ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യത്തിനുള്ള ഉപകരണമായി വിദ്യാഭ്യാസ വ്യവസ്ഥ- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിലുള്ള ഒരു സമ്പൂർണ വിശകലനം

വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളിലൊന്നാണ്. അറിവ് കൈമാറുക, കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുക, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം വളർത്തുക, വ്യക്തിയുടെ ബൗദ്ധിക ശേഷികളെ പരിപോഷിപ്പിക്കുക എന്നിവയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷമായ ലക്ഷ്യങ്ങൾ. അജ്ഞതയിൽനിന്ന് അറിവിലേക്കും അന്ധവിശ്വാസത്തിൽനിന്ന് യുക്തിചിന്തയിലേക്കും ആശ്രിതാവസ്ഥയിൽനിന്ന് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേക്കും മനുഷ്യനെ നയിക്കുന്ന വിമോചനശക്തിയായാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സാധാരണയായി കാണുന്നത്. എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഈ വിമോചനപരമായ വശം മാത്രമായി അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഓരോ സമൂഹവും തന്റെ നിലവിലുള്ള അറിവിനെയും മൂല്യങ്ങളെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും അധികാരഘടനകളെയും അടുത്ത തലമുറയിലേക്ക് കൈമാറുന്നതിനുള്ള പ്രധാന ഉപകരണമായി വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഉപയോഗിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസം അറിവിന്റെ കൈമാറ്റം മാത്രമല്ല; അത് സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ നിർമ്മാണവും പുനർനിർമ്മാണവും നടത്തുന്ന ഒരു പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്.

ഒരു കുട്ടി വിദ്യാലയത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അവൻ പുസ്തകങ്ങളിലെ അറിവ് മാത്രമല്ല ഏറ്റെടുക്കുന്നത്. സമൂഹം എങ്ങനെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്, എന്താണ് നല്ലത്, എന്താണ് മോശം, എന്താണ് വിജയം, എന്താണ് പരാജയം, ആരെയാണ് ബഹുമാനിക്കേണ്ടത്, ആരെയാണ് അനുസരിക്കേണ്ടത്, ഏത് തൊഴിലാണ് ഉയർന്നത്, ഏത് തൊഴിലാണ് താഴ്ന്നത്, സമൂഹത്തിലെ അസമത്വങ്ങളെ എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കണം, രാജ്യത്തെയും ചരിത്രത്തെയും എങ്ങനെ കാണണം തുടങ്ങിയ അനവധി ധാരണകളും അവൻ ക്രമേണ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഇവയിൽ പലതും നേരിട്ട് പഠിപ്പിക്കപ്പെടുന്നവയല്ല. പാഠപുസ്തകങ്ങളിലൂടെയും അധ്യാപകരിലൂടെയും പരീക്ഷകളിലൂടെയും വിദ്യാലയത്തിന്റെ ശാസനയിലൂടെയും സാമൂഹിക പെരുമാറ്റരീതികളിലൂടെയും അവ കുട്ടിയുടെ ബോധത്തിൽ പതിയുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം അറിവ് നൽകുന്ന ഒരു സ്ഥാപനം മാത്രമല്ല; ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സ്വാഭാവികവും സാധാരണവുമായ ഒന്നായി അനുഭവിക്കാൻ മനുഷ്യനെ പരിശീലിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ബോധനിർമ്മാണ സംവിധാനവുമാണ്.

ഇവിടെയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസം വ്യക്തിയെ സ്വതന്ത്രമായി ചിന്തിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ എന്തിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കണം എന്നതിന്റെ പരിധികൾ പലപ്പോഴും വിദ്യാഭ്യാസവ്യവസ്ഥ തന്നെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അത് ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടേണ്ട ചില അടിസ്ഥാന സാമൂഹിക ധാരണകളെ ചോദ്യം ചെയ്യാതെ സ്വീകരിക്കാനും പഠിപ്പിച്ചേക്കാം. അത് അറിവ് വികസിപ്പിക്കുന്നു; അതേസമയം ഏത് അറിവാണ് പ്രാധാന്യമുള്ളതെന്നും ഏത് അറിവാണ് അപ്രധാനമെന്നും നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസം ഒരേസമയം വിമോചനത്തിന്റെയും നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും ശക്തിയാണ്. ഈ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യമാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവം.

മാർക്സിയൻ സാമൂഹിക വിശകലനത്തിൽ ഒരു വർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യം വെറും സാമ്പത്തിക ശക്തിയിലൂടെയോ ഭരണകൂടാധികാരത്തിലൂടെയോ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ഉൽപ്പാദനോപാധികളിലെ നിയന്ത്രണം ഭരണവർഗ്ഗത്തിന് ഭൗതിക ശക്തി നൽകുന്നു. എന്നാൽ ദീർഘകാലം ആ ആധിപത്യം നിലനിർത്തണമെങ്കിൽ സമൂഹത്തിലെ ഭൂരിഭാഗം ജനങ്ങളും നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തെ സ്വാഭാവികവും ന്യായവുമായതും അനിവാര്യവുമായ ഒന്നായി അംഗീകരിക്കുന്ന ഒരു ബോധാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തേണ്ടതുണ്ട്. അധികാരം മനുഷ്യരുടെ ശരീരങ്ങളെ മാത്രം നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ അത് ബാഹ്യമായ അധികാരമാണ്; മനുഷ്യരുടെ ചിന്തയെയും ആഗ്രഹങ്ങളെയും മൂല്യങ്ങളെയും ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവരുടെ ധാരണകളെയും സ്വാധീനിക്കുമ്പോൾ അത് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ആശയാധിപത്യമായി മാറുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം ഈ ആശയാധിപത്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സ്ഥാപനങ്ങളിലൊന്നാണ്.

ഉദാഹരണത്തിന്, “കഠിനാധ്വാനം ചെയ്താൽ എല്ലാവർക്കും വിജയിക്കാം” എന്ന ആശയം ഒരു പരിധിവരെ ശരിയാണ്. എന്നാൽ വ്യക്തിപരമായ പരിശ്രമവും സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മറച്ചുവെച്ചാൽ അതേ ആശയം സാമൂഹിക അസമത്വത്തെ മറയ്ക്കുന്ന ആശയമായി മാറാം. ഒരേ കഴിവുള്ള രണ്ട് കുട്ടികൾ വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ വളർന്നാൽ അവരുടെ വിദ്യാഭ്യാസാവസരങ്ങളും നേട്ടങ്ങളും ഒരുപോലെയാകണമെന്നില്ല. ഒരാൾക്ക് സമ്പന്നമായ കുടുംബപരിസരം, മികച്ച വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനം, സ്വകാര്യ പരിശീലനം, പുസ്തകങ്ങൾ, സാങ്കേതിക സൗകര്യങ്ങൾ, പോഷകാഹാരം, സുരക്ഷിതമായ ജീവിതപരിസരം എന്നിവ ലഭിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരാൾക്ക് അതിന്റെ അഭാവം അനുഭവപ്പെടാം. പിന്നീട് ആദ്യത്തെ കുട്ടിയുടെ വിജയം അവന്റെ വ്യക്തിപരമായ കഴിവിന്റെ തെളിവായും രണ്ടാമത്തെ കുട്ടിയുടെ പരാജയം അവന്റെ കഴിവില്ലായ്മയുടെ തെളിവായും മാത്രം അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ വിദ്യാഭ്യാസം സാമൂഹിക അസമത്വത്തെ വ്യക്തിപരമായ വ്യത്യാസമായി മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന സംവിധാനമായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സമൂഹത്തെ ഒരൊറ്റ സമതല ഘടനയായി കാണാൻ കഴിയില്ല. സാമ്പത്തികം, രാഷ്ട്രീയം, നിയമം, കുടുംബം, മതം, ശാസ്ത്രം, സംസ്കാരം, മാധ്യമം, വിദ്യാഭ്യാസം തുടങ്ങിയ അനവധി പാളികൾ (layers) പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സമഗ്രതയാണ് സമൂഹം. ഓരോ പാളിയിലും ആ പാളിയെ ഒന്നിപ്പിക്കുകയും നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഏകീകരണശക്തികളും (cohesive forces), നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും വിഘടിപ്പിക്കുകയും പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിഘടനശക്തികളും (decohesive forces) പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് സാമൂഹികചലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന പാളിയായി കാണാം. സമൂഹത്തിലെ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയശക്തികൾ, സാംസ്കാരിക മൂല്യങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ, ചരിത്രാനുഭവങ്ങൾ, സാമൂഹിക സംഘർഷങ്ങൾ എന്നിവ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ അടുത്ത തലമുറയുടെ ബോധത്തിലേക്ക് കടന്നുചെല്ലുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസം സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ പാളികളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികൾ മനുഷ്യബോധവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രധാന ബന്ധപാളിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥ സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതികജീവിതത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം ആ ഭൗതികജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യരുടെ ബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയിൽനിന്നും പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചുനിർത്താനാവില്ല.

നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തെ നിലനിർത്തുന്ന ശക്തിയായി വിദ്യാഭ്യാസം പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ അത് ഒരു ഏകീകരണശക്തിയായി മാറുന്നു. നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയെ സ്വാഭാവികമാക്കുകയും സാമൂഹിക പദവിവ്യത്യാസങ്ങളെ സാധാരണവൽക്കരിക്കുകയും തൊഴിൽ വിഭജനത്തെ അനിവാര്യമായ ഒന്നായി അവതരിപ്പിക്കുകയും നിലവിലുള്ള ഭരണ-നിയമ സംവിധാനങ്ങളോടുള്ള അനുസരണബോധം വളർത്തുകയും ഔദ്യോഗിക ചരിത്രവ്യാഖ്യാനങ്ങളെ അടുത്ത തലമുറയിലേക്ക് കൈമാറുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെ വിദ്യാഭ്യാസം നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിന് സഹായിക്കുന്നു. ഒരു തലമുറയുടെ സാമൂഹികബോധം അടുത്ത തലമുറയിലേക്ക് കൈമാറപ്പെടുകയും അതുവഴി നിലവിലുള്ള സാമൂഹികഘടനയ്ക്ക് തുടർച്ച ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഈ ഏകീകരണപ്രവർത്തനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിഘടനശക്തിയും വളരുന്നു. ശാസ്ത്രീയ അറിവ് പഴയ അന്ധവിശ്വാസങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ചരിത്രപഠനം ഔദ്യോഗിക ചരിത്രത്തിന്റെ പരിമിതികളെ തുറന്നുകാട്ടുന്നു. സാമ്പത്തികശാസ്ത്രവും സാമൂഹ്യശാസ്ത്രവും ദാരിദ്ര്യം, തൊഴിലില്ലായ്മ, അസമത്വം എന്നിവ വ്യക്തിപരമായ പരാജയങ്ങൾ മാത്രമല്ലെന്നും അവയ്ക്ക് പിന്നിൽ ഘടനാപരമായ കാരണങ്ങളുണ്ടെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. തത്ത്വചിന്ത മനുഷ്യൻ സ്വാഭാവികമായി സ്വീകരിച്ച ധാരണകളുടെ അടിത്തറ തന്നെ പരിശോധിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന അതേ വിദ്യാഭ്യാസം അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും മനുഷ്യനെ പ്രാപ്തനാക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ദ്വന്ദ്വാത്മക വൈരുദ്ധ്യം ഇതാണ്.

പാഠ്യപദ്ധതി ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ പ്രധാന മേഖലയാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ എന്താണ് പഠിപ്പിക്കേണ്ടത് എന്നത് വെറും വിദ്യാഭ്യാസപരമായ തീരുമാനം മാത്രമല്ല. ആരുടെ ചരിത്രമാണ് ദേശീയചരിത്രമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത്, ആരെയാണ് നായകനായി കാണുന്നത്, ആരുടെ സംഭാവനകൾക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു, ആരുടെ പോരാട്ടങ്ങൾ മറക്കപ്പെടുന്നു, കോളനിവൽക്കരണത്തെ എങ്ങനെ വിശദീകരിക്കുന്നു, തൊഴിലാളികളുടെയും കർഷകരുടെയും സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെയും ചരിത്രത്തിന് എത്ര സ്ഥാനം നൽകുന്നു, ജാതി-വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളെ എങ്ങനെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ഓർമ്മയെ (collective memory) രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ പാഠ്യപദ്ധതി അറിവിന്റെ പട്ടിക മാത്രമല്ല; ഒരു സമൂഹം എന്ത് ഓർക്കണം, എന്ത് മറക്കണം, ആരെ ബഹുമാനിക്കണം, ആരെ അവഗണിക്കണം എന്നതിനെ സ്വാധീനിക്കുന്ന കൂട്ടായ ഓർമ്മയുടെ ഘടനയാണ്.

ഇതോടൊപ്പം അറിവിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് തന്നെ ഒരു അധികാരപ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. ഏത് അറിവാണ് പ്രധാനമെന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നത് തന്നെ ഒരു സാമൂഹിക തീരുമാനമാണ്. ഏത് ഗവേഷണത്തിന് ധനസഹായം നൽകണം, ഏത് വിഷയങ്ങൾ സർവകലാശാലകളിൽ വളർത്തണം, ഏത് അറിവാണ് വിപണിക്ക് പ്രയോജനകരമെന്ന് കണക്കാക്കണം, ഏത് ഗവേഷണമാണ് ദേശീയപ്രാധാന്യമുള്ളതെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കണം എന്നിവയെല്ലാം അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനവും അധികാരവും തമ്മിൽ സങ്കീർണ്ണമായ ബന്ധമുണ്ട്. അറിവിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവർ സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയിലെ ബോധനിർമ്മാണത്തിലും ഒരു പരിധിവരെ നിയന്ത്രണം നേടുന്നു.

പരീക്ഷാസംവിധാനവും ഈ പ്രക്രിയയുടെ പ്രധാന ഘടകമാണ്. അറിവ് അടിസ്ഥാനപരമായി ഒരു ഗുണപരമായ മനുഷ്യശേഷിയാണ്. എന്നാൽ പരീക്ഷ അതിനെ അളക്കാവുന്ന സംഖ്യകളായും ഗ്രേഡുകളായും സ്ഥാനങ്ങളായും സർട്ടിഫിക്കറ്റുകളായും മാറ്റുന്നു. അറിവ് മാർക്കായി മാറുന്നു; കഴിവ് സ്ഥാനമായി മാറുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം സർട്ടിഫിക്കറ്റായി മാറുന്നു; സർട്ടിഫിക്കറ്റ് തൊഴിൽയോഗ്യതയായി മാറുന്നു; തൊഴിൽ വരുമാനമായി മാറുന്നു; വരുമാനം സാമൂഹികപദവിയായി മാറുന്നു. ഇതോടെ അറിവിന്റെ സ്വതന്ത്രമായ മൂല്യത്തേക്കാൾ അതിന്റെ വിപണിമൂല്യത്തിന് പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. “എന്താണ് പഠിച്ചത്?” എന്ന ചോദ്യത്തെ “എത്ര മാർക്ക് നേടി?” എന്ന ചോദ്യം മറികടക്കുന്നു. “എന്തിനാണ് പഠിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തെ “എന്ത് ജോലി ലഭിക്കും?” എന്ന ചോദ്യം കീഴടക്കുന്നു. ഈ മാറ്റം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രവികസനത്തിനുള്ള സാമൂഹിക അവകാശത്തിൽനിന്ന് വിപണിയിൽ വിൽക്കാവുന്ന ഒരു ചരക്കാക്കി മാറ്റാനുള്ള പ്രവണതയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണവും വിപണിവൽക്കരണവും ഈ പ്രവണതയെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു സാമൂഹിക അവകാശം എന്നതിനുപകരം ഒരു വിപണിവസ്തുവായി മാറുമ്പോൾ വിദ്യാർത്ഥി ഉപഭോക്താവായും വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനം സേവനദാതാവായും അധ്യാപകൻ സേവനവിതരണക്കാരനായും സർട്ടിഫിക്കറ്റ് വിപണിയിൽ കൈമാറ്റം ചെയ്യാവുന്ന യോഗ്യതാപത്രമായും മാറുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികവും സാമൂഹികവുമായ വികസനത്തിൽനിന്ന് തൊഴിൽവിപണിക്ക് ആവശ്യമായ കഴിവുകൾ നൽകുന്നതിലേക്ക് ചുരുങ്ങാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. അപ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ സമൂഹത്തെ മാറ്റാനുള്ള ബോധമുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ വ്യക്തിയായി വളർത്തുന്നതിനുപകരം വിപണിയിൽ തന്റെ തൊഴിൽശേഷി വിൽക്കാൻ തയ്യാറാക്കുന്ന സംവിധാനമായി ചുരുങ്ങുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ വർഗ്ഗപരമായ അസമത്വവും ഇതേ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കാണണം. നിയമപരമായി എല്ലാവർക്കും വിദ്യാഭ്യാസാവകാശം തുല്യമായിരിക്കാം; എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസം നേടാനുള്ള യഥാർത്ഥ സാഹചര്യങ്ങൾ തുല്യമല്ല. കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തികസ്ഥിതി, മാതാപിതാക്കളുടെ വിദ്യാഭ്യാസനില, ഭാഷാപരമായ കഴിവ്, സാംസ്കാരികപരിചയം, ബാല്യകാലപരിസരം, പോഷണം, ആരോഗ്യനില, സ്വകാര്യപരിശീലനം, പുസ്തകങ്ങളിലേക്കും സാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കുമുള്ള പ്രവേശനം, മികച്ച വിദ്യാലയങ്ങളുടെ ലഭ്യത തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ വിദ്യാഭ്യാസഫലങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക അസമത്വം വിദ്യാഭ്യാസ അസമത്വമായി മാറുകയും വിദ്യാഭ്യാസ അസമത്വം തൊഴിൽ അസമത്വമായി മാറുകയും തൊഴിൽ അസമത്വം വീണ്ടും സാമ്പത്തിക അസമത്വത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സ്വയംപുനരുത്പാദക ചക്രം (self-reproducing cycle) ഇവിടെ രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെയാണ് “യോഗ്യതാധിഷ്ഠിത സമൂഹം” എന്ന ആശയത്തെയും ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി പരിശോധിക്കേണ്ടത്. വ്യക്തിയുടെ കഴിവിനും പരിശ്രമത്തിനും യാഥാർത്ഥ്യമുണ്ട്. എന്നാൽ യോഗ്യത (merit) വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിൽ സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ഗുണമല്ല. ജനിതകസാധ്യതകൾക്കൊപ്പം പോഷണം, കുടുംബപരിസരം, ഭാഷാപരിചയം, വിദ്യാഭ്യാസാവസരങ്ങൾ, സാമൂഹികസുരക്ഷ, സാംസ്കാരികപരിസരം, സാങ്കേതികസൗകര്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയ അനവധി ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്നാണ് വ്യക്തിയുടെ കഴിവുകൾ വികസിക്കുന്നത്. അതിനാൽ യോഗ്യത വ്യക്തിയുടെ മാത്രം സ്വഭാവമല്ല; വ്യക്തിയും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഉദിക്കുന്ന ഒരു ആവിർഭാവഗുണം (emergent property) കൂടിയാണ്. “വിജയിച്ചവൻ കഴിവുള്ളവൻ; പരാജയപ്പെട്ടവൻ കഴിവില്ലാത്തവൻ” എന്ന ലളിതമായ ധാരണയെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദം അതിനാൽ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.

അധ്യാപകന്റെ സ്ഥാനവും ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അധ്യാപകനെ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയപ്രതിനിധി എന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണുന്നത് യാന്ത്രികമായ സമീപനമായിരിക്കും. അധ്യാപകൻ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഭാഗമാണെങ്കിലും അറിവിന്റെ വ്യാഖ്യാതാവും വിമർശകനും സൃഷ്ടാവുമാണ്. പാഠപുസ്തകത്തിലെ ആശയങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാതെ ആവർത്തിക്കുന്ന അധ്യാപകൻ നിലവിലുള്ള ഏകീകരണശക്തിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ “ഈ വാദം ശരിയാണെന്ന് നമുക്ക് എങ്ങനെ അറിയാം?”, “തെളിവ് എന്താണ്?”, “മറ്റൊരു വ്യാഖ്യാനം സാധ്യമാണോ?”, “ഈ ആശയത്തിന് പിന്നിലെ സാമൂഹിക താൽപ്പര്യങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ വിദ്യാർത്ഥികളിൽ ഉയർത്തുന്ന അധ്യാപകൻ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിഘടനശക്തിയെ സജീവമാക്കുന്നു. അതിനാൽ വിമർശനാത്മക അധ്യാപനം (critical pedagogy) ഒരു രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യം മാത്രമല്ല; അറിവിന്റെ സ്വഭാവത്തെ തന്നെ അന്വേഷിക്കുന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക പഠനരീതിയാണ്.

സർവകലാശാലകളും ഇതേ ഇരട്ടസ്വഭാവം വഹിക്കുന്നു. ഒരു വശത്ത് അവ ഭരണകൂടത്തിനും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയ്ക്കും ആവശ്യമായ വിദഗ്ധ തൊഴിലാളികളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് അവ പുതിയ അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനകേന്ദ്രങ്ങളാണ്. പുതിയ അറിവ് നിലവിലുള്ള അധികാരഘടനകളെ ശക്തിപ്പെടുത്താനും അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും കഴിയും. ഗവേഷണത്തിന് ധനസഹായം നൽകുന്നത് ആരാണ്, ഏത് വിഷയങ്ങൾക്ക് മുൻഗണന നൽകുന്നു, ഏത് ഗവേഷണമാണ് വിപണിയിൽ പ്രയോജനകരമെന്ന് കണക്കാക്കുന്നു, ഏത് അറിവിന് സാമൂഹികപ്രാധാന്യം നൽകുന്നു തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ അതുകൊണ്ട് അറിവിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്. അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്നവർ സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയിലെ ചിന്തയുടെ ദിശയെയും സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയും.

ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയ്ക്ക് പുതിയൊരു പാളി ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലുള്ള പുസ്തകങ്ങളും ഗവേഷണങ്ങളും പ്രഭാഷണങ്ങളും വിവരശേഖരങ്ങളും ഇപ്പോൾ കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് ലഭ്യമാണ്. അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിന് ഇത് വലിയ സാധ്യത തുറക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം വിവരശേഖരണം, അൽഗോരിതമിക നിയന്ത്രണം (algorithmic control), വ്യക്തിഗത ശുപാർശകൾ, വ്യാപാരാധിഷ്ഠിത പഠനവേദികൾ എന്നിവ പഠനത്തിന്റെ ദിശയെ സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ ഒരു പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു: അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണവും അറിവിന്റെ അൽഗോരിതമിക നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം. അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വ്യാപകമാകുമ്പോഴും അതിലേക്ക് എത്തിക്കുന്ന വഴികളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാങ്കേതിക ഘടനകൾ ഏതാനും വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടാം.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. ഓരോ വിദ്യാർത്ഥിയുടെയും കഴിവിനും വേഗതയ്ക്കും ആവശ്യങ്ങൾക്കും അനുസരിച്ച് പഠനത്തെ വ്യക്തിഗതമാക്കാനുള്ള വലിയ സാധ്യത കൃത്രിമബുദ്ധിക്കുണ്ട്. എന്നാൽ അതിന്റെ അറിവിന്റെ ഉറവിടങ്ങൾ ആരുടേതാണ്, അത് ഏത് വിവരങ്ങളെയാണ് വിശ്വസനീയമെന്ന് കണക്കാക്കുന്നത്, ഏത് ആശയങ്ങളെയാണ് മുൻഗണന നൽകുന്നത്, അതിന്റെ പ്രവർത്തനരീതികളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് ആരാണ് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരുന്നു. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധി വിദ്യാഭ്യാസത്തെ കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരവും വ്യക്തിഗതവുമാക്കാനുള്ള ശക്തിയും അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാനുള്ള ശക്തിയും ഒരേസമയം വഹിക്കുന്നു. ഇത് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ ഒരു പുതിയ സാങ്കേതിക-സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യമാണ്.

വിദ്യാഭ്യാസം സാമ്പത്തിക ആശയങ്ങൾ മാത്രം പകരുന്നില്ല. മതം, ദേശീയത, ജാതി, ഭാഷ, സംസ്കാരം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക തിരിച്ചറിവുകളും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്നു. ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെയോ ജാതിയുടെയോ ദേശീയതയുടെയോ ചരിത്രത്തെ സമഗ്രമായ ചരിത്രമായി അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു പ്രത്യേക കൂട്ടായ തിരിച്ചറിവിന്റെ നിർമ്മാണോപകരണമായി മാറുന്നു. എന്നാൽ ഒരു സാമൂഹിക തിരിച്ചറിവും മാറ്റമില്ലാത്ത ഒരു സാരമല്ല. അത് ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങളുടെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും സംഘർഷങ്ങളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുന്ന ആവിർഭാവഗുണമാണ്. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം തിരിച്ചറിവുകളെ ശാശ്വതവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ സത്യങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം അവയുടെ ചരിത്രപരമായ രൂപീകരണവും പരിവർത്തനവും പരസ്പരബന്ധവും പഠിപ്പിക്കണം.

പാഠപുസ്തകത്തിനപ്പുറം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന പാഠ്യപദ്ധതി (hidden curriculum) ഈ പ്രക്രിയയിൽ വളരെ പ്രധാനമാണ്. വിദ്യാർത്ഥികൾ ആരാണ് സംസാരിക്കേണ്ടത്, ആരാണ് കേൾക്കേണ്ടത്, ആരാണ് തീരുമാനമെടുക്കേണ്ടത്, ആരാണ് ഉത്തരവിടേണ്ടത്, ആരാണ് അനുസരിക്കേണ്ടത്, സമയത്തെ എങ്ങനെ കാണണം, മത്സരത്തെ എങ്ങനെ കാണണം, വിജയത്തെ എങ്ങനെ നിർവചിക്കണം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക പെരുമാറ്റരീതികളും പഠിക്കുന്നു. ഇവ പാഠ്യപദ്ധതിയിൽ വ്യക്തമായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ലെങ്കിലും വിദ്യാലയത്തിന്റെ ഘടനയിലൂടെയും ശാസനയിലൂടെയും അധ്യാപക-വിദ്യാർത്ഥി ബന്ധത്തിലൂടെയും പരീക്ഷാസംവിധാനത്തിലൂടെയും ദിവസേനയുള്ള വിദ്യാഭ്യാസജീവിതത്തിലൂടെയും വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ബോധത്തിൽ പതിയുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പാഠ്യപദ്ധതി എഴുതപ്പെട്ട അറിവും എഴുതപ്പെടാത്ത സാമൂഹിക പരിശീലനവും ചേർന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സംഭാവന മനുഷ്യബോധത്തെ നിശ്ചലമായ ഒരു അവസ്ഥയായി കാണാതിരിക്കുക എന്നതാണ്. വ്യക്തിയുടെ ബോധം വിവിധ സാമൂഹികശക്തികളുടെ സമാന്തരസാന്നിധ്യത്തിൽ (superposition) നിലനിൽക്കുന്ന ചലനാത്മകമായ അവസ്ഥയാണ്. കുടുംബത്തിന്റെ മൂല്യങ്ങൾ, മതപരമായ ധാരണകൾ, ദേശീയത, മാധ്യമസ്വാധീനം, സുഹൃത്തുക്കളുടെ സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, അധ്യാപകരുടെ സ്വാധീനം, വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങൾ, സാമ്പത്തികസാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവ ഒരേസമയം മനുഷ്യബോധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം ഈ ശക്തികളുടെ പരസ്പരബന്ധത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ, ഒരു ചരിത്രസത്യം, ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ ചോദ്യം, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു വ്യക്തിപരമായ സാമൂഹികാനുഭവം പോലും ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയുടെ ബോധത്തെ ഒരു അവസ്ഥയിൽനിന്ന് മറ്റൊരു അവസ്ഥയിലേക്ക് മാറ്റാൻ കഴിയും. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ അവസ്ഥാമാറ്റത്തിന് (state transition) കാരണമാകുന്ന പ്രധാന സാമൂഹികശക്തിയാണ്.

ഇതുവഴി ഒരേ വിദ്യാഭ്യാസവ്യവസ്ഥയിൽ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ സാമൂഹികധാരകൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നതും വിശദീകരിക്കാം. ആധുനിക ശാസ്ത്രവിദ്യാഭ്യാസവും അന്ധവിശ്വാസവും, ജനാധിപത്യ മൂല്യങ്ങളും ഏകാധിപത്യപരമായ ശാസനയും, സമത്വത്തിന്റെ ആശയവും യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ സാമ്പത്തിക അസമത്വവും, ശാസ്ത്രീയചിന്തയും മതാധിഷ്ഠിത ആശയാധിപത്യവും, വിമോചനപരമായ അറിവും വിപണിവൽക്കരിച്ച വിദ്യാഭ്യാസവും ഒരേ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനത്തിൽ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. ഇത് ഒരു സാമൂഹിക സമാന്തരസാന്നിധ്യാവസ്ഥയായി കാണാം. എന്നാൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ക്രമേണ ശക്തമാകുമ്പോൾ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അളവിലുള്ള മാറ്റം ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. അപ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവത്തിലും ഒരു ഗുണപരമായ അവസ്ഥാമാറ്റം സംഭവിക്കാം.

എന്നിരുന്നാലും വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന യന്ത്രം മാത്രമായി കാണുന്നതും ശരിയല്ല. അത്തരം സമീപനം തന്നെ ഒരു യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദമായി മാറും. ഒരേ പാഠപുസ്തകം പഠിച്ച എല്ലാവരും ഒരേ ബോധത്തിലെത്തണമെന്നില്ല. ഒരേ അധ്യാപകന്റെ ക്ലാസിൽ ഒരാൾ അനുസരണബോധം നേടുമ്പോൾ മറ്റൊരാൾ വിമർശനബോധം നേടാം. ഒരേ സാമൂഹികസ്ഥിതിയിൽ വളർന്നവർക്കുപോലും വ്യത്യസ്തമായ ജീവിതാനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ബോധങ്ങൾ രൂപപ്പെടാം. അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസവും ബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നേർരേഖാപരമായതല്ല. അത് സങ്കീർണ്ണവും പരസ്പരപ്രവർത്തനാത്മകവും ആവിർഭാവപരവുമായതും പുനഃപ്രതികരണങ്ങളാൽ (feedback) നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നതുമാണ്. ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലുള്ള വിദ്യാഭ്യാസത്തിനുള്ളിൽനിന്നുപോലും അതേ ആധിപത്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ബോധം ഉദിക്കാനുള്ള സാധ്യത നിലനിൽക്കുന്നു.

അതിനാൽ വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം മാത്രമാകരുത്. അത് വിവരകൈമാറ്റത്തിൽനിന്ന് വിമർശനബോധത്തിന്റെ നിർമ്മാണത്തിലേക്ക് മാറണം. വിദ്യാർത്ഥിയെ അറിവിന്റെ നിഷ്ക്രിയ സ്വീകരകനായി കാണാതെ അറിവിന്റെ സജീവ സഹസ്രഷ്ടാവായി കാണണം. ശാസ്ത്രത്തെ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. ചരിത്രത്തെ ഭരണാധികാരികളുടെ മാത്രം ചരിത്രമായി കാണാതെ ജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിന്റെയും അധ്വാനത്തിന്റെയും പോരാട്ടങ്ങളുടെയും ചരിത്രമായി പഠിപ്പിക്കണം. സാമ്പത്തിക അസമത്വത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ കാരണങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാൻ വിദ്യാർത്ഥികളെ പ്രാപ്തരാക്കണം. മാധ്യമങ്ങളുടെയും വിവരസാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും അൽഗോരിതങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനരീതികളെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കാനുള്ള കഴിവ് നൽകണം. ഏതൊരു ആശയവും സ്വീകരിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് “ഇത് ശരിയാണോ?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ഇത് എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ ആയിരിക്കുന്നത്?”, “ഇതിന് പിന്നിലെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്?”, “ഇതിൽനിന്ന് ആർക്കാണ് പ്രയോജനം?”, “ഇതിനെതിരെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികൾ ഏതൊക്കെയാണ്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ചോദിക്കാൻ വിദ്യാർത്ഥിയെ പരിശീലിപ്പിക്കണം.

ഇത്തരം വിദ്യാഭ്യാസമാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക വിദ്യാഭ്യാസം എന്ന ആശയത്തിലൂടെ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നത്. ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പരീക്ഷയിൽ ഉയർന്ന മാർക്ക് നേടുന്ന വ്യക്തിയെ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിമർശനാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കാനും അതിലെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും കണ്ടെത്താനും നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തെ നിലനിർത്തുന്ന ഏകീകരണശക്തികളെയും അതിനെ മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്ന വിഘടനശക്തികളെയും തിരിച്ചറിയാനും കഴിയുന്ന മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്. വിദ്യാർത്ഥി നിലവിലുള്ള അറിവിന്റെ ഉപഭോക്താവ് മാത്രമല്ല, പുതിയ അറിവിന്റെ സൃഷ്ടാവും സഹസ്രഷ്ടാവുമായിരിക്കണം. അറിവ് അന്തിമവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഒന്നല്ലെന്നും മനുഷ്യന്റെ അറിവ് നിരന്തരം വികസിക്കുന്ന ചരിത്രപരവും ശാസ്ത്രീയവുമായ പ്രക്രിയയാണെന്നും വിദ്യാഭ്യാസം വ്യക്തമാക്കണം.

അത്തരം വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ നിലവിലുള്ള യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് പൊരുത്തപ്പെടാൻ മാത്രം പഠിപ്പിക്കുകയില്ല. ഈ യാഥാർത്ഥ്യം എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു, അതിനെ നിലനിർത്തുന്ന ഏകീകരണശക്തികൾ ഏതൊക്കെയാണ്, അതിനെ മാറ്റാൻ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിഘടനശക്തികൾ ഏതൊക്കെയാണ്, വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ എവിടെയാണ്, അളവിലുള്ള മാറ്റം എപ്പോൾ ഗുണപരമായ മാറ്റമായി മാറുന്നു, പുതിയ സാമൂഹികസമതുലിതാവസ്ഥ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് അത് മനുഷ്യബോധത്തെ നയിക്കും. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസം നിലവിലുള്ള സമൂഹത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനോപകരണം മാത്രമല്ല; ഭാവിയിലെ സാമൂഹികരൂപങ്ങളുടെ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സജീവ മേഖല കൂടിയാണ്.

അവസാനമായി, ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യം സാമ്പത്തികസ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെയും രാഷ്ട്രീയാധികാരത്തിലൂടെയും മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല; അത് മനുഷ്യരുടെ ബോധത്തിൽ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസം ഈ ബോധനിർമ്മാണത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങളിലൊന്നാണ്. അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം മാത്രമല്ല; ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന്റെ സാധ്യതകളുടെ നിയന്ത്രണം കൂടിയാണ്. എന്നാൽ അതേ സമയം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ അതിന്റെ വിമോചനശക്തിയും നിലനിൽക്കുന്നു. ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന അതേ ശാസ്ത്രീയ അറിവും ചരിത്രബോധവും യുക്തിചിന്തയും മനുഷ്യനെ ആ ആധിപത്യത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാൻ പ്രാപ്തനാക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യത്തിനുള്ള ഉപകരണം എന്ന ഒറ്റ നിർവചനത്തിൽ ഒതുക്കാനാവില്ല. അത് ആധിപത്യത്തിന്റെയും പ്രതിരോധത്തിന്റെയും, ഏകീകരണത്തിന്റെയും വിഘടനത്തിന്റെയും, പുനരുത്പാദനത്തിന്റെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും സാധ്യതകൾ ഒരേസമയം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക സാമൂഹികമേഖലയാണ്. ഭരണവർഗ്ഗം അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തെയും വിതരണത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം ആധിപത്യത്തിന്റെ ശക്തിയായി മാറുന്നു. എന്നാൽ ജനങ്ങൾ അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിലും വ്യാഖ്യാനത്തിലും വിമർശനത്തിലും സജീവപങ്കാളിത്തം വീണ്ടെടുക്കുമ്പോൾ അതേ വിദ്യാഭ്യാസം സാമൂഹികവിമോചനത്തിന്റെ ശക്തിയായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഈ പരിവർത്തനം പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു യാന്ത്രിക ഇടപെടലിന്റെ ഫലമല്ല; വിദ്യാഭ്യാസത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്ന ഏകീകരണശക്തികളും വിഘടനശക്തികളും തമ്മിലുള്ള ചരിത്രപരമായ സംഘർഷത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഗുണപരമായ മാറ്റമാണ്.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ രാഷ്ട്രീയപ്രശ്നം “ആരാണ് കുട്ടികളെ പഠിപ്പിക്കുന്നത്?” എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴമുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരുന്നു: ആരുടെ അറിവാണ് പഠിപ്പിക്കുന്നത്? ആരുടെ ചരിത്രമാണ് പഠിപ്പിക്കുന്നത്? ഏത് സാമൂഹികമൂല്യങ്ങളാണ് സ്വാഭാവികമാക്കുന്നത്? ആരുടെ താൽപ്പര്യത്തിനാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഘടന പ്രവർത്തിക്കുന്നത്? ഏത് ബോധമാണ് അതിലൂടെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്? അതേ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ നിലവിലുള്ള സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും പുതിയൊരു സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും മനുഷ്യരെ എങ്ങനെ പ്രാപ്തരാക്കാം? ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന നിർണായക ചോദ്യം ഇതാണ്. കാരണം അറിവിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവർക്ക് മനുഷ്യബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കാനാകും; എന്നാൽ അറിവിനെ വിമർശനാത്മകമായി സ്വന്തമാക്കുന്ന മനുഷ്യർക്ക് സ്വന്തം ചരിത്രത്തെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവും നേടാനാകും. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിവർത്തനസാധ്യതയാണ് അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സാമൂഹികശക്തി.

വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യത്തിന്റെ ഉപകരണമായി മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ഏറ്റവും ആദ്യം പരിശോധിക്കേണ്ടത് അറിവിന്റെ സ്വഭാവത്തെയും ഉടമസ്ഥതയെയും കുറിച്ചുള്ള പ്രശ്നമാണ്. അറിവ് പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചും സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചും മനുഷ്യനെക്കുറിച്ചും മനുഷ്യൻ ചരിത്രപരമായി ശേഖരിച്ച കൂട്ടായ അനുഭവത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെയോ ഒരു അധ്യാപകന്റെയോ ഒരു സർവകലാശാലയുടെയോ മാത്രം സ്വകാര്യ സൃഷ്ടിയല്ല അത്. അനവധി തലമുറകളുടെ അധ്വാനവും നിരീക്ഷണവും പരീക്ഷണവും ചിന്തയും പരസ്പരവിനിമയവും ചേർന്നാണ് മനുഷ്യന്റെ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് വികസിച്ചത്. എന്നിട്ടും ആ അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനവും വിതരണവും ഉപയോഗവും ചില പ്രത്യേക സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും സാമ്പത്തിക ശക്തികളുടെയും നിയന്ത്രണത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ അറിവ് ഒരു സാമൂഹിക സമ്പത്തിൽനിന്ന് അധികാരത്തിന്റെ ഉപകരണമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതൊരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യമാണ്: അറിവിന്റെ സ്വഭാവം സാമൂഹികവും കൂട്ടായതുമാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം സ്വകാര്യവും കേന്ദ്രീകൃതവുമാകാം.

ഇവിടെ അറിവിനും അധികാരത്തിനും ഇടയിലെ ബന്ധം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ആരാണ് അറിവ് നിർമ്മിക്കുന്നത് എന്നതുപോലെ തന്നെ ആരാണ് അറിവിനെ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്ന അറിവായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് എന്നതും പ്രധാനമാണ്. ഒരു പ്രത്യേക ആശയം ശാസ്ത്രീയമോ ചരിത്രപരമോ സാമൂഹികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടതോ ആകുന്നതിന് പിന്നിൽ അതിന്റെ തെളിവുകളും യുക്തിയും മാത്രമല്ല, അതിനെ പ്രചരിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സാമൂഹികശക്തിയും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രസത്യങ്ങൾ അധികാരികൾ നിർമിക്കുന്നതാണെന്ന് അർത്ഥമില്ല. മറിച്ച്, ശാസ്ത്രീയസത്യത്തിന്റെ കണ്ടെത്തലിനും അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രചരണത്തിനും ഇടയിൽ അധികാരബന്ധങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കാം എന്നതാണ് ഇവിടെ പറയുന്നത്. അറിവിന്റെ സത്യാവസ്ഥയും അറിവിന്റെ സാമൂഹികപ്രചാരവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കുന്നത് അതുകൊണ്ട് നിർണായകമാണ്.

വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ ഈ പ്രക്രിയയിൽ അറിവിന്റെ കാവൽക്കാരായും വാതിൽപ്പാലകരായും പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയും. ഏത് അറിവാണ് പാഠ്യപദ്ധതിയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടത്, ഏത് ഗവേഷണത്തിന് അംഗീകാരം നൽകണം, ആരെയാണ് വിദഗ്ധനായി അംഗീകരിക്കേണ്ടത്, ഏത് ഭാഷയിലാണ് അറിവ് പ്രസിദ്ധീകരിക്കേണ്ടത്, ഏത് പരീക്ഷയാണ് ഒരാളുടെ യോഗ്യത നിർണ്ണയിക്കേണ്ടത് തുടങ്ങിയ തീരുമാനങ്ങൾ അറിവിലേക്കുള്ള സാമൂഹിക പ്രവേശനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനം അറിവിന്റെ വിതരണകേന്ദ്രം മാത്രമല്ല, അറിവിന്റെ സാമൂഹിക സാധുത നിർണ്ണയിക്കുന്ന സ്ഥാപനവുമാകുന്നു.

ഇവിടെ ഭാഷയുടെ പ്രശ്നവും അതീവ പ്രധാനമാണ്. ഭാഷ വെറും ആശയവിനിമയത്തിനുള്ള ഉപകരണമല്ല; അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ കാണുന്നതിനുള്ള ഒരു ബൗദ്ധിക ഘടന കൂടിയാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസം ഏത് ഭാഷയിൽ നടക്കുന്നു എന്നത് ആ സമൂഹത്തിലെ അറിവിന്റെ അധികാരഘടനയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു ഭാഷയെ ഉയർന്ന അറിവിന്റെ ഭാഷയായും മറ്റൊരു ഭാഷയെ വീട്ടിലും ദൈനംദിനജീവിതത്തിലും മാത്രം ഉപയോഗിക്കേണ്ട ഭാഷയായും വിഭജിക്കുമ്പോൾ ഭാഷാപരമായ ഒരു സാമൂഹിക പദവിവ്യവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നു. അതുവഴി ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് അറിവിലേക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള പ്രവേശനം ലഭിക്കുകയും മറ്റുചിലർക്ക് അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തിനായി ഭാഷാപരമായ ഒരു അധിക തടസ്സം മറികടക്കേണ്ടിവരുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഭാഷയുടെ ഈ അധികാരസ്വഭാവം ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അറിവിന്റെ സാമൂഹിക പാളികളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനപ്രശ്നമായി കാണാം. അറിവ് എല്ലാവർക്കും സിദ്ധാന്തപരമായി ലഭ്യമാണെങ്കിലും അതിലേക്കുള്ള പ്രവേശനപാതകൾ ഒരുപോലെയല്ല. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ യഥാർത്ഥ സമത്വം വിദ്യാലയത്തിൽ പ്രവേശിക്കാനുള്ള അവകാശത്തിൽ മാത്രം അവസാനിക്കുന്നില്ല. അറിവ് മനസ്സിലാക്കാനും ചോദ്യം ചെയ്യാനും സൃഷ്ടിക്കാനും ഉപയോഗിക്കാനും കഴിയുന്ന ബൗദ്ധികശേഷി എല്ലാവർക്കും തുല്യമായി വികസിപ്പിക്കാനുള്ള സാമൂഹികസാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇതോടൊപ്പം വിദ്യാഭ്യാസവും തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും പരിശോധിക്കണം. ഓരോ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയും തനിക്കാവശ്യമായ തരത്തിലുള്ള മനുഷ്യശേഷിയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിനായി വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഉപയോഗിക്കുന്നു. വ്യാവസായിക സമൂഹത്തിന് കൃത്യസമയത്ത് ജോലി ചെയ്യാനും നിർദ്ദേശങ്ങൾ പാലിക്കാനും ആവർത്തനാത്മക പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കാനും കഴിയുന്ന തൊഴിലാളികളെ ആവശ്യമായിരുന്നു. ആധുനിക അറിവാധിഷ്ഠിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ബൗദ്ധിക കഴിവുകളും സാങ്കേതികവിദ്യ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷിയും ആവശ്യമാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധിയും യന്ത്രവൽക്കരണവും വളരുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ പുതിയ തരത്തിലുള്ള കഴിവുകൾ ആവശ്യമായി വരുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്രപ്രക്രിയയല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനരീതിയുമായി നിരന്തരം പരസ്പരപ്രവർത്തനം നടത്തുന്ന ഒരു സംവിധാനമാണ്.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ദ്വന്ദ്വവൈരുദ്ധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽവിപണിക്ക് ആവശ്യമായ മനുഷ്യശേഷിയെ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോഴും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന അറിവ് മനുഷ്യന് തൊഴിൽവിപണിയുടെ പരിമിതികളെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷിയും നൽകുന്നു. ഒരു തൊഴിലാളി തന്റെ തൊഴിൽനിയമങ്ങളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും സാമ്പത്തികഘടനയും മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ അവൻ വെറും തൊഴിൽശേഷിയുടെ ഉടമയായി തുടരുന്നില്ല; സ്വന്തം സാമൂഹികസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ച് ബോധമുള്ള ഒരു സാമൂഹിക വ്യക്തിയായി മാറുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനക്രമത്തിലേക്ക് ഇണങ്ങിക്കൊടുക്കുന്ന ശക്തിയും ആ ഉൽപ്പാദനക്രമത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കുന്ന ശക്തിയും ഒരേസമയം വഹിക്കുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഈ ഇരട്ടപ്രവർത്തനം കുടുംബത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. കുടുംബം കുട്ടിയുടെ ആദ്യത്തെ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനമാണ്. ഭാഷ, പെരുമാറ്റം, മൂല്യങ്ങൾ, അധികാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണ, ലിംഗപരമായ വേഷങ്ങൾ, മതവിശ്വാസങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണ എന്നിവയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം ഔപചാരികവിദ്യാഭ്യാസത്തിന് മുമ്പുതന്നെ കുട്ടിയുടെ ബോധത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് വിദ്യാലയം ഈ പ്രാഥമിക സാമൂഹികവൽക്കരണത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയോ ചോദ്യം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ കുടുംബം, വിദ്യാലയം, മാധ്യമം, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്നാണ് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ ഘടന രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിലെ പാളികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. കുടുംബം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ബോധം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ബോധം പിന്നീട് കുടുംബത്തെയും സമൂഹത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. മാധ്യമം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം മാധ്യമത്തെ വിമർശനാത്മകമായി വായിക്കാൻ കഴിയുന്ന ബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികഘടന വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികഘടനയ്ക്ക് ആവശ്യമായ മനുഷ്യശേഷിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ കാരണബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. അത് പരസ്പരപ്രതികരണങ്ങളാൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ചലനാത്മക വലയമാണ്.

ഈ കാരണത്താലാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ വെറും മേൽഘടനയുടെ (superstructure) ഭാഗമെന്നു മാത്രം കാണുന്നതും അപര്യാപ്തമാകുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസം സാമ്പത്തിക അടിത്തറയിൽനിന്ന് സ്വാധീനം സ്വീകരിക്കുന്നുവെങ്കിലും അതേ സമയം ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികഘടനയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന മനുഷ്യശേഷിയും ബോധവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതായത് വിദ്യാഭ്യാസം അടിത്തറയും മേൽഘടനയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ ഒരു സജീവ ഇടനിലശക്തിയാണ്. അത് സമൂഹത്തിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുകയും സമൂഹത്തെ വീണ്ടും രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവം.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനശക്തി ഏറ്റവും വ്യക്തമായി കാണുന്നത് സാമൂഹിക പദവികളുടെ തലമുറാന്തര കൈമാറ്റത്തിലാണ്. സമ്പന്നമായ കുടുംബത്തിലെ കുട്ടിക്ക് ലഭിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസസൗകര്യങ്ങൾ അവന്റെ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികസ്ഥാനം നിലനിർത്താൻ സഹായിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസപരമായി പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്ന കുടുംബത്തിലെ കുട്ടിക്ക് കഴിവുണ്ടെങ്കിലും അതേ സാമൂഹികസ്ഥാനം കൈവരിക്കാൻ കൂടുതൽ തടസ്സങ്ങൾ നേരിടേണ്ടിവരും. അങ്ങനെ സ്വത്ത് മാത്രമല്ല, വിദ്യാഭ്യാസപരമായ അവസരങ്ങളും സാംസ്കാരികപരിചയവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും തലമുറകളിലൂടെ കൈമാറപ്പെടുന്നു. ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യം അതിനാൽ സമ്പത്തിന്റെ കൈമാറ്റത്തിലൂടെ മാത്രമല്ല, അറിവിന്റെയും സാംസ്കാരികശേഷിയുടെയും കൈമാറ്റത്തിലൂടെയും പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

എന്നാൽ ഇതേ വിദ്യാഭ്യാസം സാമൂഹിക ചലനത്തിനുള്ള വാതിലും തുറക്കുന്നു. പിന്നാക്കസാഹചര്യത്തിൽനിന്ന് വരുന്ന ഒരു വിദ്യാർത്ഥി ഉയർന്ന വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ പുതിയ അറിവും തൊഴിൽശേഷിയും സാമൂഹികബോധവും നേടുകയും തന്റെ ജീവിതപരിധികളെ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാം. അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസം സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനത്തിന്റെയും സാമൂഹിക ചലനത്തിന്റെയും ഇരട്ടശക്തിയാണ്. ഏത് ശക്തിയാണ് ആധിപത്യം നേടുന്നത് എന്നത് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സ്ഥാപനഘടന, പൊതുനിക്ഷേപം, സാമൂഹികനീതി, പ്രവേശനസമത്വം, രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടൽ എന്നിവയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കും.

ഈ വൈരുദ്ധ്യം തന്നെയാണ് വിദ്യാഭ്യാസനയത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയപ്രാധാന്യം വ്യക്തമാക്കുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസത്തിനായി പൊതുസമ്പത്ത് എത്രമാത്രം ചെലവഴിക്കുന്നു, എല്ലാവർക്കും ഒരേ നിലവാരത്തിലുള്ള വിദ്യാഭ്യാസം ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ, ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം സാമ്പത്തികശേഷിയെ ആശ്രയിക്കുന്നുണ്ടോ, ഗവേഷണത്തിന് ആരാണ് ധനസഹായം നൽകുന്നത്, സ്വകാര്യസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് എത്ര സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്നു, വിദ്യാഭ്യാസത്തെ വിപണിയുടെ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് എത്രമാത്രം വിടുന്നു തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ വെറും ഭരണപരമായ ചോദ്യങ്ങളല്ല. അവ സമൂഹത്തിൽ അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത എങ്ങനെയായിരിക്കണം എന്ന അടിസ്ഥാന രാഷ്ട്രീയചോദ്യങ്ങളാണ്.

ഒരു സമൂഹം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ പൊതുസമ്പത്തായി കാണുന്നുവെങ്കിൽ അറിവിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം ശക്തിപ്പെടുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു സ്വകാര്യവിപണിവസ്തുവായി കാണുന്നുവെങ്കിൽ അറിവിന്റെ ചരക്കുവൽക്കരണം ശക്തിപ്പെടുന്നു. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളുടെ സംഘർഷമാണ് ആധുനിക വിദ്യാഭ്യാസരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം. പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്നു; സ്വകാര്യവൽക്കരണം വ്യക്തിഗത വിദ്യാഭ്യാസാവസരങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്ന ചില സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാമെങ്കിലും അതോടൊപ്പം വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ സാമൂഹിക അസമത്വവും വർധിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യത വഹിക്കുന്നു.

ഇവിടെ “വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം” എന്ന ആശയവും സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കണം. അധ്യാപകന്റെയും വിദ്യാർത്ഥിയുടെയും സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രധാനമാണ്. എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനം സാമ്പത്തികമായും രാഷ്ട്രീയമായും ഒരു വലിയ അധികാരഘടനയുടെ ഭാഗമായിരിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിഗത സ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രം മതിയാകില്ല. ഒരു അധ്യാപകന് തന്റെ ക്ലാസിൽ സ്വതന്ത്രമായി സംസാരിക്കാൻ കഴിയുമ്പോഴും പാഠ്യപദ്ധതി, പരീക്ഷ, നിയമങ്ങൾ, ധനസഹായം, നിയമനരീതി, സ്ഥാപനപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങൾ എന്നിവ അവന്റെ പ്രവർത്തനപരിധി നിർണ്ണയിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസസ്വാതന്ത്ര്യം വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും മാത്രമല്ല; അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിലും വിതരണത്തിലും സമൂഹത്തിന്റെ ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം ഉറപ്പാക്കുന്നതും കൂടിയാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ പൂർണ്ണ അഭാവമല്ല. മറിച്ച്, മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെ ഏകപക്ഷീയമായി നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ ആധിപത്യം കുറച്ച് വ്യത്യസ്ത ആശയങ്ങൾക്കും തെളിവുകൾക്കും അനുഭവങ്ങൾക്കും പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടാനും സംവദിക്കാനും കഴിയുന്ന അവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്നതല്ല ബോധത്തിന്റെ വികസനം; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതാണ് ബോധത്തിന്റെ വളർച്ച. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിദ്യാഭ്യാസം വിദ്യാർത്ഥിയെ ഏകസത്യത്തിന്റെ സ്വീകരകനാക്കാതെ തെളിവുകളെ പരിശോധിക്കുകയും വ്യത്യസ്ത കാഴ്ചപ്പാടുകളെ താരതമ്യം ചെയ്യുകയും സ്വന്തം ധാരണകളെ തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യനാക്കി വളർത്തണം.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യത്തെ തന്നെ പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരും. വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽ നേടാനുള്ള ഉപാധി മാത്രമല്ല. അത് മനുഷ്യനെ തന്റെ അസ്തിത്വത്തെയും സമൂഹത്തെയും പ്രകൃതിയെയും ചരിത്രത്തെയും വിമർശനാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശേഷിയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. തൊഴിൽശേഷി വികസിപ്പിക്കുക വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഒരു ആവശ്യകതയാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം അതിൽ ഒതുങ്ങരുത്. അറിവുള്ള തൊഴിലാളി മാത്രം മതിയല്ല; സ്വന്തം അധ്വാനത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്ഥാനം മനസ്സിലാക്കുന്ന തൊഴിലാളിയാണ് ആവശ്യമായത്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തി മാത്രം മതിയല്ല; സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികപ്രഭാവം വിലയിരുത്താൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തിയാണ് ആവശ്യമായത്. വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യൻ മാത്രം മതിയല്ല; വിവരവും സത്യവും പ്രചാരണവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യനാണ് ആവശ്യമായത്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ വിമർശനബോധം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രമൂല്യമായി മാറുന്നു. വിമർശനം എന്നത് എല്ലാറ്റിനെയും നിഷേധിക്കുക എന്നല്ല. തെളിവ് അന്വേഷിക്കുക, കാരണബന്ധങ്ങൾ പരിശോധിക്കുക, വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ കണ്ടെത്തുക, സ്വന്തം ധാരണകളുടെ പരിമിതികൾ തിരിച്ചറിയുക, പുതിയ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലപാട് മാറ്റാനുള്ള സന്നദ്ധത പുലർത്തുക എന്നിവയാണ് ശാസ്ത്രീയ വിമർശനബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങൾ. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിൽ ഇത് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നു, കാരണം യാഥാർത്ഥ്യം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; നിരന്തരമായ ചലനത്തിലും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലും പരിവർത്തനത്തിലുമുള്ള ഒരു സമഗ്രപ്രക്രിയയാണ്.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യം നിലവിലുള്ള ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് നൽകുക മാത്രമല്ല; ലോകം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ് നൽകുകയും വേണം. ഒരു സാമൂഹികസ്ഥിതിയും ശാശ്വതമല്ല. ഒരു സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയും ശാശ്വതമല്ല. ഒരു രാഷ്ട്രീയഘടനയും ശാശ്വതമല്ല. ഒരു സാംസ്കാരികരൂപവും ശാശ്വതമല്ല. അവയെല്ലാം പ്രത്യേക ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ടവയാണ്; അവയുടെ ഉള്ളിൽ തന്നെ അവയുടെ പരിവർത്തനത്തിനുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ ചരിത്രബോധം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ എത്തുമ്പോഴാണ് വിദ്യാർത്ഥി നിലവിലുള്ള സമൂഹത്തെ വിധിയായി കാണാതെ ചരിത്രപരമായ ഒരു അവസ്ഥയായി കാണാൻ തുടങ്ങുന്നത്.

അപ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ “ലോകം ഇങ്ങനെയാണ്” എന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നതിൽനിന്ന് “ലോകം എങ്ങനെയാണ് ഇങ്ങനെ ആയത്, ഇനി അത് എങ്ങോട്ടാണ് നീങ്ങുന്നത്, അതിന്റെ മാറ്റത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ പങ്കെന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഈ മാറ്റമാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ബോധപരമായ പരിവർത്തനം. നിലവിലുള്ള യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കുന്ന ബോധത്തിൽനിന്ന് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ചരിത്രപരമായി മനസ്സിലാക്കുകയും അതിന്റെ പരിവർത്തനസാധ്യത തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്ന ബോധത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം.

ഇവിടെയാണ് വിദ്യാഭ്യാസം ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യത്തിനുള്ള ഉപകരണത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹിക വിമോചനത്തിന്റെ ഉപകരണമായി മാറാനുള്ള സാധ്യത നേടുന്നത്. ഈ മാറ്റം വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനത്തിന്റെ പുറത്ത് നിന്നുള്ള ഒരു നിർദ്ദേശത്തിലൂടെ മാത്രം സംഭവിക്കുകയില്ല. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെയുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ വിമോചനപരമായ ദിശയിൽ വികസിപ്പിക്കുകയും വേണം. പാഠ്യപദ്ധതിയിൽ ശാസ്ത്രീയചിന്ത ശക്തിപ്പെടുത്തണം; ചരിത്രത്തെ ബഹുസ്വരമായി പഠിപ്പിക്കണം; സാമ്പത്തികഘടനകളുടെ സാമൂഹികപ്രഭാവം മനസ്സിലാക്കണം; ഭാഷാപരമായ അസമത്വങ്ങൾ കുറയ്ക്കണം; അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം ജനാധിപത്യവൽക്കരിക്കണം; അധ്യാപകനെ വെറും പാഠം പകരുന്ന വ്യക്തിയെന്നതിൽനിന്ന് ബോധനിർമ്മാണത്തിന്റെ സഹയാത്രികനായി കാണണം; വിദ്യാർത്ഥിയെ പരീക്ഷയുടെ വസ്തുവെന്നതിൽനിന്ന് അറിവിന്റെ സജീവ സ്രഷ്ടാവായി മാറ്റണം.

ഇതിലൂടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹികസങ്കൽപ്പം രൂപപ്പെടുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയങ്ങളെ ജനങ്ങളുടെ ബോധത്തിൽ പതിപ്പിക്കുന്ന ഉപകരണം മാത്രമല്ല; ജനങ്ങൾക്ക് സ്വന്തം ജീവിതാനുഭവങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായും ചരിത്രപരമായും വിശകലനം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷി നൽകുന്ന പൊതുസാമൂഹികശക്തിയാണ്. അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം എന്നത് പുസ്തകങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ലഭ്യമാക്കുന്നതിൽ മാത്രം അവസാനിക്കുന്നില്ല. അറിവ് ചോദ്യം ചെയ്യാനും പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാനും പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കാനും എല്ലാവർക്കും അവകാശവും ശേഷിയും നൽകുകയാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസപരമായ പ്രാധാന്യം ഏറ്റവും വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഒരു നിശ്ചലമായ സ്ഥാപനമായി കാണാതെ നിരന്തരമായ ചലനത്തിലുള്ള ഒരു സാമൂഹികപ്രക്രിയയായി കാണുമ്പോൾ അതിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ തന്നെ മാറ്റത്തിന്റെ ഉറവിടങ്ങളായി മാറുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം നിലവിലുള്ള സമൂഹത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയും അതിനെ പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള സാധ്യതയും ഒരേസമയം വഹിക്കുന്നു. ഭരണവർഗ്ഗം അതിന്റെ ഏകീകരണശക്തിയെ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കും; ജനാധിപത്യവും വിമോചനപരവുമായ സാമൂഹികശക്തികൾ അതിന്റെ വിഘടനശക്തിയെ വളർത്താൻ ശ്രമിക്കും. ഈ രണ്ട് ശക്തികളുടെ സംഘർഷമാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.

അവസാനം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചോദ്യം “എന്ത് പഠിപ്പിക്കണം?” എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. “ഏത് മനുഷ്യനെയാണ് വിദ്യാഭ്യാസം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടത്?” എന്നതാണ് അതിനേക്കാൾ ആഴമുള്ള ചോദ്യം. നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥയോട് അനുസരിച്ച് ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യനെയോ, അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്ന മനുഷ്യനെയോ? വിപണിയിൽ സ്വന്തം തൊഴിൽശേഷി വിൽക്കാൻ മാത്രം പരിശീലനം ലഭിച്ച മനുഷ്യനെയോ, സ്വന്തം അധ്വാനത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കുന്ന മനുഷ്യനെയോ? ലഭിച്ച അറിവ് ആവർത്തിക്കുന്ന മനുഷ്യനെയോ, അറിവിനെ പരിശോധിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യനെയോ? നിലവിലുള്ള യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിധിയായി സ്വീകരിക്കുന്ന മനുഷ്യനെയോ, ചരിത്രപരമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പരിവർത്തനസാധ്യത തിരിച്ചറിയുന്ന മനുഷ്യനെയോ?

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ ഉത്തരം വ്യക്തമാണ്: വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ നിലവിലുള്ള ലോകത്തിന്റെ അനുസരണക്കാരനാക്കുന്നതിനേക്കാൾ ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും അതിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും ആവശ്യമായിടത്ത് അതിനെ മാറ്റാനും കഴിയുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ സാമൂഹികബോധമുള്ള മനുഷ്യനാക്കി വളർത്തണം. കാരണം മനുഷ്യന്റെ ബോധം സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നമാകുന്നതുപോലെ തന്നെ, ബോധമുള്ള മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനമാണ് സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിവർത്തനശക്തി നിലനിൽക്കുന്നത്. ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യം നിലനിർത്തുന്ന വിദ്യാഭ്യാസവും സാമൂഹികവിമോചനത്തിന് വഴിതുറക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസവും തമ്മിലുള്ള നിർണായക വ്യത്യാസം അതുകൊണ്ട് അറിവിന്റെ അളവിലല്ല; അറിവ് ആരുടെ താൽപ്പര്യത്തിനായി, ഏത് ബോധം സൃഷ്ടിക്കാൻ, ഏത് സാമൂഹിക ഭാവിയിലേക്കാണ് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നതിലാണ്.

വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യന് അറിവ് നൽകുന്നതോടൊപ്പം അവൻ സ്വയം ഏത് സാമൂഹികബന്ധത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവും നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഈ തിരിച്ചറിവ് സ്വാഭാവികമായി ഉണ്ടാകുന്ന ഒന്നല്ല. മനുഷ്യൻ തന്റെ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങളെ പലപ്പോഴും വ്യക്തിഗത പ്രശ്നങ്ങളായാണ് ആദ്യം കാണുന്നത്. തൊഴിലില്ലായ്മ, കുറഞ്ഞ വേതനം, കടബാധ്യത, വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ പിന്നാക്കാവസ്ഥ, ആരോഗ്യപരിരക്ഷയുടെ അഭാവം, ഭവനപ്രശ്നം, സാമൂഹിക അവഗണന തുടങ്ങിയവ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും സ്വകാര്യദുരിതങ്ങളായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഇവയെ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ ഘടനകളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി വിശകലനം ചെയ്യാൻ കഴിയുമ്പോഴാണ് വ്യക്തിപരമായ അനുഭവം സാമൂഹികബോധമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നത്. ഈ പരിവർത്തനത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് നിർണായക പങ്കുണ്ട്.

ഒരു തൊഴിലാളി തന്റെ കുറഞ്ഞ വേതനത്തെ വ്യക്തിപരമായ ഭാഗ്യക്കേടായി മാത്രം കാണുന്നിടത്തോളം അവന്റെ അനുഭവം വ്യക്തിഗതതലത്തിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കും. എന്നാൽ വേതനം എങ്ങനെ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു, ഉൽപ്പാദനത്തിൽ അധ്വാനത്തിന്റെ പങ്കെന്താണ്, മൂല്യം എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു, ലാഭം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, തൊഴിലാളിയും ഉടമയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എങ്ങനെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ അവൻ പഠിക്കുമ്പോൾ സ്വന്തം അനുഭവത്തിന് ഒരു സാമൂഹിക അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വ്യക്തിപരമായ ദുരിതം ഒരു വലിയ സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ പ്രകടനമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും. ഈ ബോധപരമായ മാറ്റമാണ് വർഗ്ഗബോധത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിലേക്കുള്ള പ്രധാന ചുവടുവയ്പ്.

ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവം വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു വിദ്യാഭ്യാസവ്യവസ്ഥ വ്യക്തിയെ തന്റെ പ്രശ്നങ്ങളെ വ്യക്തിപരമായ പരാജയങ്ങളായി കാണാൻ പരിശീലിപ്പിച്ചേക്കാം. അതേ സമയം മറ്റൊരു വിദ്യാഭ്യാസപരമായ സമീപനം വ്യക്തിയെ സ്വന്തം ജീവിതാനുഭവങ്ങളെ സാമൂഹികഘടനകളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി കാണാൻ പ്രാപ്തനാക്കും. ഒന്നാമത്തേത് നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ആ ക്രമത്തിന്റെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തുറന്നുകാട്ടുന്ന വിഘടനശക്തിയായി മാറുന്നു.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ “വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം” എന്ന ആശയത്തെയും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കണം. ആധുനിക സമൂഹത്തിൽ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സ്വന്തം ജീവിതം തിരഞ്ഞെടുക്കാനും തൊഴിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കാനും ആശയം പ്രകടിപ്പിക്കാനും വിശ്വാസം സ്വീകരിക്കാനോ നിരസിക്കാനോ വ്യക്തിക്ക് അവകാശമുണ്ട്. എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രമല്ല. ഒരാൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, വരുമാനം, സാമൂഹികപശ്ചാത്തലം, ഭാഷ, സാംസ്കാരികപരിചയം, താമസസ്ഥലം തുടങ്ങിയവ അവന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെ പരിധി നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള നിയമപരമായ അവകാശത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള യഥാർത്ഥ സാമൂഹികശേഷിയും അതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ഇതാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യം. വിദ്യാഭ്യാസം വ്യക്തിയുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെ പരിധി വികസിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അത് വിമർശനബോധമില്ലാതെ വിപണി ആവശ്യങ്ങൾക്ക് മാത്രം കീഴടങ്ങുകയാണെങ്കിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെ എണ്ണം വർധിച്ചാലും തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം ചുരുങ്ങാം. ഉദാഹരണത്തിന്, നൂറുകണക്കിന് തൊഴിൽപരിശീലനങ്ങൾ ലഭ്യമാകാം; എന്നാൽ ഏത് തൊഴിലാണ് സമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായത്, ഏത് തൊഴിലാണ് മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രവികസനത്തിന് സഹായിക്കുന്നത്, ഏത് തൊഴിലാണ് പരിസ്ഥിതിക്ക് ദോഷകരം, ഏത് തൊഴിലാണ് സാമൂഹിക അസമത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നത് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാത്ത വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽതിരഞ്ഞെടുപ്പിനെ വിപണി നിർദ്ദേശിക്കുന്ന വഴിയിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം വ്യക്തിയെ വെറും “തൊഴിൽയോഗ്യൻ” ആക്കുന്നതിൽ നിന്ന് “സാമൂഹികമായി ബോധമുള്ള മനുഷ്യൻ” ആക്കുന്നതിലേക്ക് ഉയരണം. തൊഴിൽശേഷിയും സാമൂഹികബോധവും തമ്മിലുള്ള ഈ ഏകീകരണമാണ് മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രവികസനത്തിന് ആവശ്യമായത്. ശാസ്ത്രം പഠിക്കുന്ന വിദ്യാർത്ഥി ശാസ്ത്രീയ വസ്തുതകൾ മാത്രം പഠിക്കാതെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രയോഗവും അതിന്റെ സാധ്യതകളും അപകടങ്ങളും മനസ്സിലാക്കണം. സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം പഠിക്കുന്ന വിദ്യാർത്ഥി വിപണിയുടെ പ്രവർത്തനം മാത്രം പഠിക്കാതെ അതിന്റെ സാമൂഹികഫലങ്ങളും പഠിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യ പഠിക്കുന്ന വിദ്യാർത്ഥി അതിന്റെ ഉപയോഗം മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും സമൂഹത്തിൽ ഉണ്ടാക്കുന്ന മാറ്റങ്ങളും മനസ്സിലാക്കണം.

ഇവിടെ മാധ്യമങ്ങളുടെ പങ്ക് വിദ്യാഭ്യാസവുമായി ചേർന്നു വരുന്നു. ആധുനിക മനുഷ്യന്റെ ബോധനിർമ്മാണം വിദ്യാലയത്തിന്റെ മതിലുകൾക്കുള്ളിൽ മാത്രം നടക്കുന്നതല്ല. വാർത്താമാധ്യമങ്ങൾ, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ, ചലച്ചിത്രങ്ങൾ, പരസ്യങ്ങൾ, വിനോദപരിപാടികൾ, ദൃശ്യസംസ്കാരം, ഇന്റർനെറ്റ് എന്നിവ നിരന്തരം മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസവും മാധ്യമവും വേർതിരിച്ച മേഖലകളല്ല. മാധ്യമം സമൂഹത്തിന്റെ അനൗപചാരിക വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഒരു വിദ്യാർത്ഥി പകൽ വിദ്യാലയത്തിൽ ശാസ്ത്രീയചിന്ത പഠിച്ചിട്ട് വൈകുന്നേരം സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങളിൽ തെറ്റായ വിവരങ്ങളും ഗൂഢാലോചനാവാദങ്ങളും വിദ്വേഷപ്രചാരണങ്ങളും ആവർത്തിച്ച് സ്വീകരിക്കുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പുതിയ ലക്ഷ്യങ്ങളിൽ ഒന്നായി മാധ്യമബോധം (media literacy) മാറേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു വിവരം ലഭിച്ചതുകൊണ്ട് അത് സത്യമാകുന്നില്ല. ഉറവിടം എന്താണ്, തെളിവ് എന്താണ്, വിവരത്തിന്റെ പിന്നിൽ താൽപ്പര്യം എന്താണ്, ചിത്രം അല്ലെങ്കിൽ വീഡിയോ യഥാർത്ഥമാണോ, കൃത്രിമമായി മാറ്റിയതാണോ, ഒരേ വിവരം പലവഴികളിലൂടെ സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ വിദ്യാർത്ഥിയെ പരിശീലിപ്പിക്കണം.

കൃത്രിമബുദ്ധിയും സ്വയമേവ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിവരവിതരണ സംവിധാനങ്ങളും വളരുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ഈ കഴിവിന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. മുമ്പ് അറിവിന്റെ കാവൽക്കാരായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നത് പ്രധാനമായും അധ്യാപകരും പുസ്തകങ്ങളും ഗ്രന്ഥശാലകളും ആയിരുന്നു. ഇന്ന് അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം തിരച്ചിൽയന്ത്രങ്ങളും സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങളും കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഇവ അറിവിന്റെ വ്യാപനം എളുപ്പമാക്കുമ്പോഴും ഏത് അറിവാണ് മനുഷ്യന്റെ മുന്നിലെത്തുന്നത് എന്നതിനെ സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസം ഡിജിറ്റൽ സാക്ഷരതയിൽ (digital literacy) മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ അൽഗോരിതമിക ബോധത്തിലേക്കും (algorithmic awareness) വളരണം.

ഒരു അൽഗോരിതം ഒരു വ്യക്തിക്ക് നിരന്തരം ഒരേ തരത്തിലുള്ള വിവരങ്ങൾ മാത്രം കാണിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ആ വ്യക്തിയുടെ യാഥാർത്ഥ്യബോധം ക്രമേണ മാറാം. താൻ കാണുന്നതാണ് മുഴുവൻ ലോകമെന്ന് അവൻ കരുതാൻ തുടങ്ങാം. ഇതിനെ വിവരപരമായ അടച്ചുപൂട്ടൽ എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാം. വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങളെയും തെളിവുകളെയും സമീപനങ്ങളെയും പരിചയപ്പെടാതെ ഒരേ ആശയപരിസരത്തിൽ മനുഷ്യൻ അടഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. ഈ അവസ്ഥയിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനപരമായ ദൗത്യം കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുന്നു. വ്യത്യസ്ത കാഴ്ചപ്പാടുകളെ താരതമ്യം ചെയ്യാനും തെളിവുകൾ പരിശോധിക്കാനും സ്വന്തം മുൻവിധികളെ തിരിച്ചറിയാനും വിദ്യാർത്ഥിയെ പഠിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

മതവും വിദ്യാഭ്യാസവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഇതേ ദ്വന്ദ്വാത്മക രീതിയിൽ പരിശോധിക്കണം. മതവിശ്വാസങ്ങൾ മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ദീർഘകാല സാംസ്കാരിക അനുഭവത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ മതപരമായ വിശ്വാസങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായ അന്വേഷണത്തിന് അതീതമായ അന്തിമസത്യങ്ങളായി വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ ശാസ്ത്രീയചിന്തയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം പരിമിതപ്പെടാം. മറുവശത്ത് മതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനത്തെ തന്നെ നിരോധിക്കുന്ന സമീപനവും ചരിത്രപരമായി അപര്യാപ്തമാണ്. മതം മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ എന്തുകൊണ്ട് രൂപപ്പെട്ടു, അതിന്റെ സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്താണ്, അത് മനുഷ്യരെ എങ്ങനെ ഒന്നിപ്പിക്കുകയും വേർതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, അതിൽ വിമോചനപരമായും ആധിപത്യപരമായും ഉള്ള ഘടകങ്ങൾ എങ്ങനെ സഹവർത്തിക്കുന്നു തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളാണ് ശാസ്ത്രീയമായ വിദ്യാഭ്യാസം ഉന്നയിക്കേണ്ടത്.

ദേശീയതയും ഇതേ രീതിയിൽ പഠിക്കേണ്ട വിഷയമാണ്. രാജ്യം ഒരു ചരിത്രപരമായ സാമൂഹികഘടനയാണ്. ദേശീയബോധം ജനങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഏകീകരണശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക ദേശീയചരിത്രത്തെ വിമർശനാതീതമായ വിശുദ്ധകഥയായി അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ ദേശീയത ഒരു ആശയാധിപത്യ ഉപകരണമായി മാറാം. യഥാർത്ഥ വിദ്യാഭ്യാസം രാജ്യത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ മഹത്വവൽക്കരിക്കുന്നതിലോ അപമാനിക്കുന്നതിലോ ഒതുങ്ങരുത്. അതിന്റെ ഭൗതികവും സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവും സാംസ്കാരികവുമായ രൂപീകരണം പഠിപ്പിക്കണം. രാജ്യത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങളോടൊപ്പം അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും പരാജയങ്ങളും സംഘർഷങ്ങളും പഠിക്കണം.

ജാതിവ്യവസ്ഥയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സാമൂഹികപങ്കിനെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന പ്രധാന ഘടകമാണ്. ചരിത്രപരമായി അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം തന്നെ സാമൂഹികമായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന സമൂഹങ്ങളിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം ഒരു വിപ്ലവകരമായ മാറ്റമാണ്. എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ ജാതിപരമായ മുൻവിധികളെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അറിവിന്റെ വിമോചനശക്തി ദുർബലമാകും. പാഠപുസ്തകങ്ങളിൽ ആരുടെ ചരിത്രമാണ് കാണുന്നത്, ആരുടെ സംഭാവനകളാണ് അവഗണിക്കപ്പെടുന്നത്, വിദ്യാർത്ഥികളെ എങ്ങനെ സാമൂഹികമായി കാണുന്നു, അധ്യാപക-വിദ്യാർത്ഥി ബന്ധങ്ങളിൽ എന്തുതരത്തിലുള്ള മുൻവിധികൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു തുടങ്ങിയവ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “പരസ്പരബന്ധിതത” എന്ന തത്വം വളരെ പ്രധാനമാണ്. വർഗ്ഗം, ജാതി, ലിംഗം, മതം, ഭാഷ, പ്രദേശം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക ഘടകങ്ങളെ പൂർണ്ണമായും വേർതിരിച്ച ഘടകങ്ങളായി കാണാനാവില്ല. അവ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു കുട്ടിയുടെ വിദ്യാഭ്യാസാവസരം അവന്റെ കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തികസ്ഥിതിയുമായി മാത്രമല്ല, ഭാഷ, സാമൂഹികപശ്ചാത്തലം, ലിംഗം, പ്രദേശം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളുമായും ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കാം. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ അസമത്വത്തെ ഒരൊറ്റ കാരണത്തിലൂടെ വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. വിവിധ സാമൂഹികശക്തികളുടെ കൂട്ടിച്ചേരലിൽ നിന്നാണ് അതിന്റെ പ്രത്യേക രൂപം ഉദിക്കുന്നത്.

ഇതുതന്നെയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ ആവിർഭാവസ്വഭാവം. ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയുടെ വിദ്യാഭ്യാസഫലം ഒരു കാരണത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഫലം മാത്രമല്ല. കുടുംബം, വിദ്യാലയം, അധ്യാപകൻ, കൂട്ടുകാർ, സാമ്പത്തികസ്ഥിതി, ആരോഗ്യനില, ഭാഷ, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹികാനുഭവങ്ങൾ, വ്യക്തിപരമായ ശ്രമം എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് അത് രൂപപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസപരമായ നേട്ടവും പരാജയവും ഒരു ലളിതമായ കാരണ-ഫലബന്ധത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമല്ല.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ അളവിന്റെയും ഗുണത്തിന്റെയും പരിവർത്തനവും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഒരു വിദ്യാർത്ഥി ദിവസേന കുറച്ചുകൂടി അറിവ് ശേഖരിക്കുന്നു. ആദ്യം ഈ മാറ്റങ്ങൾ ചെറിയ അളവിലുള്ള കൂട്ടിച്ചേർക്കലുകളായി തോന്നാം. എന്നാൽ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അറിവിന്റെ അളവ് മാത്രമല്ല, ചിന്തിക്കുന്ന രീതിയും മാറുന്നു. അവൻ വിവരങ്ങൾ ഓർമ്മിക്കുന്നതിൽനിന്ന് അവയുടെ ബന്ധങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു. പിന്നീട് ആശയങ്ങളെ വിമർശിക്കാനും പുതിയ ആശയങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും തുടങ്ങുന്നു. അപ്പോൾ അളവിലുള്ള അറിവുസഞ്ചയം ഗുണപരമായ ബൗദ്ധികപരിവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. യഥാർത്ഥ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഈ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.

ഇത് തന്നെയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ പരീക്ഷാകേന്ദ്രിതമായ സംവിധാനത്തിൽനിന്ന് അറിവുകേന്ദ്രിതമായ സംവിധാനത്തിലേക്ക് മാറ്റേണ്ടതിന്റെ കാരണം. പരീക്ഷയിൽ ഓർമ്മശേഷി അളക്കാൻ എളുപ്പമാണ്; എന്നാൽ ചിന്താശേഷി, സൃഷ്ടിശേഷി, വിമർശനബോധം, സാമൂഹികബോധം, നൈതികബോധം, പ്രശ്നപരിഹാരശേഷി തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങളെ അളക്കുക കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാണ്. അതുകൊണ്ട് എളുപ്പത്തിൽ അളക്കാൻ കഴിയുന്ന കഴിവുകൾക്ക് വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ അമിതപ്രാധാന്യം ലഭിക്കുകയും അളക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള മനുഷ്യഗുണങ്ങൾ പിന്നിലാകുകയും ചെയ്യുന്നു. അളക്കാനുള്ള സൗകര്യം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമായി മാറുന്നിടത്ത് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം തന്നെ നഷ്ടപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ വീണ്ടും വിപണിയും വിദ്യാഭ്യാസവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിപണിക്ക് അളക്കാവുന്ന യോഗ്യതാപത്രങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് വിദ്യാർത്ഥികളുടെ പ്രകടനം സംഖ്യകളായി അവതരിപ്പിക്കേണ്ടിവരുന്നു. തൊഴിലുടമകൾക്ക് കഴിവുകളെ എളുപ്പത്തിൽ താരതമ്യം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. ഇതെല്ലാം ചേർന്ന് മനുഷ്യന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ കഴിവുകളെ സംഖ്യകളിലേക്ക് ചുരുക്കുന്ന പ്രവണത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ഗുണപരമായ ശേഷിയെ അളക്കാവുന്ന അളവുകളാക്കി മാറ്റുന്ന ഈ പ്രക്രിയയെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അളവുവൽക്കരണം എന്ന് വിളിക്കാം. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇത് ഗുണവും അളവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ തെറ്റായി ഏകപക്ഷീയമാക്കുന്ന പ്രവണതയായി കാണാം.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ദൗത്യം പ്രകൃതിയുമായുള്ള മനുഷ്യന്റെ ബന്ധത്തെ പുനർനിർവചിക്കുക എന്നതാണ്. വ്യാവസായിക വികസനത്തിന്റെ പല ഘട്ടങ്ങളിലും പ്രകൃതിയെ മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിക്കേണ്ട ഒരു പുറംവസ്തുവായി മാത്രം കാണുന്ന സമീപനം ശക്തമായി. എന്നാൽ പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരാശ്രിതത്വം വ്യക്തമാക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒന്നല്ല. മനുഷ്യജീവിതം നിലനിൽക്കുന്നത് ജലം, വായു, മണ്ണ്, ജീവജാലങ്ങൾ, ഊർജ്ജപ്രവാഹങ്ങൾ, ജൈവചക്രങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പ്രകൃതിപ്രക്രിയകളുടെ സമഗ്രബന്ധത്തിനുള്ളിലാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ cohesive-decohesive സമീപനത്തിൽ പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ രണ്ട് സ്വതന്ത്ര മേഖലകളായി കാണാനാവില്ല. മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയുടെ ഒരു ഉയർന്ന സങ്കീർണ്ണസംഘടനയാണ്. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കാനുള്ള അറിവ് മാത്രമല്ല, പ്രകൃതിയുമായുള്ള സമതുലിതമായ സഹവർത്തിത്വത്തിനുള്ള അറിവും നൽകണം. കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, ജലക്ഷാമം, മണ്ണിന്റെ ക്ഷയം, മലിനീകരണം തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങളെ സാങ്കേതികപ്രശ്നങ്ങൾ മാത്രമായി കാണാതെ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനരീതിയുമായും ഉപഭോഗരീതിയുമായും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുമായും ബന്ധപ്പെടുത്തി പഠിപ്പിക്കണം.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിധി വിദ്യാലയത്തിന്റെ മതിലുകൾക്കപ്പുറത്തേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. കുടുംബം, മാധ്യമം, തൊഴിൽസ്ഥലം, സമൂഹം, രാഷ്ട്രീയസംഘടനകൾ, സാംസ്കാരികസ്ഥാപനങ്ങൾ, സാങ്കേതികവേദികൾ, ശാസ്ത്രീയസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ ജീവിതകാല വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. മനുഷ്യൻ ജനനം മുതൽ മരണംവരെ ഒരു പഠനപ്രക്രിയയിലാണ്. ഔപചാരികവിദ്യാഭ്യാസം ഈ ദീർഘമായ സാമൂഹികബോധനപ്രക്രിയയിലെ ഒരു ഘട്ടം മാത്രമാണ്.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ജനാധിപത്യവൽക്കരിക്കുക എന്നത് സ്കൂളുകളുടെ എണ്ണം വർധിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിലും വിതരണത്തിലും സമൂഹത്തിന്റെ പങ്കാളിത്തം വർധിപ്പിക്കണം. അധ്യാപകരും വിദ്യാർത്ഥികളും ഗവേഷകരും തൊഴിലാളികളും കർഷകരും വിവിധ സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങളും അറിവിന്റെ സൃഷ്ടിയിൽ പങ്കാളികളാകണം. ജനങ്ങളുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളും അറിവിന്റെ ഉറവിടങ്ങളായി അംഗീകരിക്കപ്പെടണം. സർവകലാശാലയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള മതിൽ കുറയണം. ഗവേഷണം ജനങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടണം.

ഇവിടെ ഒരു പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസദർശനം ആവശ്യമായി വരുന്നു. അറിവ് മുകളിൽനിന്ന് താഴേക്ക് ഒഴുകുന്ന ഒന്നല്ല; സമൂഹത്തിലെ വിവിധ തലങ്ങളിൽനിന്നും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന ഒന്നാണ്. അധ്യാപകൻ മാത്രം അറിവിന്റെ ഉടമയും വിദ്യാർത്ഥി മാത്രം അറിവിന്റെ സ്വീകരകനുമല്ല. അധ്യാപകനും വിദ്യാർത്ഥിയും പരസ്പരം പഠിക്കുന്ന ഒരു ബന്ധമാണ് യഥാർത്ഥ വിദ്യാഭ്യാസബന്ധം. ശാസ്ത്രജ്ഞനും സമൂഹവും തമ്മിലും ഇതേ പരസ്പരബന്ധം വേണം. സർവകലാശാലയും ജനജീവിതവും തമ്മിലും ഇതേ ബന്ധം ആവശ്യമാണ്.

അപ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു അടച്ച സ്ഥാപനത്തിൽനിന്ന് ഒരു തുറന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. അറിവ് സംഭരിക്കപ്പെടുന്ന സ്ഥലം മാത്രമല്ല വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനം; അറിവ് നിരന്തരം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുകയും പരിശോധിക്കപ്പെടുകയും വികസിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന സാമൂഹിക പരീക്ഷണശാലയാകണം. അത്തരം വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ തെറ്റുപറ്റാനുള്ള അവകാശവും ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള അവകാശവും അഭിപ്രായവ്യത്യാസത്തിനുള്ള അവകാശവും തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്വന്തം അഭിപ്രായം മാറ്റാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യവും അടിസ്ഥാനപരമായ മൂല്യങ്ങളാകും.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസപരമായ ഏറ്റവും ആഴമുള്ള സന്ദേശം: അറിവ് നിശ്ചലമായ സംഭരണമല്ല; ചലനത്തിലുള്ള പ്രക്രിയയാണ്. ബോധം നിശ്ചലമായ അവസ്ഥയല്ല; നിരന്തരമായ പരിവർത്തനത്തിലാണ്. സമൂഹം അടച്ച ഘടനയല്ല; പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം ഈ ചലനത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒന്നല്ല. അത് സമൂഹത്തിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുകയും സമൂഹത്തെ വീണ്ടും രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സജീവ ശക്തിയാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യത്തിനെതിരെ പോരാടുന്ന ഒരു സമൂഹത്തിന് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ അവഗണിക്കാനാവില്ല. സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പോരാട്ടങ്ങൾ എത്ര പ്രധാനമാണോ, അതുപോലെ തന്നെ ബോധത്തിന്റെ മേഖലയിലെ പോരാട്ടവും പ്രധാനമാണ്. മനുഷ്യരുടെ ബോധത്തിൽ നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമം സ്വാഭാവികമാണെന്ന ധാരണ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം ഭൗതികമായ മാറ്റങ്ങൾ പോലും പരിമിതമായിരിക്കും. എന്നാൽ മനുഷ്യർ സ്വന്തം ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളെ ചരിത്രപരമായും ശാസ്ത്രീയമായും വിമർശനാത്മകമായും മനസ്സിലാക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന് പുതിയൊരു ശക്തി ലഭിക്കുന്നു.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു വർഗ്ഗസമൂഹത്തിൽ നിഷ്പക്ഷമായ ഒരു ദ്വീപല്ല. അത് വർഗ്ഗശക്തികൾ, സാംസ്കാരികശക്തികൾ, രാഷ്ട്രീയശക്തികൾ, ശാസ്ത്രീയശക്തികൾ, സാങ്കേതികശക്തികൾ എന്നിവ തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടുന്ന ഒരു പ്രധാന സാമൂഹികമേഖലയാണ്. ഭരണവർഗ്ഗം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ തന്റെ ആധിപത്യം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കും; എന്നാൽ അതേ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉള്ളിൽനിന്ന് ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന അറിവും ബോധവും വളരാം. ഈ വൈരുദ്ധ്യം ഇല്ലാതാക്കാനാവില്ല. മറിച്ച് സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ സാധ്യത അതിൽ തന്നെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാവി അതിനാൽ ആരാണ് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം അത് ഏത് ദിശയിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന ചോദ്യത്തെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അറിവിനെ ചരക്കാക്കി മാറ്റുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമോ, അറിവിനെ പൊതുസമ്പത്താക്കി മാറ്റുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമോ; മത്സരത്തെ ജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമോ, സഹകരണത്തെ വളർത്തുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമോ; അനുസരണത്തെ മുൻനിർത്തുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമോ, വിമർശനബോധത്തെ മുൻനിർത്തുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമോ; നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തെ സ്വാഭാവികമാക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമോ, അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമോ — ഈ വിരുദ്ധസാധ്യതകളുടെ സംഘർഷത്തിലാണ് ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ രൂപം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുക.

ഇവിടെനിന്നാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അടുത്ത വലിയ ചോദ്യത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്: മനുഷ്യബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയെ എത്രത്തോളം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു? ഒരു തലമുറയുടെ ബോധത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന മാറ്റം അടുത്ത തലമുറയുടെ സാമൂഹികഘടനയിൽ എങ്ങനെ പ്രതിഫലിക്കുന്നു? അറിവിന്റെ ഒരു ചെറിയ മാറ്റം എപ്പോഴാണ് ഒരു വലിയ സാമൂഹികമാറ്റത്തിന്റെ വിത്തായി മാറുന്നത്? വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന വിമർശനബോധം എപ്പോഴാണ് വ്യക്തിപരമായ ബോധത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായ സാമൂഹികശക്തിയായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്? ഇതാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തെ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ വിശാലമായ സിദ്ധാന്തവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന അടുത്ത ഘട്ടം.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സാമൂഹികശക്തിയെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റവും സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബോധത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പരിശോധിക്കണം. ഒരു വിദ്യാർത്ഥി ഒരു പുതിയ ആശയം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ അത് ആദ്യം ഒരു വ്യക്തിപരമായ ബൗദ്ധികമാറ്റം മാത്രമായിരിക്കാം. എന്നാൽ സമാനമായ അനുഭവങ്ങളും ആശയങ്ങളും അനവധി വ്യക്തികളുടെ ബോധത്തിൽ ഒരേസമയം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ അവ തമ്മിൽ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുകയും ഒരു കൂട്ടായ ബോധമായി മാറുകയും ചെയ്യാം. അങ്ങനെ വ്യക്തിഗതമായ ചെറിയ ബോധമാറ്റങ്ങൾ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഗുണപരമായ സാമൂഹികമാറ്റത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി മാറാനുള്ള സാധ്യത വഹിക്കുന്നു. അളവിലുള്ള ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ഒരു പരിധി കടക്കുമ്പോൾ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു എന്ന ദ്വന്ദ്വവാദപരമായ തത്വം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലും ബാധകമാണ്.

ഒരു വിദ്യാർത്ഥി സാമൂഹിക അസമത്വത്തെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്നു. മറ്റൊരാൾ തൊഴിൽബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്നു. മറ്റൊരാൾ ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ ചരിത്രം മനസ്സിലാക്കുന്നു. മറ്റൊരാൾ പരിസ്ഥിതിനാശത്തിന്റെ സാമ്പത്തികകാരണങ്ങൾ പഠിക്കുന്നു. മറ്റൊരാൾ മാധ്യമപ്രചാരണത്തിന്റെ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇവ ഓരോന്നും വ്യക്തിപരമായ അറിവുകളാണ്. എന്നാൽ ഈ അറിവുകൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സമഗ്രമായ ധാരണ രൂപപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ വിദ്യാർത്ഥി ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുതകൾ പഠിക്കുന്നതിൽനിന്ന് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നതിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. അറിവിന്റെ ഈ ബന്ധവൽക്കരണമാണ് ബോധത്തിന്റെ ഗുണപരമായ വളർച്ച.

ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പരിവർത്തനശേഷി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അറിവ് വെറും വിവരങ്ങളുടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല. വിവരങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുമ്പോഴാണ് അവ അറിവായി മാറുന്നത്; അറിവുകൾ തമ്മിലുള്ള ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധങ്ങളും കാരണബന്ധങ്ങളും തിരിച്ചറിയുമ്പോഴാണ് അവ ബോധമായി മാറുന്നത്; ബോധം കൂട്ടായ അനുഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് അത് സാമൂഹികശക്തിയായി മാറുന്നത്. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അന്തിമഫലം വിവരശേഖരണം അല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഘടനയെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ശേഷിയാണ്.

ഈ പ്രക്രിയയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ബോധത്തിന്റെ അവസ്ഥാമാറ്റമായി കാണാം. ആദ്യം വ്യക്തി യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന സംഭവങ്ങളുടെ കൂട്ടമായി കാണുന്നു. പിന്നീട് അവയ്ക്കിടയിലെ ബന്ധങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നു. തുടർന്ന് ബന്ധങ്ങൾക്ക് പിന്നിലെ ഘടനകളെ തിരിച്ചറിയുന്നു. പിന്നെ ആ ഘടനകളുടെ ഉള്ളിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നു. അവസാനം ആ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് മാറ്റത്തിനുള്ള സാധ്യതകൾ കണ്ടെത്തുന്നു. ഈ ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ ബോധം വിവരണാത്മക അവസ്ഥയിൽനിന്ന് വിശകലനാത്മക അവസ്ഥയിലേക്കും അവിടെനിന്ന് പരിവർത്തനാത്മക അവസ്ഥയിലേക്കും നീങ്ങുന്നു.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വിമർശനബോധം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന നേട്ടങ്ങളിലൊന്നാണ്. വിമർശനബോധം എന്നത് നിലവിലുള്ള എല്ലാ കാര്യങ്ങളെയും നിഷേധിക്കുക എന്നല്ല. ഒരു വാദത്തെ അതിന്റെ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പരിശോധിക്കുക, അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലം മനസ്സിലാക്കുക, അതിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ കണ്ടെത്തുക, അതിന്റെ സാമൂഹികഫലങ്ങൾ വിലയിരുത്തുക, പുതിയ തെളിവുകൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ സ്വന്തം നിലപാട് തിരുത്താൻ തയ്യാറാകുക എന്നിവയാണ് വിമർശനബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങൾ. ഇത്തരത്തിലുള്ള ബോധമുള്ള വ്യക്തി അധികാരത്തിന്റെ വാക്കുകൾ സത്യമായി സ്വീകരിക്കുകയില്ല; അതുപോലെ തന്നെ അധികാരവിരുദ്ധമായ ഏതൊരു വാദവും സ്വതവേ സത്യമായി സ്വീകരിക്കുകയുമില്ല. തെളിവും യുക്തിയും ചരിത്രവും സാമൂഹികസന്ദർഭവും ഉപയോഗിച്ചാണ് അവൻ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പരിശോധിക്കുക.

ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയചിന്തയും ദ്വന്ദ്വവാദചിന്തയും പരസ്പരം പൂരകങ്ങളാകുന്നു. ശാസ്ത്രീയചിന്ത തെളിവിനും പരിശോധനയ്ക്കും പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. ദ്വന്ദ്വവാദം ബന്ധങ്ങൾക്കും ചലനത്തിനും വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്കും പരിവർത്തനത്തിനും പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. ഇവ രണ്ടും ചേർന്നാൽ മനുഷ്യൻ ഒരു സംഭവത്തെ ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുതയായി കാണാതെ അതിന്റെ കാരണങ്ങളും സാഹചര്യങ്ങളും ഫലങ്ങളും പരസ്പരബന്ധങ്ങളും പരിശോധിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവവും ചരിത്രബോധവും സാമൂഹികവിശകലനവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവില്ല.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസവും അധികാരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വീണ്ടും മുന്നോട്ടുവരുന്നു. അധികാരം അറിവിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് അറിവിന്റെ സാമൂഹികശക്തിയെ നിയന്ത്രിക്കാനാണ്. അറിവുള്ള മനുഷ്യൻ തന്റെ അനുഭവങ്ങളെ വ്യത്യസ്തമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ നിലവിലുള്ള അധികാരബന്ധങ്ങൾക്ക് വെല്ലുവിളി ഉയരുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ചരിത്രം, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയം, തത്ത്വചിന്ത, സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങൾ വെറും അക്കാദമികവിഷയങ്ങളായി കാണാൻ കഴിയാത്തത്. അവ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം സാമൂഹികസ്ഥാനം മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഉപകരണങ്ങളാണ്.

ഒരു സമൂഹത്തിലെ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന് ഏറ്റവും സൗകര്യപ്രദമായ വിദ്യാഭ്യാസം നിലവിലുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ സ്വാഭാവികമായി അവതരിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമാണ്. സമ്പന്നനും ദരിദ്രനും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ചരിത്രപരമായ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ ഫലമല്ല, വ്യക്തിഗത കഴിവുകളുടെ വ്യത്യാസമാണെന്ന് പഠിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അസമത്വം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടാനുള്ള സാധ്യത കുറയുന്നു. അതുപോലെ, തൊഴിലാളിയും ഉടമയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ സ്വതന്ത്ര വ്യക്തികൾ തമ്മിലുള്ള തുല്യമായ കരാർ എന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണുമ്പോൾ അതിന്റെ പിന്നിലുള്ള അധികാരവും സ്വത്തുടമസ്ഥതയും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും മറഞ്ഞുപോകുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം ഈ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളെ ദൃശ്യമാക്കുന്നിടത്താണ് അതിന്റെ വിമോചനശക്തി ആരംഭിക്കുന്നത്.

ഇതേ രീതിയിൽ ഉപഭോഗസംസ്കാരത്തെയും വിദ്യാഭ്യാസം വിമർശനാത്മകമായി പഠിക്കണം. ആധുനിക വിപണിസമൂഹത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വം പലപ്പോഴും അവൻ എന്താണ് വാങ്ങുന്നത്, എന്താണ് ധരിക്കുന്നത്, ഏത് സാങ്കേതിക ഉപകരണം ഉപയോഗിക്കുന്നു, ഏത് ജീവിതശൈലിയാണ് പിന്തുടരുന്നത് തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിലൂടെ നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. പരസ്യങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളെ മാത്രമല്ല, ആഗ്രഹങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു വസ്തു വാങ്ങുന്നതിലൂടെ വ്യക്തിത്വവും സാമൂഹികമാനവും സന്തോഷവും നേടാമെന്ന ധാരണ നിരന്തരം പ്രചരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസം ഉപഭോഗത്തിന്റെ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം പഠിപ്പിക്കുന്നതോടൊപ്പം ആഗ്രഹങ്ങൾ എങ്ങനെ സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതും പഠിപ്പിക്കണം.

ഇത് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റൊരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. വ്യക്തി തന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു എന്ന് കരുതാം. എന്നാൽ അവയിൽ എത്രത്തോളം സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടവയാണ്? പരസ്യങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ, കൂട്ടുകാരുടെ സംസ്കാരം, വിപണി, കുടുംബം എന്നിവ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തെ എത്രത്തോളം സ്വാധീനിക്കുന്നു? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാതെ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം ആഗ്രഹങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രമല്ല; സ്വന്തം ആഗ്രഹങ്ങളുടെ സാമൂഹിക ഉറവിടങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ബോധവുമാണ്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനപരമായ ലക്ഷ്യം അതുകൊണ്ട് അറിവിന്റെ വ്യാപനത്തിൽനിന്ന് ബോധത്തിന്റെ സ്വയംപരിശോധനയിലേക്കും എത്തണം. മനുഷ്യൻ എന്താണ് ചിന്തിക്കുന്നത് എന്നതുപോലെ തന്നെ എന്തുകൊണ്ടാണ് അങ്ങനെ ചിന്തിക്കുന്നത് എന്നും പരിശോധിക്കണം. സ്വന്തം മുൻവിധികൾ എവിടെനിന്നാണ് വന്നത്? സ്വന്തം മൂല്യങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു? സ്വന്തം വിജയ-പരാജയ ധാരണകൾ ആരാണ് രൂപപ്പെടുത്തിയത്? സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹികവുമായ നിലപാടുകളെ സ്വാധീനിക്കുന്ന ശക്തികൾ ഏതൊക്കെയാണ്? ഇത്തരത്തിലുള്ള സ്വയംപരിശോധന വിമർശനബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഘട്ടമാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിലെ “നിരീക്ഷകനും നിരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം” എന്ന ആശയത്തിന് സാമൂഹികമായ ഒരു ഉപമ കണ്ടെത്താം. മനുഷ്യൻ സമൂഹത്തെ പുറത്തുനിന്ന് നോക്കുന്ന ഒരു പൂർണ്ണമായും നിഷ്പക്ഷ നിരീക്ഷകനല്ല. അവൻ തന്നെ ആ സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അവന്റെ ബോധം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് രൂപപ്പെട്ടതാണ്. അതുകൊണ്ട് സമൂഹത്തെ പഠിക്കുമ്പോൾ അവൻ സ്വയം പഠിക്കുന്നതും കൂടിയാണ്. സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഈ ആത്മപരാമർശപരമായ സ്വഭാവം വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടത് പ്രധാനമാണ്. “സമൂഹം എങ്ങനെയാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ഈ സമൂഹത്തിലെ എന്റെ സ്ഥാനം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കണം.

ഈ ബോധം വികസിക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം വ്യക്തിയെ ഒറ്റപ്പെട്ട വ്യക്തിയിൽനിന്ന് സാമൂഹിക വ്യക്തിയാക്കി മാറ്റുന്നു. സ്വന്തം ജീവിതത്തെ മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി കാണാൻ തുടങ്ങുന്നു. സ്വന്തം അവകാശങ്ങളോടൊപ്പം മറ്റുള്ളവരുടെ അവകാശങ്ങളും തിരിച്ചറിയുന്നു. വ്യക്തിപരമായ നേട്ടത്തിനൊപ്പം പൊതുതാൽപ്പര്യത്തെയും പരിഗണിക്കുന്നു. മത്സരം മാത്രമല്ല സഹകരണവും മനുഷ്യവികസനത്തിന് ആവശ്യമാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇതോടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ നൈതികമേഖലയും വികസിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സഹകരണവും മത്സരവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച ശക്തികളല്ല. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ഏകീകരണവും വിഭജനവും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മനുഷ്യവികസനത്തിൽ ആരോഗ്യകരമായ മത്സരം ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതുമയ്ക്കും മികവിനും പ്രചോദനമാകാം. എന്നാൽ മത്സരം ജീവിതത്തിന്റെ ഏകസംഘടനാതത്വമായി മാറുമ്പോൾ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വിഘടിക്കാം. അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസം മത്സരത്തെ പൂർണ്ണമായി നിരസിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ അതിനെ സഹകരണത്തോടും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തോടും സമത്വത്തോടും സമതുലിതപ്പെടുത്തണം.

ഇവിടെയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സാമൂഹികനീതിപരമായ ലക്ഷ്യം മുന്നോട്ടുവരുന്നത്. എല്ലാവർക്കും ഒരേ വിദ്യാഭ്യാസം നൽകുക എന്നത് എല്ലായ്പ്പോഴും സമത്വമല്ല. വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളിൽനിന്ന് വരുന്ന കുട്ടികൾക്ക് അവരുടെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പിന്തുണ നൽകേണ്ടിവരും. സമത്വം എന്നത് എല്ലാവർക്കും ഒരേ വിഭവം നൽകുന്നതല്ല; എല്ലാവർക്കും തുല്യമായ വികസനസാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണ്. സാമൂഹികമായി പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്ന വിഭാഗങ്ങൾക്ക് അധിക പിന്തുണ നൽകുന്നത് പ്രത്യേകാവകാശമല്ല; ചരിത്രപരമായ അസമത്വത്തെ കുറയ്ക്കാനുള്ള സാമൂഹികപരിഹാരമാണ്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ സാമൂഹികനീതിയെ അതിനാൽ “എല്ലാവർക്കും ഒരേ അവസരം” എന്ന ലളിതമായ ആശയത്തിൽ ഒതുക്കാനാവില്ല. ഒരേ അവസരത്തിലേക്ക് എത്താനുള്ള ശേഷി തന്നെ അസമമായിരിക്കുമ്പോൾ ഔപചാരിക സമത്വം യഥാർത്ഥ അസമത്വത്തെ മറയ്ക്കാം. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ പറയുകയാണെങ്കിൽ, വ്യത്യസ്ത പ്രാരംഭാവസ്ഥകളിൽനിന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന ഘടകങ്ങൾക്ക് ഒരേ ബാഹ്യാവസരം നൽകിയാൽ ഒരേ ഫലം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസനീതി ആരംഭാവസ്ഥകളിലെ സാമൂഹികവ്യത്യാസങ്ങളെയും പരിഗണിക്കണം.

ഇവിടെ പൊതുവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമാണ്. സമൂഹത്തിലെ വിവിധ വർഗ്ഗങ്ങളെയും വിഭാഗങ്ങളെയും ഒരേ പൊതുവിദ്യാഭ്യാസപരിസരത്തിൽ കൊണ്ടുവരുന്നത് അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിനൊപ്പം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പുനർസംഘടനയ്ക്കും സഹായിക്കുന്നു. കുട്ടികൾ വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലങ്ങളിലുള്ള മനുഷ്യരുമായി ഇടപഴകുമ്പോൾ സാമൂഹിക അകലം കുറയാം. മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ് വളരാം. അതിനാൽ പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം അറിവ് നൽകുന്ന സംവിധാനം മാത്രമല്ല; സാമൂഹിക ഐക്യം നിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനവുമാണ്.

എന്നാൽ പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം സാമൂഹിക ഐക്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനൊപ്പം നിലവിലുള്ള അസമത്വങ്ങളെ മറയ്ക്കുന്ന ഉപകരണമായി മാറാതിരിക്കാനും ശ്രദ്ധിക്കണം. “എല്ലാവരും ഒരേ ക്ലാസിൽ പഠിക്കുന്നു” എന്നത് മാത്രം സാമൂഹികസമത്വത്തിന്റെ തെളിവല്ല. വിദ്യാർത്ഥികളുടെ കുടുംബസാഹചര്യവും സാമ്പത്തികപശ്ചാത്തലവും ഭാഷയും സാംസ്കാരികപരിചയവും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് പുറത്തുള്ള ജീവിതാവസ്ഥകളും പഠനഫലങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാലയത്തിലെ സമത്വത്തോടൊപ്പം വിദ്യാലയത്തിന് പുറത്തുള്ള സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങളിലെ അസമത്വവും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സാമൂഹികപരിവർത്തനശേഷി അതിന്റെ അറിവിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിൽ മാത്രം അല്ല, അതിന്റെ സംഘടനാരീതിയിലും നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു വിദ്യാലയം പൂർണ്ണമായും ഏകാധിപത്യപരമായ ശാസനയിൽ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ജനാധിപത്യബോധം വളർത്തുക പ്രയാസമാണ്. വിദ്യാർത്ഥിക്ക് ചോദ്യം ചെയ്യാൻ അവകാശമില്ലെങ്കിൽ വിമർശനബോധം എങ്ങനെ വളരും? തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളിത്തമില്ലെങ്കിൽ ജനാധിപത്യപരമായ ഉത്തരവാദിത്തബോധം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടും? അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കവും അതിന്റെ സംഘടനാരീതിയും തമ്മിൽ പൊരുത്തം വേണം.

വിദ്യാർത്ഥി ജനാധിപത്യം പുസ്തകത്തിൽ വായിക്കുകയും വിദ്യാലയത്തിൽ ഏകാധിപത്യപരമായ അനുഭവം നേടുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ അവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. അധ്യാപകൻ സമത്വത്തെക്കുറിച്ച് പഠിപ്പിക്കുകയും വിദ്യാർത്ഥിയുടെ അഭിപ്രായത്തെ അവഗണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ മറ്റൊരു വൈരുദ്ധ്യം ഉണ്ടാകുന്നു. സഹകരണത്തെക്കുറിച്ച് പഠിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനം മുഴുവൻ വിജയവും വ്യക്തിഗത റാങ്കുകളിലൂടെ മാത്രം അളക്കുകയാണെങ്കിൽ വീണ്ടും വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം പഠിപ്പിക്കുന്ന മൂല്യങ്ങളും വിദ്യാഭ്യാസം പ്രാവർത്തികമാക്കുന്ന മൂല്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഏകത ആവശ്യമാണ്.

ഇതാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഒരു “ജീവിച്ച അനുഭവം” ആക്കേണ്ടതിന്റെ കാരണം. ജനാധിപത്യം പഠിപ്പിക്കുന്നതിലും ജനാധിപത്യപരമായി ജീവിക്കാൻ അവസരം നൽകുന്നതിലാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി. സഹകരണം പഠിപ്പിക്കുന്നതിലും സഹകരിച്ച് പഠിക്കുന്ന രീതികൾ വളർത്തുന്നതിലാണ് അതിന്റെ ശക്തി. സാമൂഹികനീതി പഠിപ്പിക്കുന്നതിലും വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനത്തിനുള്ളിൽ നീതിയുക്തമായ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ് അതിന്റെ ശക്തി. ശാസ്ത്രീയചിന്ത പഠിപ്പിക്കുന്നതിലും തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അഭിപ്രായം തിരുത്താൻ അധ്യാപകനും വിദ്യാർത്ഥിയും തയ്യാറാകുന്നതിലാണ് അതിന്റെ ശക്തി.

ഇങ്ങനെ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു പാഠപുസ്തകപ്രക്രിയയിൽനിന്ന് ജീവിതപ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. അറിവ് ക്ലാസ് മുറിയിൽ മാത്രം ലഭിക്കുന്ന ഒന്നല്ല; സാമൂഹികാനുഭവത്തിൽനിന്നും പരീക്ഷണത്തിൽനിന്നും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്നും സംവാദത്തിൽനിന്നും പരാജയത്തിൽനിന്നും വിജയത്തിൽനിന്നും പ്രകൃതിയുമായുള്ള ഇടപെടലിൽനിന്നും ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം ജീവിതത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ടതാകരുത്. ജീവിതം തന്നെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പ്രധാന പരീക്ഷണശാലയാകണം.

ഈ സമീപനം തൊഴിൽവിദ്യാഭ്യാസത്തിലും ബാധകമാണ്. കർഷകൻ മണ്ണിനെക്കുറിച്ച് അനുഭവത്തിലൂടെ നേടിയ അറിവ്, തൊഴിലാളി യന്ത്രങ്ങളെക്കുറിച്ച് നേടിയ പ്രായോഗികജ്ഞാനം, മത്സ്യത്തൊഴിലാളി കടലിനെക്കുറിച്ച് നേടിയ അനുഭവജ്ഞാനം, കരകൗശലവിദഗ്ധൻ വസ്തുക്കളുടെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ച് നേടിയ അറിവ് എന്നിവയെ ശാസ്ത്രീയവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ താഴ്ന്ന രൂപങ്ങളായി കാണരുത്. അവ സാമൂഹികാനുഭവത്തിൽനിന്ന് രൂപപ്പെട്ട അറിവിന്റെ പ്രത്യേക രൂപങ്ങളാണ്. ശാസ്ത്രീയവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ദൗത്യം ഈ അറിവുകളെ അന്ധമായി അംഗീകരിക്കുകയോ നിരസിക്കുകയോ അല്ല; അവയെ ശാസ്ത്രീയരീതികളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പരിശോധിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ്.

ഇതുവഴി വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം കൂടുതൽ ആഴം നേടുന്നു. സർവകലാശാല മാത്രം അറിവിന്റെ കേന്ദ്രമല്ല; സമൂഹം മുഴുവൻ അറിവിന്റെ സ്രോതസ്സാണ്. ശാസ്ത്രീയജ്ഞാനവും ജനാനുഭവജ്ഞാനവും തമ്മിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് പുതിയ അറിവ് രൂപപ്പെടുന്നത്. ഇവിടെ അറിവിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ശത്രുതയായി കാണേണ്ടതില്ല; പുതിയ അറിവിന്റെ ആവിർഭാവത്തിനുള്ള ഉത്തേജകമായി കാണാം.

അവസാനം വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു സാമൂഹികശക്തിയായി എത്രമാത്രം പരിവർത്തനാത്മകമാകുമെന്ന് നിർണ്ണയിക്കുന്നത് അതിൽ എത്ര വിവരങ്ങൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്നതല്ല. മനുഷ്യൻ ആ വിവരങ്ങളെ എങ്ങനെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു, അവയിൽനിന്ന് എന്ത് ബോധം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, ആ ബോധത്തെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനവുമായി എങ്ങനെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം. അറിവ് വ്യക്തിയിൽ ബോധമായി മാറണം; ബോധം സാമൂഹികബോധമായി വികസിക്കണം; സാമൂഹികബോധം കൂട്ടായ പ്രവർത്തനശേഷിയായി മാറണം. ഈ പരിവർത്തനശൃംഖലയിലാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികശക്തി.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇതിനെ ഒരു തുടർച്ചയായ ചലനമായി കാണാം: അറിവ് ബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ബോധം മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു; മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പുതിയ അറിവിനും പുതിയ ബോധത്തിനും പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അങ്ങനെ വിദ്യാഭ്യാസം സമൂഹത്തിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുകയും സമൂഹത്തെ വീണ്ടും രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പുനഃപ്രതികരണചക്രമായി മാറുന്നു. ഈ ചക്രത്തിന്റെ ദിശയാണ് നിർണായകം. അത് നിലവിലുള്ള ആധിപത്യത്തെ കൂടുതൽ ഉറപ്പിക്കുന്ന ദിശയിലേക്കോ, മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സമത്വവും സാമൂഹികസഹകരണവും വികസിപ്പിക്കുന്ന ദിശയിലേക്കോ നീങ്ങാം.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയത്തെ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഭരണപരമായ പ്രശ്നമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രാധാന്യത്തെ ചെറുതാക്കുന്നതാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന്റെ ബോധഘടനയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന മേഖലയാണ്. ഒരു തലമുറയെ എങ്ങനെ പഠിപ്പിക്കുന്നു എന്നത് അടുത്ത തലമുറ എങ്ങനെ ചിന്തിക്കും എന്നതിനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അടുത്ത തലമുറ എങ്ങനെ ചിന്തിക്കുന്നു എന്നത് അവർ എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കും എന്നതിനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അവർ എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നത് സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയിലെ രൂപത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസം ഭാവിയെ നിർമ്മിക്കുന്ന ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹികപ്രക്രിയകളിലൊന്നാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പോരാട്ടം സ്കൂളുകളുടെയും സർവകലാശാലകളുടെയും നിയന്ത്രണത്തിനായുള്ള പോരാട്ടം മാത്രമല്ല. അത് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ദിശയ്ക്കായുള്ള പോരാട്ടമാണ്. നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തെ സ്വാഭാവികമാക്കുന്ന ബോധമോ, അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപീകരണവും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും മനസ്സിലാക്കുന്ന ബോധമോ — ഏതാണ് അടുത്ത തലമുറയിൽ വളരുക എന്നതാണ് അടിസ്ഥാനചോദ്യം. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ പോരാട്ടം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി അവസാനിക്കുകയില്ല, കാരണം ഓരോ സാമൂഹികക്രമത്തിനുള്ളിലും അതിനെ നിലനിർത്തുന്ന ഏകീകരണശക്തികളോടൊപ്പം അതിന്റെ പരിവർത്തനത്തിനുള്ള വിഘടനശക്തികളും നിലനിൽക്കും.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാവി മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ഒന്നല്ല. അത് ഒരു തുറന്ന സാമൂഹികസാധ്യതയാണ്. ഭരണവർഗ്ഗം അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിക്കും; വിപണി അതിനെ ചരക്കാക്കാൻ ശ്രമിക്കും; രാഷ്ട്രീയാധികാരം അതിനെ ആശയപരമായി സ്വാധീനിക്കാൻ ശ്രമിക്കും; സാങ്കേതികവിദ്യ അതിന്റെ രൂപം മാറ്റും. എന്നാൽ അതേ സമയം ശാസ്ത്രീയചിന്ത, വിമർശനബോധം, ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം, സാമൂഹികനീതി, കൂട്ടായ അറിവ്, മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവ അതിനെ മറ്റൊരു ദിശയിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ശക്തികളായി നിലനിൽക്കും.

ഇവിടെയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക സാധ്യത അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപത്തിലെത്തുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു നിശ്ചലമായ സ്ഥാപനമല്ല; നിരന്തരം രൂപാന്തരപ്പെടുന്ന സാമൂഹികശക്തിയാണ്. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ പഴയതിനെ നിലനിർത്തുന്ന ശക്തിയും പുതിയതിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തിയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ തീവ്രത വർധിക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം തന്നെ ഒരു സാമൂഹിക അവസ്ഥാമാറ്റത്തിന്റെ പ്രേരകമായി മാറാം. അറിവിന്റെ ചെറിയ ചെറിയ വിത്തുകൾ ഒരുദിവസം കൂട്ടായ ബോധത്തിന്റെ വലിയ വൃക്ഷമായി വളരാം. വ്യക്തികളുടെ വിമർശനചിന്തകൾ ഒരുദിവസം സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ ആശയശക്തിയായി മാറാം. സമൂഹത്തിന്റെ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുന്ന പുതിയ അറിവ് ഒരുദിവസം പഴയ സാമൂഹികധാരണകളെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അന്തിമചോദ്യം വീണ്ടും നമ്മെ അതേ അടിസ്ഥാനപ്രശ്നത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു: വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ നിലവിലുള്ള സമൂഹത്തിന് അനുയോജ്യനാക്കുകയാണോ, അതോ മനുഷ്യന് സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും ആവശ്യമായിടത്ത് അതിനെ പരിവർത്തനം ചെയ്യാനും കഴിയുന്ന ശേഷി നൽകുകയാണോ? ഈ രണ്ട് സാധ്യതകളും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. അവയുടെ സംഘർഷത്തിലാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ചലനം. ആ ചലനത്തെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ദിശയിലേക്ക് തിരിക്കുക എന്നതാണ് വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ദൗത്യം.

വിദ്യാഭ്യാസം ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഉപകരണമായി പ്രവർത്തിക്കാമെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നതിന്റെ സ്വാഭാവികമായ അടുത്ത ചോദ്യം, അതിന് പകരം എങ്ങനെയുള്ള വിദ്യാഭ്യാസമാണ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് ആവശ്യം എന്നതാണ്. നിലവിലുള്ള വിദ്യാഭ്യാസവ്യവസ്ഥയുടെ പരിമിതികളെ വിമർശിക്കുക മാത്രം മതിയാകില്ല. അതിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയിൽനിന്നുതന്നെ ഒരു പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസസാധ്യത വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇത് പഴയ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ പൂർണ്ണമായി തള്ളിക്കളഞ്ഞ് പുറത്തുനിന്ന് ഒരു പുതിയ സംവിധാനം അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയല്ല. മറിച്ച് നിലവിലുള്ള വിദ്യാഭ്യാസവ്യവസ്ഥയിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്ന വിമോചനപരമായ സാധ്യതകളെ വികസിപ്പിച്ച് അവയ്ക്ക് ഗുണപരമായ പുതിയ രൂപം നൽകുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം തന്നെ പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരും. മനുഷ്യനെ ഒരു തൊഴിൽശേഷിയായി മാത്രം തയ്യാറാക്കുക എന്നത് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പരമലക്ഷ്യമാകരുത്. മനുഷ്യൻ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്ന ജീവിയാണ്; എന്നാൽ അതോടൊപ്പം ചിന്തിക്കുകയും അനുഭവിക്കുകയും സൃഷ്ടിക്കുകയും ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുകയും പ്രകൃതിയുമായി ഇടപെടുകയും സമൂഹത്തെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ജീവിയുമാണ്. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തികശേഷി മാത്രമല്ല, ബൗദ്ധികവും സാമൂഹികവും സൃഷ്ടിപരവും നൈതികവും സാംസ്കാരികവുമായ ശേഷികളും വികസിപ്പിക്കണം. മനുഷ്യനെ വിപണിക്ക് അനുയോജ്യമായ തൊഴിലാളിയാക്കുന്നതിനു പകരം സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും സജീവ സ്രഷ്ടാവാക്കുകയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം.

ഇതിനായി വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ “അറിവ് സ്വീകരിക്കൽ” എന്ന മാതൃകയിൽനിന്ന് “അറിവ് സൃഷ്ടിക്കൽ” എന്ന മാതൃകയിലേക്ക് മാറണം. അധ്യാപകൻ എല്ലാം അറിയുന്ന വ്യക്തിയും വിദ്യാർത്ഥി ഒന്നുമറിയാത്ത വ്യക്തിയുമാണെന്ന പരമ്പരാഗത ബന്ധം തന്നെ അറിവിന്റെ ഒരു ഏകാധിപത്യരൂപത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ അധ്യാപകനും വിദ്യാർത്ഥിക്കും വ്യത്യസ്ത തരത്തിലുള്ള അറിവുകളുണ്ട്. അധ്യാപകന് ശാസ്ത്രീയവും ക്രമബദ്ധവുമായ അറിവുണ്ടാകാം; വിദ്യാർത്ഥിക്ക് തന്റെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളിൽനിന്നുള്ള അറിവുണ്ടാകാം. ഈ രണ്ട് അറിവുകളും സംവദിക്കുമ്പോഴാണ് പുതിയ അറിവ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ അധ്യാപകൻ അറിവിന്റെ ഏക ഉടമയല്ല; അറിവിന്റെ അന്വേഷണത്തിൽ വിദ്യാർത്ഥിയുടെ സഹയാത്രികനാണ്.

ഇത് അധ്യാപകന്റെ പ്രാധാന്യം കുറയ്ക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അധ്യാപകന്റെ പങ്ക് കൂടുതൽ ഉയർത്തുന്നു. പാഠപുസ്തകത്തിലെ വിവരങ്ങൾ ആവർത്തിക്കുന്ന വ്യക്തിയെന്ന നിലയിൽ അധ്യാപകന്റെ പങ്ക് പരിമിതമാണ്. എന്നാൽ വിദ്യാർത്ഥിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും തെളിവുകൾ പരിശോധിക്കാനും വിവിധ ആശയങ്ങളെ താരതമ്യം ചെയ്യാനും സ്വന്തം ധാരണകൾ തിരുത്താനും സഹായിക്കുന്ന വ്യക്തിയെന്ന നിലയിൽ അധ്യാപകൻ ബോധനിർമ്മാണത്തിന്റെ പ്രധാന ശില്പിയായി മാറുന്നു. അറിവ് നൽകുന്നതിൽനിന്ന് ചിന്തിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നതിലേക്കുള്ള ഈ മാറ്റമാണ് അധ്യാപകന്റെ യഥാർത്ഥ വിമോചനപരമായ പങ്ക്.

വിദ്യാർത്ഥിയെയും ഇതേ രീതിയിൽ പുനർനിർവചിക്കണം. വിദ്യാർത്ഥി പരീക്ഷയ്ക്കായി വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്ന ഒരാൾ മാത്രമല്ല. അവൻ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നിരീക്ഷിക്കുകയും ചോദ്യങ്ങൾ ഉന്നയിക്കുകയും അനുഭവങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യുകയും അറിവ് നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സജീവ മനുഷ്യനാണ്. “ശരിയായ ഉത്തരം” കണ്ടെത്തുന്നതിനു മുമ്പ് “ശരിയായ ചോദ്യം” ചോദിക്കാൻ പഠിക്കുകയാണ് യഥാർത്ഥ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ തുടക്കം. ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെട്ട വിദ്യാഭ്യാസം അറിവ് നൽകുന്നുവെന്ന് തോന്നിച്ചാലും ബോധം വികസിപ്പിക്കുന്നില്ല.

ചോദ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. “എങ്ങനെ പരീക്ഷ ജയിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യം വിദ്യാർത്ഥിയെ പരീക്ഷാകേന്ദ്രിതമായ ബോധത്തിലേക്ക് നയിക്കും. “എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ അറിവ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്?” എന്ന ചോദ്യം അവനെ അറിവിന്റെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യത്തിലേക്ക് നയിക്കും. “ഈ പ്രശ്നത്തിന് പിന്നിലെ കാരണം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യം കാരണബന്ധങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കും. “ഈ അവസ്ഥ മാറ്റാൻ കഴിയുമോ?” എന്ന ചോദ്യം പരിവർത്തനസാധ്യതയിലേക്ക് നയിക്കും. അതുകൊണ്ട് വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പ്രധാന ഉപകരണം ഉത്തരങ്ങൾ മാത്രമല്ല; ചോദ്യങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരമാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ചോദ്യം തന്നെ ഒരു ബോധപരമായ വിഘടനശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കാം. നിലവിലുള്ള ധാരണയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ഓരോ ഗൗരവമുള്ള ചോദ്യവും ബോധത്തിലെ ഒരു സ്ഥിരാവസ്ഥയെ അസ്ഥിരമാക്കുന്നു. പഴയ ധാരണയും പുതിയ തെളിവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. ആ വൈരുദ്ധ്യം പരിഹരിക്കുന്നതിനായി ബോധം പുതിയൊരു ധാരണയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ ചോദ്യംചെയ്യൽ ഒരു അധ്യാപനരീതി മാത്രമല്ല; ബോധത്തിന്റെ ചലനത്തിനുള്ള അടിസ്ഥാനശക്തിയാണ്.

ഇവിടെ തെറ്റിന്റെ സ്ഥാനവും പുനർനിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പരീക്ഷാകേന്ദ്രിതമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ തെറ്റ് പലപ്പോഴും ശിക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ട പരാജയമായി കാണപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയാന്വേഷണത്തിൽ തെറ്റ് അറിവിന്റെ വളർച്ചയുടെ ഒരു ഘടകമാണ്. ഒരു പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെടുമ്പോൾ അതിൽനിന്ന് പുതിയ അറിവ് ലഭിക്കാം. ഒരു സിദ്ധാന്തം തെറ്റാണെന്ന് തെളിയുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് കൂടുതൽ ശക്തമായ സിദ്ധാന്തം രൂപപ്പെടാം. അതിനാൽ തെറ്റിനെ ഭയക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്തയെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു. തെറ്റിനെ വിശകലനം ചെയ്യാൻ പഠിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം അറിവിന്റെ വികസനത്തിന് വഴിതുറക്കുന്നു.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പരീക്ഷയുടെ സ്വഭാവവും മാറണം. വിദ്യാർത്ഥി ഓർമ്മിച്ച വിവരങ്ങളുടെ അളവ് മാത്രം അളക്കുന്നതിനുപകരം അവൻ പ്രശ്നങ്ങളെ എങ്ങനെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു, തെളിവുകളെ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കുന്നു, വിവിധ ആശയങ്ങളെ എങ്ങനെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു, പുതിയ പരിഹാരങ്ങൾ എങ്ങനെ കണ്ടെത്തുന്നു, സ്വന്തം നിലപാട് എങ്ങനെ ന്യായീകരിക്കുന്നു, പുതിയ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ എങ്ങനെ നിലപാട് തിരുത്തുന്നു തുടങ്ങിയ കഴിവുകൾ വിലയിരുത്തണം. അപ്പോൾ പരീക്ഷ അറിവിന്റെ തടസ്സമാകാതെ അറിവിന്റെ വളർച്ചയുടെ ഉപാധിയായി മാറും.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ മത്സരത്തിന്റെ സ്ഥാനവും പുനഃപരിശോധിക്കണം. മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ മത്സരത്തിന് ഒരു പങ്കുണ്ട്. എന്നാൽ എല്ലാ അറിവിനെയും വ്യക്തിഗത വിജയത്തിന്റെയും പരാജയത്തിന്റെയും അളവുകോലാക്കി മാറ്റുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ കൂട്ടായ സ്വഭാവം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയുടെ വിജയം മറ്റൊരാളുടെ പരാജയമായി കാണേണ്ട വിദ്യാഭ്യാസരീതിക്ക് പകരം ഒരാളുടെ അറിവ് മറ്റൊരാളുടെ അറിവിനെ വികസിപ്പിക്കുന്ന സഹകരണപരമായ പഠനരീതിയാണ് ആവശ്യമായത്. അറിവ് പങ്കിട്ടാൽ കുറയുന്ന സമ്പത്തല്ല; പങ്കിട്ടാൽ വികസിക്കുന്ന സാമൂഹികശക്തിയാണ്.

ഇവിടെ അറിവിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ സാമ്പത്തികവസ്തുക്കളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് കാണാം. ഒരു ഭൗതികവസ്തു ഒരാൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരാളുടെ ഉപയോഗത്തിനുള്ള അളവ് കുറയാം. എന്നാൽ ഒരു ആശയം ഒരാൾ മറ്റൊരാളുമായി പങ്കിട്ടാൽ ഇരുവരുടെയും ബോധത്തിൽ അത് നിലനിൽക്കും. ഒരാളുടെ അറിവ് മറ്റൊരാളുമായി പങ്കിടുമ്പോൾ അറിവിന്റെ സാമൂഹികമൊത്തം വർധിക്കുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം സ്വകാര്യമായി സംഭരിക്കുന്നതിലല്ല, സാമൂഹികമായി പങ്കിടുന്നതിലാണ്. അറിവിനെ വ്യാപാരസ്വത്താക്കി മാറ്റുന്ന പ്രവണത ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാന സാമൂഹികസ്വഭാവവുമായി വൈരുദ്ധ്യത്തിലാകുന്നു.

ഇവിടെ ഗവേഷണത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണവും പ്രധാനമാണ്. സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഗവേഷണത്തിന് മുൻഗണന ലഭിക്കണം. ദരിദ്രരുടെ ആരോഗ്യം, കർഷകരുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ, തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതം, പരിസ്ഥിതിനാശം, ജലപ്രശ്നം, പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ അസമത്വം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികപ്രഭാവം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങൾ വിപണിയിൽ ഉടൻ ലാഭം നൽകുന്നില്ലെങ്കിലും സാമൂഹികമായി അതീവ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. ഗവേഷണത്തിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ വിപണിവിലകൊണ്ട് മാത്രം നിർണ്ണയിക്കുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപ്രശ്നങ്ങൾ അവഗണിക്കപ്പെടാം.

അതുകൊണ്ട് ഗവേഷണത്തിന് പൊതുസമ്പത്ത് വിനിയോഗിക്കേണ്ടത് ജനാധിപത്യപരമായ സാമൂഹികനിക്ഷേപമായി കാണണം. ശാസ്ത്രം സ്വകാര്യലാഭത്തിനുള്ള ഉപകരണമാകുന്നതിന് പകരം പൊതുതാൽപ്പര്യത്തിനുള്ള സാമൂഹികശക്തിയായി വികസിക്കണം. ഇതിന്റെ അർത്ഥം സ്വകാര്യ ഗവേഷണം നിരോധിക്കണം എന്നല്ല. വ്യത്യസ്ത ഗവേഷണരീതികൾക്ക് സഹവർത്തിത്വം സാധ്യമാണ്. എന്നാൽ പൊതുതാൽപ്പര്യ ഗവേഷണത്തിന് ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങൾ സ്വകാര്യലാഭത്തിന്റെ യുക്തിക്ക് മാത്രം വിട്ടുകൊടുക്കാൻ പാടില്ല.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനപരമായ ദിശയിൽ ചരിത്രപഠനത്തിനും പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. ചരിത്രം വെറും തീയതികളുടെയും ഭരണാധികാരികളുടെയും യുദ്ധങ്ങളുടെയും പട്ടികയല്ല. മനുഷ്യരുടെ അധ്വാനം, ഉൽപ്പാദനം, കുടിയേറ്റം, സാമൂഹികസംഘർഷം, സാങ്കേതികപരിവർത്തനം, വർഗ്ഗബന്ധം, ജാതിബന്ധം, ലിംഗബന്ധം, സാംസ്കാരികപരിവർത്തനം എന്നിവയുടെ ചലനാത്മക ചരിത്രമാണ് മനുഷ്യചരിത്രം. ചരിത്രത്തെ ഇങ്ങനെ പഠിക്കുമ്പോൾ വിദ്യാർത്ഥി നിലവിലുള്ള സമൂഹത്തെ ഒരു ശാശ്വതസത്യമായി കാണാതെ ചരിത്രപരമായി രൂപപ്പെട്ട ഒരു അവസ്ഥയായി കാണാൻ തുടങ്ങുന്നു.

ചരിത്രബോധത്തിന്റെ ഈ മാറ്റം രാഷ്ട്രീയമായി വളരെ പ്രധാനമാണ്. നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമം ചരിത്രത്തിൽ ഒരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്തതുപോലെ തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ അത് ശാശ്വതമായി തോന്നും. എന്നാൽ അതേ ക്രമം എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു എന്ന് മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ അത് എങ്ങനെ മാറാമെന്നും മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. ചരിത്രം അതിനാൽ ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് മാത്രമല്ല; ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധവുമാണ്.

സാമ്പത്തികവിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ഇതേ സമീപനം ആവശ്യമാണ്. വിപണിയെ സ്വാഭാവികമായ ഒരു സംവിധാനമായി മാത്രം പഠിപ്പിക്കാതെ വിപണിയുടെ ചരിത്രവും അതിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങളും ഉടമസ്ഥതാബന്ധങ്ങളും തൊഴിൽബന്ധങ്ങളും സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികളും പഠിപ്പിക്കണം. സമ്പത്ത് എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതുപോലെ തന്നെ അത് എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നതും പഠിക്കണം. വളർച്ചയും വികസനവും ഒരേ കാര്യമാണോ, ഉൽപ്പാദനം വർധിക്കുന്നത് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം നിർബന്ധമായും വർധിപ്പിക്കുമോ, സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ നേട്ടങ്ങൾ ആരിലേക്കാണ് എത്തുന്നത് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളും സാമ്പത്തികവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം.

ഇത് വിദ്യാർത്ഥിയെ ഒരു സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഉപഭോക്താവിൽനിന്ന് അതിന്റെ ബോധമുള്ള പങ്കാളിയാക്കി മാറ്റുന്നു. ശമ്പളം, നികുതി, വില, ലാഭം, കടം, പൊതുസേവനം, സ്വത്ത്, തൊഴിൽ, ഉൽപ്പാദനം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മനസ്സിലാക്കുന്ന പൗരൻ സാമ്പത്തികപ്രചാരണങ്ങളെ കൂടുതൽ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്താൻ കഴിയും. സാമ്പത്തിക സാക്ഷരതയുടെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വ്യക്തിയെ നിക്ഷേപിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; സമൂഹത്തിലെ സാമ്പത്തികശക്തികളുടെ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.

ഇതോടൊപ്പം ശാസ്ത്രവിദ്യാഭ്യാസവും പുനർനിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ശാസ്ത്രം കുറച്ച് നിയമങ്ങളും സൂത്രങ്ങളും ഓർമ്മിക്കുന്ന വിഷയമല്ല. തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മനുഷ്യരാശിയുടെ ഏറ്റവും ശക്തമായ കൂട്ടായ ശ്രമങ്ങളിലൊന്നാണ് ശാസ്ത്രം. അതിന്റെ ചരിത്രവും അതിന്റെ രീതിയും അതിന്റെ പരിമിതികളും അതിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷിയും പഠിപ്പിക്കണം. ശാസ്ത്രം എല്ലാം അറിയുന്ന ഒരു അന്തിമ അധികാരമല്ല; പുതിയ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്വന്തം അറിവ് തിരുത്തുന്ന തുറന്ന പ്രക്രിയയാണ് എന്ന ബോധം വിദ്യാർത്ഥിയിൽ വളരണം.

ഈ സ്വയംതിരുത്തൽശേഷിയാണ് ശാസ്ത്രത്തെയും ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പ്രധാന മേഖലകളിലൊന്ന്. യാഥാർത്ഥ്യം നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ അറിവും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കും. ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ ഏറ്റവും ശക്തമായ വിശദീകരണമാകാം; എന്നാൽ പുതിയ തെളിവുകൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിധികൾ വ്യക്തമാകാം. അറിവിന്റെ ഈ ചലനാത്മക സ്വഭാവം അംഗീകരിക്കാത്ത വിദ്യാഭ്യാസം ശാസ്ത്രത്തെ തന്നെ ഒരു പുതിയ മതമായി മാറ്റാനുള്ള അപകടം വഹിക്കുന്നു.

അതുപോലെ തന്നെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തെയും അന്തിമവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഒരു സിദ്ധാന്തമായി പഠിപ്പിക്കരുത്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം തന്നെ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നിരന്തരം ചലിക്കുന്നതും പരസ്പരപ്രവർത്തിക്കുന്നതുമായ പ്രക്രിയയായി കാണുക എന്നതാണ്. അതിനാൽ അതിന്റെ സ്വന്തം ആശയങ്ങളും നിരന്തരം പരിശോധിക്കപ്പെടുകയും വിമർശിക്കപ്പെടുകയും വികസിപ്പിക്കപ്പെടുകയും വേണം. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ അതിന്റെ സ്വന്തം വിമർശനത്തിനുള്ളിൽ നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവാണ് അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയതയുടെ അടയാളം.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് ഈ സ്വയംതിരുത്തൽശേഷിക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. യന്ത്രങ്ങൾക്ക് വിവരങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ശേഖരിക്കാനും ക്രമീകരിക്കാനും വ്യാഖ്യാനിക്കാനും കഴിയും. എന്നാൽ വിവരവും അറിവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മനുഷ്യൻ തിരിച്ചറിയണം. ഒരു യന്ത്രം വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങളിൽനിന്ന് ഒരു ഉത്തരം സൃഷ്ടിച്ചാലും ആ ഉത്തരത്തിന്റെ സാമൂഹികസന്ദർഭം, നൈതികപ്രഭാവം, മനുഷ്യപരമായ അർത്ഥം, രാഷ്ട്രീയപ്രയോജനം എന്നിവ വിലയിരുത്തേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തം മനുഷ്യനുടേതാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ യന്ത്രവുമായി മത്സരിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നതിനു പകരം യന്ത്രത്തോടൊപ്പം ചിന്തിക്കാനും യന്ത്രത്തിന്റെ പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയാനും പഠിപ്പിക്കണം.

ഇവിടെ വീണ്ടും മനുഷ്യന്റെ സവിശേഷതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം ഉയരുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധിക്ക് വേഗതയേറിയ വിവരസംസ്കരണം സാധ്യമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികാനുഭവം, നൈതികചിന്ത, ചരിത്രബോധം, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം, സൃഷ്ടിപരമായ കല്പന, അർത്ഥനിർമ്മാണശേഷി എന്നിവയെ യന്ത്രത്തിന്റെ വിവരസംസ്കരണവുമായി ലളിതമായി സമീകരിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രം യന്ത്രത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ ഓർമ്മിക്കുന്ന മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതല്ല; യന്ത്രങ്ങൾക്കുപോലും എളുപ്പത്തിൽ പകരംവയ്ക്കാനാവാത്ത വിമർശനാത്മകവും സൃഷ്ടിപരവും സാമൂഹികവുമായ മനുഷ്യശേഷികളെ വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്.

ഇതോടൊപ്പം വിദ്യാഭ്യാസം പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള മനുഷ്യബന്ധത്തെയും പുനർനിർവചിക്കണം. പ്രകൃതിയെ വെറും വിഭവശേഖരമായി കാണുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണ്. ഭക്ഷണം, ജലം, വായു, ഊർജം, മണ്ണ്, ജീവജാലങ്ങൾ, കാലാവസ്ഥ എന്നിവയുമായുള്ള പരസ്പരബന്ധത്തിലാണ് മനുഷ്യജീവിതം നിലനിൽക്കുന്നത്. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിവിദ്യാഭ്യാസം ഒരു പ്രത്യേക വിഷയമായി മാത്രം പഠിപ്പിക്കാതെ എല്ലാ വിഷയങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കണം. സാമ്പത്തികവികസനവും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം, സാങ്കേതികവിദ്യയും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, ഉപഭോഗവും വിഭവപരിമിതിയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം തുടങ്ങിയവ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രചർച്ചകളാകണം.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപം ഒരു ഏകപക്ഷീയമായ അറിവുസംവിധാനമല്ല. പ്രകൃതി, മനുഷ്യൻ, സമൂഹം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ചരിത്രം, സാമ്പത്തികം, രാഷ്ട്രീയം, സംസ്കാരം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചുള്ള സമഗ്രപഠനമാണ് അത്. ഓരോ വിഷയവും മറ്റൊന്നിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച പഠനമേഖലയായി കാണാതെ അവയ്ക്കിടയിലെ ബന്ധങ്ങൾ അന്വേഷിക്കണം. ജീവശാസ്ത്രം പരിസ്ഥിതിയുമായി ബന്ധപ്പെടണം; പരിസ്ഥിതി സാമ്പത്തികവുമായി ബന്ധപ്പെടണം; സാമ്പത്തികം രാഷ്ട്രീയവുമായി ബന്ധപ്പെടണം; രാഷ്ട്രീയം ചരിത്രവുമായി ബന്ധപ്പെടണം; ചരിത്രം സംസ്കാരവുമായി ബന്ധപ്പെടണം. അറിവിന്റെ ഈ ബന്ധവൽക്കരണമാണ് സമഗ്രബോധത്തിന്റെ അടിത്തറ.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം പാളികളുടെ ആശയം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഓരോ പാളിയിലും പ്രത്യേക ചലനങ്ങൾ നടക്കുമ്പോഴും അവ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയുടെ വ്യക്തിപരമായ മാനസികാവസ്ഥ അവന്റെ പഠനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തികസ്ഥിതി അവന്റെ മാനസികാവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തികഘടന കുടുംബത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; രാഷ്ട്രീയനയങ്ങൾ സാമ്പത്തികഘടനയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ ഒരു പ്രശ്നത്തെ ഒരൊറ്റ പാളിയിൽ പരിഹരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും പര്യാപ്തമാകില്ല. വിദ്യാഭ്യാസപരമായ പിന്നാക്കാവസ്ഥയ്ക്കു പിന്നിൽ സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ പല പാളികൾ പ്രവർത്തിച്ചേക്കാം.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസനയം സമഗ്രമായ സാമൂഹികനയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. നല്ല വിദ്യാലയങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. പോഷകാഹാരം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, ഭവനം, പൊതുഗതാഗതം, ഡിജിറ്റൽ പ്രവേശനം, മാതാപിതാക്കളുടെ വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽസുരക്ഷ എന്നിവയും വിദ്യാഭ്യാസാവസരങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ അസമത്വം കുറയ്ക്കണമെങ്കിൽ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനത്തിന് പുറത്തുള്ള സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങളെയും കുറയ്ക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെയാണ് വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു സാമൂഹിക അവകാശം എന്ന ആശയം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സ്വകാര്യ ഉപഭോഗവസ്തുവായി കാണുമ്പോൾ ഓരോ കുടുംബത്തിന്റെയും സാമ്പത്തികശേഷി വിദ്യാഭ്യാസാവസരത്തെ നിർണ്ണയിക്കാൻ തുടങ്ങും. വിദ്യാഭ്യാസത്തെ പൊതുസാമൂഹിക അവകാശമായി കാണുമ്പോൾ സമൂഹം തന്റെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികശേഷിയിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നു. ഒരു കുട്ടിയുടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ പൊതുസമ്പത്ത് ചെലവഴിക്കുന്നത് ആ കുട്ടിക്കു മാത്രം ചെയ്യുന്ന സഹായമല്ല; ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന്റെ ബൗദ്ധികശേഷിയിൽ നടത്തുന്ന നിക്ഷേപമാണ്.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം ഒരു സാമ്പത്തികനയവും ഒരു സാംസ്കാരികനയവും ഒരു രാഷ്ട്രീയനയവും ഒരേസമയം ആണ്. അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തിൽ സമത്വം ഇല്ലെങ്കിൽ രാഷ്ട്രീയസമത്വവും അപൂർണ്ണമായിരിക്കും. അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തമില്ലെങ്കിൽ ജനാധിപത്യം പ്രതിനിധിത്വപരമായ ഘടനയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാം. അതിനാൽ അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള രൂപമാണ്.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസസങ്കൽപ്പം രൂപപ്പെടുന്നു: വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ നിലവിലുള്ള സമൂഹത്തിലേക്ക് ഇണങ്ങിക്കൊടുക്കുന്നതിനുള്ള പരിശീലനം മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും മനുഷ്യനെ പ്രാപ്തനാക്കുന്ന സാമൂഹികബോധനപ്രക്രിയയാണ്. ഈ വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും ചരിത്രവും സാമ്പത്തികശാസ്ത്രവും സാമൂഹ്യശാസ്ത്രവും കലയും സാങ്കേതികവിദ്യയും പരസ്പരം സംവദിക്കുന്നു. അറിവിന്റെ വിഭജനം കുറയുകയും അതിന്റെ പരസ്പരബന്ധം വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അവസാനം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനപരമായ പരിവർത്തനം ഒരു നിശ്ചിത അന്തിമ മാതൃകയിലേക്കുള്ള യാത്രയല്ല. സമൂഹം മാറുന്നതിനനുസരിച്ച് വിദ്യാഭ്യാസവും മാറണം. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തും. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പുതിയ സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. പുതിയ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ പുതിയ തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. പുതിയ സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ പുതിയ മൂല്യങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കും. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം എപ്പോഴും സ്വയം പുനർനിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കണം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസപരമായ അടിസ്ഥാനപാഠം: വിദ്യാഭ്യാസം സമൂഹത്തിന്റെ പ്രതിബിംബം മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സജീവശക്തിയാണ്. അത് നിലവിലുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുകയും അവയിൽനിന്ന് പുതിയ ബോധവും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ ഏകീകരണവും വിഘടനവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, അനുസരണവും വിമർശനവും, പുനരുത്പാദനവും പരിവർത്തനവും നിരന്തരം ഏറ്റുമുട്ടുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ദിശയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്വഭാവത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.

ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യം നിലനിർത്തുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ നിലവിലുള്ള ലോകത്തിന്റെ അനുസരണക്കാരനാക്കാൻ ശ്രമിക്കും. വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ ആ ലോകത്തിന്റെ ബോധമുള്ള സ്രഷ്ടാവാക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഒന്നാമത്തേത് നിലവിലുള്ള യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അന്തിമസത്യമായി കാണും; രണ്ടാമത്തേത് അതിനെ ചരിത്രപരമായ ഒരു അവസ്ഥയായി കാണും. ഒന്നാമത്തേത് അറിവിനെ അധികാരത്തിന്റെ ഉപകരണമായി കേന്ദ്രീകരിക്കും; രണ്ടാമത്തേത് അറിവിനെ സാമൂഹികസമ്പത്തായി ജനാധിപത്യവൽക്കരിക്കും. ഒന്നാമത്തേത് ചോദ്യംചെയ്യലിനെ നിയന്ത്രിക്കും; രണ്ടാമത്തേത് ചോദ്യംചെയ്യലിനെ അറിവിന്റെ ചലനശക്തിയായി കാണും.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനപരമായ ഭാവി നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ഒരു പുതിയ പാഠപുസ്തകം മാത്രം ആയിരിക്കില്ല. അത് ഒരു പുതിയ ബോധനബന്ധം, പുതിയ അറിവുസങ്കൽപ്പം, പുതിയ സാമൂഹികനീതി, പുതിയ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം, പുതിയ ജനാധിപത്യസംസ്കാരം, പുതിയ സാങ്കേതികബോധം, പുതിയ മനുഷ്യ-പ്രകൃതി ബന്ധം എന്നിവയുടെ സമന്വയമായിരിക്കും. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഈ സമഗ്രപരിവർത്തനം സംഭവിക്കുമ്പോഴാണ് അറിവ് ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയിൽനിന്ന് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ശക്തിയായി ഗുണപരമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്.

അവിടെനിന്ന് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു: മനുഷ്യനെ സമൂഹത്തിന്റെ നിലവിലെ രൂപത്തിന്റെ ഉപഭോക്താവായി മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ബോധമുള്ള പങ്കാളിയായി വളർത്തുക. അറിവ് മനുഷ്യനെ ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കണം; ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കൽ മനുഷ്യനെ അതിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കണം; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയൽ മാറ്റത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ തുറക്കണം; മാറ്റത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിയുന്ന മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കണം. ഇതാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക പരിവർത്തനശൃംഖല.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പോരാട്ടം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഭാവിയിലെ മനുഷ്യനെക്കുറിച്ചുള്ള പോരാട്ടമാണ്. അടുത്ത തലമുറ എന്ത് അറിയും എന്നതിനെക്കാൾ പ്രധാനമാണ് അവർ എങ്ങനെ ചിന്തിക്കും, എന്തിനെ ചോദ്യം ചെയ്യും, ആരുടെ അനുഭവങ്ങളെ വിലമതിക്കും, ഏത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയും, ഏത് സാമൂഹികസാധ്യതകളെ സങ്കൽപ്പിക്കും, സ്വന്തം അറിവിനെ സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുവായ പുരോഗതിയുമായി എങ്ങനെ ബന്ധിപ്പിക്കും എന്നത്. ഈ ബോധപരമായ തലത്തിലാണ് വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു ഭരണോപകരണമെന്ന പരിധി മറികടന്ന് ചരിത്രത്തെ മാറ്റാനുള്ള മനുഷ്യശേഷിയുടെ പ്രധാന ഉറവിടമായി മാറുന്നത്.

വിദ്യാഭ്യാസം ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ മാറ്റാനുള്ള പോരാട്ടം വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഭരണപരമായ പരിഷ്കാരത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാനാവില്ല. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തെയും ഘടനയെയും ലക്ഷ്യത്തെയും അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥതയെയും അധ്യാപക-വിദ്യാർത്ഥി ബന്ധത്തെയും സമൂഹവുമായുള്ള അതിന്റെ ബന്ധത്തെയും ഒരേസമയം പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവരും. കാരണം ഒരു വിദ്യാഭ്യാസവ്യവസ്ഥയുടെ പുറംരൂപം മാറ്റിയിട്ടും അതിന്റെ ഉള്ളിലെ അറിവുസങ്കൽപ്പവും മൂല്യവ്യവസ്ഥയും അധികാരബന്ധങ്ങളും പഴയതുതന്നെയാണെങ്കിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ സാമൂഹികമാറ്റം സംഭവിക്കുകയില്ല. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇത് ഒരു പാളിയിലെ മാറ്റം മാത്രം കൊണ്ട് സമഗ്രവ്യവസ്ഥ മാറില്ല എന്ന തത്വവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വിവിധ പാളികളിൽ നടക്കുന്ന മാറ്റങ്ങൾ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോഴാണ് ഒരു ഗുണപരമായ സാമൂഹിക പരിവർത്തനം സംഭവിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ആദ്യപടി വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സാമൂഹിക ധാരണ മാറ്റുകയാണ്. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം തൊഴിൽവിപണിക്ക് അനുയോജ്യമായ മനുഷ്യശേഷി നൽകുക എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഒരു ഘടകമായി ചുരുങ്ങുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ ഉൽപ്പാദനത്തിനായി മാത്രം നിലനിൽക്കുന്ന ജീവിയല്ല. അവൻ പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നവനും, സമൂഹബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, അറിവ് നിർമ്മിക്കുന്നവനും, കലയും സംസ്കാരവും സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നവനും ആണ്. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രമായ ശേഷിവികസനത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കണം.

ഈ സമഗ്രവികസനത്തിൽ ശാരീരികശേഷിയും ബൗദ്ധികശേഷിയും സൃഷ്ടിപരതയും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും നൈതികബോധവും ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവവും വിമർശനശേഷിയും സഹകരണശേഷിയും ഒരുമിച്ച് വികസിക്കണം. മനുഷ്യനെ വെറും തൊഴിൽശേഷിയായി കാണുന്ന വിദ്യാഭ്യാസവും മനുഷ്യനെ സാമൂഹികവും സൃഷ്ടിപരവുമായ വ്യക്തിയായി കാണുന്ന വിദ്യാഭ്യാസവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ഒന്നാമത്തേത് മനുഷ്യനെ ഉൽപ്പാദനക്രമത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് മനുഷ്യന് ഉൽപ്പാദനക്രമത്തെയും അതിന്റെ സാമൂഹികഫലങ്ങളെയും വിലയിരുത്താനുള്ള കഴിവ് നൽകുന്നു.

ഇതിനാൽ തൊഴിൽവിദ്യാഭ്യാസവും പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവും തമ്മിലുള്ള കൃത്രിമമായ വേർതിരിവ് കുറയ്ക്കേണ്ടതുണ്ട്. കൈകൊണ്ട് ചെയ്യുന്ന അധ്വാനവും തലച്ചോറുകൊണ്ട് ചെയ്യുന്ന അധ്വാനവും തമ്മിലുള്ള സാമൂഹിക പദവിവ്യത്യാസം തന്നെ ചരിത്രപരമായി പല സമൂഹങ്ങളിലും വർഗ്ഗവ്യത്യാസത്തിന്റെ ഭാഗമായിട്ടുണ്ട്. ബൗദ്ധികാധ്വാനം ഉയർന്നതും ശാരീരികാധ്വാനം താഴ്ന്നതുമെന്ന ധാരണ മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനത്തെ കൃത്രിമമായി വിഭജിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥ വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം ചിന്തയെയും പ്രവർത്തിയെയും വീണ്ടും ബന്ധിപ്പിക്കണം. വിദ്യാർത്ഥി സിദ്ധാന്തം പഠിക്കുകയും അതിന്റെ പ്രായോഗികപ്രയോഗം മനസ്സിലാക്കുകയും വേണം; അതുപോലെ പ്രായോഗികപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് സിദ്ധാന്തപരമായ അറിവ് രൂപപ്പെടുത്താനും പഠിക്കണം.

ഇവിടെ ശാസ്ത്രവും പ്രായോഗിക അധ്വാനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രധാനമാണ്. ഒരു കർഷകന്റെ അനുഭവം മണ്ണിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് നൽകുന്നു. ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ അനുഭവം യന്ത്രത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് നൽകുന്നു. ഒരു മത്സ്യത്തൊഴിലാളിയുടെ അനുഭവം കടലിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് നൽകുന്നു. ശാസ്ത്രം ഈ അനുഭവങ്ങളെ ക്രമബദ്ധമായി പരിശോധിക്കുകയും പൊതുവൽക്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ജനങ്ങളുടെ അനുഭവജ്ഞാനവും ശാസ്ത്രീയജ്ഞാനവും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായി കാണാതെ പരസ്പരം സമ്പുഷ്ടമാക്കുന്ന അറിവിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളായി കാണണം.

ഇത് അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഘട്ടമാണ്. സമൂഹത്തിൽ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നവർ സർവകലാശാലകളിലെ വിദഗ്ധർ മാത്രം അല്ല. മനുഷ്യന്റെ ദൈനംദിന അധ്വാനത്തിലും പ്രകൃതിയുമായുള്ള ഇടപെടലിലും സാമൂഹികജീവിതത്തിലും അറിവ് നിരന്തരം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. ഔപചാരിക വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ദൗത്യം ഈ അറിവുകളെ ശാസ്ത്രീയമായി പരിശോധിക്കുകയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതായിരിക്കണം. അപ്പോൾ സർവകലാശാല സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അറിവുകോട്ടയായി നിലനിൽക്കാതെ സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികശേഷിയുടെ കേന്ദ്രമായി മാറും.

ഇവിടെ ഗവേഷണത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറേണ്ടിവരും. ഗവേഷണം ചില വിദഗ്ധർക്ക് മാത്രം അവകാശപ്പെട്ട ഒരു പ്രവർത്തനമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള കൂട്ടായ അന്വേഷണമാണ്. പ്രാദേശിക ജലപ്രശ്നം, മണ്ണിന്റെ ക്ഷയം, കൃഷിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ, തൊഴിലാളികളുടെ ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ, നഗരവൽക്കരണം, പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ അസമത്വം, പ്രാദേശിക പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നങ്ങൾ തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തത്തോടെ ഗവേഷണം നടത്താം. അപ്പോൾ ഗവേഷണം സമൂഹത്തെ പഠിക്കുന്നതിൽനിന്ന് സമൂഹത്തോടൊപ്പം അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു.

ഇത്തരത്തിലുള്ള ഗവേഷണത്തിൽ “വിദഗ്ധൻ” എന്ന ആശയവും പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. വിദഗ്ധജ്ഞാനം അനിവാര്യമാണ്; എന്നാൽ വിദഗ്ധത സമൂഹത്തിൽനിന്നുള്ള അറിവിനെ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള അവകാശമല്ല. ഒരു വൈദ്യന് ശാസ്ത്രീയ വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രത്യേക അറിവുണ്ടാകാം; എന്നാൽ രോഗിയുടെ ജീവിതാനുഭവം അവന്റെ ആരോഗ്യസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള മറ്റൊരു തരത്തിലുള്ള അറിവാണ്. ഒരു സാമ്പത്തികശാസ്ത്രജ്ഞന് സാമ്പത്തിക കണക്കുകൾ വിശകലനം ചെയ്യാൻ കഴിയും; എന്നാൽ തൊഴിലാളിക്ക് തന്റെ ജീവിതത്തിലെ സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നേരിട്ടുള്ള അനുഭവമുണ്ട്. ഈ അറിവുകൾ തമ്മിലുള്ള സംവാദമാണ് സമഗ്രമായ സാമൂഹിക അറിവിലേക്ക് നയിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇതിനെ വ്യത്യസ്ത അറിവുപാളികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണാം. ഒരു പാളിയിലെ അറിവ് മറ്റൊരു പാളിയുടെ അറിവുമായി ഇടപഴകുമ്പോൾ പുതിയൊരു ആവിർഭാവഗുണം രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ പുരോഗതി വെറും വിവരങ്ങളുടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല; വ്യത്യസ്ത അറിവുരൂപങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സംയോജനവുമാണ്.

ഇതിന്റെ ഭാഗമായി വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ പ്രാദേശികതയ്ക്കും ആഗോളതയ്ക്കും ഇടയിൽ ഒരു പുതിയ സമതുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്. വിദ്യാർത്ഥി സ്വന്തം ഗ്രാമത്തെയും പ്രദേശത്തെയും സമൂഹത്തെയും മനസ്സിലാക്കണം; അതോടൊപ്പം ലോകത്തിന്റെ വിശാലമായ ചരിത്രത്തെയും ശാസ്ത്രത്തെയും സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളെയും മനസ്സിലാക്കണം. പ്രാദേശികാനുഭവത്തെ ലോകത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന പ്രാദേശികതയും ലോകത്തെ മാത്രം പഠിപ്പിച്ച് സ്വന്തം സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അവഗണിക്കുന്ന ആഗോളതയും ഒരുപോലെ അപൂർണ്ണമാണ്. പ്രാദേശികവും ആഗോളവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധമാണ് യാഥാർത്ഥ്യം.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു പ്രദേശത്തെ കർഷകന്റെ പ്രശ്നം പ്രാദേശിക മണ്ണിന്റെ സ്വഭാവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാം; എന്നാൽ അതോടൊപ്പം ആഗോള കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, അന്താരാഷ്ട്ര വിപണി, വിത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത, വളത്തിന്റെ വില, ജലനയം, വ്യാപാരനയം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളും അതിനെ സ്വാധീനിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ ഒരു ചെറിയ പ്രാദേശിക പ്രശ്നത്തിനുപോലും പല സാമൂഹികപാളികളുമായി ബന്ധമുണ്ടാകാം. ഈ ബന്ധങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവാണ് വിദ്യാഭ്യാസം വളർത്തേണ്ടത്.

ഇവിടെ പരിസ്ഥിതിവിദ്യാഭ്യാസത്തിന് പുതിയ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയെ മനുഷ്യന്റെ പുറംലോകമായി കാണുന്ന പഴയ സമീപനം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ തെറ്റായി വേർതിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യജീവിതം പ്രകൃതിയുടെ ചലനങ്ങളിൽനിന്ന് വേർപെടാനാവില്ല. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനം പ്രകൃതിയെ മാറ്റുകയും പിന്നീട് ആ മാറ്റം മനുഷ്യജീവിതത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിൽ ഏകദിശയിലുള്ള ബന്ധമല്ല, പരസ്പരപ്രതികരണബന്ധമാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഈ പരസ്പരപ്രതികരണം വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ പഠിപ്പിക്കപ്പെടണം. ഒരു വ്യവസായത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനം വർധിപ്പിക്കുന്നത് സാമ്പത്തിക വളർച്ചയ്ക്ക് സഹായിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ മലിനീകരണം പിന്നീട് മനുഷ്യാരോഗ്യത്തെയും ജലസ്രോതസ്സുകളെയും കൃഷിയെയും ബാധിക്കാം. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ അതോടൊപ്പം ചില തൊഴിൽരൂപങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ ഒരു മാറ്റത്തിന്റെ ഉടൻ ലഭിക്കുന്ന നേട്ടം മാത്രം നോക്കാതെ അതിന്റെ രണ്ടാംഘട്ടവും മൂന്നാംഘട്ടവും സാമൂഹികഫലങ്ങളും പഠിക്കാനുള്ള കഴിവ് വിദ്യാഭ്യാസം നൽകണം.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ പ്രതികരണചക്രങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം. ഒരു പ്രവർത്തനം ഒരു ഫലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ ഫലം വീണ്ടും പ്രാരംഭ സാഹചര്യത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. സമൂഹത്തിലെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളും വിദ്യാഭ്യാസവും രാഷ്ട്രീയവും സംസ്കാരവും ഇതേ രീതിയിൽ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു നയത്തിന്റെ ഫലം അതിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ മാത്രം വിലയിരുത്തുന്നത് മതിയാകില്ല. അതിന്റെ ദീർഘകാല പ്രതികരണങ്ങളും തിരിച്ചടികളും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും പഠിക്കണം.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിൽ വിദ്യാർത്ഥികളുടെ സാമൂഹികപങ്കാളിത്തത്തിനും പ്രാധാന്യമുണ്ട്. വിദ്യാർത്ഥികൾ സമൂഹത്തിന്റെ പ്രശ്നങ്ങളെ പഠിക്കുകയും അവയെക്കുറിച്ച് ചർച്ച ചെയ്യുകയും ചെറിയ സാമൂഹികപദ്ധതികളിൽ പങ്കെടുക്കുകയും ചെയ്താൽ വിദ്യാഭ്യാസം ജീവിതത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒന്നാകുകയില്ല. പ്രാദേശിക പരിസ്ഥിതി പഠനം, പൊതുജനാരോഗ്യ പഠനം, ജലസ്രോതസ്സുകളുടെ പഠനം, ചരിത്രരേഖകളുടെ ശേഖരണം, പ്രാദേശിക തൊഴിൽജീവിതത്തിന്റെ പഠനം, സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങളുടെ രേഖപ്പെടുത്തൽ തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വിദ്യാർത്ഥിയെ സമൂഹത്തിന്റെ നിരീക്ഷകനിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ സജീവ പങ്കാളിയാക്കി മാറ്റും.

എന്നാൽ ഇവിടെ രാഷ്ട്രീയപക്ഷപാതവും ശാസ്ത്രീയ വിമർശനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്. വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയസംഘടനയുടെ പ്രചാരണശാലയായി മാറരുത്. ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുക എന്നത് അതിന് പകരം മറ്റൊരു ആശയാധിപത്യം അടിച്ചേൽപ്പിക്കുക എന്നല്ല. വിദ്യാർത്ഥിക്ക് സ്വതന്ത്രമായി തെളിവുകൾ പരിശോധിക്കാനും വ്യത്യസ്ത ആശയങ്ങളെ താരതമ്യം ചെയ്യാനും സ്വന്തം നിലപാട് രൂപപ്പെടുത്താനും കഴിയണം. അതിനാൽ വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം അനുസരണം അല്ല, വിമർശനാത്മക സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്.

ഇത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ദ്വന്ദ്വത്തെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുവരുന്നു. സമൂഹത്തെ മാറ്റാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയശക്തിക്ക് വിദ്യാഭ്യാസം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയനിലപാടിന്റെ അനുസരണക്കാരെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഉപകരണമാക്കി മാറ്റിയാൽ അത് വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വത്തെ തന്നെ നശിപ്പിക്കും. യഥാർത്ഥ വിമോചന വിദ്യാഭ്യാസം സ്വന്തം ആശയങ്ങളെയും വിമർശനത്തിന് വിധേയമാക്കണം. ഒരു സിദ്ധാന്തം വിദ്യാർത്ഥിയോട് “ഇത് ശരിയാണ്, അതിനാൽ ഇത് അംഗീകരിക്കുക” എന്ന് പറയുന്നിടത്ത് അത് പുതിയൊരു ആശയാധിപത്യമായി മാറുന്നു. “ഇത് ഒരു സിദ്ധാന്തമാണ്; അതിന്റെ തെളിവുകൾ പരിശോധിക്കുക, അതിന്റെ ശക്തിയും പരിമിതികളും മനസ്സിലാക്കുക, ആവശ്യമായിടത്ത് അതിനെ തിരുത്തുക” എന്ന് പറയുന്നിടത്താണ് ശാസ്ത്രീയ വിമോചനബോധം ആരംഭിക്കുന്നത്.

ഈ സ്വയംവിമർശനശേഷി ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ സ്വന്തം വളർച്ചയ്ക്കും അനിവാര്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദം മാർക്സിയൻ ദ്വന്ദ്വവാദത്തെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ക്വാണ്ടം ആശയങ്ങളുടെയും പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തിന്റെയും സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിന്റെയും വെളിച്ചത്തിൽ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു ശ്രമമാണെങ്കിൽ അതിന്റെ ആശയങ്ങളും തുടർച്ചയായ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാകണം. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകൾ പഴയ വ്യാഖ്യാനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ അവയെ പുനർപരിശോധിക്കാൻ തയ്യാറാകണം. ഈ തുറന്ന സ്വഭാവം തന്നെയാണ് ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന തത്ത്വചിന്തയെ ഒരു അടഞ്ഞ സിദ്ധാന്തത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നത്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാവിയിൽ ഇതിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ഒരു സിദ്ധാന്തം പഠിപ്പിച്ചിട്ട് അതിനെ അന്തിമസത്യമായി സ്വീകരിക്കാൻ പറയുന്നതിനു പകരം സിദ്ധാന്തങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, അവ എങ്ങനെ പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു, എങ്ങനെ പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുന്നു, എങ്ങനെ ചിലപ്പോൾ നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന ചരിത്രം പഠിപ്പിക്കണം. അപ്പോൾ അറിവ് ഒരു ശിലാഫലകമല്ലെന്നും നിരന്തരമായ മനുഷ്യാന്വേഷണമാണെന്നും വിദ്യാർത്ഥി മനസ്സിലാക്കും.

ഇതിലൂടെ അധ്യാപകന്റെ അധികാരവും വ്യത്യസ്തമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. അധ്യാപകന്റെ അധികാരം “ഞാൻ അധ്യാപകനായതിനാൽ ഞാൻ പറയുന്നത് ശരിയാണ്” എന്നതിൽനിന്ന് “ഞാൻ കൂടുതൽ പഠിച്ചിട്ടുള്ളതിനാൽ തെളിവുകളിലേക്കും ചോദ്യങ്ങളിലേക്കും നിങ്ങളെ നയിക്കാൻ കഴിയും” എന്ന നിലയിലേക്ക് മാറുന്നു. ഇത് അധികാരത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിനെ അറിവിന്റെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തമായി പുനർനിർവചിക്കുന്നു. അധ്യാപകൻ വിദ്യാർത്ഥിയുടെ ബോധത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന വ്യക്തിയല്ല; ബോധത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന വ്യക്തിയാണ്.

അതുപോലെ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനത്തിന്റെ അധികാരഘടനയും പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് സ്ഥാപനത്തിന്റെ ചില തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളിത്തം നൽകുക, അധ്യാപക-വിദ്യാർത്ഥി സംവാദം ശക്തിപ്പെടുത്തുക, പഠനരീതികളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുക, അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങളെ ശിക്ഷിക്കുന്നതിനുപകരം സംവാദത്തിലേക്ക് മാറ്റുക തുടങ്ങിയ നടപടികൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ജനാധിപത്യസ്വഭാവം ശക്തിപ്പെടുത്തും. ജനാധിപത്യം പാഠപുസ്തകത്തിൽ പഠിപ്പിച്ചിട്ട് സ്ഥാപനജീവിതത്തിൽ നിഷേധിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യം അങ്ങനെ കുറയ്ക്കാം.

ഇവിടെ ശാസനയുടെ സ്വഭാവവും പുനർനിർവചിക്കണം. പൂർണ്ണമായ ശാസനയില്ലായ്മ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് സഹായകരമല്ല. എന്നാൽ അന്ധമായ അനുസരണം വളർത്തുന്ന ശാസനയും വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് അനുയോജ്യമല്ല. സ്വയംനിയന്ത്രണം, ഉത്തരവാദിത്തബോധം, മറ്റുള്ളവരോടുള്ള ബഹുമാനം, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കൽ എന്നിവയാണ് ജനാധിപത്യപരമായ ശാസനയുടെ അടിസ്ഥാനം. പുറത്തുനിന്നുള്ള നിർബന്ധത്തിൽനിന്ന് ഉള്ളിൽനിന്നുള്ള ഉത്തരവാദിത്തത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ്.

ഇതുവഴി വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യന്റെ ബാഹ്യനിയന്ത്രണത്തെ കുറച്ച് ആന്തരികബോധത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്ന സംവിധാനമായി മാറുന്നു. ഭരണാധികാരം എപ്പോഴും പുറത്തുനിന്നുള്ള നിയന്ത്രണത്തിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യൻ തന്നെ ചില സാമൂഹികനിയമങ്ങളെ സ്വാഭാവികമെന്ന് കരുതി സ്വയം അനുസരിക്കുമ്പോൾ നിയന്ത്രണം കൂടുതൽ ആഴത്തിലാകുന്നു. അതിനാൽ വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം അനുസരണത്തിന്റെ അഭാവം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യൻ എന്തിനാണ് ഒരു നിയമം പാലിക്കുന്നത് എന്നും അത് ന്യായമാണോ എന്നും പരിശോധിക്കാൻ കഴിയുന്ന ബോധം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസവും ജനാധിപത്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ ആഴമേറും. ജനാധിപത്യം തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളിലേക്കു മാത്രം ചുരുങ്ങുന്നില്ല. അറിവിന്റെ നിർമ്മാണത്തിൽ പങ്കാളിത്തം, വിവരങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം, അഭിപ്രായപ്രകടനസ്വാതന്ത്ര്യം, വിമർശനാവകാശം, തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളിത്തം, സാമൂഹികനീതിയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം എന്നിവയും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം ഏതാനും വിഭാഗങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം പോലും ദുർബലമാകാം. അതിനാൽ അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവ്യവസ്ഥകളിലൊന്നാണ്.

ഇവിടെ മാധ്യമങ്ങളുടെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും ബന്ധം വീണ്ടും നിർണായകമാകുന്നു. ഒരു ജനാധിപത്യസമൂഹത്തിൽ ജനങ്ങൾ വിവരങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്താൻ കഴിയണം. ഇല്ലെങ്കിൽ തെറ്റായ വിവരങ്ങളും ഭീതിപ്രചാരണങ്ങളും വിദ്വേഷപ്രചാരണങ്ങളും രാഷ്ട്രീയവഞ്ചനകളും വേഗത്തിൽ വ്യാപിക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ വിവരസാക്ഷരത ഒരു അടിസ്ഥാന കഴിവായിരിക്കണം. ഒരു വാർത്ത വായിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉറവിടം ആരാണ്, തെളിവ് എന്താണ്, മറ്റൊരു ഉറവിടം അതേ കാര്യം സ്ഥിരീകരിക്കുന്നുണ്ടോ, ഭാഷ വികാരത്തെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ, വസ്തുതയും അഭിപ്രായവും വേർതിരിച്ചിട്ടുണ്ടോ, ചിത്രമോ ദൃശ്യവസ്തുവോ യഥാർത്ഥമാണോ തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ പഠിക്കണം.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് ഈ കഴിവ് കൂടുതൽ നിർണായകമാകും. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യനേക്കാൾ വേഗത്തിൽ വിവരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ “വിവരം ലഭ്യമാണോ?” എന്ന ചോദ്യം പിന്നിലാകും; “ലഭിച്ച വിവരം വിശ്വസിക്കാവുന്നതാണോ?” എന്ന ചോദ്യമാണ് മുന്നിലെത്തുക. അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിൽ “ഈ വിവരം സൃഷ്ടിച്ച സംവിധാനത്തിന്റെ താൽപ്പര്യം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യവും ഉയരും. ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസം അതിനാൽ വിവരശേഖരണത്തിൽനിന്ന് വിവരത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉത്ഭവം തിരിച്ചറിയുന്നതിലേക്കും നീങ്ങണം.

ഇതോടെ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു പുതിയ രൂപത്തിലുള്ള ബോധപരമായ പ്രതിരോധത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാകുന്നു. പഴയകാലത്ത് അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം പുസ്തകങ്ങളും വിദ്യാലയങ്ങളും സർവകലാശാലകളും നിയന്ത്രിക്കുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇന്ന് അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ സാങ്കേതികവേദികളും വിവരശേഖരണങ്ങളും അൽഗോരിതങ്ങളും കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങളും വലിയ പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ വിമോചനത്തിനായുള്ള പോരാട്ടവും മാറുന്നു. പുസ്തകങ്ങൾ ലഭ്യമാക്കുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല; അറിവ് എങ്ങനെ ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു, ദൃശ്യമായി വരുന്നു, മറയ്ക്കപ്പെടുന്നു, പ്രചരിക്കുന്നു എന്നിവയും മനസ്സിലാക്കണം.

ഈ പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം അറിവിന്റെ തുറന്ന പ്രവേശനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പൊതുവായി ധനസഹായം ലഭിച്ച ഗവേഷണങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ കഴിയുന്നത്ര തുറന്ന രൂപത്തിൽ ലഭ്യമാക്കുക, പൊതുജനങ്ങൾക്ക് ശാസ്ത്രീയ വിവരങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാവുന്ന രീതിയിൽ നൽകുക, വിദ്യാഭ്യാസസാമഗ്രികൾ പൊതുസമ്പത്തായി വികസിപ്പിക്കുക, ഭാഷാപരമായ തടസ്സങ്ങൾ കുറയ്ക്കുക തുടങ്ങിയ നടപടികൾ അറിവിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവം ശക്തിപ്പെടുത്തും.

ഇവിടെ ഭാഷയുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും സാങ്കേതികവിദ്യയും ജനങ്ങളുടെ ഭാഷകളിൽ ലഭ്യമാകാതെ പോയാൽ അറിവ് ഒരു ചെറിയ വിഭാഗത്തിന്റെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കും. അതുകൊണ്ട് ഉയർന്ന ശാസ്ത്രീയ ആശയങ്ങളെ പ്രാദേശികഭാഷകളിൽ വികസിപ്പിക്കുകയും പ്രചരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് വെറും ഭാഷാപ്രേമമല്ല; അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണമാണ്. അതേസമയം പ്രാദേശികഭാഷയും ആഗോളശാസ്ത്രീയ ഭാഷകളും തമ്മിൽ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കണം. വിവർത്തനം ഒരു ഭാഷയിൽനിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് വാക്കുകൾ മാറ്റുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ ആശയങ്ങളുടെ സാമൂഹിക കൈമാറ്റമായി മാറണം.

ഇങ്ങനെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനപരമായ രൂപം ഒരൊറ്റ പരിഷ്കാരത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല. പാഠ്യപദ്ധതി, അധ്യാപകപരിശീലനം, പരീക്ഷാരീതി, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസം, ഗവേഷണം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഭാഷ, മാധ്യമബോധം, സാമൂഹികനീതി, സാമ്പത്തികസമത്വം എന്നിവയെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചാണ് മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടത്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ സമഗ്രതത്വം വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നത്.

ഈ മാറ്റം ഒരേ സമയം എല്ലായിടത്തും സംഭവിക്കണമെന്നില്ല. ചില ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ആദ്യം പ്രാദേശികതലത്തിൽ ഉണ്ടാകും. ഒരു നല്ല അധ്യാപകന്റെ ഒരു പുതിയ പഠനരീതി, ഒരു വിദ്യാർത്ഥിസമൂഹത്തിന്റെ ഒരു വിമർശനാത്മക സംരംഭം, ഒരു സർവകലാശാലയിലെ ഒരു പുതിയ ഗവേഷണരീതി, ഒരു തുറന്ന അറിവുവേദി, ഒരു പൊതുഗവേഷണപദ്ധതി എന്നിവ ചെറിയ മാറ്റങ്ങളായി തോന്നാം. എന്നാൽ ഇത്തരം മാറ്റങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുകയും വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അവ വിദ്യാഭ്യാസസംവിധാനത്തിന്റെ ഗുണപരമായ സ്വഭാവത്തെ തന്നെ മാറ്റാൻ കഴിയും.

ഇതാണ് അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം. ചെറിയ ബോധമാറ്റങ്ങൾ കൂട്ടായ ബോധമാറ്റങ്ങളായി മാറുന്നു. കൂട്ടായ ബോധമാറ്റങ്ങൾ സ്ഥാപനപരമായ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സ്ഥാപനപരമായ മാറ്റങ്ങൾ പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസരീതികൾക്ക് അടിസ്ഥാനമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ വിദ്യാഭ്യാസപരിവർത്തനം ഒരു സ്വയംശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹികചക്രമായി മാറാം.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനത്തിനുള്ള പോരാട്ടം ഒരു ഏകദിശയിലുള്ള യുദ്ധമല്ല. അത് നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്. പഴയ സാമൂഹികശക്തികൾ പുതിയ മാറ്റങ്ങളെ ചെറുക്കും. പുതിയ മാറ്റങ്ങൾ പഴയ ശക്തികളുമായി ഏറ്റുമുട്ടും. ചില പരിഷ്കാരങ്ങൾ തിരിച്ചടിക്കപ്പെടും. ചിലത് പരാജയപ്പെടും. ചിലത് പുതിയ രൂപത്തിൽ തിരിച്ചുവരും. എന്നാൽ ഈ സംഘർഷം തന്നെയാണ് സാമൂഹികചലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ഈ ചലനാത്മകസമതുലിതാവസ്ഥയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ചരിത്രഗതിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.

അവസാനം, വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഭരണവർഗ്ഗത്തെ മാറ്റി മറ്റൊരു ഭരണവർഗ്ഗത്തെ സ്ഥാപിക്കുക എന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യനെ ഏതുതരത്തിലുള്ള അന്ധമായ അധികാരത്തിന്റെയും കീഴിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്നവനാക്കുക എന്നതാണ് അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ലക്ഷ്യം. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു പ്രത്യേക അധികാരകേന്ദ്രത്തിന്റെ ആശയപ്രചാരണശാലയായി മാറരുത്. മനുഷ്യന് അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും തെളിവുകളെ പരിശോധിക്കാനും സ്വന്തം ധാരണകളെ തിരുത്താനും കൂട്ടായ തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കാനും കഴിയുന്ന ബോധം നൽകുകയാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ വിമോചനപരമായ ദൗത്യം.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന തത്വം രൂപപ്പെടുന്നത്: വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു നിശ്ചിത സത്യം മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തിൽ പതിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നിരന്തരം പരിശോധിക്കുകയും മനസ്സിലാക്കുകയും പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അറിവ് അവസാനമല്ല; തുടക്കമാണ്. ചോദ്യം അവസാനമല്ല; പുതിയ അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്. വൈരുദ്ധ്യം പ്രശ്നമാത്രമല്ല; പുതിയ അറിവിന്റെ ഉറവിടമാണ്. തെറ്റ് പരാജയം മാത്രമല്ല; തിരുത്തലിന്റെ അവസരമാണ്. മാറ്റം അസ്വസ്ഥത മാത്രമല്ല; പുതിയ ഗുണത്തിന്റെ ജനനസാധ്യതയാണ്.

ഈ നിലയിൽ വിദ്യാഭ്യാസം ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഉപകരണത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ സാമൂഹികശക്തിയായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഈ പരിവർത്തനം വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളുടെ പുറംരൂപം മാറ്റുന്നതിലൂടെ മാത്രം സംഭവിക്കില്ല; മനുഷ്യൻ അറിവിനെയും സമൂഹത്തെയും സ്വന്തം ജീവിതത്തെയും എങ്ങനെ കാണുന്നു എന്നതിലെ അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റത്തിലൂടെയാണ് അത് സംഭവിക്കുക.

അവസാനം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം മനുഷ്യനെ “ലോകം എങ്ങനെയാണ്” എന്ന് അറിയുന്നവനാക്കുന്നതല്ല; “ലോകം എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെയായത്, അതിൽ എന്തെല്ലാം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുണ്ട്, ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ എങ്ങോട്ടാണ് നീങ്ങുന്നത്, അവയിൽനിന്ന് എന്തെല്ലാം പുതിയ സാധ്യതകൾ ഉദിക്കാം, ആ പരിവർത്തനത്തിൽ മനുഷ്യന് എന്ത് പങ്ക് വഹിക്കാനാകും” എന്ന് അന്വേഷിക്കാൻ കഴിയുന്നവനാക്കുന്നതാണ്.

ഈ ബോധമാണ് വ്യക്തിഗത അറിവിനെ സാമൂഹികബോധമാക്കി മാറ്റുന്നത്. സാമൂഹികബോധമാണ് കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ അടിത്തറ. കൂട്ടായ പ്രവർത്തനമാണ് സാമൂഹികഘടനകളെ മാറ്റുന്നത്. മാറിയ സാമൂഹികഘടനകൾ വീണ്ടും പുതിയ അറിവിനും പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും പുതിയ ബോധത്തിനും സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ ചലനമാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനശാസ്ത്രം.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസം ഭാവിയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന കണ്ണാടി മാത്രമല്ല. അത് ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹികശക്തിയാണ്. ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ കൈകളിൽ അത് ആധിപത്യത്തിന്റെ ഉപകരണമായി മാറാം. ജനാധിപത്യപരവും ശാസ്ത്രീയവും വിമർശനാത്മകവുമായ സാമൂഹികശക്തികളുടെ കൈകളിൽ അത് വിമോചനത്തിന്റെ ഉപകരണമായി മാറാം. ഈ രണ്ടിനുമിടയിലെ സംഘർഷത്തിലാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ അർത്ഥം നിലനിൽക്കുന്നത്. അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിൽനിന്ന് അറിവിന്റെ സാമൂഹികപങ്കാളിത്തത്തിലേക്കും, അനുസരണത്തിൽനിന്ന് വിമർശനത്തിലേക്കും, മത്സരത്തിൽനിന്ന് സഹകരണത്തിലേക്കും, വ്യക്തിപരമായ വിജയത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹികവികസനത്തിലേക്കും, നിലവിലുള്ള യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അംഗീകരണത്തിൽനിന്ന് അതിന്റെ ബോധപൂർവമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്കുമുള്ള യാത്രയാണ് വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദിശ.

ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസാധിപത്യം എല്ലായ്പ്പോഴും തുറന്ന രാഷ്ട്രീയപ്രചാരണത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടണമെന്നില്ല. പലപ്പോഴും അത് കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായും സ്വാഭാവികമായും ദൈനംദിന വിദ്യാഭ്യാസപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഭാഗമായും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു പാഠപുസ്തകത്തിൽ എന്ത് ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു എന്നതുപോലെ തന്നെ എന്താണ് ഒഴിവാക്കുന്നത് എന്നതും രാഷ്ട്രീയപ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. ഒരു ചരിത്രസംഭവത്തെ എങ്ങനെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു, ആരുടെ ശബ്ദമാണ് കേൾക്കുന്നത്, ആരുടെ അനുഭവമാണ് അവഗണിക്കപ്പെടുന്നത്, ഏത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയാണ് സ്വാഭാവികമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നത്, ഏത് മൂല്യങ്ങളെയാണ് വിജയത്തിന്റെ മാനദണ്ഡമാക്കുന്നത് തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിലൂടെ ആശയാധിപത്യം മനുഷ്യബോധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.

ഒരു വിദ്യാർത്ഥി ചരിത്രത്തിൽ രാജാക്കന്മാരുടെയും ഭരണാധികാരികളുടെയും യുദ്ധങ്ങളുടെയും രാഷ്ട്രീയനേതാക്കളുടെയും കഥകൾ മാത്രം പഠിക്കുകയും കർഷകരുടെയും തൊഴിലാളികളുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും അധഃസ്ഥിത സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങളുടെയും അധ്വാനജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് വളരെ കുറച്ച് മാത്രം പഠിക്കുകയും ചെയ്താൽ ചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപം അവന്റെ ബോധത്തിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. ചരിത്രം അപ്പോൾ ജനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമെന്നതിനേക്കാൾ മഹാന്മാരായ വ്യക്തികളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ നിരയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്ന ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ ശക്തികൾ പശ്ചാത്തലത്തിലേക്ക് നീങ്ങുകയും വ്യക്തികേന്ദ്രിതമായ ചരിത്രബോധം മുന്നിലെത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ചരിത്രത്തെ വ്യക്തികളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്കോ ഘടനകളിലേക്കോ മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല. വ്യക്തികളും സാമൂഹികഘടനകളും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു നേതാവ് ചരിത്രത്തിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു; എന്നാൽ ആ നേതാവിന്റെ ഉദയത്തിന് പിന്നിൽ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ സാഹചര്യങ്ങളും ചരിത്രപരമായി നിർണായകമാണ്. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം വ്യക്തിയെയും ഘടനയെയും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ചരിത്രത്തെ പഠിപ്പിക്കണം.

പാഠപുസ്തകം അറിവിന്റെ നിഷ്പക്ഷ സംഭരണശാലയാണെന്ന ധാരണയും പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. ഒരു പാഠപുസ്തകം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ, ഉപയോഗിക്കുന്ന ഭാഷ, ഉദാഹരണങ്ങൾ, ചിത്രങ്ങൾ, വിഷയങ്ങളുടെ ക്രമീകരണം, ചില സംഭവങ്ങൾക്ക് നൽകുന്ന പ്രാധാന്യം എന്നിവയെല്ലാം വിദ്യാർത്ഥിയുടെ യാഥാർത്ഥ്യബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് എല്ലാ പാഠപുസ്തകങ്ങളും ബോധപൂർവമായ രാഷ്ട്രീയപ്രചാരണങ്ങളാണെന്ന് അർത്ഥമില്ല. എന്നാൽ ഒരു പാഠപുസ്തകവും പൂർണ്ണമായും ചരിത്രരഹിതമായ ശൂന്യസ്ഥലത്ത് രൂപപ്പെടുന്നില്ല. അത് ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിലെ സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ധാരണകളുടെ സ്വാധീനം വഹിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാർത്ഥിക്ക് പാഠപുസ്തകം പഠിപ്പിക്കുന്നതിനൊപ്പം പാഠപുസ്തകത്തെ വായിക്കാനും പഠിപ്പിക്കണം. “പുസ്തകം എന്താണ് പറയുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “പുസ്തകം എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ പറയുന്നത്?”, “ഇതിൽ ആരുടെ കാഴ്ചപ്പാടാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്?”, “മറ്റൊരു സാമൂഹികവിഭാഗം ഇതേ സംഭവത്തെ എങ്ങനെ കാണും?”, “ഇവിടെ എന്താണ് പറയാതെ വിട്ടിരിക്കുന്നത്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ഉയരണം. ഇതാണ് പാഠപുസ്തകത്തെ ഒരു അടച്ച സത്യപുസ്തകത്തിൽനിന്ന് വിമർശനാത്മക പഠനോപകരണമായി മാറ്റുന്നത്.

ഇത്തരത്തിലുള്ള വായനയാണ് ആശയാധിപത്യത്തെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ബൗദ്ധികശേഷി വളർത്തുന്നത്. ആശയാധിപത്യം വിജയിക്കുന്നത് അത് ആശയാധിപത്യമാണെന്ന് മനുഷ്യന് തോന്നാതിരിക്കുമ്പോഴാണ്. ഒരു സാമൂഹികബന്ധം “സ്വാഭാവികം”, “സാധാരണ”, “എപ്പോഴും ഉണ്ടായിരുന്നത്”, “മാറ്റാനാവാത്തത്” എന്നിങ്ങനെ തോന്നുന്ന നിമിഷത്തിലാണ് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്വഭാവം മറഞ്ഞുപോകുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനപരമായ ദൗത്യം ഈ സ്വാഭാവികവൽക്കരണത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയാണ്.

ഒരു സമൂഹത്തിൽ സമ്പന്നരും ദരിദ്രരും ഉണ്ടായിരിക്കുക സ്വാഭാവികമാണെന്ന് കുട്ടി പഠിച്ചാൽ, അവൻ പിന്നീട് സമ്പത്തിന്റെ വിതരണത്തെക്കുറിച്ച് അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാതിരിക്കാം. സ്ത്രീക്കും പുരുഷനും വ്യത്യസ്തമായ സാമൂഹികപങ്കുകൾ സ്വാഭാവികമാണെന്ന് പഠിച്ചാൽ ലിംഗാധിഷ്ഠിത തൊഴിൽവിഭജനം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടാതിരിക്കാം. ഒരു പ്രത്യേക ജാതിക്ക് ചില ജോലികളും മറ്റൊരു ജാതിക്ക് മറ്റുചില ജോലികളും സ്വാഭാവികമാണെന്ന് പഠിച്ചാൽ ചരിത്രപരമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട സാമൂഹികവിഭജനം പ്രകൃതിനിയമമായി തോന്നാം.

ഇവിടെയാണ് പ്രകൃതിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ വ്യക്തമായി പഠിപ്പിക്കേണ്ടത്. പ്രകൃതിയിൽ കാണപ്പെടുന്ന ചില വ്യത്യാസങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി സാമൂഹിക അസമത്വത്തെ ന്യായീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ ചരിത്രപരമായി മനുഷ്യർ നിർമ്മിച്ചതാണ്. മനുഷ്യർ നിർമ്മിച്ച സ്ഥാപനങ്ങൾ മനുഷ്യർക്ക് മാറ്റാനും കഴിയും. ഇതാണ് ചരിത്രബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ വിമോചനശക്തി.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറയുകയാണെങ്കിൽ, ഒരു സാമൂഹികഘടനയെ അതിന്റെ നിലവിലെ അവസ്ഥയിൽ മാത്രം നിരീക്ഷിക്കുന്നത് അതിന്റെ ചലനാത്മക സ്വഭാവത്തെ മറയ്ക്കുന്നു. ഒരു സാമൂഹികവ്യവസ്ഥ എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു, അതിന്റെ ഉള്ളിൽ എന്തെല്ലാം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുണ്ട്, അവ എങ്ങനെ വികസിക്കുന്നു, ഏത് ഘട്ടത്തിലാണ് അവ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നത് എന്നിവ പരിശോധിക്കുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനശാസ്ത്രം മനസ്സിലാകുന്നത്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ അധികാരത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഉപകരണം പരീക്ഷയാണ്. പരീക്ഷയ്ക്ക് വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ അനിവാര്യമായ ഒരു സ്ഥാനം ഉണ്ട്. വിദ്യാർത്ഥിയുടെ അറിവും കഴിവും വിലയിരുത്തേണ്ടതുണ്ട്. എന്നാൽ പരീക്ഷയുടെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപം സമൂഹത്തിൽ യോഗ്യതയുടെ ഏക അംഗീകൃത മാനദണ്ഡമായി മാറുമ്പോൾ അതിന് വലിയ സാമൂഹികശക്തി ലഭിക്കുന്നു.

ഒരു പരീക്ഷയിലെ കുറച്ച് മണിക്കൂറുകളുടെ പ്രകടനം ഒരു മനുഷ്യന്റെ “മൂല്യം” നിർണ്ണയിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ സംഖ്യകളാക്കി ചുരുക്കുന്നു. പരീക്ഷാമാർക്ക്, റാങ്ക്, ഗ്രേഡ്, യോഗ്യതാപത്രം എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ ബൗദ്ധികവും സാമൂഹികവുമായ സങ്കീർണ്ണതയെ വളരെ പരിമിതമായ അളവുകളിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നു.

ഇവിടെ അളവും ഗുണവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയുടെ അറിവിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങൾ സംഖ്യകളായി അളക്കാം. എന്നാൽ അവന്റെ സൃഷ്ടിപരത, സഹകരണശേഷി, സാമൂഹികബോധം, നൈതികചിന്ത, വിമർശനശേഷി, പരാജയങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയെ അതേ കൃത്യതയിൽ സംഖ്യകളാക്കാനാവില്ല. അളക്കാൻ കഴിയുന്നവയെ മാത്രം പ്രധാനമാക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം അളക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള മനുഷ്യഗുണങ്ങളെ ക്രമേണ പിന്നിലാക്കുന്നു.

ഇതിലൂടെ ഒരു വിചിത്രമായ സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യം ഉണ്ടാകുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രവികസനത്തിനുള്ളതാണെന്ന് പറയുമ്പോഴും അതിന്റെ വിജയത്തെ പലപ്പോഴും ഏതാനും സംഖ്യകളിലൂടെ മാത്രമാണ് നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്തണമെങ്കിൽ പരീക്ഷയെ ഇല്ലാതാക്കണമെന്നല്ല, പരീക്ഷയുടെ സാമൂഹികപങ്ക് പുനർനിർവചിക്കണമെന്നാണ് ആവശ്യമായത്.

ആധുനിക തൊഴിൽവിപണിയിൽ യോഗ്യതാപത്രങ്ങൾക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഒരു പ്രത്യേക ജോലി ചെയ്യാനുള്ള കഴിവുണ്ടോ എന്നറിയാൻ തൊഴിലുടമയ്ക്ക് ഒരു വേഗത്തിലുള്ള മാനദണ്ഡം ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ യോഗ്യതാപത്രം ഒരു സാമൂഹിക സൗകര്യമാണ്. എന്നാൽ യോഗ്യതാപത്രം യഥാർത്ഥ അറിവിനെയും കഴിവിനെയും പൂർണ്ണമായി പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു എന്ന ധാരണ അപകടകരമാണ്.

ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഉയർന്ന യോഗ്യതാപത്രമുണ്ടായിരിക്കാം; എന്നാൽ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നപരിഹാരശേഷി കുറവായിരിക്കാം. മറ്റൊരാൾക്ക് ഔപചാരിക യോഗ്യത കുറവായിരിക്കാം; എന്നാൽ ദീർഘകാല പ്രായോഗികാനുഭവത്തിലൂടെ ഉയർന്ന കഴിവ് നേടിയിരിക്കാം. അതിനാൽ യോഗ്യതാപത്രവും കഴിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം യാന്ത്രികമല്ല.

യോഗ്യതാപത്രം തന്നെ ഒരു സാമൂഹിക മൂലധനമായി മാറുമ്പോൾ കൂടുതൽ വിഭവങ്ങളുള്ള കുടുംബങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ ഉയർന്ന നിലവാരമുള്ള വിദ്യാഭ്യാസവും കൂടുതൽ യോഗ്യതാപത്രങ്ങളും നേടാനുള്ള അവസരം ലഭിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം സാമൂഹികചലനത്തിനുള്ള വഴിയായിരിക്കുമ്പോഴും അതേ സമയം സാമൂഹിക പദവികളുടെ പുനരുത്പാദനത്തിനുള്ള ഉപകരണമായും മാറുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭരണവർഗ്ഗാധിപത്യം മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തിന്റെ വളർച്ചയും പ്രധാനമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു സാമൂഹിക അവകാശത്തിൽനിന്ന് വിപണിയിൽ വാങ്ങാവുന്ന ഒരു സേവനമായി മാറുമ്പോൾ വിദ്യാർത്ഥി പൗരനിൽനിന്ന് ഉപഭോക്താവായി മാറുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനം ഒരു പൊതുസ്ഥാപനത്തിൽനിന്ന് സേവനദാതാവായി മാറുന്നു. അധ്യാപകൻ അറിവിന്റെ സാമൂഹികപ്രവർത്തകനിൽനിന്ന് സേവനദാതാവായി ചുരുങ്ങുന്നു. അറിവ് സാമൂഹികസമ്പത്തിൽനിന്ന് വിപണിവസ്തുവായി മാറുന്നു.

ഇത് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവവുമായി വലിയ വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അറിവിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം അതിന്റെ പങ്കിടലിലാണ്. എന്നാൽ ചരക്കുവൽക്കരണം അറിവിന്റെ വില അതിന്റെ വിപണിമൂല്യത്തിലൂടെ നിർണ്ണയിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇതോടെ കൂടുതൽ വരുമാനം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന പഠനശാഖകൾക്ക് മുൻഗണന ലഭിക്കുകയും ഉടൻ സാമ്പത്തികലാഭം നൽകാത്ത മേഖലകൾ അവഗണിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യാം.

തത്ത്വചിന്ത, ചരിത്രം, അടിസ്ഥാനശാസ്ത്രം, സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം, ഭാഷ, കല തുടങ്ങിയ മേഖലകളുടെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യം വിപണിവരുമാനത്തിലൂടെ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. ഒരു സമൂഹത്തിന് തന്റെ ചരിത്രം മനസ്സിലാക്കാനും സ്വന്തം മൂല്യങ്ങളെ വിമർശിക്കാനും ശാസ്ത്രീയചിന്ത വികസിപ്പിക്കാനും സൗന്ദര്യബോധം വളർത്താനും രാഷ്ട്രീയപ്രക്രിയകളെ മനസ്സിലാക്കാനും ഈ മേഖലകൾ ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ വിപണിവിലയും സാമൂഹികമൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വിദ്യാഭ്യാസനയത്തിൽ അംഗീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണം എല്ലായിടത്തും ഒരേ രീതിയിലുള്ള വിപണിസംവിധാനം സൃഷ്ടിക്കണമെന്നില്ല. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളും സാമ്പത്തികശക്തികളും തമ്മിലുള്ള കൂട്ടുകെട്ട് വിദ്യാഭ്യാസരംഗത്തും പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. സർക്കാർനയങ്ങൾ, ഭൂമി, ധനസഹായം, അനുമതികൾ, നിയന്ത്രണങ്ങൾ, കരാറുകൾ, സ്ഥാപനപരമായ ബന്ധങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയിൽ രാഷ്ട്രീയവും സാമ്പത്തികവുമായ താൽപ്പര്യങ്ങൾ തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസരംഗത്തും ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തത്തിന്റെ (crony capitalism) രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം.

ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനം അറിവിന്റെ കേന്ദ്രം എന്നതിൽനിന്ന് അധികാരവും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള ഇടപാടുകളുടെ കേന്ദ്രമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു പൊതുസാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽനിന്ന് പ്രത്യേക സാമ്പത്തികതാൽപ്പര്യങ്ങളുടെ മേഖലയായി ചുരുങ്ങുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം ദുർബലമാകും.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇത് സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവും സാംസ്കാരികവുമായ പാളികളുടെ പരസ്പരസംയോജനമായി കാണാം. സാമ്പത്തികശക്തി രാഷ്ട്രീയതീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; രാഷ്ട്രീയതീരുമാനം വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഘടനയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം വീണ്ടും പുതിയ സാമ്പത്തികശേഷിയുള്ള മനുഷ്യരെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു പുനഃപ്രതികരണചക്രം രൂപപ്പെടാം.

സർവകലാശാലകൾ സമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന അറിവുത്പാദനകേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം ജനാധിപത്യസമൂഹത്തിന് അതീവ പ്രധാനമാണ്. സർവകലാശാലകൾ രാഷ്ട്രീയാധികാരത്തിന്റെയോ സ്വകാര്യസാമ്പത്തികശക്തികളുടെയോ നേരിട്ടുള്ള നിയന്ത്രണത്തിൽ ആകുമ്പോൾ ഗവേഷണത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം ദുർബലപ്പെടാം.

എന്നാൽ സർവകലാശാലയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സമൂഹത്തിൽനിന്നുള്ള വേർപാടായി മനസ്സിലാക്കാനും പാടില്ല. “അക്കാദമിക സ്വാതന്ത്ര്യം” എന്ന പേരിൽ സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി അകന്നുനിൽക്കുന്ന അറിവുസംവിധാനവും അപൂർണ്ണമാണ്. യഥാർത്ഥ സർവകലാശാലയ്ക്ക് രണ്ടു സ്വാതന്ത്ര്യങ്ങൾ ഒരേസമയം ആവശ്യമാണ്: അധികാരത്തിൽനിന്നുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യവും സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തവും.

ഇവ തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്. രാഷ്ട്രീയാധികാരത്തിന് ഇഷ്ടപ്പെടാത്ത ഗവേഷണം നടത്താനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം സർവകലാശാലയ്ക്ക് വേണം. അതോടൊപ്പം സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുസമ്പത്തിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നുവെങ്കിൽ പൊതുസമൂഹത്തോട് അറിവിന്റെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും വേണം.

വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമൂല്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ബഹുസ്വരത. ഒരേയൊരു ആശയധാരയെ മാത്രം അംഗീകരിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റേതായാലും അതിന്റെ എതിർവശത്തുള്ള മറ്റൊരു ശക്തിയുടേതായാലും വിമോചനപരമല്ല. വിവിധ ആശയങ്ങളെ തെളിവിന്റെയും യുക്തിയുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ താരതമ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന ബോധമാണ് ആവശ്യം.

ഇവിടെ “എല്ലാ അഭിപ്രായങ്ങളും ഒരുപോലെ ശരിയാണ്” എന്ന ആപേക്ഷികവാദത്തിലേക്ക് പോകാനും പാടില്ല. തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ചില വാദങ്ങൾ മറ്റുള്ളവയെക്കാൾ ശക്തമായിരിക്കാം. ശാസ്ത്രീയസത്യവും തെളിവില്ലാത്ത അഭിപ്രായവും ഒരേ നിലയിൽ നിർത്തുന്നത് വിമർശനബോധമല്ല. ബഹുസ്വരതയുടെ അർത്ഥം എല്ലാ വാദങ്ങളെയും തുല്യമായി അംഗീകരിക്കുക എന്നതല്ല; അവയെ സ്വതന്ത്രമായി പരിശോധിക്കാനുള്ള അവകാശം ഉറപ്പാക്കുക എന്നതാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന സവിശേഷതയായി കാണാവുന്നത്. വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്നത് അറിവിന്റെ ചലനം തടയുന്നു. എന്നാൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ അവകാശവാദങ്ങളുടെ കൂമ്പാരമാക്കി മാറ്റുന്നതും അറിവിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് സഹായകരമല്ല. തെളിവും യുക്തിയും സാമൂഹികസന്ദർഭവും ഉപയോഗിച്ച് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായ അറിവിലേക്ക് മാറ്റുകയാണ് വേണ്ടത്.

ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യം പുറത്തുനിന്നുള്ള നിർബന്ധത്തിലൂടെ മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യൻ തന്നെ നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ മൂല്യങ്ങളെ തന്റെ വ്യക്തിപരമായ മൂല്യങ്ങളായി സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ ആധിപത്യം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ എത്തുന്നു. “വിജയം” എന്നത് ഉയർന്ന വരുമാനം മാത്രമാണെന്ന് കരുതുക, “പരാജയം” എന്നത് കുറഞ്ഞ വരുമാനം മാത്രമാണെന്ന് കരുതുക, സാമൂഹികമാനം ഉപഭോഗശേഷിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുക, മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതത്തെ മത്സരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിലയിരുത്തുക എന്നിവ ഇതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനപരമായ ലക്ഷ്യം ഈ ആന്തരികവൽക്കരിച്ച സാമൂഹികധാരണകളെ പരിശോധിക്കാൻ മനുഷ്യനെ സഹായിക്കുകയാണ്. “ഞാൻ എന്താണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?” എന്നതോടൊപ്പം “എന്തുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇത് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?” എന്നും ചോദിക്കണം. “വിജയം എന്താണ്?” എന്നതോടൊപ്പം “ആരാണ് വിജയത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം നിർണ്ണയിച്ചത്?” എന്നും ചോദിക്കണം. “നല്ല ജോലി ഏതാണ്?” എന്നതോടൊപ്പം “നല്ലത് ആർക്കാണ്, എന്തുകൊണ്ട്?” എന്നും ചോദിക്കണം.

ഇത്തരത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിൽ ഒരു ആന്തരിക ദ്വന്ദ്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പഴയ ധാരണയും പുതിയ അനുഭവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം അവനെ പുതിയൊരു ബോധത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഈ ആന്തരിക പരിവർത്തനമാണ് സാമൂഹിക വിമോചനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള തലങ്ങളിൽ ഒന്ന്.

ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് അതിന്റെ സ്വർണ്ണശേഖരത്തിലോ ധനകാര്യ മൂലധനത്തിലോ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ മനുഷ്യരുടെ അറിവിലും കഴിവിലും ആരോഗ്യത്തിലും സൃഷ്ടിപരതയിലും സഹകരണശേഷിയിലും സാമൂഹികവിശ്വാസത്തിലും ശാസ്ത്രീയബോധത്തിലും ആണ് അതിന്റെ ദീർഘകാല സമ്പത്ത്. വിദ്യാഭ്യാസം ഈ കൂട്ടായ മനുഷ്യശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്ന പ്രധാന സാമൂഹികസംവിധാനമാണ്.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ നടത്തുന്ന പൊതുനിക്ഷേപം ചെലവായി മാത്രം കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. അത് ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപമാണ്. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനശേഷി എന്നത് സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനം മാത്രം അല്ല. രോഗങ്ങളെ തടയാനുള്ള കഴിവ്, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷിക്കാനുള്ള കഴിവ്, ജനാധിപത്യസ്ഥാപനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള കഴിവ്, ശാസ്ത്രീയപ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കാനുള്ള കഴിവ്, സാമൂഹികസംഘർഷങ്ങളെ സമാധാനപരമായി പരിഹരിക്കാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയും സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്.

ഇതെല്ലാം ചേർത്ത് നോക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനായി ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഉടമ്പടി ആവശ്യമായി വരുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം കുടുംബത്തിന്റെ സ്വകാര്യ ഉത്തരവാദിത്തം മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. അധ്യാപകൻ ഒരു ശമ്പളക്കാരൻ മാത്രമല്ല; ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന്റെ ബോധനിർമ്മാണത്തിൽ പങ്കാളിയായ സാമൂഹികപ്രവർത്തകനാണ്. വിദ്യാർത്ഥി ഒരു ഉപഭോക്താവല്ല; ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന്റെ സജീവ അംഗമാണ്. സർവകലാശാല ഒരു ബിരുദവിതരണകേന്ദ്രമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികശേഷിയുടെ പരീക്ഷണശാലയാണ്. ഗവേഷണം സ്വകാര്യലാഭത്തിനുള്ള അറിവുസൃഷ്ടി മാത്രമല്ല; പൊതുതാൽപ്പര്യത്തിനുള്ള അന്വേഷണവുമാണ്.

ഈ സാമൂഹിക ഉടമ്പടിയിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പൊതുസ്വഭാവം സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. പൊതുവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ നിലവാരം ഉയർത്തുക, അധ്യാപകരുടെ സാമൂഹികപദവി ശക്തിപ്പെടുത്തുക, ഗവേഷണത്തിന് മതിയായ പൊതുനിക്ഷേപം നൽകുക, പിന്നാക്കവിഭാഗങ്ങൾക്ക് യഥാർത്ഥ പിന്തുണ നൽകുക, അറിവിന്റെ തുറന്നപ്രവേശനം വികസിപ്പിക്കുക, പ്രാദേശികഭാഷകളിൽ ഉയർന്ന അറിവ് ലഭ്യമാക്കുക, സാങ്കേതികവിദ്യയെ പൊതുതാൽപ്പര്യത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുക എന്നിവ അതിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളായിരിക്കണം.

ഇതോടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സമഗ്രരൂപരേഖ നിർദ്ദേശിക്കാം. ആദ്യമായി, വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പഠിപ്പിക്കണം. രണ്ടാമതായി, മനുഷ്യനും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ പഠിപ്പിക്കണം. മൂന്നാമതായി, ഉൽപ്പാദനവും സ്വത്തുടമസ്ഥതയും അധ്വാനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മനസ്സിലാക്കണം. നാലാമതായി, ചരിത്രം മാറ്റത്തിന്റെ പ്രക്രിയയായി പഠിക്കണം. അഞ്ചാമതായി, ശാസ്ത്രത്തെ തെളിവിന്റെയും സ്വയംതിരുത്തലിന്റെയും പ്രക്രിയയായി പഠിപ്പിക്കണം. ആറാമതായി, ഭാഷയും സംസ്കാരവും അധികാരവുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്ന് പഠിക്കണം. ഏഴാമതായി, മാധ്യമവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ബോധത്തെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്ന് പഠിക്കണം. എട്ടാമതായി, ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സംഘടനാരീതിയിലും പ്രാവർത്തികമാക്കണം.

ഇതിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് എന്തും വിശ്വസിക്കാനുള്ള അവകാശം മാത്രമല്ല; എന്തുകൊണ്ടാണ് താൻ ഒരു കാര്യം വിശ്വസിക്കുന്നത് എന്ന് പരിശോധിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്. മറ്റൊരാൾ പറയുന്നതിനെ അംഗീകരിക്കാനോ നിരസിക്കാനോ കഴിയുന്നത് മാത്രം സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല; സ്വന്തം ചിന്തയുടെ ഉറവിടങ്ങളും പരിധികളും തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവാണ് ഉയർന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിൽ ഒരു പുതിയ തരത്തിലുള്ള ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അറിവും അനുഭവവും, സിദ്ധാന്തവും പ്രയോഗവും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും, ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും, സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്ന ബോധം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് വിഘടിച്ച അറിവിനെ സമഗ്രബോധമായി മാറ്റുന്ന പ്രക്രിയ.

വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മുഴുവൻ ചർച്ചയും ഒടുവിൽ ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്നു: വിദ്യാഭ്യാസം ആരുടെ ഭാവിയാണ് നിർമ്മിക്കുന്നത്? നിലവിലുള്ള സ്വത്തുടമസ്ഥതയുടെയും അധികാരത്തിന്റെയും സാമൂഹികപദവിയുടെയും ബന്ധങ്ങളെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ഭാവിയോ, മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ശേഷികളെ വികസിപ്പിക്കുന്ന ഭാവിയോ?

ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഏറ്റവും അനുകൂലമായ വിദ്യാഭ്യാസം നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തെ കാര്യക്ഷമമായി പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമായിരിക്കും. കൂടുതൽ കഴിവുള്ള തൊഴിലാളികളെ സൃഷ്ടിക്കുക, കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത നേടുക, മത്സരശേഷി വർധിപ്പിക്കുക, വിപണിയുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമായ മനുഷ്യശേഷി ഒരുക്കുക എന്നിവ അതിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങളാകും. എന്നാൽ മനുഷ്യനെ ഒരു ഉൽപ്പാദനഘടകമായി മാത്രം കാണുന്നിടത്ത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികവും സൃഷ്ടിപരവും വിമർശനാത്മകവുമായ ശേഷികൾ പരിമിതപ്പെടുന്നു.

വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം അതിനപ്പുറത്തേക്ക് പോകുന്നു. മനുഷ്യനെ നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനക്രമത്തിന്റെ കാര്യക്ഷമമായ ഘടകമാക്കുന്നതിനു പകരം ഉൽപ്പാദനക്രമം ഉൾപ്പെടെയുള്ള സാമൂഹികഘടനകളെ മനസ്സിലാക്കാനും വിലയിരുത്താനും പരിവർത്തനം ചെയ്യാനും കഴിയുന്ന സജീവ വ്യക്തിയാക്കുകയാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. ഇവിടെ മനുഷ്യൻ ചരിത്രത്തിന്റെ ഉപകരണമല്ല; ചരിത്രത്തിന്റെ സജീവ സ്രഷ്ടാവാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഈ രണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസസാധ്യതകളും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടവയല്ല. ഒരേ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ഭരണാധിപത്യത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളും അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ശക്തികളും പ്രവർത്തിക്കാം. ഒരേ അധ്യാപകൻ തന്നെ ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ നിലവിലുള്ള ധാരണകൾ ആവർത്തിക്കുകയും മറ്റുചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ വിദ്യാർത്ഥിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാം. ഒരേ പാഠപുസ്തകം തന്നെ ആശയാധിപത്യത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം വഹിക്കുമ്പോഴും അതിനെ വിമർശിക്കാൻ ആവശ്യമായ വിവരങ്ങൾ നൽകാം. ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലാണ് മാറ്റത്തിന്റെ സാധ്യത ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ വിമോചിപ്പിക്കേണ്ടത് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തിക്കൊണ്ടല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ തന്നെ പരിവർത്തനവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ്. വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ മാറ്റവും സാമ്പത്തികമാറ്റവും രാഷ്ട്രീയമാറ്റവും സാംസ്കാരികമാറ്റവും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോഴാണ് ഗുണപരമായ പരിവർത്തനം സംഭവിക്കുക. വിദ്യാഭ്യാസം ഒറ്റയ്ക്ക് സമൂഹത്തെ മാറ്റുകയില്ല; എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസമില്ലാതെ ദീർഘകാല സാമൂഹികപരിവർത്തനം ബോധപരമായ അടിത്തറയില്ലാതെ പോകും.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസം സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ “മേൽപ്പാളി” മാത്രമല്ല. അത് മനുഷ്യബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തിൽ സജീവമായി പങ്കെടുക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മകശക്തിയാണ്. സാമ്പത്തികഘടന വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികശേഷിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം ഭാവിയിലെ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സംസ്കാരം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം പുതിയ സാംസ്കാരികരൂപങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രതികരണങ്ങളാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഒരു നിർണായക സാമൂഹികപാളിയാക്കുന്നത്.

അവസാനം, ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന നിർവചനം ഇങ്ങനെ നൽകാം: വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യബോധത്തെ നിലവിലുള്ള യാഥാർത്ഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുത്തുന്ന പ്രക്രിയ മാത്രമല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ചലനവും അതിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും തിരിച്ചറിഞ്ഞ് മനുഷ്യന് സ്വന്തം സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തെയും കൂട്ടായ ഭാവിയെയും ബോധപൂർവം പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ്.

ഈ നിർവചനത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു അവസാനിച്ച ഉൽപ്പന്നമല്ല. അത് നിരന്തരമായ ചലനമാണ്. അറിവിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്ക്, ബോധത്തിൽനിന്ന് വിമർശനത്തിലേക്ക്, വിമർശനത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക്, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിലേക്ക്, സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിൽനിന്ന് പുതിയ അറിവിലേക്കും പുതിയ ബോധത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്ന ഒരു തുടർച്ചയായ ചക്രം.

ഈ ചക്രം ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ താൽപ്പര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം ആശയാധിപത്യത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനയന്ത്രമാകുന്നു. അത് ജനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ അറിവിനും വിമർശനബോധത്തിനും സാമൂഹികനീതിക്കും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും കീഴിൽ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം സാമൂഹികവിമോചനത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറുന്നു.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിപ്ലവകരമായ ചോദ്യം “എന്ത് പഠിപ്പിക്കണം?” എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. “മനുഷ്യനെ എന്താക്കി മാറ്റണം?” എന്നതാണ് അതിന്റെ അന്തിമചോദ്യം.

മനുഷ്യനെ അനുസരിക്കുന്നവനാക്കണോ, ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവനാക്കണോ? ഉപഭോക്താവാക്കണോ, സ്രഷ്ടാവാക്കണോ? വിപണിയിലെ ഒരു തൊഴിൽശക്തിയാക്കണോ, സാമൂഹികബോധമുള്ള മനുഷ്യനാക്കണോ? നിലവിലുള്ള ലോകത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നവനാക്കണോ, അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നവനാക്കണോ? ചരിത്രത്തിന്റെ പ്രേക്ഷകനാക്കണോ, ചരിത്രത്തിന്റെ സജീവ സ്രഷ്ടാവാക്കണോ?

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉത്തരം വ്യക്തമാണ്: മനുഷ്യനെ തന്റെ ലോകത്തിന്റെ ബോധമുള്ള സ്രഷ്ടാവാക്കുക. അറിവിനെ അധികാരത്തിന്റെ സ്വകാര്യ ഉപകരണത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹികസമ്പത്താക്കി മാറ്റുക. ബോധത്തെ അനുസരണത്തിന്റെ ഉപകരണത്തിൽനിന്ന് വിമർശനത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിയുടെയും ശക്തിയാക്കി മാറ്റുക. വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനത്തിന്റെ യന്ത്രത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രവികസനത്തിന്റെയും സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെയും ചലനാത്മകശക്തിയാക്കി മാറ്റുക. അപ്പോഴാണ് വിദ്യാഭ്യാസം ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന സംവിധാനത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ശക്തിയായി ഗുണപരമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യത്തിന്റെ ഉപകരണമായി മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളെയും സംസ്ഥാനത്തെയും തമ്മിൽ വേർതിരിച്ചുനോക്കാനാവില്ല. ആധുനിക രാഷ്ട്രത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം നേരിട്ടോ പരോക്ഷമായോ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ, ധനസഹായം, പാഠ്യപദ്ധതി, പരീക്ഷാസംവിധാനം, അധ്യാപക നിയമനം, സ്ഥാപനങ്ങളുടെ അംഗീകാരം, ഗവേഷണനയം തുടങ്ങിയവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ രൂപം നിർണ്ണയിക്കുന്നതിൽ സംസ്ഥാനത്തിന് വലിയ പങ്കുണ്ട്. എന്നാൽ സംസ്ഥാനം ഒരു ഏകീകൃതവും വർഗ്ഗനിരപേക്ഷവുമായ ശക്തിയാണെന്ന് കരുതുന്നതും അപര്യാപ്തമാണ്. വിവിധ വർഗ്ഗങ്ങളും സാമൂഹികശക്തികളും സംസ്ഥാനനയങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസനയം അതിനാൽ സാമൂഹികശക്തികളുടെ പരസ്പരസംഘർഷത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന മേഖലയായി മാറുന്നു.

ഒരു ഭരണകൂടം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ പൂർണ്ണമായും നിയന്ത്രിക്കുന്നു എന്ന ലളിതമായ ധാരണയും യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കുന്നില്ല. അധ്യാപകർ, വിദ്യാർത്ഥികൾ, രക്ഷിതാക്കൾ, ഗവേഷകർ, സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയസംഘടനകൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, സ്വകാര്യവിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ, വ്യവസായശക്തികൾ എന്നിവയെല്ലാം വിദ്യാഭ്യാസരംഗത്ത് സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസസംവിധാനം ഒരു ഏകദിശാ നിയന്ത്രണയന്ത്രമല്ല; പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന അനവധി ശക്തികളുടെ ചലനാത്മകമേഖലയാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രയോഗസാധ്യത. ഒരു സാമൂഹികസ്ഥാപനത്തെ അതിന്റെ മേൽനിലയിലെ അധികാരത്തിലൂടെ മാത്രം വിശദീകരിക്കാതെ അതിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വ്യത്യസ്ത ശക്തികളുടെ പരസ്പരബന്ധം പരിശോധിക്കണം. വിദ്യാഭ്യാസം സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഉപകരണമാകാം; എന്നാൽ അതേ സമയം സംസ്ഥാനനയങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ബോധം സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയും. വിദ്യാലയം സാമൂഹികക്രമത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാം; എന്നാൽ അതേ വിദ്യാലയം ആ ക്രമത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്താനും കഴിയും. ഈ ദ്വന്ദ്വമാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സാമൂഹികചലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

വർഗ്ഗസമരം സാമ്പത്തികമേഖലയിൽ മാത്രം നടക്കുന്നില്ല. ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത, വേതനം, തൊഴിൽനിബന്ധനകൾ, സമ്പത്തിന്റെ വിതരണം എന്നിവയുടെ മേഖലയിൽ അത് വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാനമേഖല ബോധത്തിന്റെ മേഖലയാണ്. ഒരു വർഗ്ഗത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക താൽപ്പര്യങ്ങൾ ദീർഘകാലം നിലനിർത്തണമെങ്കിൽ അതിന്റെ സാമൂഹികദർശനം പൊതുവായ സ്വാഭാവികസത്യമായി മാറേണ്ടതുണ്ട്. വിദ്യാഭ്യാസം ഈ ബോധനിർമ്മാണത്തിൽ പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു.

ഇവിടെ വർഗ്ഗസമരം “ആരാണ് അധികാരം കൈവശം വയ്ക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. “ആരുടെ കാഴ്ചപ്പാടാണ് സമൂഹത്തിന്റെ സാധാരണബോധമായി മാറുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യവും അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്. സമ്പത്തിന്റെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത സ്വാഭാവികമാണെന്ന ധാരണ, മത്സരം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവികനിയമമാണെന്ന ധാരണ, വ്യക്തിഗത വിജയം സാമൂഹികഘടനകളിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമാണെന്ന ധാരണ, ദാരിദ്ര്യം വ്യക്തിപരമായ പരാജയമാണെന്ന ധാരണ എന്നിവ പൊതുബോധത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറുമ്പോൾ വർഗ്ഗാധിപത്യം കൂടുതൽ സ്ഥിരത നേടുന്നു.

ഇതിന്റെ മറുവശത്ത്, മനുഷ്യരുടെ വ്യക്തിഗത അനുഭവങ്ങളെ സാമൂഹികഘടനകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം വർഗ്ഗബോധത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് സഹായിക്കും. തൊഴിൽ, വേതനം, സ്വത്ത്, ഉൽപ്പാദനം, ലാഭം, നികുതി, കടം, ഉപഭോഗം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പഠിക്കുന്ന വിദ്യാർത്ഥിക്ക് തന്റെ സ്വന്തം ജീവിതത്തെ വിശാലമായ സാമ്പത്തികഘടനയുടെ ഭാഗമായി കാണാൻ കഴിയും. അപ്പോൾ “എന്റെ പ്രശ്നം” എന്നതിൽനിന്ന് “നമ്മുടെ സാമൂഹികപ്രശ്നം” എന്ന ബോധത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം ആരംഭിക്കുന്നു.

ഇതാണ് വ്യക്തിഗതബോധത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായബോധത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിൽ വ്യക്തി ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട അണുവല്ല. അവന്റെ ബോധം കുടുംബം, സമൂഹം, തൊഴിൽ, സംസ്കാരം, ഭാഷ, ചരിത്രം, സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ തുടങ്ങിയ അനവധി പാളികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിയെ സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചുള്ള വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവത്തെ അപൂർണ്ണമായി മാത്രമേ പ്രതിഫലിപ്പിക്കൂ.

ആധുനിക രാഷ്ട്രനിർമ്മാണത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് വലിയ പങ്കുണ്ട്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ചരിത്രം, ഭാഷ, ഭരണഘടന, ദേശീയചിഹ്നങ്ങൾ, പൊതുസ്മരണകൾ, സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യം എന്നിവ വിദ്യാലയങ്ങളിലൂടെ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ വിദ്യാഭ്യാസം ദേശീയ ഐക്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിലും ഭാഷകളിലും സംസ്കാരങ്ങളിലും നിന്നുള്ള ആളുകൾക്ക് ഒരു പൊതുസാമൂഹിക തിരിച്ചറിവ് നൽകുന്നതിൽ ഇത് സഹായകമാണ്.

എന്നാൽ ദേശീയബോധത്തിനും ദേശീയവാദത്തിനും ഇടയിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ദേശീയബോധം വിവിധ സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങളെ പൊതുവായ ചരിത്രപരമായ ബന്ധത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക വിഭാഗത്തിന്റെ സംസ്കാരത്തെയോ മതത്തെയോ ചരിത്രത്തെയോ മുഴുവൻ രാജ്യത്തിന്റെയും ഏകദേശീയ തിരിച്ചറിയലായി പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോൾ ദേശീയത ഒഴിവാക്കലിന്റെ ഉപകരണമായി മാറാം.

വിദ്യാഭ്യാസം ദേശീയചരിത്രത്തെ വിമർശനാത്മകമായി പഠിപ്പിക്കണം. ചരിത്രത്തിലെ മഹത്വങ്ങൾ മാത്രമല്ല, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സംഘർഷങ്ങളും അടിച്ചമർത്തലുകളും സാമൂഹികപരിവർത്തനങ്ങളും പഠിക്കണം. ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ചരിത്രം അതിന്റെ ഭരണാധികാരികളുടെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല; കർഷകരുടെയും തൊഴിലാളികളുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും വിവിധ ഭാഷാസമൂഹങ്ങളുടെയും വിവിധ സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങളുടെയും കൂട്ടായ ചരിത്രമാണ്.

ഇങ്ങനെ ദേശീയബോധം ഏകതാനമായ ഒന്നല്ലെന്നും അതിനുള്ളിൽ തന്നെ അനവധി സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ പാളികൾ ഉണ്ടെന്നും വിദ്യാർത്ഥി മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ദേശീയത കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരമായ രൂപം സ്വീകരിക്കും. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ ദേശീയസമൂഹം ഒരു ഏകകമല്ല; വ്യത്യസ്ത പാളികളും ശക്തികളും പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സമഗ്രതയാണ്.

മതവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പ്രശ്നവും ഇതേ രീതിയിൽ പരിശോധിക്കണം. മതം മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു സാംസ്കാരികവും സാമൂഹികവുമായ പ്രതിഭാസമാണ്. അതിനാൽ മതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം ഒഴിവാക്കുന്നത് സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിലെ ഒരു പ്രധാന മേഖല ഒഴിവാക്കുന്നതിന് തുല്യമായിരിക്കും. എന്നാൽ മതവിശ്വാസത്തെ വിമർശനാതീതമായ അന്തിമസത്യമായി പഠിപ്പിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവുമായി വൈരുദ്ധ്യപ്പെടാം.

വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം മതത്തെ വിശ്വാസത്തിന്റെ വസ്തുവായി മാത്രമല്ല, ചരിത്രപരവും സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ പ്രതിഭാസമായി പഠിക്കണം. മതം മനുഷ്യർക്ക് അർത്ഥവും ആശ്വാസവും കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയലും നൽകുന്ന ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കാം. അതേ സമയം ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സാമൂഹികവിഭജനവും അധികാരസംരക്ഷണവും ന്യായീകരിക്കുന്ന ആശയഘടനയായും ഉപയോഗിക്കപ്പെടാം. ഈ ഇരട്ടസ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാതെ മതത്തിന്റെ സാമൂഹികപങ്കിനെ പൂർണ്ണമായി വിശകലനം ചെയ്യാനാവില്ല.

ഇവിടെയും വൈരുദ്ധ്യം നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല. മതത്തിൽ മനുഷ്യവിമോചനത്തിനുള്ള നൈതിക പ്രേരണകളും സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തിനുള്ള ആശയങ്ങളും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ദൗത്യം അവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ മുൻകൂട്ടി സത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കാതെ ചരിത്രപരവും തെളിവാധിഷ്ഠിതവുമായ പഠനത്തിലൂടെ അവയെ തിരിച്ചറിയാൻ വിദ്യാർത്ഥിയെ പ്രാപ്തനാക്കുകയാണ്.

ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഓൺലൈൻ പഠനം, തുറന്ന വിദ്യാഭ്യാസവിഭവങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ ഗ്രന്ഥശാലകൾ, ദൂരവിദ്യാഭ്യാസം, കൃത്രിമബുദ്ധി അധിഷ്ഠിത പഠനസഹായികൾ എന്നിവ അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം മുമ്പത്തേക്കാൾ എളുപ്പമാക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ മാറ്റം അറിവിനെ സ്വതന്ത്രമാക്കുന്നു എന്ന ലളിതമായ ധാരണ അപകടകരമാണ്.

ഡിജിറ്റൽ ലോകത്തും അധികാരം നിലനിൽക്കുന്നു. ആരാണ് വേദി നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, ആരാണ് വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നത്, ആരാണ് ഉപയോക്താക്കളുടെ പെരുമാറ്റം വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്, ഏത് ഉള്ളടക്കമാണ് മുൻനിരയിൽ എത്തുന്നത്, ഏത് ഉള്ളടക്കമാണ് പിന്നിലേക്ക് നീങ്ങുന്നത്, ആരാണ് കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങളെ പരിശീലിപ്പിക്കുന്നത്, ഏത് ഭാഷകളിലാണ് മികച്ച സാങ്കേതികവിദ്യ ലഭ്യമാകുന്നത് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ പുതിയ അറിവാധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലാണ്.

ഇതോടെ അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം പുസ്തകശാലകളിൽനിന്നും പ്രസാധകരിൽനിന്നും സർവകലാശാലകളിൽനിന്നും മാത്രം നടക്കുന്ന ഒന്നല്ലാതായി മാറുന്നു. വിവരശേഖരണവും വിവരക്രമീകരണവും തന്നെ ഒരു പ്രധാന അധികാരമായി മാറുന്നു. ഒരാൾ എന്താണ് കാണുന്നത് എന്നതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനേക്കാൾ ശക്തമായ നിയന്ത്രണം ചിലപ്പോൾ അവൻ എന്ത് കാണുന്നില്ല എന്നതിനെ നിർണ്ണയിക്കുന്നതായിരിക്കും.

ഇത് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിലെ ഏകീകരണ-വിഘടന ശക്തികളുടെ പുതിയ രൂപമായി കാണാം. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ലോകത്തിന്റെ അറിവിനെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; അതേ സമയം അൽഗോരിതമിക വേർതിരിവുകൾ പുതിയ വിവരദ്വീപുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു വശത്ത് ആഗോള അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വർധിക്കുന്നു; മറുവശത്ത് വ്യക്തിയെ സ്വന്തം ആശയപരിസരത്തിൽ അടച്ചിടുന്ന പ്രവണതയും വളരുന്നു.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ തന്നെ പുനർനിർവചിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. മുമ്പ് അധ്യാപകന്റെ പ്രധാനപങ്കുകളിൽ ഒന്നായിരുന്നു വിവരങ്ങൾ നൽകുക. ഇന്ന് യന്ത്രങ്ങൾക്ക് വളരെ വലിയ അളവിലുള്ള വിവരങ്ങൾ അതിവേഗം ലഭ്യമാക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ അധ്യാപകന്റെ പങ്ക് വിവരവിതരണത്തിൽനിന്ന് ബോധവികസനത്തിലേക്ക് മാറേണ്ടിവരും.

കൃത്രിമബുദ്ധി ഒരു ഉത്തരമൊരുക്കിയാൽ വിദ്യാർത്ഥി അത് സ്വീകരിക്കുന്നതിനു പകരം അതിന്റെ തെളിവ് പരിശോധിക്കണം. അതിന്റെ ഉറവിടം അന്വേഷിക്കണം. വ്യത്യസ്ത വിശദീകരണങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യണം. തെറ്റായ നിഗമനങ്ങൾ കണ്ടെത്തണം. യന്ത്രം ഉപയോഗിച്ചുള്ള അറിവിന്റെ സാമൂഹികവും നൈതികവുമായ ഫലങ്ങൾ വിലയിരുത്തണം. ഇതാണ് ഭാവിയിലെ വിമർശനാത്മക കൃത്രിമബുദ്ധി സാക്ഷരത.

അതോടൊപ്പം കൃത്രിമബുദ്ധി വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ അസമത്വം കുറയ്ക്കാനും വർധിപ്പിക്കാനും കഴിയും. മികച്ച സാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കും വേഗമേറിയ ഇന്റർനെറ്റിലേക്കും വ്യക്തിഗത പഠനസഹായികളിലേക്കും കൂടുതൽ പ്രവേശനമുള്ള വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് നേട്ടം ലഭിക്കാം. അതേസമയം വിഭവകുറവുള്ള വിദ്യാർത്ഥികൾ പിന്നിലാകാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ലഭ്യത മാത്രം മതിയാകില്ല; അതിന്റെ സാമൂഹികവിതരണവും പ്രധാനമാണ്.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രചോദ്യം “യന്ത്രത്തിന് എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും?” എന്നതിൽനിന്ന് “മനുഷ്യൻ യന്ത്രത്തെ എന്തിനായി ഉപയോഗിക്കണം?” എന്നതിലേക്ക് മാറും. സാങ്കേതികശേഷിയേക്കാൾ സാമൂഹികവും നൈതികവുമായ ബോധം പ്രധാനമാകും. മനുഷ്യന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രവർത്തിക്കണമോ, അതോ സാങ്കേതികവ്യവസ്ഥകൾ തന്നെ മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കണമോ എന്നത് ഭാവിയിലെ വലിയ സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൊന്നായിരിക്കും.

ആഗോളവൽക്കരണം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ കൂടുതൽ അന്താരാഷ്ട്രമാക്കി. ശാസ്ത്രീയ അറിവ് അതിർത്തികൾ കടന്ന് സഞ്ചരിക്കുന്നു. വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലെ സർവകലാശാലകളുമായി ബന്ധപ്പെടാം. ഗവേഷകർക്ക് അന്താരാഷ്ട്ര സഹകരണം സാധ്യമാണ്. എന്നാൽ ആഗോളവൽക്കരണത്തിനും അധികാരഘടനയുണ്ട്.

ലോകത്തിലെ എല്ലാ രാജ്യങ്ങൾക്കും ഒരേ അളവിൽ അറിവുത്പാദനശേഷിയില്ല. ഗവേഷണധനം, സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, ശാസ്ത്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പ്രസാധനശേഷി, ഭാഷാപരമായ ആധിപത്യം എന്നിവ ചില രാജ്യങ്ങളിലും സ്ഥാപനങ്ങളിലും കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആഗോള അറിവിന്റെ ഒഴുക്ക് പൂർണ്ണമായും സമതുലിതമല്ല.

ഒരു രാജ്യത്തെ സർവകലാശാലകൾ മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലെ അറിവിനെ നിരന്തരം സ്വീകരിക്കുകയും സ്വന്തം അറിവിനെ അത്രത്തോളം ലോകത്തിലേക്ക് എത്തിക്കാനാകാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യം അറിവിന്റെ ആഗോള അസമത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആഗോളവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ലോകവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നതോടൊപ്പം പ്രാദേശിക അറിവിന്റെ സ്വതന്ത്ര വികസനവും ഉറപ്പാക്കുക എന്നതായിരിക്കണം.

ഇവിടെ വീണ്ടും പ്രാദേശികവും ആഗോളവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വബന്ധം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ലോകത്തിൽനിന്ന് ഒറ്റപ്പെട്ടുനിൽക്കുന്നത് അറിവിനെ പരിമിതപ്പെടുത്തും. എന്നാൽ ലോകത്തിന്റെ ശക്തികേന്ദ്രങ്ങളുടെ അറിവ് മാത്രം സ്വീകരിച്ച് സ്വന്തം അറിവുപാരമ്പര്യങ്ങളെ അവഗണിക്കുന്നതും ബൗദ്ധിക ആശ്രിതത്വം സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ ആഗോള സഹകരണവും ബൗദ്ധിക സ്വയംഭരണവും തമ്മിൽ ചലനാത്മകമായ സമതുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്.

ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസം അതിന്റെ ഭാഷയെയും ചരിത്രത്തെയും സംസ്കാരത്തെയും അവഗണിക്കുമ്പോൾ ബൗദ്ധികമായ അന്യവൽക്കരണം ഉണ്ടാകാം. സ്വന്തം ജീവിതാനുഭവങ്ങളെ അറിവിന്റെ യോഗ്യമായ വിഷയങ്ങളായി കാണാൻ കഴിയാത്ത വിദ്യാർത്ഥിക്ക് വിദ്യാഭ്യാസം സ്വന്തം ജീവിതത്തിൽനിന്ന് അകന്ന ഒന്നായി തോന്നാം.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസം പ്രാദേശികസംസ്കാരത്തെ വിമർശനാത്മകമായി ഉൾക്കൊള്ളണം. സ്വന്തം സംസ്കാരത്തെ അന്ധമായി മഹത്വവൽക്കരിക്കുകയോ പൂർണ്ണമായി നിരസിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്. അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഘടകങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുകയും അതിലെ അടിച്ചമർത്തൽ ഘടകങ്ങളെ വിമർശിക്കുകയും വേണം. സംസ്കാരത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് അതിനെ മാറ്റമില്ലാതെ സൂക്ഷിക്കുക എന്നല്ല; അതിന്റെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളെ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ സംസ്കാരവും ഒരു ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥയാണ്. അതിൽ പാരമ്പര്യവും പുതുമയും, ഏകീകരണവും വിഘടനവും, തുടർച്ചയും മാറ്റവും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാംസ്കാരിക വിദ്യാഭ്യാസം പാരമ്പര്യത്തെ ഒരു മ്യൂസിയംവസ്തുവായി കാണാതെ നിരന്തരം മാറുന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയായി കാണണം.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അന്തിമപ്രാധാന്യം ഭാവിയിലെ സാമൂഹികക്രമത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിലാണ്. ഇന്നത്തെ വിദ്യാലയത്തിൽ പഠിക്കുന്ന കുട്ടികളാണ് നാളത്തെ അധ്യാപകർ, ശാസ്ത്രജ്ഞർ, തൊഴിലാളികൾ, കർഷകർ, ഭരണാധികാരികൾ, ഡോക്ടർമാർ, എഞ്ചിനീയർമാർ, കലാകാരന്മാർ, മാധ്യമപ്രവർത്തകർ, രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകർ, സംരംഭകർ, പൗരന്മാർ എന്നിവരാകുന്നത്. അതിനാൽ ഇന്നത്തെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ബോധം നാളത്തെ സമൂഹത്തിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങളിലും നയങ്ങളിലും സംസ്കാരത്തിലും പ്രതിഫലിക്കും.

ഇത് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഒരു ദീർഘകാല സാമൂഹിക നിക്ഷേപമാക്കുന്നു. ഒരു തലമുറയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ചെറിയ ബോധപരമായ മാറ്റം അടുത്ത തലമുറയിൽ സ്ഥാപനപരമായ മാറ്റമായി മാറാം. സ്ഥാപനപരമായ മാറ്റം വീണ്ടും പുതിയ സാമൂഹികബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കാം. ഈ പ്രതികരണചക്രം പല തലമുറകളിലൂടെയും പ്രവർത്തിക്കാം.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിലെ “അവസ്ഥാമാറ്റം” എന്ന ആശയം വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ ഏറ്റവും ശക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ചെറിയ ബോധമാറ്റങ്ങൾ തുടർച്ചയായി കൂടിവരുന്നു. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുബോധത്തിൽ ഒരു ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. പഴയ ധാരണകൾ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകണമെന്നില്ല; എന്നാൽ അവയുടെ സാമൂഹികാധിപത്യം ദുർബലപ്പെടുന്നു. പുതിയ ധാരണകൾ വ്യാപകമാകുന്നു. പിന്നീട് അവ പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതിനാൽ സാമൂഹികപരിവർത്തനം എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരു വലിയ രാഷ്ട്രീയസംഭവത്തിലൂടെ മാത്രം ആരംഭിക്കണമെന്നില്ല. ഒരു ക്ലാസ് മുറിയിലെ ഒരു പുതിയ ചോദ്യം, ഒരു പുസ്തകത്തിലെ ഒരു പുതിയ ആശയം, ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയുടെ ഒരു വിമർശനചിന്ത, ഒരു അധ്യാപകന്റെ ഒരു പുതിയ പഠനരീതി, ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ അറിവുപദ്ധതി എന്നിവയും ദീർഘകാല പരിവർത്തനത്തിന്റെ വിത്തുകളാകാം.

ഇതോടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഒരു പ്രത്യേക ചലനശാസ്ത്രമായി കാണാം. സാമ്പത്തികഘടന വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിഭവങ്ങളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം ഭാവിയിലെ മനുഷ്യശേഷിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. മനുഷ്യശേഷി സാമ്പത്തികഘടനയെ മാറ്റുന്നു. രാഷ്ട്രീയാധികാരം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. രാഷ്ട്രീയബോധം രാഷ്ട്രീയാധികാരത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. സംസ്കാരം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം പുതിയ സംസ്കാരത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ മാറ്റുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഭാവിയിലുള്ള ഉപയോഗത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു.

ഇത് ഒരു ഏകദിശാ കാരണബന്ധമല്ല. നിരന്തരമായ പ്രതികരണചക്രങ്ങളുള്ള ഒരു സങ്കീർണ്ണ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയാണ്. ഒരു പാളിയിലെ മാറ്റം മറ്റൊരു പാളിയിൽ പ്രതികരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ പ്രതികരണം വീണ്ടും ആദ്യപാളിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇതാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനം.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസപരിഷ്കാരവും ഒരൊറ്റ നടപടിയിലൂടെ സാധ്യമല്ല. പാഠ്യപദ്ധതി മാറ്റിയാൽ മാത്രം മതിയാകില്ല. പരീക്ഷാരീതി, അധ്യാപകപരിശീലനം, ധനസഹായം, സാമൂഹികസമത്വം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, സാങ്കേതികപ്രവേശനം, ഗവേഷണം, ഭാഷ, സ്ഥാപനജനാധിപത്യം എന്നിവയും ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കണം.

ഇതെല്ലാം ചേർത്ത് നോക്കുമ്പോൾ വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയ ആശയധാരയുടെ അനുയായികളെ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതല്ല. മനുഷ്യന് ഏതു ആശയത്തെയും പരിശോധിക്കാനും അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും തെളിവിനെ വിലയിരുത്താനും സ്വന്തം അഭിപ്രായം രൂപപ്പെടുത്താനും ആവശ്യമായപ്പോൾ അത് തിരുത്താനും കഴിയുന്ന സ്വതന്ത്ര ബോധം വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.

ഇത്തരം വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ വിദ്യാർത്ഥി ഒരു അനുസരണയന്ത്രമല്ല. അധ്യാപകനും ഒരു ഉത്തരവിടുന്ന അധികാരിയല്ല. ഇരുവരും അറിവിന്റെ അന്വേഷണത്തിലെ വ്യത്യസ്ത ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളുള്ള പങ്കാളികളാണ്. സമൂഹവും വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനവും പരസ്പരം വേർപെട്ട മേഖലകളല്ല. സർവകലാശാല സമൂഹത്തിന്റെ മുകളിൽ നിൽക്കുന്ന അറിവുകോട്ടയല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികശേഷിയുടെ വികസനകേന്ദ്രമാണ്.

ഈ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയിൽനിന്നും സമൂഹത്തിൽനിന്നും ചരിത്രത്തിൽനിന്നും വേർതിരിക്കുകയില്ല. മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വം ഈ എല്ലാ പാളികളുമായും ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നതായി പഠിപ്പിക്കും. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണ്; സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; ചരിത്രത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നമാണ്; അതേസമയം ചരിത്രത്തെ മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന സജീവശക്തിയുമാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസപരമായ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ആശയം: മനുഷ്യൻ സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നവും സമൂഹത്തിന്റെ നിർമ്മാതാവുമാണ്; വിദ്യാഭ്യാസം ഈ ഇരട്ടബന്ധത്തെ ബോധപൂർവമാക്കുന്ന സാമൂഹികശക്തിയാണ്.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനത്തെ ഒരു വിദ്യാഭ്യാസപരിഷ്കാരമായി മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല. അത് ബോധത്തിന്റെ പരിവർത്തനമാണ്. ബോധത്തിന്റെ പരിവർത്തനം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പരിവർത്തനവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പരിവർത്തനം സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ഘടനകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അവ വീണ്ടും പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസബന്ധങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രഗതി.

അവസാനം, ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യത്തിൽനിന്ന് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ മോചിപ്പിക്കുക എന്നത് ഒരു വർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയങ്ങളെ മറ്റൊരു വർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയങ്ങൾകൊണ്ട് മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുക എന്നതല്ല. ആശയാധിപത്യത്തിന്റെ തന്നെ സാമൂഹികഘടനയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ് അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം. മനുഷ്യൻ ഏതൊരു ആശയവും അന്ധമായി സ്വീകരിക്കാതെ അതിന്റെ തെളിവും ചരിത്രവും സാമൂഹികതാൽപ്പര്യങ്ങളും പരിശോധിക്കാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ് വിമോചനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം.

അപ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം “ആരെ അനുസരിക്കണം?” എന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിൽനിന്ന് “എന്തുകൊണ്ട് അനുസരിക്കണം, എപ്പോൾ ചോദ്യം ചെയ്യണം, എന്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് ഒരു തീരുമാനം ശരിയെന്ന് പറയുന്നത്?” എന്ന് ചോദിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനമായി മാറുന്നു.

അവിടെനിന്നാണ് മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ബൗദ്ധികസ്വാതന്ത്ര്യം ആരംഭിക്കുന്നത്. അവിടെനിന്നാണ് അറിവ് അധികാരത്തിന്റെ സ്വകാര്യസ്വത്തല്ലാതെ മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസമ്പത്തായി മാറുന്നത്. അവിടെനിന്നാണ് വിദ്യാഭ്യാസം ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയിൽനിന്ന് സാമൂഹികവിമോചനത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയായി മാറുന്നത്. അവിടെനിന്നാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു വിദ്യാഭ്യാസരീതി മാത്രമല്ലാതെ മനുഷ്യനും സമൂഹവും പ്രകൃതിയും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുനർനിർവചിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്ര സാമൂഹികദർശനമായി ഉയർന്നുവരുന്നത്.

ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യം വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനത്തിനുള്ളിൽ മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒന്നല്ല. കുടുംബം, വിദ്യാലയം, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, വിപണി, തൊഴിൽസ്ഥലം, ഭരണസംവിധാനം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു വിശാലമായ സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമായാണ് വിദ്യാഭ്യാസം പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. കുട്ടി വിദ്യാലയത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ അവന്റെ ബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളിൽ പലതും രൂപപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞിരിക്കും. കുടുംബത്തിലെ സാമൂഹികപദവി, ഭാഷ, സാമ്പത്തികസാഹചര്യം, സാംസ്കാരികപരിചയം, മതപരമായ ധാരണകൾ, ലിംഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണകൾ, വിജയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കാഴ്ചപ്പാട് എന്നിവ കുട്ടിയുടെ പ്രാരംഭബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. വിദ്യാലയം ഈ ബോധത്തെ വികസിപ്പിക്കുകയോ ചോദ്യം ചെയ്യുകയോ ചിലപ്പോൾ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. മാധ്യമങ്ങളും വിപണിയും അതിനൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പിന്നീട് തൊഴിൽവിപണി ഈ ബോധത്തിന് ഒരു സാമ്പത്തികരൂപം നൽകുന്നു.

ഈ പ്രക്രിയയെ ഒരു നേരിട്ടുള്ള രേഖയായി കാണാനാവില്ല. കുടുംബം വിദ്യാലയത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വിദ്യാലയം കുടുംബബോധത്തെ മാറ്റുന്നു. മാധ്യമം വിദ്യാർത്ഥിയുടെ ചിന്തയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വിദ്യാർത്ഥിയുടെ മാറിയ ബോധം പിന്നീട് മാധ്യമത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തെയും വിപണിയെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. തൊഴിൽവിപണിയുടെ ആവശ്യങ്ങൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ മാറ്റുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം പുതിയ തൊഴിൽശേഷിയെ സൃഷ്ടിച്ച് തൊഴിൽവിപണിയുടെ സ്വഭാവത്തെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ഇത് ഒരു സങ്കീർണ്ണമായ പ്രതികരണചക്രമാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ ചക്രത്തെ വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികപാളികൾ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണാം. ഓരോ പാളിയും മറ്റൊന്നിനെ സ്വാധീനിക്കുകയും അതിൽനിന്ന് സ്വാധീനം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ബന്ധങ്ങളിൽ ചിലത് ഏകീകരണശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ചിലത് വിഘടനശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തെ നിലനിർത്തുന്ന ശക്തികൾ ഏകീകരിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തികൾ ക്രമേണ വിഘടനത്തിന്റെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

കുട്ടിയുടെ ആദ്യത്തെ സാമൂഹികവിദ്യാഭ്യാസം കുടുംബത്തിലാണ് നടക്കുന്നത്. ഭാഷ, പെരുമാറ്റം, അധികാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണ, മറ്റുള്ളവരോടുള്ള സമീപനം, തൊഴിൽമൂല്യം, സാമൂഹികമാനം, ലിംഗപങ്കുകൾ, വിജയത്തിന്റെ അർത്ഥം തുടങ്ങിയവ കുടുംബജീവിതത്തിലൂടെയാണ് ആദ്യം പഠിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ കുടുംബം വിദ്യാഭ്യാസവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു ഘടകം മാത്രമല്ല; അത് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടമാണ്.

എന്നാൽ കുടുംബം തന്നെ ഒരു സ്വതന്ത്രവും ഏകീകൃതവുമായ സാമൂഹികഘടകം അല്ല. കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തികസ്ഥാനം, തൊഴിൽ, വിദ്യാഭ്യാസനില, സാംസ്കാരിക മൂലധനം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ കുട്ടിയുടെ വിദ്യാഭ്യാസസാധ്യതകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ചില കുടുംബങ്ങൾക്ക് പുസ്തകങ്ങൾ, സാങ്കേതിക ഉപകരണങ്ങൾ, സ്വകാര്യ പഠനസഹായം, സാംസ്കാരികപരിചയം, ഭാഷാപരമായ സൗകര്യം എന്നിവ കൂടുതലായിരിക്കും. മറ്റുചില കുടുംബങ്ങൾക്ക് അടിസ്ഥാന വിദ്യാഭ്യാസസഹായം പോലും പരിമിതമായിരിക്കാം.

ഇതുകൊണ്ടാണ് “എല്ലാ കുട്ടികൾക്കും ഒരേ വിദ്യാലയം” എന്നത് മാത്രം യഥാർത്ഥ സമത്വം ഉറപ്പാക്കാത്തത്. കുട്ടികൾ വിദ്യാലയത്തിലെത്തുന്നത് തുല്യമായ സാമൂഹികപ്രാരംഭാവസ്ഥയിൽനിന്നല്ല. ഒരേ വിദ്യാഭ്യാസപരിസരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ അവരുടെ ബോധത്തിലും വിഭവങ്ങളിലും വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ വ്യത്യാസങ്ങളെ അവഗണിച്ച് എല്ലാവരെയും ഒരേ മാനദണ്ഡത്തിൽ അളക്കുന്നത് പലപ്പോഴും നിലവിലുള്ള അസമത്വത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നു.

ഒരു കുട്ടിയുടെ വിദ്യാഭ്യാസവിജയം അവന്റെ വ്യക്തിപരമായ ബുദ്ധിശേഷിയാൽ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. വീട്ടിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഭാഷ, പുസ്തകങ്ങളോടുള്ള പരിചയം, ചർച്ചയുടെ സംസ്കാരം, കലാസാംസ്കാരിക അനുഭവങ്ങൾ, മുതിർന്നവരുമായി നടത്തുന്ന സംവാദങ്ങൾ, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളുമായുള്ള പരിചയം എന്നിവയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു. ഈ സമ്പത്തിനെ സാമ്പത്തികസമ്പത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ സാംസ്കാരിക മൂലധനമായി കാണാം.

വിദ്യാലയം ഈ വ്യത്യാസങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാതെ ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹികവിഭാഗത്തിന്റെ സാംസ്കാരികശൈലിയെ “സാധാരണ ബുദ്ധി” എന്ന നിലയിൽ അംഗീകരിക്കുമ്പോൾ മറ്റു കുട്ടികൾക്ക് പരോക്ഷമായ ഒരു തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, വീട്ടിൽ പുസ്തകവായനയും ഔപചാരിക ഭാഷാപ്രയോഗവും നിരന്തരം അനുഭവിച്ച കുട്ടിക്ക് ഒരു പ്രത്യേക വിദ്യാഭ്യാസപരിസരത്തിൽ കൂടുതൽ സ്വാഭാവികമായ തുടക്കം ലഭിക്കാം. അതേസമയം മറ്റൊരു സാമൂഹികപശ്ചാത്തലത്തിൽനിന്നുള്ള കുട്ടിക്ക് അതേ ഭാഷാശൈലി പഠിക്കാൻ അധിക പരിശ്രമം ആവശ്യമായി വരാം.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ സമത്വം പുസ്തകങ്ങളും ക്ലാസ് മുറികളും തുല്യമായി നൽകുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. വിവിധ സാമൂഹികപ്രാരംഭാവസ്ഥകളിൽനിന്ന് വരുന്ന കുട്ടികൾക്ക് ആവശ്യമായ അധിക പിന്തുണ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. ഇതാണ് യഥാർത്ഥ സമത്വത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക അർത്ഥം.

വിദ്യാലയം നിലവിലുള്ള സാമൂഹികമൂല്യങ്ങളെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനമാകാം. എന്നാൽ അതേ സമയം അത് അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ഇടവുമാകാം. ഒരു വിദ്യാർത്ഥി സാമൂഹികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട ഒരു ധാരണയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ആദ്യത്തെ അനുഭവം പലപ്പോഴും വിദ്യാലയത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ലഭിക്കാം. ശാസ്ത്രം അന്ധവിശ്വാസത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാം. ചരിത്രം ഔദ്യോഗിക സ്മരണകളെ ചോദ്യം ചെയ്യാം. സാഹിത്യം സമൂഹത്തിലെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അനുഭവങ്ങളെ മുന്നിലെത്തിക്കാം. സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം അസമത്വത്തിന്റെ ഘടനകളെ വെളിപ്പെടുത്താം.

ഇതാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവം. അതേ സ്ഥാപനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ പുനരുത്പാദനവും പ്രതിരോധവും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഭരണാധികാരത്തിന് അനുകൂലമായ ആശയങ്ങൾ പഠിപ്പിക്കുന്ന ക്ലാസ് മുറി തന്നെ ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയിൽ അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ചിന്തയ്ക്ക് ജന്മം നൽകാം. ഒരു പാഠപുസ്തകത്തിലെ പരിമിതമായ ചരിത്രവിവരണം തന്നെ കൂടുതൽ അന്വേഷിക്കാനുള്ള ആകാംക്ഷ സൃഷ്ടിക്കാം.

ഈ സാധ്യതയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ പൂർണ്ണമായും ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലുള്ള ഒരു യന്ത്രമായി കാണുന്നതിൽനിന്ന് നമ്മെ തടയുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് ഘടനാപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും അതിനുള്ളിൽ മനുഷ്യരുടെ സജീവ പ്രവർത്തനത്തിനും വ്യത്യസ്ത വ്യാഖ്യാനങ്ങൾക്കും പുതിയ ബോധത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിനും ഇടമുണ്ട്.

അധ്യാപകൻ ഈ ദ്വന്ദ്വത്തിൽ ഒരു നിർണായക ഘടകമാണ്. ഒരു അധ്യാപകൻ പാഠ്യപദ്ധതി മാത്രം ആവർത്തിക്കുന്ന വ്യക്തിയാണെങ്കിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനശക്തി ശക്തമാകും. എന്നാൽ അതേ പാഠ്യപദ്ധതിയെ ചരിത്രപരമായും ശാസ്ത്രീയമായും വിമർശനാത്മകമായും വിശദീകരിക്കുന്ന അധ്യാപകൻ അതിന്റെ പരിധികളെ തന്നെ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് കാണിച്ചുകൊടുക്കാൻ കഴിയും.

അധ്യാപകന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകമാണ്. എന്നാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉത്തരവാദിത്തമില്ലായ്മയല്ല. അധ്യാപകന് സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയമോ സാംസ്കാരികമോ മതപരമോ ആയ ധാരണകൾ വിദ്യാർത്ഥികളിൽ നിർബന്ധമായി അടിച്ചേൽപ്പിക്കാനുള്ള അവകാശമില്ല. അതുപോലെ തന്നെ അധ്യാപകൻ ഭരണാധികാരത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക ധാരണകൾ ആവർത്തിക്കേണ്ട യന്ത്രവുമല്ല.

അധ്യാപകന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഉത്തരവാദിത്തം വിദ്യാർത്ഥിക്ക് ചിന്തിക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ നൽകുകയാണ്. വ്യത്യസ്ത വാദങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുക, തെളിവുകൾ പരിശോധിക്കുക, വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ കാണിക്കുക, ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലം വിശദീകരിക്കുക, വിദ്യാർത്ഥിയെ സ്വന്തം നിഗമനത്തിലെത്താൻ സഹായിക്കുക എന്നിവയാണ് വിമോചനപരമായ അധ്യാപകന്റെ അടിസ്ഥാനപങ്ക്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ഫലം വിദ്യാർത്ഥിയുടെ ബോധത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റമാണ്. തുടക്കത്തിൽ വിദ്യാർത്ഥി അറിവിനെ പുറത്ത് നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു വസ്തുവായി കാണുന്നു. അധ്യാപകൻ അറിയുന്നു; പുസ്തകം അറിയുന്നു; താൻ പഠിക്കണം. പിന്നീട് അവൻ അറിവ് ഒരു മനുഷ്യനിർമ്മിത പ്രക്രിയയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നു. മനുഷ്യർ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു, നിരീക്ഷിക്കുന്നു, പരീക്ഷിക്കുന്നു, തെറ്റുന്നു, തിരുത്തുന്നു, വീണ്ടും പഠിക്കുന്നു. അറിവ് അങ്ങനെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു.

അതിനുശേഷം വിദ്യാർത്ഥി അറിവിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവം തിരിച്ചറിയുന്നു. ആരാണ് അറിവ് നിർമ്മിക്കുന്നത്? ആരുടെ അറിവാണ് അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നത്? ആരുടെ അറിവാണ് അവഗണിക്കപ്പെടുന്നത്? ഏത് ഗവേഷണത്തിന് ധനം ലഭിക്കുന്നു? ഏത് വിഷയങ്ങൾ പ്രധാനമെന്ന് ആരാണ് തീരുമാനിക്കുന്നത്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ അറിവിനെയും അധികാരത്തെയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇതാണ് ബോധത്തിന്റെ ഗുണപരമായ മാറ്റം. വിദ്യാർത്ഥി അറിവിന്റെ ഉപഭോക്താവിൽനിന്ന് അറിവിന്റെ വിമർശനാത്മക പങ്കാളിയായി മാറുന്നു.

ഇന്നത്തെ സമൂഹത്തിൽ കുട്ടിയുടെ വിദ്യാഭ്യാസം ക്ലാസ് മുറിയിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. ടെലിവിഷൻ, പത്രം, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ, ദൃശ്യവേദികൾ, ചലച്ചിത്രങ്ങൾ, പരസ്യങ്ങൾ, വാണിജ്യവേദികൾ എന്നിവ നിരന്തരം “അദൃശ്യ പാഠപുസ്തകങ്ങൾ” പോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവ മനുഷ്യൻ എന്ത് ആഗ്രഹിക്കണം, ആരെ വിജയിയായി കാണണം, ആരെ പരാജിതനായി കാണണം, ഏത് ജീവിതരീതിയാണ് ആകർഷകമെന്ന് കരുതണം, ഏത് രാഷ്ട്രീയപ്രശ്നമാണ് പ്രധാനമെന്ന് കരുതണം എന്നിവയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

മാധ്യമം അതിനാൽ വെറും വിവരവിനിമയ സംവിധാനം മാത്രമല്ല; ബോധനിർമ്മാണത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്ഥാപനവുമാണ്. മാധ്യമത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത, പരസ്യവരുമാനം, പ്രേക്ഷകശ്രദ്ധ, രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങൾ, സാങ്കേതികഘടന എന്നിവ അതിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തെ സ്വാധീനിക്കും. അതിനാൽ മാധ്യമവിദ്യാഭ്യാസം ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ നിർബന്ധിത ഘടകമാകണം.

വിദ്യാർത്ഥി ഒരു വാർത്തയുടെ ഉള്ളടക്കം മാത്രം വായിക്കരുത്. വാർത്തയുടെ ഉറവിടം, ഉടമസ്ഥത, ഭാഷ, ഉപയോഗിക്കുന്ന ദൃശ്യങ്ങൾ, ഒഴിവാക്കിയ വിവരങ്ങൾ, വികാരപരമായ പ്രേരണകൾ, ആവർത്തിക്കുന്ന ആശയങ്ങൾ എന്നിവയും പരിശോധിക്കണം. അപ്പോൾ മാധ്യമത്തെ ഉപഭോഗിക്കുന്ന വ്യക്തിയിൽനിന്ന് മാധ്യമത്തെ വിമർശനാത്മകമായി വായിക്കുന്ന പൗരനായി മാറാൻ കഴിയും.

വിപണി വിദ്യാഭ്യാസത്തെ നേരിട്ട് നിയന്ത്രിക്കാത്ത സാഹചര്യത്തിലും വിപണിയുടെ മൂല്യങ്ങൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലേക്ക് കടന്നുവരാം. ഉയർന്ന ശമ്പളം ലഭിക്കുന്ന തൊഴിൽ = നല്ല വിദ്യാഭ്യാസം, കൂടുതൽ വരുമാനം = കൂടുതൽ വിജയം, കൂടുതൽ ഉപഭോഗം = കൂടുതൽ ജീവിതനിലവാരം എന്നിങ്ങനെ ലളിതമായ സമവാക്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടാം.

ഇതോടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സാമൂഹികലക്ഷ്യം ചുരുങ്ങുന്നു. അധ്യാപകനാകുന്നതിനെക്കാൾ ഉയർന്ന ശമ്പളമുള്ള തൊഴിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത് സ്വാഭാവികമായി “മികച്ച” തീരുമാനമായി കാണാം. സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തെക്കാൾ സ്വകാര്യസമ്പാദ്യം പ്രധാനമാകാം. മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങളെക്കാൾ വിപണിയുടെ ആവശ്യങ്ങൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമായി മാറാം.

ഇത് വിദ്യാഭ്യാസവും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. മൂലധനത്തിന് ആവശ്യമായ മനുഷ്യശേഷിയെ വിദ്യാഭ്യാസം സൃഷ്ടിക്കണം; എന്നാൽ അതേ വിദ്യാഭ്യാസം മൂലധനത്തിന്റെ സാമൂഹികഫലങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ബോധവും സൃഷ്ടിക്കാം. ഈ ദ്വന്ദ്വമാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ രാഷ്ട്രീയമായി നിർണായകമാക്കുന്നത്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അന്തിമ മൂല്യം തൊഴിൽവിപണിയിലെ വിജയത്തിലൂടെ മാത്രം അളക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽവിപണിയുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് കീഴടങ്ങുന്നു. തൊഴിൽവിപണി മാറുമ്പോൾ പാഠ്യപദ്ധതിയും മാറണം എന്ന വാദത്തിന് ഒരു പരിധിവരെ യുക്തിയുണ്ട്. എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽവിപണിയെ മാത്രം പിന്തുടരുകയാണെങ്കിൽ അത് ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുപകരം നിലവിലെ വിപണി ആവശ്യങ്ങളെ പിന്തുടരുന്ന സംവിധാനമായി മാറും.

സാങ്കേതികമാറ്റം അതിവേഗത്തിൽ നടക്കുമ്പോൾ ഇന്ന് ആവശ്യമായ ചില കഴിവുകൾ ഏതാനും വർഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ പഴയതാകാം. എന്നാൽ വിമർശനചിന്ത, പ്രശ്നപരിഹാരം, പഠിക്കാൻ പഠിക്കുന്ന കഴിവ്, സഹകരണം, ആശയവിനിമയം, ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാനശേഷികൾ കൂടുതൽ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കും. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം പ്രത്യേക തൊഴിൽകഴിവുകളോടൊപ്പം മാറ്റങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള ശേഷിയും നൽകണം.

ഇവിടെയാണ് വിദ്യാഭ്യാസവും തൊഴിൽവിപണിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദപരമായി കാണേണ്ടത്. വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽവിപണിയുടെ ആവശ്യങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കണം; എന്നാൽ തൊഴിൽവിപണിയുടെ ഭാവിയെ രൂപപ്പെടുത്തുകയും വേണം. വിദ്യാഭ്യാസം പിന്തുടരുന്ന സംവിധാനമാത്രമല്ല; മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്ന സംവിധാനവുമാണ്.

അറിവ് ആരുടേതാണ് എന്ന ചോദ്യം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലെ കേന്ദ്രചോദ്യമാണ്. ഒരു ഗവേഷണം പൊതുസമ്പത്ത് ഉപയോഗിച്ച് നടത്തിയിട്ടും അതിന്റെ ഫലം വളരെ കുറച്ച് ആളുകൾക്ക് മാത്രമേ ലഭ്യമാകുന്നുവെങ്കിൽ അവിടെ അറിവിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവവും അതിന്റെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യം ഉണ്ടാകുന്നു.

പുസ്തകങ്ങൾ, ഗവേഷണഫലങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസസാമഗ്രികൾ, ശാസ്ത്രീയവിവരങ്ങൾ എന്നിവ കൂടുതൽ തുറന്ന രീതിയിൽ ലഭ്യമാകുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തം ബൗദ്ധികശേഷി ഉയരും. ഒരു അധ്യാപകൻ മറ്റൊരു അധ്യാപകന്റെ നല്ല പഠനസാമഗ്രി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ ആദ്യ അധ്യാപകന്റെ അറിവ് കുറയുന്നില്ല. മറിച്ച് അറിവ് വ്യാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ പങ്കിടൽ അതിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അറിവ് ഒരു സ്വയംവികസിക്കുന്ന സാമൂഹികശക്തിയായി കാണാം. അറിവ് ഒരാളിൽനിന്ന് മറ്റൊരാളിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ അത് അതേ രൂപത്തിൽ മാത്രം ആവർത്തിക്കണമെന്നില്ല. പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ അത് പുതിയ അറിവുമായി ബന്ധപ്പെടുകയും പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ വ്യാപനം തന്നെ പുതിയ അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിന് കാരണമാകുന്നു.

വർഗ്ഗബോധം ഒരു പാഠപുസ്തകം വായിച്ചാൽ മാത്രം ഉണ്ടാകുന്ന ഒന്നല്ല. വ്യക്തിയുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളും തൊഴിൽബന്ധങ്ങളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങളും രാഷ്ട്രീയസംഭവങ്ങളും വിദ്യാഭ്യാസവും ചേർന്നാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പങ്ക് ഈ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന അനുഭവങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിച്ച് അവയുടെ ഘടനാപരമായ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നതിലാണ്.

ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് കുറഞ്ഞ വേതനം ലഭിക്കുന്നത് വ്യക്തിപരമായ ദുരനുഭവമായി മാത്രം കാണാം. എന്നാൽ പല തൊഴിലാളികൾക്കും സമാന അനുഭവമുണ്ടെന്ന് മനസ്സിലാകുമ്പോൾ അത് സാമൂഹികപ്രശ്നമായി മാറുന്നു. വേതനവും ലാഭവും ഉൽപ്പാദനവും സ്വത്തുടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മനസ്സിലാകുമ്പോൾ പ്രശ്നത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ രൂപം വ്യക്തമാകും. ഇതാണ് വ്യക്തിപരമായ അനുഭവത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹികബോധത്തിലേക്കുള്ള ചലനം.

വിദ്യാഭ്യാസം ഈ ചലനത്തിന് ഭാഷയും ആശയങ്ങളും വിശകലനോപകരണങ്ങളും നൽകുന്നു. എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസം ബോധത്തെ നിർബന്ധിച്ച് സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. യഥാർത്ഥ സാമൂഹികാനുഭവവും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനവും അതിന് ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസവും സാമൂഹികപ്രവർത്തനവും തമ്മിൽ പരസ്പരബന്ധം വേണം.

ചരിത്രത്തിൽ പല സാമൂഹികപരിവർത്തനങ്ങൾക്കും മുമ്പ് പുതിയ ആശയങ്ങൾ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളിലും ബൗദ്ധികമേഖലകളിലും വളർന്നിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ അവ അവിടെ മാത്രം നിലനിന്നാൽ അവയുടെ സാമൂഹികശക്തി പരിമിതമായിരിക്കും. ജനങ്ങളുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളുമായി അവ ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് അവ സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങളായി വളരുന്നത്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “സാധ്യതയിൽനിന്ന് യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേക്കുള്ള” ചലനം കാണാം. ഒരു ആശയം ആദ്യം ഒരു സാധ്യതയാണ്. അത് കുറച്ച് വ്യക്തികളുടെ ബോധത്തിൽ നിലനിൽക്കും. പിന്നീട് സമാനമായ സാമൂഹികാനുഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ വ്യാപനം വർധിക്കും. ഒരു നിർണായക ഘട്ടത്തിൽ ആ ആശയം കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ സംഘടനാശക്തിയായി മാറാം.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസം സമൂഹത്തിൽനിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്ന ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനമല്ല. അത് സാമൂഹികസാധ്യതകളുടെ സംഭരണശാലയാണ്. ഏത് സാധ്യതയാണ് യാഥാർത്ഥ്യമാകുന്നത് എന്നത് സമൂഹത്തിലെ വിവിധ ശക്തികളുടെ സംഘർഷത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഒരു പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ചില അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കാം. ഒന്നാമതായി, വിദ്യാഭ്യാസം എല്ലാവർക്കുമുള്ള സാമൂഹിക അവകാശമായിരിക്കണം. രണ്ടാമതായി, അറിവിന്റെ പ്രവേശനം സാമൂഹികപദവിയനുസരിച്ച് നിയന്ത്രിക്കപ്പെടരുത്. മൂന്നാമതായി, പാഠ്യപദ്ധതി ശാസ്ത്രീയവും വിമർശനാത്മകവും ചരിത്രബോധമുള്ളതുമായിരിക്കണം. നാലാമതായി, അധ്യാപക-വിദ്യാർത്ഥി ബന്ധം സംവാദാത്മകമായിരിക്കണം. അഞ്ചാമതായി, പരീക്ഷ അറിവിന്റെ ഏക അളവുകോലാകരുത്. ആറാമതായി, തൊഴിലും സിദ്ധാന്തവും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കണം. ഏഴാമതായി, പ്രാദേശികാനുഭവവും ആഗോളജ്ഞാനവും ബന്ധിപ്പിക്കണം. എട്ടാമതായി, മാധ്യമ-സാങ്കേതിക സാക്ഷരത എല്ലാവർക്കും ലഭിക്കണം. ഒൻപതാമതായി, ഗവേഷണം പൊതുതാൽപ്പര്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. പത്താമതായി, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ തന്നെ ജനാധിപത്യപരമായിരിക്കണം.

ഇവയെല്ലാം ഒറ്റപ്പെട്ട പരിഷ്കാരങ്ങളല്ല. പരസ്പരം ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയുടെ ഘടകങ്ങളാണ്. ഒരു ഘടകത്തിലെ മാറ്റം മറ്റുള്ളവയെ സ്വാധീനിക്കും. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസപരിഷ്കാരം ഒരു സമഗ്രമായ പരിവർത്തനപ്രക്രിയയായിരിക്കണം.

ഇതോടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദപരമായ വിശകലനം ഒരു നിർണായക നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം സ്വതന്ത്രമായി നല്ലതോ ചീത്തയോ ആയ ഒരു നിഷ്പക്ഷശക്തിയല്ല. അത് ഏത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു, ആരുടെ താൽപ്പര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് അതിന്റെ ഉള്ളടക്കം രൂപപ്പെടുന്നു, അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത ആരുടെ കൈകളിലാണ്, വിദ്യാർത്ഥിയുടെ ബോധത്തെ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു, സമൂഹവുമായി അതിന്റെ ബന്ധം എങ്ങനെയാണ് എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദിശ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നത്.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനം പാഠ്യപദ്ധതി മാറ്റുന്നതിൽ മാത്രം സാധ്യമല്ല. അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത, വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ധനവിന്യാസം, സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ജനാധിപത്യഘടന, അധ്യാപകന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം, വിദ്യാർത്ഥിയുടെ പങ്കാളിത്തം, ഗവേഷണത്തിന്റെ സാമൂഹികലക്ഷ്യം, മാധ്യമ-സാങ്കേതിക നിയന്ത്രണം, സാമൂഹിക അസമത്വം എന്നിവയെല്ലാം ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സമഗ്രചലനശാസ്ത്രം: കുടുംബം ബോധത്തിന്റെ പ്രാരംഭാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിദ്യാലയം അതിനെ ക്രമീകരിക്കുകയും ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു; മാധ്യമം അതിനെ നിരന്തരം സ്വാധീനിക്കുന്നു; വിപണി അതിന് സാമ്പത്തികമൂല്യങ്ങൾ നൽകുന്നു; തൊഴിൽവിപണി അതിനെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു; വ്യക്തിയുടെ അനുഭവങ്ങൾ വീണ്ടും വിദ്യാഭ്യാസത്തെയും സംസ്കാരത്തെയും മാറ്റുന്നു. ഈ പുനഃപ്രതികരണചക്രത്തിലാണ് വിദ്യാഭ്യാസാധിപത്യവും അതിനെതിരായ വിമോചനശക്തികളും ഒരേസമയം വികസിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാവി മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതല്ല. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ രണ്ട് വിപരീത സാധ്യതകൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ഒന്നാമത്തേത് മനുഷ്യനെ നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തിന് കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായി അനുസരിക്കുന്നവനാക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം. രണ്ടാമത്തേത് മനുഷ്യനെ ആ സാമൂഹികക്രമത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും ചോദ്യം ചെയ്യാനും ആവശ്യമായിടത്ത് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനും പ്രാപ്തനാക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം.

ഈ രണ്ട് സാധ്യതകളുടെ സംഘർഷമാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വം. ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിക്കും; എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന വിമർശനബോധം ആ ആശയാധിപത്യത്തിന്റെ തന്നെ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തും. അറിവിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തികൾ മനുഷ്യബോധത്തെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിക്കും; എന്നാൽ അറിവിന്റെ സാമൂഹികവ്യാപനം പുതിയ ബോധത്തിന്റെ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കും. വിദ്യാഭ്യാസം സാമൂഹികക്രമത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കും; അതേ സമയം ആ പുനരുത്പാദനത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് പുതിയ സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ വിത്തുകളും സൃഷ്ടിക്കും.

ഇതാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കാണുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഉൾക്കാഴ്ച. വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു നിശ്ചലമായ സ്ഥാപനം അല്ല. അത് കൂട്ടായ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ചലനാത്മക മേഖലയാണ്. ആ മേഖലയിൽ അറിവും അധികാരവും സ്വാതന്ത്ര്യവും നിയന്ത്രണവും പുനരുത്പാദനവും പരിവർത്തനവും നിരന്തരം ഏറ്റുമുട്ടുന്നു. ആ ഏറ്റുമുട്ടലിന്റെ ദിശയാണ് ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന്റെ ബൗദ്ധികവും സാംസ്കാരികവുമായ സ്വഭാവത്തെ നിർണ്ണയിക്കുക.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള യഥാർത്ഥ രാഷ്ട്രീയചോദ്യം “ആരാണ് വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ നടത്തുന്നത്?” എന്നതിലുപരി “ആരാണ് മനുഷ്യരുടെ ഭാവിബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്?” എന്നതാണ്. ഈ ചോദ്യത്തിന് ജനാധിപത്യപരമായ ഉത്തരം നൽകാൻ കഴിയുന്നിടത്താണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിമോചനസാധ്യത ആരംഭിക്കുന്നത്.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ വിദ്യാഭ്യാസാധിപത്യം പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെയോ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിലെയോ രൂപത്തിലുള്ളതല്ല. അന്ന് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിന്റെ പ്രധാന മാർഗങ്ങൾ വിദ്യാലയങ്ങൾ, പാഠപുസ്തകങ്ങൾ, പരീക്ഷകൾ, അധ്യാപകർ, സർവകലാശാലകൾ എന്നിവയായിരുന്നു. ഇന്ന് അവയ്ക്കൊപ്പം വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ, അൽഗോരിതങ്ങൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി, സ്വകാര്യ വിദ്യാഭ്യാസവിപണി, ആഗോള സർവകലാശാലാ ശൃംഖലകൾ, വിദ്യാഭ്യാസ വിവരശേഖരണ സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയും ചേർന്നിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ ആധിപത്യം കൂടുതൽ വ്യാപകവും ഒരേസമയം കൂടുതൽ അദൃശ്യവുമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.

പഴയ വിദ്യാഭ്യാസാധിപത്യം പ്രധാനമായും “എന്ത് പഠിപ്പിക്കണം?” എന്ന ചോദ്യത്തെ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസാധിപത്യം അതിനൊപ്പം “ആരാണ് എന്ത് പഠിക്കുന്നത്?”, “എപ്പോൾ പഠിക്കുന്നു?”, “എങ്ങനെ പഠിക്കുന്നു?”, “എന്താണ് ശ്രദ്ധ നേടുന്നത്?”, “ആരാണ് പഠനത്തിന്റെ ഫലം അളക്കുന്നത്?”, “ആരുടെ വിവരങ്ങളാണ് ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നത്?”, “ആരാണ് ആ വിവരങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നത്?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അറിവിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തോടൊപ്പം അറിവിന്റെ പ്രവാഹവും നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദപരമായി നോക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസാധിപത്യത്തിന്റെ പുതിയ ഗുണപരമായ ഘട്ടം. അധികാരം ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നതിനു പകരം അനവധി പാളികളിൽ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നുന്ന ഈ അധികാരങ്ങൾ പലപ്പോഴും സാമ്പത്തികവും സാങ്കേതികവുമായ ചില കേന്ദ്രങ്ങളുമായി വീണ്ടും ബന്ധപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ അധികാരം വിഘടിച്ചതുപോലെയും കേന്ദ്രീകൃതമായതുപോലെയും ഒരേസമയം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രത്യക്ഷവൈരുദ്ധ്യം മനസ്സിലാക്കാതെ ഡിജിറ്റൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.

മുതലാളിത്തസമൂഹത്തിൽ അറിവ് തന്നെ ഒരു ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. വ്യവസായയുഗത്തിൽ യന്ത്രങ്ങളും ഫാക്ടറികളും ഭൗതികമൂലധനവും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പ്രധാനശക്തികളായിരുന്നെങ്കിൽ അറിവാധിഷ്ഠിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിവരങ്ങൾ, സൃഷ്ടിപരത, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, ഗവേഷണം എന്നിവയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു.

ഇതോടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്മേലുള്ള നിയന്ത്രണം കൂടുതൽ സാമ്പത്തികപ്രാധാന്യം നേടുന്നു. മികച്ച ശാസ്ത്രജ്ഞരെയും എഞ്ചിനീയർമാരെയും സാങ്കേതികവിദഗ്ധരെയും ഗവേഷകരെയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസസംവിധാനം ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സാമ്പത്തികശേഷിയെ നേരിട്ട് സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസം ഇനി സമൂഹത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യത്തെ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കുന്ന മേഖലയല്ല; സാമ്പത്തിക മത്സരശേഷിയുടെ കേന്ദ്രഘടകവുമാണ്.

ഇവിടെ ഒരു പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. അറിവ് കൂടുതൽ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശക്തിയാകുമ്പോൾ അതിന്റെ പൊതുസ്വഭാവം കൂടുതൽ ശക്തമാകണം. എന്നാൽ അതേ സമയം അറിവിന്റെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശങ്ങളും കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുന്നു. അറിവ് കൂട്ടായ അധ്വാനത്തിന്റെ ഫലമായിരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ സാമ്പത്തികഫലം കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളിലോ കമ്പനികളിലോ കേന്ദ്രീകരിക്കാം.

ഒരു ഔഷധം വികസിപ്പിക്കാൻ ആയിരക്കണക്കിന് ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെയും പൊതുസർവകലാശാലകളുടെയും രോഗികളുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ദീർഘകാല ഗവേഷണം ആവശ്യമായിരിക്കാം. എന്നാൽ അന്തിമ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥാവകാശം ഒരു സ്വകാര്യസ്ഥാപനത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. ഇതിൽ കൂട്ടായ അറിവിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവവും സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയുടെ സാമ്പത്തികസ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം വ്യക്തമാണ്.

ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശം സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും ഗവേഷണത്തിനും പ്രോത്സാഹനം നൽകുന്ന ഒരു നിയമോപാധിയായി പ്രവർത്തിക്കാം. എന്നാൽ അറിവിന്റെ അമിത സ്വകാര്യവൽക്കരണം അതിന്റെ സാമൂഹികവ്യാപനത്തെ തടയാനും കഴിയും. പ്രത്യേകിച്ച് പൊതുസമ്പത്ത് ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച അറിവ് പൊതുജനങ്ങൾക്ക് ലഭ്യമാകാതെ പോകുമ്പോൾ ഒരു അടിസ്ഥാന സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അറിവിനെ പൂർണ്ണമായും സ്വകാര്യവസ്തുവായും പൂർണ്ണമായും നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത പൊതുവസ്തുവായും കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. സൃഷ്ടിപരതയ്ക്ക് വ്യക്തിഗത അംഗീകാരവും പ്രോത്സാഹനവും ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ അറിവിന്റെ സാമൂഹിക പുരോഗതിക്ക് അതിന്റെ വ്യാപനവും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ വ്യക്തിഗത സൃഷ്ടിപരതയും സാമൂഹിക അറിവും തമ്മിൽ ഒരു ചലനാത്മകസമതുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്.

ഡിജിറ്റൽ വിദ്യാഭ്യാസം വിദ്യാർത്ഥിയുടെ പഠനരീതിയെക്കുറിച്ച് മുമ്പത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കാൻ കഴിയും. അവൻ എത്ര സമയം പഠിച്ചു, ഏത് ചോദ്യങ്ങളിൽ തെറ്റി, ഏത് ഉള്ളടക്കം എത്ര തവണ കണ്ടു, ഏത് വിഷയത്തിൽ കൂടുതൽ സമയം ചെലവഴിച്ചു തുടങ്ങിയ വിവരങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്താം. പഠനത്തെ വ്യക്തിഗതമാക്കുന്നതിന് ഈ വിവരങ്ങൾ സഹായകരമാണ്.

എന്നാൽ ഇതേ സംവിധാനം നിരീക്ഷണത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം. വിദ്യാർത്ഥിയുടെ പഠനപ്രവർത്തനത്തെ നിരന്തരം അളക്കുകയും പ്രവചിക്കുകയും വർഗ്ഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു നിരീക്ഷണവ്യവസ്ഥയായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ പഠനപ്രക്രിയയെ അളക്കാവുന്ന വിവരങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നതിലൂടെ ചില മാനുഷിക സങ്കീർണ്ണതകൾ അദൃശ്യമായി പോകാം.

ഇവിടെ വീണ്ടും അളവും ഗുണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. പഠനസമയം, പരീക്ഷാഫലം, ശരിയുത്തരങ്ങളുടെ എണ്ണം, പ്രവർത്തനനിരക്ക് എന്നിവ അളക്കാം. എന്നാൽ ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയിൽ ഒരു പുതിയ ആശയം എങ്ങനെ ജനിച്ചു, ഒരു പ്രശ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അവന്റെ ബോധം എങ്ങനെ മാറി, അവന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്ത എങ്ങനെ വികസിച്ചു തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾ അത്ര എളുപ്പത്തിൽ അളക്കാനാവില്ല.

അളക്കാൻ കഴിയുന്നതിനെ മാത്രം വിദ്യാഭ്യാസപരമായി പ്രധാനമാക്കുമ്പോൾ അളക്കാൻ കഴിയാത്ത മനുഷ്യഗുണങ്ങൾ ക്രമേണ പിന്നിലാക്കപ്പെടും. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ കണക്കുകളോടൊപ്പം മനുഷ്യവ്യാഖ്യാനവും അനിവാര്യമാണ്.

അൽഗോരിതങ്ങൾ വിദ്യാർത്ഥിക്ക് ഏത് പഠനസാമഗ്രി നിർദ്ദേശിക്കണം എന്ന് തീരുമാനിക്കുമ്പോൾ അവ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അദൃശ്യ അധ്യാപകരായി മാറുന്നു. എന്നാൽ അൽഗോരിതങ്ങൾ നിഷ്പക്ഷമല്ല. അവയെ പരിശീലിപ്പിച്ച വിവരങ്ങളും അവയുടെ ലക്ഷ്യങ്ങളും രൂപകൽപ്പനയും ഉപയോഗിക്കുന്ന മാനദണ്ഡങ്ങളും അവയുടെ ഫലങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കും.

ഒരു വിദ്യാർത്ഥിക്ക് തുടർച്ചയായി ഒരേ തരത്തിലുള്ള ആശയങ്ങളാണ് നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നതെങ്കിൽ അവന്റെ ബൗദ്ധികപരിസരം ചുരുങ്ങാം. സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങളിൽ സംഭവിക്കുന്ന “ആശയബബിൾ” എന്ന പ്രതിഭാസം വിദ്യാഭ്യാസവേദികളിലും പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. വിദ്യാർത്ഥി സ്വന്തം ആശയങ്ങളെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ മാത്രം കാണുകയും വിരുദ്ധമായ തെളിവുകളിൽനിന്ന് അകന്നുപോകുകയും ചെയ്യാം.

ഇത് അറിവിന്റെ ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള പുതിയ ദ്വന്ദ്വമാണ്. വ്യക്തിഗത പഠനത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഉള്ളടക്കം നൽകുന്നത് ഏകീകരണശക്തിയാണ്. എന്നാൽ അതേ വ്യക്തിഗതീകരണം ബൗദ്ധികവിഘടനവും സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ നല്ല വിദ്യാഭ്യാസസംവിധാനം വിദ്യാർത്ഥിക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളതെല്ലാം മാത്രം നൽകാതെ അവന്റെ നിലവിലെ ധാരണകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ആശയങ്ങളിലേക്കും അവനെ പരിചയപ്പെടുത്തണം.

വിദ്യാഭ്യാസം എപ്പോഴും സൗകര്യപ്രദമായ അറിവ് നൽകേണ്ടതില്ല. ചിലപ്പോൾ വിദ്യാർത്ഥിയുടെ നിലവിലുള്ള ധാരണയെ ശക്തമായി ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ആശയങ്ങളാണ് കൂടുതൽ വിദ്യാഭ്യാസമൂല്യമുള്ളത്. ഒരു വിദ്യാർത്ഥി ഒരു പ്രശ്നത്തെക്കുറിച്ച് ഉറച്ച അഭിപ്രായം രൂപപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അതിന്റെ വിരുദ്ധമായ തെളിവുകൾ പഠിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ ബോധത്തിൽ വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കും.

ഈ വൈരുദ്ധ്യം ഒഴിവാക്കേണ്ട ഒന്നല്ല. ശരിയായ ബൗദ്ധിക സാഹചര്യത്തിൽ അത് പുതിയ അറിവിന്റെ ഉത്തേജകമാണ്. പഴയ ധാരണയും പുതിയ തെളിവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം പരിഹരിക്കാൻ വിദ്യാർത്ഥി തന്റെ ചിന്ത പുനഃസംഘടിപ്പിക്കും. ഇതാണ് ബോധത്തിന്റെ ഗുണപരമായ വളർച്ച.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ ബൗദ്ധികസൗകര്യവൽക്കരണം അപകടകരമാണ്. വിദ്യാർത്ഥിയെ എപ്പോഴും അവൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന ആശയങ്ങളുടെ പരിസരത്തിൽ മാത്രം നിർത്തുന്നത് പഠനത്തെ വ്യക്തിഗതമാക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിച്ചാലും അത് ബോധത്തിന്റെ വളർച്ചയെ പരിമിതപ്പെടുത്താം. യഥാർത്ഥ വ്യക്തിഗത വിദ്യാഭ്യാസം വിദ്യാർത്ഥിയുടെ പ്രത്യേക ആവശ്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനൊപ്പം അവന്റെ ബൗദ്ധികപരിധി വികസിപ്പിക്കുകയും വേണം.

ഭാഷ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള അധികാരോപാധികളിലൊന്നാണ്. ഏത് ഭാഷയിലാണ് ശാസ്ത്രം പഠിപ്പിക്കുന്നത്, ഏത് ഭാഷയിലാണ് ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസം ലഭിക്കുന്നത്, ഏത് ഭാഷയിലാണ് ഗവേഷണം പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നത് എന്നിവ അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു.

ഒരു സമൂഹത്തിലെ ഭൂരിപക്ഷം ജനങ്ങളുടെ മാതൃഭാഷയിൽ ഉയർന്ന നിലവാരത്തിലുള്ള ശാസ്ത്രീയവും സാങ്കേതികവുമായ അറിവ് ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ അറിവിനും ജനങ്ങൾക്കും ഇടയിൽ ഒരു ദൂരം രൂപപ്പെടും. ഈ ദൂരം സാമൂഹികമായി ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് അധിക ബൗദ്ധികാധികാരം നൽകും.

എന്നാൽ ലോകഭാഷകളുടെ അറിവ് നിഷേധിക്കാനും പാടില്ല. ഒരു വിദ്യാർത്ഥിക്ക് സ്വന്തം ഭാഷയിൽ ശക്തമായ അടിസ്ഥാനബോധം ലഭിക്കുന്നതിനൊപ്പം ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഷകളിലുള്ള അറിവുമായി ബന്ധപ്പെടാനുള്ള കഴിവും വേണം. പ്രാദേശികഭാഷയും ആഗോളഭാഷകളും തമ്മിൽ പാലം നിർമ്മിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രാദേശികവും ആഗോളവുമായ പാളികളുടെ പരസ്പരബന്ധമായി കാണാം. ഒരു പാളിയെ മറ്റൊന്നിന്റെ പകരക്കാരനാക്കാതെ അവയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സംയോജനം സാധ്യമാക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം.

ഇന്ത്യൻ സാമൂഹികസന്ദർഭത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏതൊരു ആഴത്തിലുള്ള വിശകലനവും ജാതിയുടെ പ്രശ്നത്തെ ഒഴിവാക്കാനാവില്ല. വിദ്യാഭ്യാസം ചരിത്രപരമായി അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം അസമമായി വിതരണം ചെയ്ത സാമൂഹികഘടനകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു. ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് അറിവിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ പ്രവേശനം നിഷേധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ മറ്റു ചില വിഭാഗങ്ങൾ അറിവിന്റെ ഔപചാരിക അധികാരം കൈവശം വച്ചു.

ആധുനിക പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവും ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങളും ഈ ചരിത്രപരമായ അസമത്വത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിൽ വലിയ പങ്ക് വഹിച്ചു. എന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം മാത്രം മതിയാകില്ല. സാമൂഹികമുൻവിധികൾ, ഭാഷാപരമായ തടസ്സങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക പിന്നാക്കാവസ്ഥ, സാംസ്കാരിക അപരിചിതത്വം, സ്ഥാപനപരമായ വിവേചനം തുടങ്ങിയവയും പരിഹരിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനശക്തി ഇരട്ടമാണ്. അത് ചരിത്രപരമായി അറിവിൽനിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ട വിഭാഗങ്ങൾക്ക് അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം നൽകുന്നു. അതേസമയം അറിവിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്ന ജാതീയ മുൻവിധികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും വേണം.

അതിനാൽ ജാതിവിമർശനം ഒരു സാമൂഹികശാസ്ത്രവിഷയം മാത്രമല്ല; വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിന്റെയും രീതിയുടെയും ഭാഗമാണ്. അറിവിന്റെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽ ആരെ ഉൾപ്പെടുത്തി, ആരെ ഒഴിവാക്കി എന്ന ചോദ്യം ഓരോ വിഷയത്തിലും ഉന്നയിക്കണം.

ലിംഗബന്ധങ്ങളും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടാം. പെൺകുട്ടികൾക്കും ആൺകുട്ടികൾക്കും വ്യത്യസ്തമായ ജീവിതപങ്കുകൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്ന പാഠപുസ്തകങ്ങൾ, തൊഴിൽതിരഞ്ഞെടുപ്പിനെ സ്വാധീനിക്കുന്ന സാമൂഹികപ്രതീക്ഷകൾ, ശാസ്ത്രത്തിലും സാങ്കേതികവിദ്യയിലും ചില വിഭാഗങ്ങളുടെ കുറഞ്ഞ പ്രതിനിധിത്വം എന്നിവ ഇതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.

എന്നാൽ ലിംഗസമത്വത്തെ വെറും സ്ത്രീകളുടെ വിദ്യാഭ്യാസപ്രവേശനമായി മാത്രം കാണുന്നത് പര്യാപ്തമല്ല. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിലും സ്ഥാപനസംസ്കാരത്തിലും തൊഴിൽവിപണിയിലും കുടുംബഘടനയിലും നിലനിൽക്കുന്ന ലിംഗബന്ധങ്ങളും പരിശോധിക്കണം.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ലിംഗബന്ധവും ഒരു നിശ്ചലമായ ഘടനയല്ല. ചരിത്രത്തിലുടനീളം അത് മാറിയിട്ടുണ്ട്. അതിനുള്ളിൽ പാരമ്പര്യശക്തികളും മാറ്റശക്തികളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം ഈ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുമ്പോൾ അത് ലിംഗസമത്വത്തിന്റെ സാമൂഹികശക്തിയായി മാറുന്നു.

ദേശീയതയും മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകളും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ ശക്തിപ്പെടുത്തപ്പെടാം. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സാംസ്കാരികപാരമ്പര്യത്തെ പഠിപ്പിക്കുന്നത് സ്വതവേ പ്രശ്നമല്ല. എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക മതത്തെയോ സാംസ്കാരികരൂപത്തെയോ മുഴുവൻ രാഷ്ട്രത്തിന്റെയും ഏക തിരിച്ചറിയലായി അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം ഒഴിവാക്കലിന്റെ ഉപകരണമായി മാറാം.

വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം ദേശീയചരിത്രത്തെയും മതചരിത്രത്തെയും സാംസ്കാരികപാരമ്പര്യങ്ങളെയും പഠിപ്പിക്കണം; എന്നാൽ അവയെ വിമർശനാത്മകമായ ചരിത്രപഠനത്തിന് വിധേയമാക്കണം. ആരാണ് ഈ ചരിത്രം എഴുതിയത്? ഏത് അനുഭവങ്ങളാണ് ഉൾപ്പെട്ടത്? ഏത് അനുഭവങ്ങളാണ് ഒഴിവാക്കപ്പെട്ടത്? ഒരു പാരമ്പര്യം എങ്ങനെ മാറി? അതിനുള്ളിൽ എന്തെല്ലാം വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു? തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം.

ഇത് ഒരു പാരമ്പര്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച് പാരമ്പര്യത്തെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ചരിത്രമായി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ്. ചരിത്രത്തെ ശിലയാക്കി മാറ്റുന്നത് അതിനെ ആശയാധിപത്യത്തിന്റെ ഉപകരണമാക്കുന്നു; ചരിത്രത്തെ ചലനമായി കാണുന്നത് അതിനെ വിമർശനത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിയുടെയും മേഖലയാക്കുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സാമൂഹികഫലങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് പൗരനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. എന്നാൽ പൗരത്വം നിയമങ്ങൾ അനുസരിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. അവകാശങ്ങളും ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളും മനസ്സിലാക്കുക, ഭരണസ്ഥാപനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുക, പൊതുനയങ്ങളെ വിലയിരുത്തുക, മറ്റുള്ളവരുടെ അവകാശങ്ങളെ ബഹുമാനിക്കുക, തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രാഷ്ട്രീയവാദങ്ങളെ പരിശോധിക്കുക എന്നിവയും പൗരത്വത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യനില അതിന്റെ പൗരന്മാരുടെ ബോധത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അറിവില്ലാത്തതോ തെറ്റായ വിവരങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നതോ ആയ ജനാധിപത്യസമൂഹം എളുപ്പത്തിൽ പ്രചാരണത്തിന്റെയും ഭീതിയുടെയും വിദ്വേഷത്തിന്റെയും ഇരയാകാം.

അതിനാൽ പൗരവിദ്യാഭ്യാസം ഭരണഘടനയിലെ വകുപ്പുകൾ ഓർമ്മിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. അധികാരം എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, മാധ്യമം എങ്ങനെ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു, സാമ്പത്തികശക്തി രാഷ്ട്രീയത്തെ എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നു, ജനാഭിപ്രായം എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു, തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ എങ്ങനെ പ്രചരിക്കുന്നു എന്നിവയും പഠിപ്പിക്കണം.

ഒരു ജനാധിപത്യസമൂഹത്തിന്റെ ബൗദ്ധിക സ്വയംരക്ഷയ്ക്കുള്ള പ്രധാന ഉപകരണമാണ് വിദ്യാഭ്യാസം. ബാഹ്യശത്രുക്കളിൽനിന്നുള്ള സൈനികസുരക്ഷയെക്കാൾ വ്യത്യസ്തമായി, തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ, വ്യാജവാർത്ത, ശാസ്ത്രവിരുദ്ധ പ്രചാരണം, വിദ്വേഷവാദം, കൃത്രിമമായി നിർമ്മിച്ച പൊതുഭാവങ്ങൾ എന്നിവയിൽനിന്ന് സമൂഹത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ബൗദ്ധികശേഷിയാണ് ഇവിടെ ആവശ്യമായത്.

ഈ സ്വയംരക്ഷ ഒരു പ്രത്യേക ആശയധാരയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതല്ല. തെളിവിനെയും യുക്തിയെയും സ്വതന്ത്രചിന്തയെയും സംരക്ഷിക്കുന്നതാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ആരും ചോദ്യം ചെയ്യാനാവാത്ത സത്യങ്ങൾ വർധിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ബൗദ്ധികപ്രതിരോധശേഷി കുറയുന്നു.

അതിനാൽ വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം സംശയിക്കാനും പരിശോധിക്കാനും തിരുത്താനും പഠിപ്പിക്കണം. ശാസ്ത്രീയസംശയം നിഷേധമല്ല; അറിവിന്റെ സുരക്ഷാമാർഗമാണ്. വിമർശനം ശത്രുതയല്ല; അറിവിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ സംവിധാനമാണ്.

ഇരുപത്തൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തേക്കുള്ള വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വലിയ ദ്വന്ദ്വം മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികസ്വാതന്ത്ര്യവും സാങ്കേതിക നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമായിരിക്കാം. കൃത്രിമബുദ്ധിയും വ്യക്തിഗത പഠനസംവിധാനങ്ങളും അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം അതിശയകരമായി വികസിപ്പിക്കും. എന്നാൽ അതേ സംവിധാനങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ പഠനശീലങ്ങളും ശ്രദ്ധയും താൽപ്പര്യങ്ങളും ചിന്താരീതികളും അളക്കുകയും പ്രവചിക്കുകയും സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യാം.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസം “സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കണോ വേണ്ടയോ?” എന്ന ലളിതമായ ചോദ്യത്തിൽ ഒതുങ്ങരുത്. “സാങ്കേതികവിദ്യ ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്?”, “അതിന്റെ ലക്ഷ്യം എന്താണ്?”, “അത് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ കുറയ്ക്കുന്നുണ്ടോ?”, “അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം തുല്യമാക്കുന്നുണ്ടോ അസമത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കാം. സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വതവേ വിമോചനശക്തിയോ അടിച്ചമർത്തൽശക്തിയോ അല്ല. അതിന്റെ സാമൂഹികഘടനയും ഉപയോഗരീതിയും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ഒരേ സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരിടത്ത് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിപ്പിക്കാം; മറ്റൊരിടത്ത് നിരീക്ഷണത്തിനുള്ള ഉപകരണമായി മാറാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ അതിന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് വിലയിരുത്താനാവില്ല.

ഇവയെല്ലാം ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം അറിവിന്റെ അളവ് വർധിപ്പിക്കുക എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തിന്റെ ഗുണം മാറ്റുകയാണ് ലക്ഷ്യം. വിദ്യാർത്ഥി വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നവനിൽനിന്ന് വിവരങ്ങളെ പരിശോധിക്കുന്നവനായി മാറണം. അറിവിന്റെ ഉപഭോക്താവിൽനിന്ന് അറിവിന്റെ സഹസ്രഷ്ടാവായി മാറണം. സാമൂഹികഘടനയുടെ അനുസരണക്കാരനിൽനിന്ന് അതിന്റെ വിമർശനാത്മക പങ്കാളിയായി മാറണം.

ഈ പരിവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ അഞ്ചു കഴിവുകൾ പ്രത്യേകമായി ആവശ്യമാണ്: ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള കഴിവ്, തെളിവ് പരിശോധിക്കാനുള്ള കഴിവ്, ബന്ധങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ്, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ്, പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവ്. ഇവയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ബൗദ്ധികശേഷികൾ.

ചോദ്യംചെയ്യൽ നിലവിലുള്ള ബോധത്തെ അസ്ഥിരമാക്കുന്നു. തെളിവ് പരിശോധന പുതിയ അറിവിന് അടിത്തറ നൽകുന്നു. ബന്ധബോധം ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുതകളെ സമഗ്രതയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. വൈരുദ്ധ്യബോധം മാറ്റത്തിന്റെ ചലനശക്തിയെ തിരിച്ചറിയുന്നു. സാധ്യതാസൃഷ്ടി ഭാവിയുടെ പുതിയ രൂപങ്ങളെ സങ്കൽപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഈ അഞ്ച് ഘട്ടങ്ങളും ചേർന്നാൽ വിദ്യാഭ്യാസം വെറും അറിവുസമ്പാദനത്തിൽനിന്ന് ബോധപരിവർത്തനമായി മാറുന്നു.

അവസാനം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിമോചനം ഒരു പ്രത്യേക ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യത്തെ മറ്റൊരു ആശയാധിപത്യത്തോടെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നതിലല്ല. മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെ ഏതൊരു അടഞ്ഞ ആശയാധിപത്യത്തിന്റെയും കീഴിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമാക്കുന്നതിലാണ്. അറിവിന്റെ അധികാരം ജനാധിപത്യവൽക്കരിക്കപ്പെടണം. ചോദ്യങ്ങളുടെ അവകാശം സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. തെളിവിന്റെ പ്രാധാന്യം നിലനിർത്തണം. അധ്യാപകനും വിദ്യാർത്ഥിയും നിരന്തരം പഠിക്കുന്നവരായി തുടരണമെന്ന് അംഗീകരിക്കണം.

അപ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു “സത്യവിതരണ സംവിധാനം” ആയിരിക്കില്ല. അത് സത്യം അന്വേഷിക്കുന്ന കൂട്ടായ മനുഷ്യപ്രക്രിയയായിരിക്കും. അവിടെ അറിവ് നിശ്ചലമല്ല; ചലനാത്മകമാണ്. ബോധം അടഞ്ഞതല്ല; വികസനാത്മകമാണ്. സമൂഹം മാറ്റമില്ലാത്തതല്ല; പരിവർത്തനാത്മകമാണ്. മനുഷ്യൻ സാഹചര്യങ്ങളുടെ ഉൽപ്പന്നം മാത്രമല്ല; സാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റാൻ കഴിവുള്ള സജീവശക്തിയാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹിക അർത്ഥം: വിദ്യാഭ്യാസം നിലവിലുള്ള മനുഷ്യനെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയ മാത്രമല്ല; പുതിയ മനുഷ്യസാധ്യതകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പോരാട്ടം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഭാവിയിലെ മനുഷ്യബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പോരാട്ടമാണ്. ആരാണ് പാഠപുസ്തകം എഴുതുന്നത് എന്നത് പ്രധാനമാണ്; എന്നാൽ അതിനേക്കാൾ പ്രധാനമാണ് ആരാണ് ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നത് എന്നത്. ആരാണ് പരീക്ഷ നടത്തുന്നത് എന്നത് പ്രധാനമാണ്; എന്നാൽ അതിനേക്കാൾ പ്രധാനമാണ് ആരാണ് ചിന്തയുടെ മാനദണ്ഡങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് എന്നത്. ആരാണ് സർവകലാശാല നടത്തുന്നത് എന്നത് പ്രധാനമാണ്; എന്നാൽ അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിൽ ആരാണ് അറിവിന്റെ അതിരുകൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് എന്നതാണ് ചോദ്യം.

ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ജനാധിപത്യപരവും ശാസ്ത്രീയവും വിമർശനാത്മകവുമായ ഉത്തരങ്ങൾ കണ്ടെത്തുമ്പോഴാണ് വിദ്യാഭ്യാസം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യത്തിൽനിന്ന് മോചിതമാകാനുള്ള ചരിത്രപരമായ സാധ്യത കൈവരിക്കുന്നത്. അവിടെനിന്നാണ് വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനശക്തിയിൽനിന്ന് സാമൂഹിക പരിവർത്തനശക്തിയായി ഗുണപരമായി മാറുന്നത്.

ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആധിപത്യം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നത് ഭരണകൂടത്തിന്റെ ബലപ്രയോഗംകൊണ്ട് മാത്രം അല്ല. ജനങ്ങളുടെ വലിയൊരു വിഭാഗം നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തെ അടിസ്ഥാനപരമായി അംഗീകരിക്കുകയും അതിനെ സാധാരണവും സ്വാഭാവികവും അനിവാര്യവുമായ ഒരു ജീവിതക്രമമായി കാണുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് ആധിപത്യം കൂടുതൽ സ്ഥിരത നേടുന്നത്. ഇതാണ് ആശയാധിപത്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള രൂപം. മനുഷ്യൻ ഒരു സാമൂഹികക്രമത്തെ പുറത്തുനിന്നുള്ള നിർബന്ധംകൊണ്ട് മാത്രം അനുസരിക്കുമ്പോൾ അവിടെ ബലപ്രയോഗത്തിന്റെ ആവശ്യം കൂടുതലായിരിക്കും. എന്നാൽ അതേ സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ നിയമങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും തന്റെ സ്വന്തം ബോധത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന് മനുഷ്യൻ കരുതുമ്പോൾ അധികാരം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസം ഈ സമ്മതത്തിന്റെ നിർമ്മാണത്തിൽ നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. കുട്ടി ചെറുപ്പം മുതൽ തന്നെ “നല്ല വിദ്യാർത്ഥി” ആരാണ്, “വിജയിച്ച മനുഷ്യൻ” ആരാണ്, “നല്ല തൊഴിൽ” ഏതാണ്, “മാന്യമായ ജീവിതം” എന്താണ്, “ശ്രദ്ധേയമായ പെരുമാറ്റം” ഏതാണ്, “അനുസരണം” എന്തുകൊണ്ട് നല്ലതാണ്, “മത്സരം” എന്തുകൊണ്ട് അനിവാര്യമാണ് തുടങ്ങിയ സാമൂഹികമാനദണ്ഡങ്ങൾ പഠിക്കുന്നു. ഇവയിൽ പലതും സ്വതവേ തെറ്റല്ല. എന്നാൽ അവയുടെ സാമൂഹിക ഉറവിടവും ചരിത്രപരമായ രൂപീകരണവും ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടാതെ പോകുമ്പോൾ അവ മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തിൽ സ്വാഭാവികസത്യങ്ങളായി പതിയുന്നു.

ഇവിടെയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വസ്വഭാവം വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. വിദ്യാഭ്യാസം സമൂഹത്തിലെ നിലവിലുള്ള മൂല്യങ്ങളെ കൈമാറുന്നു; അതേ സമയം അവയെ വിമർശിക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങളും നൽകാൻ കഴിയും. ഒരു കുട്ടിക്ക് “വിജയം” എന്നത് ഉയർന്ന വരുമാനവും ഉയർന്ന പദവിയും മാത്രമാണെന്ന് പഠിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ അതേ കുട്ടിക്ക് സാമൂഹികസേവനം, സൃഷ്ടിപരത, ശാസ്ത്രീയാന്വേഷണം, കൂട്ടായ ക്ഷേമം എന്നിവയും വിജയത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണെന്ന് പഠിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ ആശയാധിപത്യത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തിയും വിമോചനത്തിന്റെ വിഘടനശക്തിയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

സ്വാഭാവികമാക്കിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ

ആശയാധിപത്യം ഏറ്റവും ശക്തമാകുന്നത് സാമൂഹികമായി നിർമ്മിച്ച ഒരു ബന്ധം പ്രകൃതിദത്തമാണെന്ന് തോന്നുമ്പോഴാണ്. സമ്പന്നനും ദരിദ്രനും ഉണ്ടായിരിക്കുക സ്വാഭാവികമാണെന്ന് കരുതുക. തൊഴിലുടമയും തൊഴിലാളിയും തമ്മിലുള്ള അധികാരവ്യത്യാസം എല്ലായിടത്തും അങ്ങനെ തന്നെയായിരിക്കുമെന്ന് കരുതുക. ചില തൊഴിൽകൾ ഉയർന്നതും ചില തൊഴിൽകൾ താഴ്ന്നതുമാണെന്ന് കരുതുക. ചില ഭാഷകൾ സ്വാഭാവികമായി “ഉയർന്ന നിലവാരമുള്ളവ” ആണെന്നും മറ്റുള്ളവ താഴ്ന്നവയാണെന്നും കരുതുക. ഇത്തരം ധാരണകൾ ചരിത്രപരമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ പ്രകൃതിനിയമങ്ങളായി മാറ്റുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനപരമായ ദൗത്യം ഈ സ്വാഭാവികവൽക്കരണത്തെ വിഘടിപ്പിക്കുകയാണ്. ഒരു സാമൂഹികബന്ധം എപ്പോൾ രൂപപ്പെട്ടു? അതിനു മുമ്പ് സമൂഹം എങ്ങനെയായിരുന്നു? ആ ബന്ധം ആരെ സഹായിക്കുന്നു? ആരെ പിന്നിലാക്കുന്നു? അതിന്റെ ഉള്ളിൽ എന്തെല്ലാം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുണ്ട്? അത് മാറിയിട്ടുണ്ടോ? മാറിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ എങ്ങനെ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുമ്പോൾ “സ്വാഭാവികം” എന്ന ധാരണ “ചരിത്രപരമായി നിർമ്മിച്ചത്” എന്ന ധാരണയായി മാറുന്നു. ഇതാണ് ബോധത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ വിമോചനചലനം.

ഒരു സാമൂഹികവ്യവസ്ഥ നിലനിൽക്കാൻ അതിനുള്ളിൽ ചില ഏകീകരണശക്തികൾ പ്രവർത്തിക്കണം. നിയമം, സ്ഥാപനങ്ങൾ, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭാഷ, കുടുംബം, മതം, മാധ്യമം തുടങ്ങിയവ സമൂഹത്തിലെ ആളുകളെ പൊതുവായ ചില മാനദണ്ഡങ്ങളിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇവയില്ലാതെ ഒരു സാമൂഹികവ്യവസ്ഥ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുക പ്രയാസമാണ്.

എന്നാൽ എല്ലാ ഏകീകരണവും പുരോഗമനപരമല്ല. ചില ഏകീകരണശക്തികൾ അനീതിയുള്ള ബന്ധങ്ങളെയും സ്ഥിരപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും അതിന്റെ നീതിയും ഒരേ കാര്യമല്ല.

ഇതിന്റെ മറുവശത്ത് വിഘടനശക്തികൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ പഴയ വിശ്വാസങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാം. പുതിയ സാമൂഹികാനുഭവങ്ങൾ പഴയ മൂല്യങ്ങളെ തകർക്കാം. പുതിയ തലമുറ പഴയ സാമൂഹികപങ്കുകളെ നിരസിക്കാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പഴയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനരീതിയെ മാറ്റാം. സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ പഴയ അധികാരബന്ധങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാം.

ഈ വിഘടനശക്തികൾ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത നാശമല്ല. അവയിൽനിന്ന് പുതിയ ഏകീകരണരൂപങ്ങൾ രൂപപ്പെടാം. പഴയ സാമൂഹികബന്ധം ദുർബലപ്പെട്ട ശേഷം പുതിയൊരു സാമൂഹികക്രമം രൂപപ്പെടാം. അതിനാൽ ദ്വന്ദ്വവാദത്തിൽ വിഘടനവും ഏകീകരണവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായിരുന്നാലും പരസ്പരം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളുമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം ഈ ചലനത്തിന്റെ പ്രധാന മേഖലയാണ്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ ശാസന ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ശാസനയുടെ രണ്ട് രൂപങ്ങൾ തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒന്നാമത്തേത് പുറത്തുനിന്നുള്ള നിർബന്ധമാണ്. അധ്യാപകൻ പറയുന്നതിനാൽ ചെയ്യുക, പരീക്ഷയിൽ മാർക്ക് കിട്ടുന്നതിനാൽ പഠിക്കുക, ശിക്ഷ ഭയന്ന് നിയമം പാലിക്കുക എന്നിങ്ങനെ. രണ്ടാമത്തേത് ആന്തരികമായ സ്വയംനിയന്ത്രണമാണ്. പ്രവർത്തനത്തിന്റെ സാമൂഹികഫലം മനസ്സിലാക്കി ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ പെരുമാറുക, മറ്റുള്ളവരുടെ അവകാശങ്ങളെ ബഹുമാനിക്കുക, സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്തുക എന്നിവ.

ആദ്യരൂപം ഭരണാധികാരത്തിന് അനുസരിക്കുന്ന മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിക്കാൻ എളുപ്പമാണ്. രണ്ടാമത്തേത് ജനാധിപത്യസമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായ സ്വതന്ത്രവും ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതുമായ പൗരനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം അനുസരണത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്; അന്ധമായ അനുസരണത്തെ സ്വയംബോധമുള്ള ഉത്തരവാദിത്തമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

അധ്യാപകനും അധികാരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സൂക്ഷ്മമാണ്. അധ്യാപകന് അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക അധികാരം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ആ അധികാരം വ്യക്തിപരമായ അധീശത്വമായി മാറുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ വിമോചനശേഷി കുറയും.

അധ്യാപകന്റെ യഥാർത്ഥ അധികാരം വിദ്യാർത്ഥിയെ മിണ്ടാതാക്കുന്നതിൽ അല്ല; അവനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ചിന്തിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. അധ്യാപകൻ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിദ്യാർത്ഥിയെ “അച്ചടക്കമില്ലാത്തവൻ” എന്ന് കാണുമ്പോൾ അറിവിന്റെ വിഘടനശക്തിയെ അടിച്ചമർത്തുന്നു. എന്നാൽ ചോദ്യംചെയ്യൽ വിദ്യാർത്ഥിയുടെ ബൗദ്ധികവളർച്ചയുടെ ഭാഗമായി കാണുമ്പോൾ അതേ വൈരുദ്ധ്യം പുതിയ അറിവിന്റെ ഉറവിടമാകുന്നു.

അതുകൊണ്ട് അധ്യാപകന്റെ അധികാരം “അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത”യിൽനിന്ന് “അറിവിന്റെ അന്വേഷണത്തിന് നേതൃത്വം നൽകാനുള്ള കഴിവ്” എന്ന നിലയിലേക്ക് മാറണം.

വിദ്യാർത്ഥിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം അധ്യാപകന്റെ നിർദ്ദേശങ്ങളിൽനിന്നുള്ള മോചനം മാത്രം അല്ല. സ്വന്തം ചിന്തയെ പരിശോധിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം. ഒരു വിദ്യാർത്ഥി എല്ലാവരെയും എതിർക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അവൻ സ്വതന്ത്രചിന്തകനാകുന്നില്ല. സ്വന്തം വാദത്തിനും തെളിവ് ആവശ്യമാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്ന വിദ്യാർത്ഥിയാണ് വിമർശനാത്മകമായി സ്വതന്ത്രൻ.

അതിനാൽ വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം “എന്തും വിശ്വസിക്കാം” എന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്നില്ല. മറിച്ച് “എന്തുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇത് വിശ്വസിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യം ചോദിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നു. അതോടൊപ്പം “എന്റെ വാദം തെറ്റാണെന്ന് തെളിഞ്ഞാൽ ഞാൻ അത് തിരുത്താൻ തയ്യാറാണോ?” എന്ന രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യവും പഠിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സ്വയംതിരുത്തൽശേഷിയാണ് ബൗദ്ധിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം.

ഒരു വിമോചനപരമായ പാഠ്യപദ്ധതി വിഷയങ്ങളുടെ ഒരു കൂട്ടമല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു ഭൂപടമായിരിക്കണം. ജീവശാസ്ത്രം പഠിക്കുമ്പോൾ പരിസ്ഥിതിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. പരിസ്ഥിതി പഠിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. സാമ്പത്തികം പഠിക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയം, ചരിത്രം, തൊഴിൽ, സ്വത്തുടമസ്ഥത എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. രാഷ്ട്രീയം പഠിക്കുമ്പോൾ മാധ്യമം, സംസ്കാരം, ഭാഷ, ജനാധിപത്യം എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം.

ഇങ്ങനെ അറിവിന്റെ ഓരോ മേഖലയും മറ്റൊരു മേഖലയിലേക്ക് തുറക്കുന്ന രീതിയിലാണ് പാഠ്യപദ്ധതി രൂപപ്പെടേണ്ടത്. ഒരു വിഷയത്തെ മറ്റൊന്നിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചുനിർത്തുന്ന രീതിയിലുള്ള അറിവുവിഭജനം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പരസ്പരബന്ധത്തെ മറയ്ക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിനെ “അറിവിന്റെ പാളികളുടെ പരസ്പരബന്ധം” എന്ന് വിളിക്കാം. ഓരോ പാളിക്കും സ്വന്തം പ്രത്യേകതയുണ്ട്; എന്നാൽ അവ ഒറ്റപ്പെട്ടവയല്ല. വ്യത്യസ്ത പാളികൾ തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലുകളിൽനിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നു.

വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ പരീക്ഷയുടെ ലക്ഷ്യം വിദ്യാർത്ഥിയെ ക്രമീകരിക്കുകയും ശിക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതല്ല. പഠനത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം മനസ്സിലാക്കുകയും വിദ്യാർത്ഥിക്ക് തന്റെ ചിന്തയുടെ പരിധികൾ തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഒരു നല്ല പരീക്ഷ വിദ്യാർത്ഥിയോട് “പാഠപുസ്തകത്തിൽ എന്താണ് എഴുതിയിരിക്കുന്നത്?” എന്ന് മാത്രം ചോദിക്കില്ല. “ഈ ആശയത്തെ ഒരു പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ എങ്ങനെ പ്രയോഗിക്കും?”, “ഈ വാദത്തിന്റെ ശക്തിയും ദൗർബല്യവും എന്താണ്?”, “രണ്ട് വ്യത്യസ്ത വിശദീകരണങ്ങളിൽ ഏതാണ് തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കൂടുതൽ ശക്തം?”, “ഒരു പുതിയ തെളിവ് ലഭിച്ചാൽ നിങ്ങളുടെ നിഗമനം എങ്ങനെ മാറും?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കും.

ഇത്തരത്തിലുള്ള പരീക്ഷ അറിവിന്റെ ഓർമ്മശേഷിയേക്കാൾ ചിന്തയുടെ ചലനത്തെ അളക്കും. ഭരണാധിപത്യപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം പലപ്പോഴും ശരിയുത്തരത്തെ മുൻനിരയിൽ നിർത്തുന്നു. വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം ശരിയായ ചോദ്യത്തെയും പല സാധ്യതകളെയും പ്രാധാന്യമാക്കുന്നു. ഒരു പ്രശ്നത്തിന് ഒരേയൊരു പരിഹാരം മാത്രമേയുള്ളൂ എന്ന് കരുതുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം അനുസരണത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കും. ഒരേ പ്രശ്നത്തിന് പല പരിഹാരങ്ങൾ ഉണ്ടാകാമെന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം സൃഷ്ടിപരത വളർത്തും.

എന്നാൽ സൃഷ്ടിപരതയും നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത കല്പനയും ഒരുപോലെയല്ല. പുതിയ ആശയം തെളിവും യുക്തിയും പ്രയോഗക്ഷമതയും സാമൂഹികപ്രഭാവവും ഉപയോഗിച്ച് പരിശോധിക്കണം. അതിനാൽ വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം കല്പനയും വിമർശനവും ഒരുമിച്ച് വികസിപ്പിക്കണം.

മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം അധ്വാനത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെട്ടത്. കർഷകൻ മണ്ണിൽനിന്ന് പഠിക്കുന്നു. തൊഴിലാളി യന്ത്രത്തിൽനിന്ന് പഠിക്കുന്നു. കരകൗശലവിദഗ്ധൻ വസ്തുവിൽനിന്ന് പഠിക്കുന്നു. മത്സ്യത്തൊഴിലാളി കടലിൽനിന്ന് പഠിക്കുന്നു. വൈദ്യൻ രോഗിയുടെ ശരീരത്തിൽനിന്നും ജീവിതാനുഭവത്തിൽനിന്നും പഠിക്കുന്നു.

അതിനാൽ അധ്വാനത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഉറവിടത്തെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസവും അധ്വാനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പുനഃസ്ഥാപിക്കേണ്ടതുണ്ട്. വിദ്യാർത്ഥി പ്രകൃതിയോടും വസ്തുക്കളോടും മനുഷ്യരോടും നേരിട്ട് ഇടപഴകുന്ന പഠനാനുഭവങ്ങൾ നേടണം.

ഇത് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ പുസ്തകകേന്ദ്രിതത്വത്തിൽനിന്ന് ജീവിതകേന്ദ്രിതത്വത്തിലേക്ക് മാറ്റും. വിദ്യാഭ്യാസം സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽനിന്ന് വേർപെട്ടാൽ അത് ഒരു പ്രത്യേക ബൗദ്ധികലോകമായി മാറാം. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുക എന്നത് വിദ്യാർത്ഥികളെ ചെറുപ്പത്തിൽതന്നെ തൊഴിൽവിപണിയിലേക്ക് തള്ളിവിടുക എന്നല്ല. ഉൽപ്പാദനം എങ്ങനെ നടക്കുന്നു, അധ്വാനം എങ്ങനെ വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്ത് മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങൾ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നിവ പഠിക്കുക എന്നതാണ്.

ഇങ്ങനെ വിദ്യാർത്ഥി സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഉപഭോക്താവല്ല, അതിന്റെ ഘടന മനസ്സിലാക്കുന്ന പൗരനാകും. ഒരു വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനം ജനാധിപത്യം പഠിപ്പിക്കുകയും സ്വയം ഏകാധിപത്യപരമായി പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്താൽ അതിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസം അന്തർവിരുദ്ധമാകും. അതിനാൽ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് സ്ഥാപനത്തിന്റെ ചില തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളിത്തം നൽകണം. അധ്യാപകരും വിദ്യാർത്ഥികളും രക്ഷിതാക്കളും സമൂഹവും തമ്മിൽ സംവാദത്തിനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ വേണം.

എന്നാൽ ജനാധിപത്യം ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ അനിയന്ത്രിതാധികാരമല്ല. ന്യൂനപക്ഷാവകാശം, തെളിവ്, നിയമം, സംവാദം, ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. അതിനാൽ വിദ്യാർത്ഥി ജനാധിപത്യത്തെ ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നടപടിയായി മാത്രം പഠിക്കാതെ ഒരു സാമൂഹികജീവിതരീതിയായി അനുഭവിക്കണം.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ സാമൂഹികനീതി പ്രവേശനാവകാശത്തിൽനിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു, പക്ഷേ അവിടെ അവസാനിക്കുന്നില്ല. വിദ്യാർത്ഥിക്ക് പഠിക്കാൻ ആവശ്യമായ സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കണം. പോഷണം, ആരോഗ്യം, സുരക്ഷിതമായ താമസം, ഗതാഗതം, പഠനസാമഗ്രികൾ, സാങ്കേതികപ്രവേശനം, മാനസികസുരക്ഷ, വിവേചനരഹിതമായ അന്തരീക്ഷം എന്നിവയും വിദ്യാഭ്യാസനീതിയുടെ ഭാഗമാണ്.

അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസനയം സമൂഹനയത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ദാരിദ്ര്യം, തൊഴിലില്ലായ്മ, സാമൂഹികവിവേചനം, ലിംഗഅസമത്വം, ജാതിവിവേചനം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ബാധിക്കുമ്പോൾ അവയെ പരിഹരിക്കാതെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ മാത്രം പരിഷ്കാരം നടത്തുന്നത് പരിമിതമായ ഫലമേ നൽകൂ.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ഒന്ന് അറിവിന്റെ പൊതുസ്വഭാവവും അതിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണവും തമ്മിലാണ്. അറിവ് സാമൂഹികമായി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രീയ കണ്ടുപിടിത്തത്തിന്റെ പിന്നിൽ അനവധി തലമുറകളുടെ അറിവും പരീക്ഷണങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും പൊതുനിക്ഷേപങ്ങളും പ്രവർത്തിച്ചിരിക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലാകാം.

അറിവിനെ പൂർണ്ണമായി സ്വകാര്യവസ്തുവാക്കുന്നത് അതിന്റെ സാമൂഹിക ചലനത്തെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു. അതേസമയം സൃഷ്ടിപരമായ വ്യക്തിഗത അധ്വാനത്തിനും അംഗീകാരത്തിനും പ്രോത്സാഹനത്തിനും യാതൊരു സ്ഥാനവുമില്ലാത്ത സംവിധാനം സൃഷ്ടിപരതയെ ദുർബലപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ അറിവിന്റെ പൊതുസ്വഭാവവും വ്യക്തിഗത സൃഷ്ടിപരതയും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ സാമൂഹികസമതുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഒരു സ്ഥിരമായ സാമൂഹികസ്ഥാപനമായി കാണാനാവില്ല. അത് നിരന്തരം മാറുന്ന ഒരു ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥയാണ്. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പുതിയ സാധ്യതകളും പുതിയ അപകടങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കും. പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസാവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ പാഠ്യപദ്ധതിയെ മാറ്റും. പുതിയ സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ പഴയ ചരിത്രവ്യാഖ്യാനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യും.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാവി മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടതല്ല. അത് സാധ്യതകളുടെ ഒരു മേഖലയാണ്. നിലവിലുള്ള സാമൂഹികശക്തികൾ അതിനെ തങ്ങളുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് രൂപപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കും. അതേ സമയം പുതിയ സാമൂഹികശക്തികൾ അതിനെ വിമോചനത്തിനുള്ള ഉപകരണമാക്കാൻ ശ്രമിക്കും. ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തിലാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ചലനം.

ഒരു ഘട്ടത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസപരമായ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു ഒരു വലിയ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. ചില വിദ്യാലയങ്ങളിൽ വിമർശനാത്മക പഠനം ആരംഭിക്കുന്നു. ചില സർവകലാശാലകളിൽ തുറന്ന ഗവേഷണം വളരുന്നു. ചില അധ്യാപകർ സംവാദാത്മക പഠനരീതികൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. ചില സമൂഹങ്ങൾ പ്രാദേശിക അറിവ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. ഡിജിറ്റൽ വേദികൾ അറിവിനെ കൂടുതൽ തുറന്നതാക്കുന്നു. വിദ്യാർത്ഥികൾ സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഗവേഷണം ചെയ്യുന്നു.

ഓരോന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് ചെറിയ മാറ്റങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവ തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടുകയും വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ആകെ സ്വഭാവത്തിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കാം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിലെ അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള ചലനം വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന രീതി.

ഇവയെല്ലാം സമഗ്രമായി ഏകീകരിക്കുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസസങ്കൽപ്പം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം അറിവിന്റെ വലിയൊരു ശേഖരം തലച്ചോറിൽ നിറച്ചുവയ്ക്കുന്ന മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതല്ല. ഇതിനകം ലഭ്യമായ അറിവിനെ ആവർത്തിക്കുന്നതിനുപകരം, അറിവിനെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കാനും പുനഃപരിശോധിക്കാനും പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന മനുഷ്യനെ രൂപപ്പെടുത്തുകയാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. അറിവ് ഒരു പൂർത്തിയായ സംഭരണശേഖരമല്ലെന്നും അത് നിരന്തരമായ അന്വേഷണത്തിലൂടെയും അനുഭവത്തിലൂടെയും വിമർശനത്തിലൂടെയും വികസിക്കുന്ന ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണെന്നും ഈ വിദ്യാഭ്യാസം അംഗീകരിക്കുന്നു.

അത്തരമൊരു വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ വളരുന്ന മനുഷ്യൻ കാര്യങ്ങളെ വെറുതെ സ്വീകരിക്കുന്നവനായിരിക്കില്ല. അവൻ ചോദ്യം ചെയ്യും. ഒരു പ്രസ്താവന ശരിയാണെന്ന് ആരെങ്കിലും പറയുന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അത് അംഗീകരിക്കാതെ, അതിന്റെ അടിസ്ഥാനം എന്താണെന്നും അതിന് ലഭ്യമായ തെളിവുകൾ എന്താണെന്നും അന്വേഷിക്കും. സ്വന്തം വിശ്വാസങ്ങളെയും ഇതേ വിമർശനബോധത്തോടെ പരിശോധിക്കും. അതുകൊണ്ട് ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് ഈ വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ അറിവിന്റെ അഭാവത്തിന്റെ ലക്ഷണമല്ല; മറിച്ച് അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തിന്റെ തുടക്കമായിരിക്കും.

എന്നാൽ ചോദ്യംചെയ്യൽ മാത്രം മതിയാകില്ല. ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം കണ്ടെത്താൻ തെളിവുകളെ പരിശോധിക്കാനുള്ള ശാസ്ത്രീയശേഷിയും ആവശ്യമാണ്. അനുഭവം, നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, യുക്തി, താരതമ്യം, പുനഃപരിശോധന എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിഗമനത്തിലെത്താൻ വിദ്യാർത്ഥി പഠിക്കണം. സ്വന്തം അഭിപ്രായത്തെക്കാൾ തെളിവിന് പ്രാധാന്യം നൽകുകയും പുതിയ തെളിവ് ലഭിക്കുമ്പോൾ പഴയ നിഗമനം തിരുത്താൻ തയ്യാറാവുകയും ചെയ്യുന്ന മനോഭാവമാണ് യഥാർത്ഥ ശാസ്ത്രീയബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

ഇത്തരമൊരു വിദ്യാഭ്യാസം അറിവിനെ ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുതകളുടെ കൂട്ടമായി കാണുകയില്ല. വ്യത്യസ്ത സംഭവങ്ങളും ആശയങ്ങളും പ്രതിഭാസങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാൻ അത് മനുഷ്യനെ പ്രാപ്തനാക്കും. ഒരു സാമ്പത്തികപ്രശ്നത്തിന് രാഷ്ട്രീയപരമായ കാരണങ്ങളുണ്ടാകാം; ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രശ്നത്തിന് ചരിത്രപരമായ വേരുകളുണ്ടാകാം; ഒരു പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നത്തിന് സാമ്പത്തികവും സാങ്കേതികവുമായ കാരണങ്ങളുണ്ടാകാം. ഇങ്ങനെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ വിവിധ പാളികൾ പരസ്പരം എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോഴാണ് അറിവ് സമഗ്രബോധമായി മാറുന്നത്.

അതോടൊപ്പം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഭയപ്പെടാതിരിക്കാനും വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ പഠിപ്പിക്കണം. ഒരു ആശയത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അതിന്റെ പരിധികളും എതിർശക്തികളും നിലനിൽക്കാം. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളും തമ്മിൽ സംഘർഷമുണ്ടാകാം. സാമ്പത്തികവികസനവും പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണവും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഉയരാം. ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതി പുതിയ നൈതികപ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ഇത്തരം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മറച്ചുവയ്ക്കുകയോ ഏകപക്ഷീയമായ ഉത്തരങ്ങളിലൂടെ അടിച്ചമർത്തുകയോ ചെയ്യുന്നതിനു പകരം അവയുടെ കാരണങ്ങളും ചലനവും ഫലങ്ങളും മനസ്സിലാക്കുകയാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം.

ഈ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത സ്വന്തം തെറ്റുകൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് തിരുത്താനുള്ള ശേഷിയാണ്. തെറ്റിനെ പരാജയമായി മാത്രം കാണുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം വിദ്യാർത്ഥിയിൽ ഭയം സൃഷ്ടിക്കും. എന്നാൽ തെറ്റ് അറിവിന്റെ വളർച്ചയിലെ ഒരു ഘട്ടമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്ന വിദ്യാഭ്യാസം അന്വേഷണത്തിനുള്ള ധൈര്യം നൽകും. തെറ്റായ നിഗമനം കണ്ടെത്തുമ്പോൾ അതിനെ മറച്ചുവയ്ക്കാതെ എന്തുകൊണ്ടാണ് തെറ്റിയത് എന്ന് അന്വേഷിക്കുകയും പുതിയ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിഗമനം തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നത് ബൗദ്ധികവളർച്ചയുടെ അടയാളമായി കാണണം.

മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കാനുള്ള കഴിവും ഇതിന്റെ അവിഭാജ്യഘടകമാണ്. ഒരാളുടെ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവം പരിമിതമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അനേകം മനുഷ്യരുടെ അനുഭവങ്ങൾ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ വിശാലമായ ബോധം രൂപപ്പെടുന്നു. കർഷകന്റെ അനുഭവം, തൊഴിലാളിയുടെ അനുഭവം, ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ അനുഭവം, അധ്യാപകന്റെ അനുഭവം, കലാകാരന്റെ അനുഭവം, വിവിധ സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങളുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് കൂടുതൽ സമഗ്രമാകുന്നത്.

ഇതോടൊപ്പം മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര അസ്തിത്വമല്ലെന്നും വിദ്യാഭ്യാസം ബോധ്യപ്പെടുത്തണം. മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് വായു, ജലം, മണ്ണ്, ജൈവവൈവിധ്യം, കാലാവസ്ഥ, മറ്റ് ജീവജാലങ്ങൾ എന്നിവയുമായുള്ള സങ്കീർണ്ണബന്ധത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കാനുള്ള ഒരു വസ്തുവായി മാത്രം കാണുന്ന മനോഭാവത്തിനുപകരം, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരാശ്രിതത്വം മനസ്സിലാക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയവും ദ്വന്ദ്വാത്മകവുമായ പരിസ്ഥിതിബോധം വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം.

അതുപോലെതന്നെ സമൂഹത്തിലെ അധികാരബന്ധങ്ങളെയും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കാൻ വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ പ്രാപ്തനാക്കണം. ആരാണ് തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നത്, ആ തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നത് ആരാണ്, സമ്പത്തും അധികാരവും എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, നിയമങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും ആരുടെ താൽപ്പര്യങ്ങളെയാണ് സംരക്ഷിക്കുന്നത്, മാധ്യമങ്ങൾ പൊതുബോധത്തെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു, വിദ്യാഭ്യാസം സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങളെ എങ്ങനെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുകയോ ചോദ്യം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്നു തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ സാമൂഹികവിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം. അധികാരത്തെ അന്ധമായി അംഗീകരിക്കുകയോ എല്ലാ അധികാരത്തെയും ഒരേ രീതിയിൽ നിരസിക്കുകയോ ചെയ്യാതെ, അധികാരത്തിന്റെ സാമൂഹികഘടനയും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്വഭാവവും മനസ്സിലാക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം.

സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ കാര്യത്തിലും ഇതേ വിമർശനാത്മകബോധം ആവശ്യമാണ്. ആധുനിക മനുഷ്യന് സാങ്കേതികവിദ്യ ഒഴിവാക്കി ജീവിക്കാനാവില്ല. കൃത്രിമബുദ്ധി, ഡിജിറ്റൽ ആശയവിനിമയം, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, സ്വയംപ്രവർത്തന സംവിധാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളെ വിപുലീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വതവേ വിമോചനശക്തിയല്ല. അത് ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്, എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്, അതിന്റെ നേട്ടങ്ങൾ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, അത് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ കുറയ്ക്കുന്നുണ്ടോ, അത് പുതിയ അസമത്വങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നുണ്ടോ തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കാൻ മാത്രമല്ല, അതിന്റെ സാമൂഹികഫലങ്ങളെ വിലയിരുത്താനും വിദ്യാഭ്യാസം മനുഷ്യനെ പ്രാപ്തനാക്കണം.

അവസാനമായി, വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി കാണാതെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കുകയാണ് ഈ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങളിൽ ഒന്ന്. മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം നിഷേധിച്ചുകൊണ്ടുള്ള വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം ഒടുവിൽ സ്വന്തം സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ദുർബലപ്പെടുത്തും. അതുപോലെ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ പൂർണ്ണമായി അടിച്ചമർത്തുന്ന കൂട്ടായ്മയും യഥാർത്ഥ സാമൂഹികവിമോചനം സൃഷ്ടിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ വ്യക്തിയും സമൂഹവും, സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്തവും, അവകാശവും കടമയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മകബന്ധം മനസ്സിലാക്കുന്ന പൗരബോധമാണ് വിദ്യാഭ്യാസം വളർത്തേണ്ടത്.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദപരമായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഒരു പ്രത്യേക തൊഴിൽക്കായി പരിശീലനം ലഭിച്ച മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതിലുപരി, മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും അതിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ചിന്തിക്കാനും സ്വന്തം അറിവിനെ നിരന്തരം തിരുത്താനും മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കാനും പ്രകൃതിയുമായും സമൂഹവുമായുള്ള പരസ്പരബന്ധം തിരിച്ചറിയാനും സാങ്കേതികവിദ്യയെ വിമർശനാത്മകമായി ഉപയോഗിക്കാനും കഴിയുന്ന സമഗ്ര മനുഷ്യനെ രൂപപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയക്ടിക്കൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ മനുഷ്യസങ്കൽപ്പം: അറിവ് സ്വീകരിക്കുന്ന മനുഷ്യനിൽനിന്ന് അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന മനുഷ്യനിലേക്കും, സാഹചര്യങ്ങളുടെ ഉൽപ്പന്നത്തിൽനിന്ന് സാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റാൻ കഴിവുള്ള സജീവ മനുഷ്യനിലേക്കും, അനുസരിക്കുന്ന പൗരനിൽനിന്ന് വിമർശനാത്മകവും ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതുമായ സ്വതന്ത്ര പൗരനിലേക്കുമുള്ള ഗുണപരമായ പരിവർത്തനം.

ഇതോടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഭരണവർഗ്ഗത്തിന്റെ ആശയാധിപത്യത്തിന്റെ ഉപകരണമെന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണുന്ന സമീപനം കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ധാരണയിലേക്ക് വികസിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം ആധിപത്യത്തിന്റെ ഉപകരണമാണ്; എന്നാൽ അതിനുള്ളിൽ തന്നെ ആധിപത്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന സാധ്യതകളും നിലനിൽക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം സാമൂഹികക്രമത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം അനുസരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതേ സമയം വിമർശനബോധവും സൃഷ്ടിക്കാം. വിദ്യാഭ്യാസം നിലവിലുള്ള അറിവ് കൈമാറുന്നു; അതേ സമയം പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശേഷിയും നൽകുന്നു.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ഒരു നിശ്ചലമായ ഘടനയായി കാണുന്നത് ക്വാണ്ടം ഡയക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്. അതിൽ മനുഷ്യനും സമൂഹവും പ്രകൃതിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും അറിവും അധികാരവും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു.

ഈ ചലനത്തിന്റെ ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ഒരൊറ്റ ശക്തിയല്ല. എന്നാൽ ഏതൊരു സാമൂഹികശക്തിയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം അവഗണിക്കാനാവില്ല. കാരണം വിദ്യാഭ്യാസം ഇന്നത്തെ മനുഷ്യനെ മാത്രമല്ല, നാളത്തെ സമൂഹത്തെ നിർമ്മിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്മേലുള്ള നിയന്ത്രണം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികബോധത്തിന്മേലുള്ള നിയന്ത്രണമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം അതിനാൽ അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം മാത്രമല്ല; ഭാവിയുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണവുമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയക്ടിക്സിന്റെ അന്തിമ ഉൾക്കാഴ്ച ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്: നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി അടഞ്ഞ വ്യവസ്ഥയല്ല. അതിനുള്ളിൽ തന്നെ അതിന്റെ പരിവർത്തനത്തിനുള്ള സാധ്യതകൾ നിലനിൽക്കും. വിദ്യാഭ്യാസം ആ സാധ്യതകളെ അടിച്ചമർത്താനും കഴിയും; വികസിപ്പിക്കാനും കഴിയും. ഏത് ദിശയിലേക്ക് വിദ്യാഭ്യാസം നീങ്ങുന്നു എന്നതാണ് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ അർത്ഥം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.

ഭരണവർഗ്ഗം വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ നിലവിലുള്ള ലോകത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. വിമോചനപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം അതേ ലോകത്തിനുള്ളിൽനിന്ന് പുതിയ ലോകത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിയാൻ മനുഷ്യനെ പഠിപ്പിക്കും.

അവിടെയാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വം അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ശക്തിയായി മാറുന്നത്. അവിടെയാണ് അറിവ് വിവരത്തിൽനിന്ന് ബോധമായി മാറുന്നത്. ബോധം വിമർശനമായി മാറുന്നു. വിമർശനം കൂട്ടായ പ്രവർത്തനമായി മാറുന്നു. കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം സാമൂഹികപരിവർത്തനമായി മാറുന്നു. സാമൂഹികപരിവർത്തനം വീണ്ടും പുതിയ അറിവിനും പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും പുതിയ മനുഷ്യബോധത്തിനും ജന്മം നൽകുന്നു. ഇതാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനചക്രം.