രം ഉണ്ടായാൽ dogmatism രൂപപ്പെടും. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതി സംഭവിക്കുന്നത് സിദ്ധാന്തപരമായ cohesion-നും വിമർശനാത്മക decohesion-നും ഇടയിലുള്ള ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയിലാണ്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മഹത്വം ഈ സമതുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്താനുള്ള അതിന്റെ സ്ഥാപനപരമായ ശേഷിയിലാണ്.

മതബോധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപാന്തരവും ഇതേ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാം. ഒരു മതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമിത്തുകൾ സമൂഹത്തിന്റെ അനുഭവങ്ങളെ ഒരു പൊതുവായ പ്രതീകാത്മക ഘടനയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ cohesion സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ചരിത്രം മാറുമ്പോൾ പഴയ പ്രതീകങ്ങളും പുതിയ അനുഭവങ്ങളും തമ്മിൽ contradiction രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ contradiction പരിഹരിക്കാൻ മതം പലപ്പോഴും രണ്ട് വഴികളിൽ ഒന്നിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. ഒന്നാമത്, അത് സ്വയം പുനർവ്യാഖ്യാനം ചെയ്ത് പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. രണ്ടാമത്, അത് കൂടുതൽ dogmatic ആയി മാറി പഴയ ഘടനയെ സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ വഴി dialectical adaptation-ലേക്കും രണ്ടാമത്തെ വഴി ideological rigidity-ലേക്കും നയിക്കുന്നു.

നിരീശ്വരവാദം ഈ contradiction-ന്റെ ഒരു ചരിത്രപരമായ ഉൽപ്പന്നമാണ്. അതിനാൽ നിരീശ്വരവാദത്തെ മതത്തിന്റെ പുറത്തുള്ള ഒരു സ്വതന്ത്ര ആശയമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. മതം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ച ലോകവ്യാഖ്യാനമാണ്; അതിനെ വിമർശിക്കുന്ന നിരീശ്വരബോധവും അതേ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന സ്വയംവിമർശനത്തിൽനിന്നാണ് ഉയരുന്നത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ നിരീശ്വരവാദം മതത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ “മറ്റൊന്ന്” മാത്രമല്ല; മതബോധം തന്നെ സൃഷ്ടിച്ച contradiction-ന്റെ ഒരു പുതിയ രൂപമാണ്.

ഇതാണ് മാർക്സിസത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം. മാർക്സിസം മതത്തെ വെറും തെറ്റായ ആശയങ്ങളുടെ കൂട്ടമായി കാണാതെ, മനുഷ്യരുടെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികജീവിതത്തിൽനിന്ന് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ബോധരൂപമായി മനസ്സിലാക്കി. മതത്തിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറ മാറ്റാതെ മതത്തെ വിമർശിക്കുന്നത് പരിമിതമായിരിക്കും. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ചൂഷണം, ദാരിദ്ര്യം, അനിശ്ചിതത്വം, അന്യവൽക്കരണം, അസമത്വം, അധികാരരാഹിത്യം എന്നിവ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, അതീതമായ ആശ്വാസത്തിന്റെയും അർത്ഥത്തിന്റെയും ആവശ്യം വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്നുവരും. അതിനാൽ മതത്തെ വിമർശിക്കുന്നതോടൊപ്പം മതത്തെ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെയും മാറ്റണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ മാർക്സിയൻ insight-നെ ഒരു കൂടുതൽ വിപുലമായ ontology-യിലേക്ക് നീട്ടുന്നു. മതം ഒരു quantum layer-ൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്ന പ്രതിഭാസമല്ല. അതിന്റെ വേരുകൾ ജീവശാസ്ത്രപരമായ ഭയം, ന്യൂറോകോഗ്നിറ്റീവ് pattern recognition, സാമൂഹിക cohesion, സാമ്പത്തിക ഘടന, രാഷ്ട്രീയ അധികാരം, സാംസ്കാരിക സ്മൃതി, വ്യക്തിപരമായ അസ്തിത്വാനുഭവം തുടങ്ങിയ നിരവധി തലങ്ങളിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മതത്തെ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള ശ്രമം വെറും ആശയപരമായ ആക്രമണത്തിലൂടെ വിജയിക്കില്ല. മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ മതം നിറവേറ്റുന്ന സാമൂഹികവും മാനസികവും അസ്തിത്വപരവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയവും മാനവികവുമായ പകരം ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കണം.

ഇവിടെയാണ് നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ “negative” സ്വഭാവം മറികടക്കേണ്ടത്. “ദൈവമില്ല” എന്ന് പറയുന്നത് ബൗദ്ധികമായി ആവശ്യമായിരിക്കാം; പക്ഷേ അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന് എന്തിനുവേണ്ടി ജീവിക്കണം, എങ്ങനെ ജീവിക്കണം, എന്താണ് നന്മ, എന്താണ് നീതി, സമൂഹം എങ്ങനെയായിരിക്കണം, പ്രകൃതിയോട് എങ്ങനെ പെരുമാറണം എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് സ്വയം മറുപടി ലഭിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന് ഒരു positive anthropology ആവശ്യമാണ്. മനുഷ്യൻ എന്താണ്? മനുഷ്യബോധം എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു? മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്താണ്? വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എന്താണ്? പ്രകൃതിയിൽ മനുഷ്യന്റെ സ്ഥാനം എന്താണ്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഭൗതികവാദപരമായ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ മനുഷ്യൻ ഒരു isolated individual അല്ല. വ്യക്തി ഒരു വലിയ relational totality-യുടെ ഭാഗമാണ്. അവന്റെ ജീനുകൾ, ശരീരം, മസ്തിഷ്കം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, കുടുംബം, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി, ചരിത്രം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ “സ്വതന്ത്ര വ്യക്തി” എന്ന ആശയത്തെയും പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കണം. സ്വാതന്ത്ര്യം ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നുള്ള പൂർണ്ണ മോചനമല്ല; സ്വന്തം ബന്ധങ്ങളെ ബോധപൂർവം മനസ്സിലാക്കി അവയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷിയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം conscious participation in necessary relations ആണ്.

ഇത് മാർക്സിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യസങ്കൽപ്പവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെടുന്നു. പ്രകൃതിനിയമങ്ങളെ അറിയുക എന്നത് പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് മോചിതനാകുക എന്നല്ല; അവയെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി ബോധപൂർവം ഇടപെടാനുള്ള ശേഷി നേടുക എന്നതാണ്. അതുപോലെ സാമൂഹികനിയമങ്ങളെയും സാമ്പത്തിക ഘടനകളെയും മനസ്സിലാക്കുന്നത് അവയിൽനിന്ന് മാന്ത്രികമായി പുറത്തുകടക്കുക എന്നല്ല; അവയെ മാറ്റാനുള്ള കൂട്ടായ ശേഷി വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിമോചനശേഷിയും ഇതിലാണ്. ദൈവിക വിധിയെന്ന ആശയം മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ agency-യെ ദുർബലപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയബോധം agency-യെ വികസിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവിടെ agencyയും emergence-ഉം തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ശ്രദ്ധേയമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിയമങ്ങളിൽനിന്ന് പുറത്തല്ല; എന്നാൽ അവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ഉദ്ഭവരൂപമായതിനാൽ പുതിയ തലത്തിലുള്ള causal agency മനുഷ്യനിൽ ഉയർന്നുവരുന്നു. ഒരു കോശത്തിന് സ്വന്തം പരിസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധപൂർവമായ ആശയം ഇല്ലെങ്കിലും, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് പരിസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ച് ശാസ്ത്രീയമായി പഠിച്ച് അതിനെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവുണ്ട്. ഇതാണ് emergence-ന്റെ ശക്തി. ഉയർന്ന quantum layer താഴത്തെ തലങ്ങളിലെ നിയമങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ഉൾക്കൊണ്ട് പുതിയ causal possibilities സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യബോധത്തെ “പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ self-reflective layer” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ ഇതിന് ഒരു ശാസ്ത്രീയ പരിധിയുണ്ട്. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ “അന്തിമ ലക്ഷ്യം” ആണെന്ന് ഇതിൽനിന്ന് നിഗമനം ചെയ്യാനാവില്ല. പരിണാമത്തിന് മുൻകൂട്ടിയുള്ള ഒരു cosmic purpose ഉണ്ടെന്ന് ശാസ്ത്രം തെളിയിച്ചിട്ടില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ നിലപാട് അതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്: purpose എന്നത് മുൻകൂട്ടി നൽകിയ ഒരു ലക്ഷ്യം എന്നതിലുപരി ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു emergent property ആയി കാണാം. ജീവികൾ സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിനും പുനരുത്പാദനത്തിനും അനുയോജ്യമായ ലക്ഷ്യസദൃശമായ പെരുമാറ്റങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു; മനുഷ്യർ അതിനെ ബോധപൂർവമായ ലക്ഷ്യങ്ങളാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ purpose-നെ transcendence-ൽനിന്ന് immanence-ലേക്ക് മാറ്റാം.

ഇതാണ് “meaning” എന്ന പ്രശ്നത്തിനുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ മറുപടി. പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് ഒരു അർത്ഥം നൽകേണ്ടതില്ല. അർത്ഥം പ്രപഞ്ചത്തിനുള്ളിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാം. ഒരു ജീവിക്ക് നിലനിൽപ്പിന് അർത്ഥമുണ്ട്; ഒരു മനുഷ്യന് തന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു; ഒരു സമൂഹം തന്റെ കൂട്ടായ ചരിത്രപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് അർത്ഥം നിർമ്മിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രാന്വേഷണം, കല, സ്നേഹം, സഹകരണം, നീതി, സ്വാതന്ത്ര്യം, അറിവ് എന്നിവ അർത്ഥത്തിന്റെ ഉയർന്ന emergent forms ആണ്. അതിനാൽ “ദൈവമില്ലെങ്കിൽ ജീവിതത്തിന് അർത്ഥമില്ല” എന്ന വാദം അർത്ഥത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെ തെറ്റായി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ്.

മതത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന പ്രവർത്തനം മരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ ആശങ്ക കൈകാര്യം ചെയ്യുക എന്നതായിരുന്നു. ബോധമുള്ള ജീവി സ്വന്തം മരണത്തെ മുൻകൂട്ടി ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഘട്ടത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, മരണാനന്തരജീവിതം, ആത്മാവ്, പുനർജന്മം, സ്വർഗ്ഗം, മോക്ഷം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ മനുഷ്യബോധത്തിന് ആശ്വാസഘടനകൾ നൽകി. നിരീശ്വരവാദം ഈ ആശ്വാസത്തെ നിഷേധിക്കുമ്പോൾ, അതിന് പകരം ഒരു പുതിയ existential framework നൽകേണ്ടിവരും. മരണം ഒഴിവാക്കാനാവില്ലെന്ന അറിവ് ജീവിതത്തെ അർത്ഥശൂന്യമാക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച്, ജീവിതത്തിന്റെ പരിമിതത്വം അതിന്റെ മൂല്യം കൂടുതൽ ശക്തമാക്കാം. മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിഗത അസ്തിത്വം അവസാനിച്ചാലും അവന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സാമൂഹിക, സാംസ്കാരിക, ജൈവ, ചരിത്രപരമായ പ്രതിഫലനങ്ങൾ തുടരാം.

ഇവിടെ വ്യക്തിയുടെ “അമരത്വം” മതപരമായ metaphysical immortality-ൽനിന്ന് causal continuity ആയി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം. ഒരു മനുഷ്യന്റെ ജീനുകൾ അടുത്ത തലമുറകളിലേക്ക് പോകാം; അവന്റെ ആശയങ്ങൾ മറ്റുള്ളവരുടെ ബോധത്തിൽ തുടരാം; അവന്റെ പ്രവൃത്തികൾ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മാറ്റാം; അവന്റെ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ അറിവിന്റെ തുടർച്ചയിൽ ഉൾപ്പെടാം; അവന്റെ സ്നേഹവും പരിചരണവും മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതത്തെ മാറ്റാം. ഈ causal continuity വ്യക്തിപരമായ ആത്മാവിന്റെ അമരത്വമല്ല; എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഭൗതിക-ചരിത്രപരമായ തുടർച്ചയാണ്.

ഇത്തരത്തിലുള്ള നിരീശ്വരവാദം nihilism-നെ മറികടക്കുന്നു. Nihilism പറയുന്നത് ഒന്നിനും അന്തിമ അർത്ഥമില്ല എന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നിരീശ്വരവാദം പറയുന്നത് മറ്റൊന്നാണ്: അർത്ഥം മുൻകൂട്ടി നൽകിയിട്ടില്ല; അതിനാൽ അത് സൃഷ്ടിക്കേണ്ടത് മനുഷ്യരുടെ ഉത്തരവാദിത്വമാണ്. മുൻകൂട്ടി എഴുതിയ അർത്ഥത്തിന്റെ അഭാവം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സാധ്യതയാണ്. മനുഷ്യൻ ഒരു cosmic script നടപ്പാക്കുന്ന കഥാപാത്രമല്ല; ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്വന്തം കൂട്ടായ ഭാവി നിർമ്മിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ജീവിയാണ്.

ഇവിടെ വീണ്ടും Marxism-നും Quantum Dialectics-നും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാണ്. മാർക്സിസം മനുഷ്യന്റെ മോചനത്തെ “മനുഷ്യർ സ്വന്തം ചരിത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നു” എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിലേക്ക് ഒരു cosmological dimension ചേർക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ചരിത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘകാല self-organizing process-ന്റെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ ഇതിനെ teleological ആയി മനസ്സിലാക്കരുത്. പ്രപഞ്ചം മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചുവെന്ന് പറയുന്നില്ല. മറിച്ച്, മനുഷ്യബോധം ഉദിച്ചശേഷം മനുഷ്യന് തന്റെ ഭാവിയെ ബോധപൂർവം രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള പുതിയ causal capacity ലഭിച്ചു എന്നതാണ് പ്രധാനമായത്.

ഇത് മനുഷ്യന്റെ ഉത്തരവാദിത്വത്തെ അസാധാരണമായി ഉയർത്തുന്നു. ദൈവിക രക്ഷകനില്ലെങ്കിൽ, മനുഷ്യൻ തന്നെയാണ് തന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ ഉത്തരവാദി. പ്രകൃതിനാശം തടയാൻ മനുഷ്യൻ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കണം. യുദ്ധം തടയാൻ മനുഷ്യൻ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കണം. പട്ടിണി ഇല്ലാതാക്കാൻ മനുഷ്യൻ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കണം. ചൂഷണത്തെയും അസമത്വത്തെയും നേരിടാൻ മനുഷ്യൻ തന്നെ സാമൂഹികഘടനകൾ മാറ്റണം. അതിനാൽ നിരീശ്വരവാദം ശരിയായി മനസ്സിലാക്കിയാൽ അത് ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽനിന്നുള്ള മോചനം അല്ല; ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ പരമാവധി വിപുലീകരണമാണ്.

ഇവിടെ മതപരമായ charity-യും ശാസ്ത്രീയ-സാമൂഹിക solidarity-യും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ദൈവത്തിന്റെ പേരിൽ ദാനം ചെയ്യുന്നത് വ്യക്തിഗത കരുണയെ പ്രകടിപ്പിക്കാം; എന്നാൽ ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ സാമൂഹിക കാരണങ്ങളെ മാറ്റണമെന്നില്ല. ഡയലക്ടിക്കൽ ഹ്യൂമനിസം കരുണയെ structural justice-ലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. ഒരാൾ പട്ടിണിയിലാണെങ്കിൽ ഭക്ഷണം നൽകുന്നത് ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ എന്തുകൊണ്ടാണ് ചിലർ പട്ടിണിയിലാകുന്നതെന്നും മറ്റുള്ളവർ അമിതസമ്പത്ത് കൈവശം വയ്ക്കുന്നതെന്നും അന്വേഷിക്കുകയും ആ ഘടനാപരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ മാറ്റുകയും ചെയ്യണം. വ്യക്തിപരമായ നന്മയെ സാമൂഹിക പരിവർത്തനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നിടത്താണ് നിരീശ്വരവാദം ഒരു സാമൂഹികദർശനമായി വളരുന്നത്.

ഇതോടെ “മതേതര നൈതികത” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ വ്യക്തത നേടുന്നു. മതമില്ലാത്ത സമൂഹം സ്വാഭാവികമായി നൈതികസമൂഹമാകില്ല. അതുപോലെ മതമുള്ള സമൂഹം സ്വാഭാവികമായി അനൈതികവുമല്ല. നൈതികതയുടെ സാമൂഹിക ഗുണനിലവാരം നിർണയിക്കുന്നത് അവിടെയുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ഘടന, അധികാരത്തിന്റെ വിതരണം, സാമ്പത്തിക നീതി, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾ, വിമർശനാത്മക ബോധം തുടങ്ങിയവയാണ്. മതപരമായ വിശ്വാസവും മതേതരത്വവും നൈതികതയുടെ ഏക നിർണായക ഘടകങ്ങളല്ല. അതിനാൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മതവിശ്വാസികളെ “അനൈതികർ” എന്ന് മുദ്രകുത്തുക അല്ല; നൈതികതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തെ supernatural authority-യിൽനിന്ന് മനുഷ്യരുടെ യഥാർത്ഥ ബന്ധങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റുക എന്നതാണ്.

ഇതോടൊപ്പം മറ്റൊരു പ്രധാന വ്യത്യാസവും ആവശ്യമാണ്: atheismയും anti-theismയും ഒരേ കാര്യമല്ല. Atheism ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തിൽ വിശ്വാസമില്ലാത്ത നിലപാടാണ്. Anti-theism മതവിശ്വാസത്തെയോ മതസ്ഥാപനങ്ങളെയോ സജീവമായി എതിർക്കുന്ന നിലപാടാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം സാഹചര്യാനുസൃതമായ വിമർശനത്തെ അംഗീകരിച്ചാലും, എല്ലാ മതാനുഭവങ്ങളെയും ഒരേ രീതിയിൽ കാണുന്ന blanket hostility ഒഴിവാക്കുന്നു. മതത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ positive functions-ഉം അതിന്റെ oppressive forms-ഉം വേർതിരിച്ചറിയണം. ഇതാണ് dialectical criticism-ന്റെ പ്രത്യേകത.

അതുപോലെ തന്നെ agnosticism-നും atheism-നും ഇടയിലുള്ള വ്യത്യാസവും സൂക്ഷ്മമായി മനസ്സിലാക്കണം. അജ്ഞേയവാദം ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് അറിവ് സാധ്യമാണോ എന്നതിൽ സംശയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു; നിരീശ്വരവാദം സാധാരണയായി ദൈവവിശ്വാസത്തിന്റെ അഭാവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവ പരസ്പരം നിർബന്ധമായും വിരുദ്ധമല്ല. ഒരാൾ ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വം അറിയാനാവില്ലെന്ന് കരുതുകയും അതേസമയം ദൈവവിശ്വാസം സ്വീകരിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ epistemological വിനയം ഈ നിലപാടിനോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്നു: തെളിവില്ലാത്ത അവകാശവാദങ്ങളെ അംഗീകരിക്കാതിരിക്കുക, എന്നാൽ അറിയാത്തതിനെക്കുറിച്ച് അനാവശ്യമായ absolute claims നടത്താതിരിക്കുക.

ഇത് ശാസ്ത്രീയബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവത്തോടും പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. ശാസ്ത്രം “എല്ലാം അറിയാം” എന്ന് പറയുന്നില്ല. മറിച്ച്, അറിവിന്റെ പരിധികളെ തന്നെ അംഗീകരിക്കുന്നു. “ഇപ്പോൾ അറിയില്ല” എന്നത് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ദൗർബല്യമല്ല; ഭാവിയിലെ അന്വേഷണത്തിന് തുറന്നിരിക്കുന്ന ഒരു epistemic space ആണ്. മതപരമായ dogma പലപ്പോഴും ഈ space അടയ്ക്കുമ്പോൾ, ശാസ്ത്രീയ സംശയം അത് തുറന്നുവയ്ക്കുന്നു. ഈ തുറന്നിടമാണ് decohesion-ന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ രൂപം.

ഇവിടെ Quantum Dialectics-ന്റെ space as maximum decohesive force and minimum cohesive force എന്ന ആശയവും ദാർശനികമായി ഒരു ഉപമ നൽകുന്നു. അറിവിലെ തുറന്ന ഇടം ഒരു ശൂന്യതയല്ല; പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അതിരുകൾ തിരിച്ചറിയുന്നത് അറിവിന്റെ പരാജയമല്ല; പുതിയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾക്ക് ഇടം സൃഷ്ടിക്കുന്ന decohesive പ്രവർത്തനമാണ്. അതുകൊണ്ട് സംശയം ഒരു negative state അല്ല; അത് knowledge production-ന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ force ആണ്.

മതവും ശാസ്ത്രവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം അതിനാൽ ഒരു civilization-wide contradiction ആയി കാണാം. മതം അർത്ഥവും cohesion-ഉം നൽകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; ശാസ്ത്രം കാരണത്വവും പരിശോധനയും നൽകുന്നു. ഇവ രണ്ടിനും വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങളുണ്ട്. എന്നാൽ മതം പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ അധികാരം ഏറ്റെടുക്കുമ്പോഴും ശാസ്ത്രം മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വപരമായ ആവശ്യങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി അവഗണിക്കുമ്പോഴും contradiction രൂക്ഷമാകുന്നു. ഒരു ഉയർന്ന synthesis ഇരുവരുടെയും സത്യസന്ധമായ സംഭാവനകളെ അവയുടെ ശരിയായ പരിധികളിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കണം. അതീത ദൈവത്തെ ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കാതെ, മതപരമായ മനുഷ്യാനുഭവങ്ങളിലെ അർത്ഥാന്വേഷണത്തെ ശാസ്ത്രീയവും മാനവികവുമായ ഭാഷയിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുകയാണ് അതിന്റെ വഴി.

ഈ synthesis-നെ scientific humanism എന്നും അതിന്റെ കൂടുതൽ വിപുലമായ രൂപത്തെ quantum-dialectical humanism എന്നും വിളിക്കാം. ഇവിടെ ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള രീതിയാണ്; ഡയലക്ടിക്സ് മാറ്റത്തിന്റെയും വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെയും ഘടന മനസ്സിലാക്കാനുള്ള രീതിയാണ്; മാനവികത മനുഷ്യന്റെ മൂല്യവും സ്വാതന്ത്ര്യവും സംരക്ഷിക്കുന്ന നൈതിക നിലപാടാണ്; പരിസ്ഥിതിബോധം മനുഷ്യനെ ഗ്രഹത്തിന്റെ സമഗ്ര ജീവവ്യവസ്ഥയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

ഇതിന്റെ സാമൂഹികപരിണതഫലം വളരെ ഗൗരവമുള്ളതാണ്. ദൈവിക അധികാരത്തിൽനിന്ന് മോചിതമായ സമൂഹം അനിവാര്യമായി മുതലാളിത്തത്തിൽനിന്നും മോചിതമാകുമെന്ന് പറയാനാവില്ല. മതത്തെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ട് പോലും മനുഷ്യൻ വിപണി, പണം, രാഷ്ട്രം, വർഗ്ഗം, സാങ്കേതികവിദ്യ തുടങ്ങിയ പുതിയ abstract powers-ന്റെ കീഴിൽ അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ വിമോചനദൗത്യം പൂർത്തിയാകണമെങ്കിൽ religious alienation-നെ മറികടന്ന് economic alienation, political alienation, technological alienation എന്നിവയും ചോദ്യം ചെയ്യണം.

മാർക്സിസം ഇവിടെ നിർണായകമായ ഒരു വിമർശനോപകരണം നൽകുന്നു. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സാമൂഹികശക്തികൾ തന്നെ മനുഷ്യനു പുറത്തുള്ള സ്വതന്ത്രശക്തികളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയാണ് alienation-ന്റെ ഒരു പ്രധാന രൂപം. മതത്തിൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ ശക്തിയെ ദൈവത്തിൽ പ്രക്ഷേപിക്കുന്നു; മുതലാളിത്തത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ commodity, capital, market എന്നീ രൂപങ്ങളിൽ അവനെ തന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു രൂപങ്ങളിലും മനുഷ്യൻ സ്വന്തം സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ബന്ധത്തെ projection → externalization → autonomous control → reappropriation എന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കാം.

അതിനാൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക വിപ്ലവം “ദൈവത്തെ പുറത്താക്കുക” എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തികളെ തിരിച്ചുപിടിക്കണം. മതപരമായ ദൈവത്തിൽനിന്നും, മൂലധനത്തിന്റെ സ്വയംഭരണശക്തിയിൽനിന്നും, അന്ധമായ രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തിൽനിന്നും, മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാങ്കേതിക ഘടനകളിൽനിന്നും, തെറ്റായ ബോധരൂപങ്ങളിൽനിന്നും മനുഷ്യൻ ക്രമേണ സ്വന്തം agency വീണ്ടെടുക്കണം. ഇതാണ് total emancipation എന്ന ആശയത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രൂപം.

ഇവിടെ artificial intelligence പോലുള്ള പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും ഭാവിയിലെ മനുഷ്യബോധത്തിനുള്ള പുതിയ contradiction-കൾ സൃഷ്ടിക്കും. മനുഷ്യൻ തന്നെ സൃഷ്ടിച്ച algorithmic systems മനുഷ്യന്റെ അറിവിനെയും തീരുമാനങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തികളായി മാറാം. ഇത് പഴയ ദൈവിക അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെ ഒരു സാങ്കേതിക പുനരാവർത്തനമായി മാറാതിരിക്കണമെങ്കിൽ, മനുഷ്യൻ സാങ്കേതികവിദ്യയെ സ്വയംഭരണാധികാരമുള്ള ഒരു പുതിയ “ദൈവം” ആക്കാതെ അതിന്റെ സാമൂഹികവും നൈതികവുമായ നിയന്ത്രണം ഉറപ്പാക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വിമോചനശേഷിയും alienating potential-ഉം തമ്മിലുള്ള dialectical tension ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ നിർണായക contradiction ആയിരിക്കും.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നിരീശ്വരവാദം ഭൂതകാലത്തിലെ ദൈവത്തെ മാത്രം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നില്ല; ഭാവിയിൽ മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിക്കാൻ സാധ്യതയുള്ള പുതിയ “ദൈവങ്ങളെ”യും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. പണം, വിപണി, രാഷ്ട്രം, ജാതി, വംശീയത, ദേശീയത, സാങ്കേതികവിദ്യ, algorithmic authority—മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടും മനുഷ്യനു മുകളിലുള്ള സ്വതന്ത്രശക്തികളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഏത് ഘടനയും critical scrutiny-ക്ക് വിധേയമാകണം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ നിരീശ്വരവാദം ഒരു specific theological position-ൽനിന്ന് general critique of transcendentalized authority ആയി വികസിക്കുന്നു.

ഇതാണ് അതിന്റെ ഏറ്റവും വിപുലമായ സാമൂഹിക അർത്ഥം. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ഒന്നും മനുഷ്യനു മുകളിലുള്ള അന്തിമാധികാരമായി മാറരുത്. മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ബോധവും ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തവും ശാസ്ത്രീയ വിമർശനവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും അതിനെ നിരന്തരം പരിശോധിക്കണം. ഇതാണ് നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വിമോചനതത്വം ഒരു post-religious society-യിലും പ്രസക്തമായി തുടരുന്നത്.

അവസാനം, നിരീശ്വരവാദം മതത്തിനെതിരായ ഒരു അന്തമില്ലാത്ത യുദ്ധമായി തുടരുകയാണെങ്കിൽ അത് സ്വന്തം ചരിത്രപരമായ സാധ്യതയെ പരിമിതപ്പെടുത്തും. മതത്തെ മറികടക്കുക എന്നത് മതവിശ്വാസികളെ തോൽപ്പിക്കുക എന്നതല്ല; മതം നിറവേറ്റിയിരുന്ന മനുഷ്യാവശ്യങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയവും മാനവികവുമായ സാമൂഹിക രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്. ഭയത്തിന് പകരം അറിവ്, അന്ധവിശ്വാസത്തിന് പകരം വിമർശനാത്മകചിന്ത, ദൈവിക കല്പനയ്ക്ക് പകരം നൈതിക ഉത്തരവാദിത്വം, സ്വർഗ്ഗീയ പ്രതിഫലത്തിന് പകരം ഭൂമിയിലെ നീതി, മതപരമായ വിഭജനത്തിന് പകരം മനുഷ്യസമഗ്രത, പ്രകൃതിയുടെ ചൂഷണത്തിന് പകരം ecological reciprocity—ഇവയാണ് ആ ഉയർന്ന synthesis-ന്റെ ഘടകങ്ങൾ.

ഈ നിലയിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിരീശ്വരവാദത്തെ ഒരു പുതിയ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യത്തിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുന്നു. നിരീശ്വരവാദം ദൈവത്തെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ട് ആരംഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വയംസംഘടനാപരമായ സൃഷ്ടിശേഷിയെ തിരിച്ചറിയുമ്പോഴാണ് അത് പക്വമാകുന്നത്. ദൈവത്തെ നീക്കം ചെയ്യുക എന്നത് ആദ്യത്തെ decohesive പ്രവർത്തനമാണ്. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയെ തിരിച്ചുപിടിക്കുക രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടമാണ്. ആ ശക്തിയെ സാമൂഹികനീതി, ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതി, ecological balance, മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയ്ക്കായി കൂട്ടായ്മയിൽ വിനിയോഗിക്കുക മൂന്നാമത്തെ ഘട്ടമാണ്. ഈ മൂന്നും ചേർന്നപ്പോഴാണ് നിരീശ്വരവാദം ഒരു പൂർണ്ണമായ ദർശനമായി മാറുന്നത്.

അങ്ങനെ, മതത്തിൽനിന്ന് നിരീശ്വരവാദത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു വിമോചനഘട്ടമാണ്; നിരീശ്വരവാദത്തിൽനിന്ന് ഡയലക്ടിക്കൽ ഹ്യൂമനിസത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പൂർത്തീകരണമാണ്. ആദ്യഘട്ടം transcendence-നെ നിഷേധിക്കുന്നു; രണ്ടാംഘട്ടം immanence-നെ തിരിച്ചറിയുന്നു; മൂന്നാംഘട്ടം immanent reality-യുടെ ബോധപൂർവമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. നിഷേധം → തിരിച്ചറിവ് → സൃഷ്ടിപരമായ പരിവർത്തനം എന്ന ഈ മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനം.

ഈ യാത്രയിൽ മനുഷ്യൻ ഒടുവിൽ തിരിച്ചറിയുന്നത്, താൻ ദൈവത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയാണെന്നതിനെക്കാൾ ആഴമുള്ള ഒരു സത്യമാണ്: താൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ദീർഘകാല പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദിച്ചുവന്ന ഒരു സ്വയംപ്രതിഫലനശേഷിയുള്ള ഭൗതിക ഘടനയാണ്. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം പ്രപഞ്ചത്തിനുമുകളിൽ നിൽക്കുന്നതല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വന്തം പരിണാമത്തിൽ ബോധപൂർവമായ പങ്കാളിയാകുന്നതാണ്. ഇതാണ് നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ നിഷേധാത്മക ഘട്ടത്തെ അതിജീവിക്കുന്ന quantum-dialectical affirmation.

അവസാനം, ഒരു പക്വമായ നിരീശ്വരവാദിയുടെ ലോകദർശനം ഇങ്ങനെ ചുരുക്കാം: പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു സ്രഷ്ടാവിനെ നമുക്ക് അനുമാനിക്കേണ്ടതില്ല; കാരണം പ്രപഞ്ചത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ സൃഷ്ടിപരമായ പരിണാമം നടക്കുന്നു. ജീവന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ജീവദാതാവിനെ നിർബന്ധമായും ആവശ്യമില്ല; കാരണം ജീവൻ സ്വയംസംഘടിതമായ ഭൗതിക പ്രക്രിയകളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചു. ബോധത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ആത്മാവിനെ നിർബന്ധമായും ആവശ്യമില്ല; കാരണം ബോധം സങ്കീർണ്ണമായ ഭൗതിക-ജൈവസംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണമായി മനസ്സിലാക്കാം. നൈതികതയ്ക്ക് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു നിയമദാതാവിനെ നിർബന്ധമായും ആവശ്യമില്ല; കാരണം നൈതികത പരസ്പരബന്ധിതമായ ജീവികളുടെയും സമൂഹങ്ങളുടെയും ആവശ്യങ്ങളിൽനിന്ന് വികസിക്കാം. അർത്ഥത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ദൈവിക നിർദ്ദേശം ആവശ്യമില്ല; കാരണം അർത്ഥം ബോധമുള്ള ജീവികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന emergent reality ആണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് നിരീശ്വരവാദത്തെ ശൂന്യതയിൽനിന്ന് സമൃദ്ധിയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നത്. ദൈവത്തിന്റെ അഭാവം ലോകത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; അതീത സ്രഷ്ടാവിന്റെ അഭാവം സൃഷ്ടിയുടെ അഭാവമല്ല; മുൻകൂട്ടി നൽകിയ അർത്ഥത്തിന്റെ അഭാവം അർത്ഥത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; ദൈവിക കല്പനയുടെ അഭാവം നൈതികതയുടെ അഭാവമല്ല. മറിച്ച്, ഇവയെല്ലാം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്വം മനുഷ്യന്റെ മേൽ കൂടുതൽ ശക്തമായി ഏൽപ്പിക്കുന്നു.

അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ നിരീശ്വരവാദം ഒരു അന്തിമ നിഷേധമല്ല. അത് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ decohesive liberation ആണ്—പഴയ മിത്തിക cohesion-ന്റെ അടഞ്ഞ രൂപങ്ങളെ തകർത്തു പുതിയ ശാസ്ത്രീയവും മാനവികവുമായ cohesion-ന് ഇടം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ചരിത്രശക്തി. എന്നാൽ ആ പുതിയ cohesion നിശ്ചലമായ dogma ആകരുത്. അതും നിരന്തരമായ വിമർശനത്തിനും സ്വയംപരിവർത്തനത്തിനും തുറന്നിരിക്കണം. കാരണം യാഥാർത്ഥ്യം തന്നെ നിരന്തരമായ becoming ആണെങ്കിൽ, യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യബോധവും നിരന്തരമായി വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കണം.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന തത്വം ഇതായിരിക്കും: “യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അതീതമായ ഒരു സത്തയിലൂടെ വിശദീകരിക്കരുത്; യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അന്തർചലനങ്ങളിലൂടെ അതിനെ മനസ്സിലാക്കുക. മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കരുത്; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടിത പരിണാമത്തിലെ ഒരു ഉദ്ഭവരൂപമായി മനുഷ്യനെ കാണുക. അർത്ഥത്തെ ആകാശത്തിൽ അന്വേഷിക്കരുത്; ജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ബന്ധങ്ങളിൽ സൃഷ്ടിക്കുക. നൈതികതയെ ദൈവിക കല്പനയിൽനിന്ന് അല്ല, പരസ്പരബന്ധിതമായ അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽനിന്ന് വികസിപ്പിക്കുക.”

അപ്പോഴാണ് നിരീശ്വരവാദം ഒരു “ദൈവനിഷേധം” എന്ന പരിമിതമായ തിരിച്ചറിയലിൽനിന്ന് ഉയർന്ന് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വയംവിമോചനത്തിന്റെയും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയുടെയും ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനമായി മാറുന്നത്. അതിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം മതത്തെ പരാജയപ്പെടുത്തുക അല്ല; മനുഷ്യന് മതത്തിന്റെ ആവശ്യം സൃഷ്ടിച്ചിരുന്ന അജ്ഞത, ഭയം, അന്യവൽക്കരണം, സാമൂഹിക അസുരക്ഷിതത്വം എന്നിവയെ ചരിത്രപരമായി മറികടക്കുക എന്നതാണ്. അങ്ങനെ മനുഷ്യൻ ദൈവത്തെ നഷ്ടപ്പെടുന്നതിലൂടെ ശൂന്യനാകുന്നില്ല; മറിച്ച്, സ്വന്തം സൃഷ്ടിപരമായ ഉത്തരവാദിത്വത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നതിലൂടെ കൂടുതൽ പക്വനാകുന്നു.

ഇതാണ് നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിപാകം: ദൈവത്തിന്റെ നിഷേധത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യന്റെ സ്ഥിരീകരണത്തിലേക്ക്; മനുഷ്യന്റെ സ്ഥിരീകരണത്തിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ സ്ഥിരീകരണത്തിലേക്ക്; പ്രകൃതിയുടെ സ്ഥിരീകരണത്തിൽനിന്ന് സർവ്വജീവിതത്തിന്റെ പരസ്പരബന്ധിതത്വത്തിലേക്ക്; അവിടെനിന്ന് ശാസ്ത്രീയവും നൈതികവും വിമോചനാത്മകവുമായ ഒരു പുതിയ സംസ്കാരത്തിലേക്ക്. ഈ സംസ്കാരത്തിൽ വിശുദ്ധത ആകാശത്ത് വസിക്കുന്നില്ല; ജീവന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു. മോക്ഷം മരണാനന്തരലോകത്തിൽ കാത്തിരിക്കുന്നില്ല; അത് അന്യവൽക്കരണത്തെ മറികടക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ചരിത്രപ്രവർത്തനത്തിലാണ്. ദൈവിക സൃഷ്ടിയുടെ കാത്തിരിപ്പില്ല; മനുഷ്യൻ തന്നെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്രിയയിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകുന്നു.

അങ്ങനെ, നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ഭാവി “ദൈവമില്ല” എന്ന വാക്യത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭാവി “നാം എന്താണ്, നാം എവിടെനിന്നാണ് വന്നത്, പരസ്പരം എങ്ങനെ ജീവിക്കണം, നമ്മുടെ ഗ്രഹത്തെ എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കണം, നമ്മുടെ ഭാവിയെ എങ്ങനെ ബോധപൂർവം സൃഷ്ടിക്കണം” എന്ന ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് തുറക്കപ്പെടുന്നു. ആ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ശാസ്ത്രം അറിവും, ഡയലക്ടിക്സ് ചലനത്തിന്റെ തർക്കശാസ്ത്രവും, മാനവികത നൈതിക ദിശയും, സാമൂഹിക വിമോചനം ചരിത്രപരമായ പ്രവർത്തനപഥവും നൽകുന്നു. ഈ നാലിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ സംയോജനമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ നിരീശ്വരവാദത്തിന്റെ ഉയർന്ന synthesis.