സൃഷ്ടിപരമായ സംവാദം കേവലം വാക്കുകളുടെ മത്സരമോ ബുദ്ധിപരമായ ഏറ്റുമുട്ടലോ അല്ല. അതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള തലത്തിൽ, വൈരുധ്യങ്ങളെ വ്യക്തതയിലേക്കും ആശയക്കുഴപ്പങ്ങളെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന ധാരണയിലേക്കും പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന ഒരു ബൗദ്ധിക കലയാണ് വാദപ്രതിവാദം. മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രം പരിശോധിച്ചാൽ അറിവിന്റെ വളർച്ച ഒരിക്കലും ഏകപക്ഷീയമായ പ്രഖ്യാപനങ്ങളിലൂടെ മാത്രമുണ്ടായിട്ടില്ലെന്ന് കാണാം. ഒരു ആശയം ഉയർന്നുവരുന്നു; അതിനെ മറ്റൊരു ആശയം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; അതിന്റെ പരിമിതികൾ വെളിപ്പെടുന്നു; അതിന് മറുപടി രൂപപ്പെടുന്നു; ആ മറുപടി വീണ്ടും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ജന്മം നൽകുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ വൈരുധ്യചലനത്തിലൂടെയാണ് മനുഷ്യചിന്ത വികസിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സംവാദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം എതിരാളിയെ പരാജയപ്പെടുത്തുകയല്ല; പരസ്പരം വിരുദ്ധമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ആശയങ്ങൾക്കിടയിലെ ബന്ധങ്ങളും വൈരുധ്യങ്ങളും തിരിച്ചറിഞ്ഞ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ബോധ്യത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചേരുകയെന്നതാണ്.
പരമ്പരാഗതമായി വാദപ്രതിവാദത്തെ പലപ്പോഴും ഒരു പോരാട്ടമായാണ് കാണുന്നത്. ഒരാൾ തന്റെ വാദം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു; മറ്റൊരാൾ അതിനെ എതിർക്കുന്നു; കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായി മറ്റുള്ളവരെ സമ്മതിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നയാളാണ് വിജയിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ രീതിയിൽ വാദപ്രതിവാദം ഒരാളുടെ വിജയവും മറ്റൊരാളുടെ പരാജയവുമായിത്തീരുന്നു. ഒരാളുടെ ശബ്ദം ഉയരുമ്പോൾ മറ്റൊരാളുടെ ശബ്ദം അടിച്ചമർത്തപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ വാദപ്രതിവാദത്തെ ഇത്തരമൊരു ലളിതമായ ഏറ്റുമുട്ടലായി കാണാനാവില്ല. ഇവിടെ വാദപ്രതിവാദം ആശയങ്ങളുടെ നാശമല്ല; മറിച്ച് ഏകീകരണശക്തികളും വിയോഗശക്തികളും തമ്മിലുള്ള സജീവമായ ഇടപെടലാണ്.
ആശയങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുകയും അവയ്ക്ക് ഘടനയും ക്രമവും തുടർച്ചയും നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തിയാണ് ഏകീകരണശക്തി. മറുവശത്ത്, നിലവിലുള്ള ആശയഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും അവയിലെ വിള്ളലുകൾ കണ്ടെത്തുകയും മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളെ പുറത്തുകൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുന്ന ശക്തിയാണ് വിയോഗശക്തി. ഒരു വാദത്തെ ശക്തമായി രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിന് ഏകീകരണം ആവശ്യമാണ്; അതിന്റെ പരിമിതികൾ കണ്ടെത്തുന്നതിന് വിയോഗവും ആവശ്യമാണ്. ഈ രണ്ടു ശക്തികളുടെ സജീവമായ സമതുലിതാവസ്ഥയിലാണ് പുതിയ അറിവും കൂടുതൽ ആഴമുള്ള വ്യക്തതയും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് ഫലപ്രദമായ വാദപ്രതിവാദം മറ്റുള്ളവരെ സമ്മതിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യ മാത്രമല്ല. അത് സത്യത്തിന്റെ വൈരുധ്യാത്മക വികാസത്തിൽ പങ്കാളിയാകുന്ന ഒരു ബൗദ്ധിക പ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ വാദത്തിന്റെയും ഉള്ളിൽ തന്നെ അതിന്റെ പരിമിതിയുടെയും നിഷേധത്തിന്റെയും വിത്ത് അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഓരോ എതിർവാദവും പുതിയൊരു ഉയർന്ന ധാരണയുടെ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പ്രാവീണ്യമുള്ള വാദകൻ തന്റെ നിലപാടിനെ മാത്രം സംരക്ഷിക്കുന്നില്ല; വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ചലനത്തോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്നു. ആശയങ്ങൾ തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടാനും പരസ്പരം ചോദ്യം ചെയ്യാനും പിന്നീട് കൂടുതൽ ഉയർന്ന രൂപത്തിൽ പുനഃസംഘടിക്കാനും അദ്ദേഹം അവസരം നൽകുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വാദപ്രതിവാദം ജയിക്കാനുള്ള മത്സരം മാത്രമല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ ഉയർന്ന ബോധ്യത്തിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ചിന്തായാത്രയാണ്.
ഓരോ സംവാദത്തിന്റെയും കേന്ദ്രത്തിൽ വൈരുധ്യം നിലകൊള്ളുന്നു. എത്രമാത്രം പരിഷ്കരിച്ച വാദമായാലും അത് ആദ്യം ഒരു നിലപാടായാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ആ നിലപാട് സ്വന്തം ശരിത്വവും യുക്തിസഹതയും സ്ഥാപിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യം ഒരൊറ്റ നിലപാടിൽ പൂർണ്ണമായി അടങ്ങിയിട്ടില്ല. അതിനാൽ ഓരോ നിലപാടും അനിവാര്യമായി മറ്റൊരു നിലപാടിന്റെ എതിർപ്പിനെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്നു. ഈ എതിർപ്പ് അതിന്റെ അനുമാനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ദൗർബല്യങ്ങൾ പുറത്തുകൊണ്ടുവരികയും മറ്റൊരു വ്യാഖ്യാനത്തിന് വഴിതുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഈ ഏറ്റുമുട്ടലിൽ നിന്നാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ചിന്തയുടെ ആവശ്യം ജനിക്കുന്നത്. ആദ്യ നിലപാടിന്റെയും അതിന്റെ നിഷേധത്തിന്റെയും പ്രസക്തമായ ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പുതിയൊരു ധാരണ രൂപപ്പെടുന്നു. ഇതിനെ സംശ്ലേഷണം എന്നു വിളിക്കാം. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംശ്ലേഷണം വൈരുധ്യത്തിന്റെ ശാശ്വതമായ അവസാനമല്ല. അത് ഒരു താൽക്കാലികമായ ഉയർന്ന ഏകീകരണം മാത്രമാണ്. പുതിയ സംശ്ലേഷണം തന്നെ പിന്നീട് പുതിയൊരു നിലപാടായി മാറുകയും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യും.
അതിനാൽ ചിന്തയുടെ വികാസം നേരെ മുന്നോട്ടുപോകുന്ന ഒരു രേഖയല്ല. അത് ആവർത്തിച്ചുള്ള ഉയർച്ചകളുടെയും തകർച്ചകളുടെയും പുനഃസംഘടനകളുടെയും പ്രക്രിയയാണ്. ഒരു പഴയ ഏകീകരണം തകരുന്നു; അതിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ പുറത്തുവരുന്നു; പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു; കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ഏകീകരണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ ചലനത്തെയാണ് ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ എന്നു വിളിക്കാം. സമതുലിതാവസ്ഥ എന്നത് വൈരുധ്യങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; അവയുടെ സജീവമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന താൽക്കാലിക ക്രമമാണ്.
ഓരോ സംവാദത്തിലും രണ്ട് അടിസ്ഥാന ചലനങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒന്നാമത്തേത് ഏകീകരണശക്തിയാണ്. അത് ആശയങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; വാദത്തിന് ഘടന നൽകുന്നു; കാരണത്തിൽ നിന്ന് നിഗമനത്തിലേക്കുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു; ഭാഷയ്ക്ക് വ്യക്തത നൽകുന്നു; ചിന്തയ്ക്ക് തുടർച്ച നൽകുന്നു. ഒരു വാദം മനസ്സിലാക്കാവുന്നതുംക്രമബദ്ധവും ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നതുമായിത്തീരുന്നത് ഈ ശക്തിയിലൂടെയാണ്.
രണ്ടാമത്തേത് വിയോഗശക്തിയാണ്. അത് നിലവിലുള്ള അനുമാനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; തെറ്റായ നിഗമനങ്ങളെ വേർതിരിക്കുന്നു; യുക്തിയിലെ വിള്ളലുകൾ കണ്ടെത്തുന്നു; മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളെ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നു. ഒരു വാദം എത്ര മനോഹരമായി ക്രമീകരിച്ചാലും അതിലെ തെറ്റുകൾ കണ്ടെത്തുന്ന വിയോഗശക്തി ഇല്ലെങ്കിൽ അത് ക്രമേണ പിടിവാശിയിലേക്കും അന്ധവിശ്വാസത്തിലേക്കും മാറാം.
ഏകീകരണം മാത്രം നിലനിന്നാൽ ചിന്ത സിദ്ധാന്തബന്ധിതമായ പിടിവാശിയായി മാറും. വാദം ഉറച്ചതായിരിക്കാം, പക്ഷേ പുതിയ തെളിവുകളെ സ്വീകരിക്കാനുള്ള ശേഷി നഷ്ടപ്പെടും. മറുവശത്ത് വിയോഗം മാത്രം നിലനിന്നാൽ എല്ലാ ആശയങ്ങളും തകർന്നുവീഴുകയും ഒന്നിനും സ്ഥിരത ലഭിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യും. അപ്പോൾ ചിന്ത ചിതറിപ്പോകും. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ പ്രാവീണ്യം ഈ രണ്ടു ശക്തികളെയും വൈരുധ്യാത്മകമായി സന്തുലിതമാക്കുന്നതിലാണ്.
നല്ല വാദകൻ ഒരു വശത്ത് ശക്തമായ വാദഘടന നിർമ്മിക്കുകയും മറ്റൊരു വശത്ത് അതിന്റെ പരിമിതികൾ സ്വയം അന്വേഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തന്റെ നിലപാടിനെ സംരക്ഷിക്കുമ്പോഴും അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ധൈര്യം അവനുണ്ട്. എതിരാളിയുടെ വാദത്തിലെ തെറ്റുകൾ കണ്ടെത്തുമ്പോഴും അതിലെ ശരിയായ ഘടകങ്ങളെ അംഗീകരിക്കാൻ അവന് മടിയില്ല. ഈ ഇരട്ട കഴിവിലാണ് ഉയർന്ന ബൗദ്ധിക പക്വത നിലകൊള്ളുന്നത്.
മനുഷ്യന്റെ മറ്റെല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളെയും പോലെ വാദപ്രതിവാദത്തിനും ഒരൊറ്റ തലമില്ല. അത് ശരീരം, മസ്തിഷ്കം, വികാരം, ചിന്ത, ഭാഷ, സാമൂഹികബന്ധം, സംസ്കാരം, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പലതലങ്ങളിലൂടെയാണ് നടക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇവയെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട പല ക്വാണ്ടം തലങ്ങളായി കാണാം.
ആദ്യ തലമാണ് ജൈവികതലം. ശരീരമാണ് ചിന്തയും സംസാരവും പ്രകടമാകുന്ന ഭൗതിക അടിത്തറ. ശ്വാസത്തിന്റെ ക്രമം, ഹൃദയമിടിപ്പ്, പേശികളുടെ പിരിമുറുക്ക്, ശബ്ദത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം, മുഖഭാവം, ശരീരനില എന്നിവയെല്ലാം വാദപ്രതിവാദത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ശാന്തമായ ശ്വാസം, സ്ഥിരതയുള്ള ശബ്ദം, നിയന്ത്രിതമായ ചലനം, ശരിയായ വേഗത എന്നിവ ശരീരത്തിൽ ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഭയം, വിറയൽ, നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ചലനങ്ങൾ, ശ്വാസത്തിന്റെ ക്രമരഹിതത, വാക്കുകളുടെ തടസ്സം എന്നിവ വിയോഗത്തിന്റെ രൂപങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
അതുകൊണ്ട് പൊതുവേദിയിലെ വാദപ്രതിവാദത്തിനുള്ള പരിശീലനം ബുദ്ധിപരമായ പരിശീലനം മാത്രമല്ല. ശരീരത്തെയും മനസ്സിനെയും ഒരുമിച്ച് പരിശീലിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ശരീരത്തിന്റെ സമതുലിതാവസ്ഥ തകരുമ്പോൾ ചിന്തയുടെ ഒഴുക്കിനും വ്യതിയാനം സംഭവിക്കാം.
മാനസികതലത്തിൽ വാദപ്രതിവാദം ആശയങ്ങളെ ക്രമപ്പെടുത്തുന്നതിന്റെയും എതിർവാദങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിയുന്നതിന്റെയും സമ്മർദ്ദത്തിനിടയിലും വ്യക്തമായി ചിന്തിക്കുന്നതിന്റെയും കലയാണ്. ആത്മവിശ്വാസം ചിന്തയെ ഏകീകരിക്കുന്ന ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിരുകടന്ന ആത്മവിശ്വാസം പിടിവാശിയിലേക്ക് നയിക്കാം. അതിനാൽ ആത്മവിശ്വാസത്തോടൊപ്പം ആത്മപരിശോധനയും ആവശ്യമാണ്.
സ്വന്തം വാദത്തെക്കുറിച്ച് സംശയം ഉയരുമ്പോൾ അതിനെ പരാജയത്തിന്റെ അടയാളമായി കാണരുത്. സംശയം പലപ്പോഴും ഒരു വൈരുധ്യം കണ്ടെത്താനുള്ള സൂചനയാണ്. “എന്റെ വാദത്തിലെ ഏറ്റവും ദുർബലമായ ഭാഗം ഏതാണ്?”, “എതിരാളിയുടെ വാദത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ശക്തമായത് എന്താണ്?”, “എന്റെ അനുമാനം യാഥാർത്ഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നുണ്ടോ?”, “പുതിയ തെളിവ് ലഭിച്ചാൽ എന്റെ നിലപാട് മാറേണ്ടിവരുമോ?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ സ്വയം ചോദിക്കാൻ കഴിയണം.
യഥാർത്ഥ ബൗദ്ധിക ശക്തി ഒരിക്കലും തെറ്റില്ലെന്ന ആത്മവിശ്വാസത്തിലല്ല; തെറ്റ് കണ്ടെത്തിയാൽ അത് തിരുത്താനുള്ള കഴിവിലാണ്.
ഫലപ്രദമായ വാദപ്രതിവാദത്തിന്റെ രണ്ടു പ്രധാന തൂണുകളാണ് ഭാഷയും യുക്തിയും. ചിന്തയ്ക്ക് രൂപം നൽകുന്നത് ഭാഷയാണ്. ശരിയായ പദപ്രയോഗം, ആശയവ്യക്തത, സമ്പന്നമായ പദസമ്പത്ത്, ലളിതമായ വാക്യഘടന, ആവശ്യമായ ഊന്നൽ എന്നിവ സങ്കീർണ്ണമായ ആശയങ്ങളെ മറ്റുള്ളവരിലേക്ക് വ്യക്തമായി എത്തിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.
എന്നാൽ ഭാഷ മാത്രം മതിയാകില്ല. യുക്തിഘടനയില്ലാത്ത ഭാഷ ശൂന്യമായ വാഗ്വിലാസമായി മാറാം. അതിനാൽ കാരണവും ഫലവും, മുൻകൂർധാരണയും നിഗമനവും, തെളിവും നിഗമനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പരിശോധിക്കണം. തെറ്റായ യുക്തികൾ തിരിച്ചറിയാനും പരസ്പരം പൊരുത്തപ്പെടാത്ത വാദങ്ങൾ വേർതിരിക്കാനും യുക്തിചിന്ത ആവശ്യമാണ്.
എന്നാൽ യുക്തിയെ യാന്ത്രികമായ നിയമങ്ങളുടെ കൂട്ടമായി മാത്രം കാണാനും പാടില്ല. ഒരു വാദം അതിന്റെ ഉള്ളിൽ യുക്തിസഹമായിരിക്കാം; പക്ഷേ യാഥാർത്ഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടണമെന്നില്ല. അതിനാൽ ആശയത്തിന്റെ ആന്തരിക ഏകീകരണത്തോടൊപ്പം അതിന്റെ ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യവുമായുള്ള പൊരുത്തവും പരിശോധിക്കണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭൗതികവാദപരമായ സമീപനത്തിൽ ഇത് നിർണായകമാണ്. യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട യുക്തി ഒടുവിൽ ശൂന്യമായ ആശയവാദമായി മാറാം.
ആഴത്തിലുള്ള വിഷയജ്ഞാനമില്ലാതെ മികച്ച വാദപ്രതിവാദം സാധ്യമല്ല. വാക്ചാതുര്യം വാദത്തിന് ഭംഗി നൽകാം; യുക്തി അതിന് ഘടന നൽകാം; എന്നാൽ വിഷയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഗഹനമായ അറിവില്ലെങ്കിൽ വാദം ശൂന്യമായ വാക്കുകളായി ചുരുങ്ങും.
വസ്തുതകൾ, കണക്കുകൾ, പരീക്ഷണഫലങ്ങൾ, ചരിത്രസംഭവങ്ങൾ, സാമൂഹികാനുഭവങ്ങൾ, നിരീക്ഷണങ്ങൾ, പഠനങ്ങൾ എന്നിവ വാദത്തെ യാഥാർത്ഥ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അറിവ് വാദത്തെ ഏകീകരിക്കുന്നു; തെളിവുകൾ അതിന് കൃത്യത നൽകുന്നു. അതുകൊണ്ട് “എനിക്ക് തോന്നുന്നത്” എന്ന നിലയിൽ നിന്ന് “ഇതിന് ലഭ്യമായ തെളിവ് ഇതാണ്” എന്ന നിലയിലേക്ക് വാദത്തെ ഉയർത്തണം.
എന്നാൽ കണക്കുകൾ മാത്രം ഉദ്ധരിച്ചാൽ ശാസ്ത്രീയ വാദമാകില്ല. ഏത് സാഹചര്യത്തിലാണ് ആ കണക്ക് ലഭിച്ചത്? അതിന്റെ ഉറവിടം എന്താണ്? അതിന്റെ പരിധി എന്താണ്? മറ്റൊരു വ്യാഖ്യാനം സാധ്യമാണോ? കാരണബന്ധത്തെ വെറും സഹബന്ധമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നുണ്ടോ? കണക്കിൽ നിന്ന് നിഗമനത്തിലേക്കുള്ള ചാട്ടം യുക്തിസഹമാണോ? തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളും പരിശോധിക്കണം.
അതുകൊണ്ട് തെളിവുകളെ ഉദ്ധരിക്കുന്നവൻ മാത്രമല്ല, തെളിവുകളുടെ വൈരുധ്യാത്മക ഘടന മനസ്സിലാക്കുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ വാദകൻ.
വാദപ്രതിവാദത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന കഴിവുകളിലൊന്നാണ് എതിരാളിയുടെ വാദം യഥാർത്ഥത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ്. എതിരാളിയുടെ വാദത്തെ ദുർബലമാക്കി അവതരിപ്പിച്ച് അതിനെ എളുപ്പത്തിൽ തകർക്കുന്നത് യഥാർത്ഥ വിജയം അല്ല. അത്തരം രീതിയെ വൈരുധ്യാത്മകമായി ദുർബലമായ സമീപനമായി കാണണം.
ഒരു മഹത്തായ വാദകൻ എതിരാളിയുടെ നിലപാടിനെ എതിരാളിക്ക് തന്നെ കഴിയുന്നതിലും കൂടുതൽ വ്യക്തതയോടും ശക്തിയോടും കൂടി അവതരിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. ആദ്യം എതിരാളിയുടെ വാദത്തിലെ ശരിയായതും ശക്തവുമായ ഘടകങ്ങൾ അംഗീകരിച്ചശേഷമാണ് അതിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ തുറന്നുകാട്ടേണ്ടത്.
ഇത് ബൗദ്ധിക ദൗർബല്യമല്ല; മറിച്ച് ഉയർന്ന ബൗദ്ധിക ശക്തിയാണ്. കാരണം എതിരാളിയുടെ ഏറ്റവും ശക്തമായ രൂപത്തെ മനസ്സിലാക്കിയശേഷം അതിലെ വൈരുധ്യം കണ്ടെത്തുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ വിമർശനം.
സ്വന്തം നിലപാടിനെയും എതിരാളിയുടെ നിലപാടിനെയും ഒരേസമയം മനസ്സിൽ നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ആശയങ്ങളുടെ സഹസ്ഥിതിസാധ്യതയായി കാണാം. ഒരേയൊരു നിലപാടിൽ അടച്ചുപൂട്ടാതെ പല സാധ്യതകളെയും ഒരേസമയം പരിഗണിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് ഇവിടെ ആവശ്യമായത്.
ഒരു വാദപ്രതിവാദത്തിന് മുമ്പ് സ്വന്തം വാദത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഭൂപടം തയ്യാറാക്കുന്നത് വളരെ പ്രധാനമാണ്. സ്വന്തം വാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന അനുമാനങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്? ഏതാണ് ഏറ്റവും ശക്തമായ തെളിവ്? ഏതാണ് ദുർബലമായ ഭാഗം? എതിരാളി ആദ്യം ചോദ്യം ചെയ്യാൻ സാധ്യതയുള്ളത് ഏതാണ്? സ്വന്തം വാദത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ ആശയങ്ങളുണ്ടോ? ഒരു നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്തുമ്പോൾ ഏതെങ്കിലും ഘട്ടം ഒഴിവാക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ?
ഇത്തരം സ്വയംപരിശോധന സ്വന്തം ദൗർബല്യങ്ങൾ മറയ്ക്കാനല്ല; അവയെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കാനാണ്. എതിരാളി ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് സ്വന്തം വാദത്തിലെ ദൗർബല്യം സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്ന വാദകൻ കൂടുതൽ ശക്തനാകും.
“ഈ വിഷയത്തിൽ എന്റെ തെളിവ് പരിമിതമാണ്” എന്ന് സമ്മതിക്കുന്നതും ഒരു ബൗദ്ധിക ശക്തിയാണ്. എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും അന്തിമ ഉത്തരമുണ്ടെന്ന ഭാവം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, അറിവിന്റെ പരിധി അംഗീകരിക്കുന്നത് വിശ്വാസ്യത വർധിപ്പിക്കുന്നു.
ഇവിടെയാണ് നിഷേധത്തെ വികസനത്തിന്റെ അസംസ്കൃത വസ്തുവായി ഉപയോഗിക്കുന്ന വൈരുധ്യാത്മക ഉയർത്തിപ്പിടിക്കൽ പ്രസക്തമാകുന്നത്. സ്വന്തം വാദത്തിലെ ദൗർബല്യം തിരിച്ചറിയുന്നത് അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കലല്ല; മറിച്ച് അതിനെ കൂടുതൽ ശക്തമായ രൂപത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കലാണ്.
ശരിയായ ഒരു ചോദ്യം പലപ്പോഴും ദീർഘമായ ഒരു എതിർവാദത്തേക്കാൾ ശക്തമായിരിക്കും. “ഈ നിഗമനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമെന്താണ്?”, “ഇതിന് തെളിവ് എന്താണ്?”, “ഈ തെളിവിൽ നിന്ന് ഈ നിഗമനം എങ്ങനെ വരുന്നു?”, “ഇതിന് മറ്റൊരു വിശദീകരണം സാധ്യമല്ലേ?”, “ഈ നിയമം എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങൾക്കും ബാധകമാണോ?”, “നിങ്ങളുടെ ഇപ്പോഴത്തെ വാദം നിങ്ങളുടെ മുമ്പത്തെ വാദവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നുണ്ടോ?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഒരു വാദത്തിന്റെ ആന്തരിക ഘടന പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നു.
ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ലക്ഷ്യം എതിരാളിയെ അപമാനിക്കുകയല്ല. വാദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അടിത്തറ കണ്ടെത്തുകയാണ്. ചോദ്യങ്ങൾ ആശയങ്ങളെ തകർക്കുകയും അവയെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള അവസരം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.
എന്നാൽ ചോദ്യംചെയ്യലിനും സമതുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്. എല്ലാം ചോദ്യം ചെയ്ത് ഒന്നിനും അർത്ഥമില്ലാത്ത അവസ്ഥ സൃഷ്ടിച്ചാൽ വാദപ്രതിവാദം ചിതറിപ്പോകും. അതിനാൽ വിയോഗശക്തി ഒടുവിൽ ഉയർന്ന ഏകീകരണത്തിലേക്ക് നയിക്കണം.
നല്ല വാദകൻ സംസാരിക്കാൻ മാത്രമല്ല, കേൾക്കാനും പഠിച്ചിരിക്കണം. കേൾക്കുക എന്നത് മൗനമായി ഇരിക്കുക മാത്രമല്ല; എതിരാളിയുടെ വാക്കുകളുടെ അർത്ഥം, മുൻകൂർധാരണകൾ, തെളിവുകൾ, ഒഴിവാക്കപ്പെട്ട ഭാഗങ്ങൾ, ആശയഘടന എന്നിവ ശ്രദ്ധാപൂർവം മനസ്സിലാക്കുന്ന സജീവമായ ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനമാണ്.
കേൾക്കാത്തിടത്ത് സംവാദം രണ്ട് ഏകപക്ഷീയ പ്രസംഗങ്ങളായി മാറുന്നു. ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം വാദം മാത്രം ആവർത്തിക്കുന്നു. അവിടെ യഥാർത്ഥ വൈരുധ്യാത്മക സംവാദം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
എതിരാളിയുടെ വാദം സ്വന്തം ചിന്തയെ മാറ്റാൻ കഴിയുമെന്ന് അംഗീകരിക്കാനുള്ള സന്നദ്ധതയാണ് യഥാർത്ഥ ബൗദ്ധിക തുറന്ന മനസ്സ്. പുതിയ തെളിവ് ലഭിച്ചാൽ സ്വന്തം നിലപാട് തിരുത്താൻ കഴിയുന്നത് തോൽവിയല്ല; അത് അറിവിന്റെ വളർച്ചയാണ്.
വാദപ്രതിവാദത്തിന്റെ ഫലം വാക്കുകളുടെ ഉള്ളടക്കത്തിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല. ശബ്ദത്തിന്റെ ഉയർച്ചയും താഴ്ചയും, സംസാരത്തിന്റെ വേഗത, ഇടവേളകൾ, കൈകളുടെ ചലനം, മുഖഭാവം, ശരീരത്തിന്റെ നില, നേർക്കാഴ്ച എന്നിവയും ആശയത്തിന്റെ ഭൗതിക പ്രകടനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.
സ്ഥിരതയുള്ള ശബ്ദവും നിയന്ത്രിതമായ ശരീരചലനവും ആത്മവിശ്വാസം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ആവശ്യമായ ഇടവേളകൾ പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയങ്ങൾക്ക് ഊന്നൽ നൽകുന്നു. ശബ്ദത്തിലെ സ്വാഭാവികമായ മാറ്റങ്ങൾ ശ്രദ്ധ നിലനിർത്തുന്നു. എന്നാൽ അമിതമായ കൈചലനങ്ങളും കൃത്രിമമായ ഭാവപ്രകടനങ്ങളും അമിതമായ ശബ്ദവും ആശയത്തിന്റെ ഒഴുക്കിനെ തകർക്കും.
അതുകൊണ്ട് ശരീരഭാഷയുടെ ലക്ഷ്യം അഭിനയമല്ല. ചിന്തയുടെ സ്വാഭാവികമായ ഭൗതിക പ്രകടനമാണ് അത്. ശരീരവും വാക്കും ചിന്തയും ഒരേ ദിശയിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോഴാണ് സമഗ്രമായ ഏകീകരണം ഉണ്ടാകുന്നത്.
വാദപ്രതിവാദം രണ്ട് വ്യക്തികൾക്കിടയിൽ മാത്രം നടക്കുന്നില്ല. പ്രേക്ഷകരും അതിന്റെ സജീവ ഘടകമാണ്. ഓരോ പ്രേക്ഷകനും സ്വന്തം അനുഭവങ്ങൾ, മുൻധാരണകൾ, സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലം, പ്രതീക്ഷകൾ, ഭയങ്ങൾ, സ്വപ്നങ്ങൾ എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് വാദത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് പ്രേക്ഷകർ വെറും കേൾവിക്കാരല്ല. അവർ ഒരു കൂട്ടായ ബോധമണ്ഡലത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. പ്രസംഗകന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുമ്പോൾ ഓരോരുത്തരുടെയും മനസ്സിൽ വ്യത്യസ്തമായ അർത്ഥങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ആ അർത്ഥങ്ങൾ വീണ്ടും സാമൂഹികമായ ഇടപെടലുകളിലൂടെ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു.
ശ്രദ്ധ, കൈയടി, നിശ്ശബ്ദത, ചിരി, അസ്വസ്ഥത, എതിർപ്പ്, ചോദ്യങ്ങൾ എന്നിവ പ്രേക്ഷകന്റെ മാറുന്ന മാനസികാവസ്ഥയുടെ സൂചനകളാണ്. നല്ല വാദകൻ ഈ മാറ്റങ്ങൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് തന്റെ അവതരണരീതിയിൽ ആവശ്യമായ മാറ്റം വരുത്തുന്നു.
വാദപ്രതിവാദം യുക്തിയുടെ മാത്രം പ്രവർത്തനമല്ല. മനുഷ്യബോധത്തിൽ വികാരങ്ങൾക്കും വലിയ പങ്കുണ്ട്. അതിനാൽ പ്രതീക്ഷയും നിരാശയും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യാത്മക ബന്ധം വാദപ്രതിവാദത്തിൽ പ്രധാനമാണ്.
പ്രതീക്ഷ ഏകീകരിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. അത് സാധ്യതയെ കാണിക്കുന്നു. “മാറ്റം സാധ്യമാണ്”, “മുന്നോട്ടുപോകാൻ കഴിയും”, “നല്ലൊരു ഭാവി സൃഷ്ടിക്കാം” എന്ന ബോധം ആളുകളെ ഒരു പൊതുലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
നിരാശ, അഥവാ പ്രതിസന്ധിബോധം, മറുവശത്ത് വിയോഗശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള വ്യാജസുരക്ഷയെ തകർക്കാനും അപകടങ്ങളെ കാണിക്കാനും പ്രവർത്തനത്തിന്റെ അടിയന്തരത ബോധ്യപ്പെടുത്താനും അത് സഹായിക്കുന്നു.
പ്രതീക്ഷ മാത്രം ഉണ്ടെങ്കിൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അകന്ന സങ്കൽപ്പലോകം രൂപപ്പെടാം. നിരാശ മാത്രം ഉണ്ടെങ്കിൽ പ്രവർത്തനരഹിതമായ ഭയവും നിസ്സഹായതയും ഉണ്ടാകും. എന്നാൽ രണ്ടിനെയും വൈരുധ്യാത്മകമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ള പ്രതിബദ്ധത രൂപപ്പെടുന്നു. അപകടത്തെ തിരിച്ചറിയുകയും അതോടൊപ്പം മാറ്റത്തിന്റെ സാധ്യത കാണുകയും ചെയ്യുക—ഇതാണ് പക്വമായ ബോധ്യപ്പെടുത്തൽ.
ഒരു വാദത്തിന്റെയും അർത്ഥം അതിന്റെ വാക്കുകളിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല. അത് ഉയർന്നുവരുന്ന ചരിത്രസാഹചര്യവും ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും അതിന്റെ അർത്ഥത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ ശരിയായിരുന്ന ഒരു വാദം പുതിയ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ അതേ ശക്തിയോടെ നിലനിൽക്കണമെന്നില്ല.
അതുകൊണ്ട് വാദങ്ങളെ മരവിച്ച പ്രഖ്യാപനങ്ങളായി കാണരുത്. അവ ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. പുതിയ തെളിവുകളും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും വന്നാൽ പഴയ ധാരണകളെ പുനഃപരിശോധിക്കണം.
ഇത് സത്യത്തിന്റെ ആപേക്ഷികതയല്ല. മറിച്ച് സത്യത്തെ മനുഷ്യന്റെ അറിവിലൂടെ നിരന്തരം കൂടുതൽ കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണത്. പൂർണ്ണമായ സത്യം ഒരു നിശ്ചലമായ വസ്തുവായി കിടക്കുന്നില്ല; യാഥാർത്ഥ്യവുമായി ചിന്തയുടെ ബന്ധം കൂടുതൽ ആഴപ്പെടുന്നതിനനുസരിച്ച് അതിന്റെ ഗ്രഹണം വികസിക്കുന്നു.
ശാസ്ത്രീയ വാദപ്രതിവാദത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ അധികാരത്തേക്കാൾ തെളിവിനാണ് പ്രാധാന്യം. “ആരാണ് പറഞ്ഞത്?” എന്നതിനെക്കാൾ “എന്താണ് തെളിവ്?” എന്നതാണ് പ്രധാന ചോദ്യം.
എന്നാൽ ശാസ്ത്രവും നിശ്ചലമല്ല. നിരീക്ഷണം, അനുമാനം, പരീക്ഷണം, തെളിവ്, പരിശോധന, വിമർശനം, തിരുത്തൽ എന്നിവയിലൂടെ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് വികസിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരാജയമല്ല; ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷിയുടെ അടയാളമാണ്.
നിലവിലുള്ള ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന പുതിയ തെളിവ് ആദ്യം അസ്വസ്ഥത സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ അതേ വൈരുധ്യം പിന്നീട് പുതിയൊരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ജനനത്തിന് കാരണമാകാം. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ ഭിന്നാഭിപ്രായത്തെ ശത്രുതയായി കാണുന്നത് അറിവിന്റെ വളർച്ചയെ തടയും.
ഇന്നത്തെ വിവരസാങ്കേതിക കാലഘട്ടം വാദപ്രതിവാദത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കിയിരിക്കുന്നു. വിവരങ്ങൾ അതിവേഗം വ്യാപിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം തെറ്റായ വിവരം, മനഃപൂർവം പ്രചരിപ്പിക്കുന്ന വ്യാജവിവരം, ഒരേ അഭിപ്രായം മാത്രം ആവർത്തിക്കുന്ന കൂട്ടങ്ങൾ, മുൻധാരണകളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന വിവരവലയങ്ങൾ, കൃത്രിമമായി സൃഷ്ടിച്ച ജനാഭിപ്രായങ്ങൾ എന്നിവയും വർധിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ഏകീകരണശക്തി എല്ലായ്പ്പോഴും സത്യത്തെ ഏകീകരിക്കണമെന്നില്ല. തെറ്റായ വിശ്വാസങ്ങളെ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്താനും അതിന് കഴിയും. അതുപോലെ വിയോഗശക്തി എല്ലായ്പ്പോഴും വിമർശനാത്മകചിന്ത സൃഷ്ടിക്കണമെന്നില്ല; ചിലപ്പോൾ എല്ലാത്തിനെയും സംശയിക്കുന്ന അന്ധസംശയത്തിലേക്ക് നയിക്കാം.
അതിനാൽ ഇന്നത്തെ വാദകനു വിവരസാക്ഷരത അനിവാര്യമാണ്. വിവരത്തിന്റെ ഉറവിടം പരിശോധിക്കുക, മൂലരേഖ കണ്ടെത്തുക, തെളിവിന്റെ പശ്ചാത്തലം മനസ്സിലാക്കുക, കണക്കുകളുടെ ഉപയോഗരീതി പരിശോധിക്കുക, കാരണബന്ധവും സഹബന്ധവും വേർതിരിക്കുക, കൃത്രിമമായി നിർമ്മിച്ച ദൃശ്യങ്ങളും ശബ്ദങ്ങളും തിരിച്ചറിയുക, വികാരങ്ങളെ ഉണർത്തുന്ന പ്രചാരണങ്ങളുടെ പിന്നിലെ താൽപര്യങ്ങൾ പരിശോധിക്കുക—ഇവയെല്ലാം ആധുനിക വാദപ്രതിവാദത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്.
ഫലപ്രദമായ വാദപ്രതിവാദത്തിന് ബൗദ്ധിക സത്യസന്ധത അനിവാര്യമാണ്. മനഃപൂർവം തെറ്റായ വിവരം നൽകുക, തെളിവ് മറച്ചുവയ്ക്കുക, എതിരാളിയെ വ്യക്തിപരമായി അപമാനിക്കുക, എതിരാളി പറയാത്തത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിൽ ആരോപിക്കുക, വികാരങ്ങളെ മനഃപൂർവം ദുരുപയോഗം ചെയ്യുക തുടങ്ങിയവ താൽക്കാലിക വിജയം നേടിക്കൊടുക്കാം. എന്നാൽ അവ അറിവിന്റെ വളർച്ചയെ തടയും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ എതിരാളി ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ശത്രുവല്ല. വൈരുധ്യം പ്രകടമാക്കുന്ന ഒരു ബൗദ്ധിക പങ്കാളിയാണ്. എതിരാളി നമ്മുടെ ചിന്തയിലെ അന്ധപ്രദേശങ്ങൾ കാണിച്ചുതരാം. സ്വന്തം വാദത്തിലെ കുറവുകൾ തിരിച്ചറിയാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിമർശനം സഹായിച്ചേക്കാം.
അതുകൊണ്ട് വ്യക്തിയെ ആക്രമിക്കുന്നതിനുപകരം വാദത്തെ പരിശോധിക്കണം. വ്യക്തിയുടെ സ്വഭാവമല്ല, അവന്റെ വാദത്തിന്റെ തെളിവും യുക്തിയും സാഹചര്യവും പരിശോധിക്കണം. ഇതാണ് വാദപ്രതിവാദത്തിന്റെ നൈതിക ഉയർച്ച.
യഥാർത്ഥ വാദകന് അറിവിനൊപ്പം അറിവിന്റെ പരിധിയെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധവുമുണ്ടാകണം. “എനിക്ക് അറിയില്ല” എന്ന് പറയാനുള്ള കഴിവ് ബൗദ്ധിക ദൗർബല്യമല്ല. “ഈ തെളിവ് മതിയാകുന്നില്ല”, “ഇത് കൂടുതൽ പഠിക്കേണ്ട വിഷയമാണ്”, “പുതിയ തെളിവ് ലഭിച്ചാൽ എന്റെ നിലപാട് തിരുത്താം” എന്ന സന്നദ്ധതയാണ് ശാസ്ത്രീയവും വൈരുധ്യാത്മകവുമായ ചിന്തയുടെ അടയാളം.
എല്ലാ കാര്യത്തിലും ഉറപ്പുണ്ടെന്ന ധാരണ ചിന്തയെ മരവിപ്പിക്കും. എന്നാൽ എല്ലാത്തിനെയും സംശയിക്കുന്ന സമീപനത്തിനും അറിവ് നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ആത്മവിശ്വാസത്തിനും വിനയത്തിനും ഇടയിൽ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ പ്രധാന ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് ഉദ്ഭവഗുണം. ഒരു സമുച്ചയത്തിന്റെ ഗുണം അതിന്റെ ഘടകങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കലായി മാത്രം വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ ഒരു വാദപ്രതിവാദത്തിന്റെ അന്തിമഫലവും രണ്ടു വാദങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല.
വാദകൻ, എതിരാളി, പ്രേക്ഷകർ, തെളിവുകൾ, ഭാഷ, വികാരങ്ങൾ, ചരിത്രസാഹചര്യം, സാമൂഹികാനുഭവങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിൽ നിന്ന് മുമ്പില്ലാതിരുന്ന ഒരു പുതിയ ധാരണ ഉദ്ഭവിക്കാം. ഇതാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സംശ്ലേഷണം.
അതിനാൽ “ആരാണ് ജയിച്ചത്?” എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ “വാദപ്രതിവാദത്തിന് ശേഷം എന്താണ് പുതുതായി മനസ്സിലായത്?” എന്ന ചോദ്യമാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ വാദപ്രതിവാദം ഒരു വിപ്ലവാത്മക പഠനപ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. അത് വെറും അറിവ് കൈമാറുന്നില്ല; ചിന്തയുടെ ഘടന തന്നെ മാറ്റുന്നു. ഒരാൾ തന്റെ പഴയ ധാരണയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; മറ്റൊരാളുടെ കാഴ്ചപ്പാട് മനസ്സിലാക്കുന്നു; സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നു; തെളിവുകൾ പരിശോധിക്കുന്നു; പുതിയൊരു സംശ്ലേഷണം നിർമ്മിക്കുന്നു.
ഒരു സമൂഹത്തിലും ഇതേ പ്രക്രിയ നടക്കുന്നു. സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങൾ തുറന്ന ചർച്ചയ്ക്ക് വരുമ്പോൾ കൂട്ടായ ബോധം വികസിക്കാം. അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട അനുഭവങ്ങൾക്ക് ഭാഷ ലഭിക്കുന്നു. പഴയ ആശയഘടനകൾ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. പുതിയ സാമൂഹിക സാധ്യതകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിൽ വാദപ്രതിവാദം ഒരു വിനോദമോ അലങ്കാരമോ അല്ല. സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സ്വയംതിരുത്തലിനുള്ള ഒരു പ്രധാന ഉപാധിയാണ് അത്.
യഥാർത്ഥ വാദകന് വസ്തുതകൾ അറിയണം. അവയെ ക്രമീകരിക്കണം. വ്യക്തമായ ഭാഷയിൽ അവതരിപ്പിക്കണം. യുക്തിപൂർവം ചിന്തിക്കണം. എതിരാളിയുടെ വാദം ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കണം. സ്വന്തം ദൗർബല്യങ്ങൾ തിരിച്ചറിയണം. എതിരാളിയുടെ ശക്തികളെ അംഗീകരിക്കണം. ശരിയായ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കണം. തെളിവുകൾ പരിശോധിക്കണം. പ്രേക്ഷകന്റെ മാനസികാവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കണം. വികാരത്തെയും യുക്തിയെയും സന്തുലിതമാക്കണം.
എന്നാൽ ഇതെല്ലാം ചേർന്നാലും അതാണ് അന്തിമ പ്രാവീണ്യം എന്ന് പറയാനാവില്ല. അതിനുമപ്പുറം വൈരുധ്യത്തെ സൃഷ്ടിപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവാണ് ആവശ്യമായത്.
സ്വന്തം വാദം ശക്തമായി അവതരിപ്പിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയുക; എതിരാളിയുടെ വാദത്തെ വിമർശിക്കുമ്പോഴും അതിലെ ശരിയായ ഘടകങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുക; പുതിയ തെളിവ് വന്നാൽ നിലപാട് തിരുത്തുക; വാദത്തിന്റെ തകർച്ചയെ പുതിയൊരു ചിന്തയുടെ ജനനമായി കാണുക—ഇവയാണ് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള വൈരുധ്യാത്മക വാദപ്രതിവാദത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഫലപ്രദമായ വാദപ്രതിവാദം വാക്കുകളുടെ യുദ്ധമല്ല. അത് ചിന്തയുടെ ചലനമാണ്. ആശയങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തിന്റെ ചലനമാണ് അത്. ഒരു നിലപാട് രൂപപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ എതിർപ്പ് ഉയരുന്നു; വൈരുധ്യം ശക്തമാകുന്നു; പഴയ ഏകീകരണം തകരുന്നു; പ്രസക്തമായ ഘടകങ്ങൾ പുനഃസംഘടിക്കപ്പെടുന്നു; പുതിയൊരു ഉയർന്ന ഏകീകരണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പിന്നീട് അതേ പുതിയ ഏകീകരണത്തിനുള്ളിലും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് അന്തിമമായ ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയില്ല.
അതുകൊണ്ട് വാദപ്രതിവാദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം എതിരാളിയെ നിശ്ശബ്ദനാക്കുക എന്നതല്ല; വൈരുധ്യത്തെ വ്യക്തതയാക്കി മാറ്റുക എന്നതാണ്. എതിരാളിയുടെ വാദത്തെ നശിപ്പിക്കുക എന്നതല്ല; അതിലെ ശരിയായ ഘടകങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിന്റെ പരിമിതികളെ മറികടക്കുന്ന ഉയർന്ന ധാരണ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്. സ്വന്തം വാദത്തെ സംരക്ഷിക്കുക മാത്രമല്ല; ആവശ്യമെങ്കിൽ സ്വന്തം വാദത്തെ തന്നെ തിരുത്താനുള്ള സന്നദ്ധത പുലർത്തുക എന്നതാണ്.
ഏകീകരണം ഇല്ലെങ്കിൽ ചിന്ത ചിതറിപ്പോകുന്നു. വിയോഗം ഇല്ലെങ്കിൽ ചിന്ത മരവിക്കുന്നു. വൈരുധ്യം ഇല്ലെങ്കിൽ വികാസം നിലയ്ക്കുന്നു. നിഷേധം ഇല്ലെങ്കിൽ പുതിയ സൃഷ്ടിക്ക് ഇടമുണ്ടാകുന്നില്ല. എന്നാൽ നിഷേധം മാത്രം നിലനിന്നാൽ എല്ലാം ശൂന്യമായി മാറും. അതിനാൽ വൈരുധ്യാത്മകമായ ചലനത്തിൽ ഏകീകരണവും വിയോഗവും പരസ്പരം നിഷേധിച്ചുകൊണ്ടും പരസ്പരം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടും മുന്നേറുന്നു. അവയുടെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയിലാണ് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ബോധ്യങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.ഈ അർത്ഥത്തിൽ യഥാർത്ഥ വാദകൻ ഒരു വാക്കുകളുടെ പോരാളിയല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളുടെ വഴികാട്ടിയാണ്. സ്വന്തം ചിന്തയെയും എതിരാളിയുടെ ചിന്തയെയും പ്രേക്ഷകരുടെ കൂട്ടായ ബോധത്തെയും ഒരേ വൈരുധ്യാത്മക മണ്ഡലത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി, അവയിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഏകീകരണം കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്ന ചിന്തകനാണ് അദ്ദേഹം.
അദ്ദേഹം എതിർപ്പിനെ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, കാരണം എതിർപ്പാണ് വികാസത്തിന്റെ ഉപാധിയെന്ന് അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കുന്നു. വിമർശനത്തെ നാശമായി കാണുന്നില്ല, കാരണം വിമർശനം പുതിയ അറിവിന്റെ ജനനത്തിന് ആവശ്യമായ വിയോഗശക്തിയാകാമെന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിയുന്നു. സംശയത്തെ ശത്രുവായി കാണുന്നില്ല, കാരണം സംശയം മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളെ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്ന ഒരു ബൗദ്ധിക സൂചനയാണ്. പരാജയത്തെ അവസാനമായി കാണുന്നില്ല, കാരണം പരാജയപ്പെട്ട ഒരു വാദം പോലും പുതിയൊരു ചിന്തയുടെ തുടക്കമാകാം.
അതിനാൽ വാദപ്രതിവാദത്തിന്റെ പരമമായ വിജയം ആരാണ് കൂടുതൽ ശബ്ദത്തിൽ സംസാരിച്ചതെന്നതിലോ ആരാണ് അവസാന വാക്ക് പറഞ്ഞതെന്നതിലോ അല്ല. വാദം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുമ്പുണ്ടായിരുന്നതിനെക്കാൾ ഉയർന്ന ഒരു ബോധ്യത്തിലേക്ക് വാദത്തിൽ പങ്കെടുത്തവർക്കും അത് കേട്ടവർക്കും എത്തിച്ചേരാൻ കഴിഞ്ഞോ എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ മാനദണ്ഡം.
ഒരു മഹത്തായ വാദപ്രതിവാദം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ഒരു വ്യക്തി മാത്രം ജയിക്കുന്നില്ല; ഒരു പുതിയ ആശയം ജനിക്കുന്നു. പഴയ ധാരണയുടെ പരിധികൾ വെളിപ്പെടുന്നു. പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരുന്നു. പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ കണ്ടെത്തപ്പെടുന്നു. മുമ്പ് വേർപിരിഞ്ഞുനിന്ന ആശയങ്ങൾ പുതിയൊരു രൂപത്തിൽ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ ഒരു പുതിയ ബോധ്യത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം സംഭവിക്കുന്നു.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വാദപ്രതിവാദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം: സംഘർഷത്തെ വ്യക്തതയാക്കി, വൈരുധ്യത്തെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാക്കി, നിഷേധത്തെ വികാസത്തിന്റെ ഉപാധിയാക്കി, വ്യത്യാസങ്ങളെ ഉയർന്ന ഏകീകരണത്തിലേക്ക് നയിച്ച്, സംഭാഷണത്തെ കൂട്ടായ ബോധവികാസത്തിന്റെ പ്രക്രിയയാക്കി മാറ്റുക.
അതിനാൽ വാദപ്രതിവാദം വെറും സംസാരത്തിന്റെ കലയല്ല. അത് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വയംപരിഷ്കരണ പ്രക്രിയയാണ്. അത് അറിവിന്റെ സ്വയംവികസനത്തിനുള്ള ഒരു ഉപാധിയാണ്. അത് വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ സത്യത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു മാർഗമാണ്. ഏറ്റവും ഉയർന്ന തലത്തിൽ, വാദപ്രതിവാദം മനുഷ്യൻ മനുഷ്യനുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്ന പ്രക്രിയയല്ല; മനുഷ്യബോധം സ്വന്തം പരിമിതികളുമായി ഏറ്റുമുട്ടി സ്വയം കൂടുതൽ ഉയർന്ന രൂപത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന വൈരുധ്യാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.
QUANTUM DIALECTICS- 
Leave a comment