വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥ മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രാചീനമായ സംഘടിത വിജ്ഞാനശ്രമങ്ങളിൽ ഒന്നായി കണക്കാക്കാവുന്നതാണ്. പ്രപഞ്ചം, പ്രകൃതി, ജീവൻ, മനുഷ്യബോധം, ധാർമ്മികത, സാമൂഹികജീവിതം എന്നിവയെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ചുനിർത്തിയ മേഖലകളായി കാണുന്നതിനുപകരം, അവയെ ഒരേ അസ്തിത്വത്തിന്റെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട പ്രകടനങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമം അതിൽ കാണാം. ആധുനിക പരീക്ഷണശാസ്ത്രം, ഗണിതഭൗതികശാസ്ത്രം, തന്മാത്രാജീവശാസ്ത്രം, നാഡീശാസ്ത്രം എന്നിവ രൂപംകൊള്ളുന്നതിന് ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ്, മനുഷ്യന്റെ അനുഭവലോകത്തെ ഒരു സമഗ്രമായ പ്രപഞ്ചദർശനത്തിനുള്ളിൽ ക്രമീകരിക്കാനുള്ള ശ്രമം വൈദിക ചിന്തയിൽ ആരംഭിച്ചിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തെ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ രണ്ട് അതിരുകളെയും ഒഴിവാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു വശത്ത്, പുരാതന ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന എല്ലാ ആശയങ്ങളെയും ശാശ്വതവും തെറ്റുപറ്റാത്തതുമായ ശാസ്ത്രീയസത്യങ്ങളായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന അന്ധമായ പുനരുജ്ജീവനവാദമുണ്ട്. മറുവശത്ത്, ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ മാനദണ്ഡങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടാത്ത എല്ലാ പുരാതന ആശയങ്ങളെയും ഒരൊറ്റ വാക്കിൽ അന്ധവിശ്വാസമെന്നു തള്ളിക്കളയുന്ന ചരിത്രനിഷേധവുമുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ട് സമീപനങ്ങൾക്കും പകരം മൂന്നാമതൊരു വഴിയാണ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്: ചരിത്രപരമായി രൂപപ്പെട്ട വിജ്ഞാനത്തെ അതിന്റെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുടെയും സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളുടെയും ബൗദ്ധിക നേട്ടങ്ങളുടെയും പരിമിതികളുടെയും പശ്ചാത്തലത്തിൽ വിമർശനാത്മകമായി പുനർവായിക്കുക.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ യാഥാർത്ഥ്യം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ ഒരു കൂട്ടമല്ല; നിരന്തരമായ രൂപാന്തരത്തിലൂടെ സ്വയംസംഘടിതമാകുന്ന ബഹുപാളി പ്രക്രിയയാണ്. ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഏകീകരണശക്തികളും വിയോജകശക്തികളും പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഏകീകരണശക്തികൾ ഘടകങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും സ്ഥിരത വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, വിയോജകശക്തികൾ നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ വേർതിരിക്കുകയും മാറ്റത്തിനും പുനഃസംഘടനയ്ക്കും പുതിയ രൂപങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവത്തിനും വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഏതൊരു ഘടനയും നിലനിൽക്കുന്നത് ഈ രണ്ടു വിരുദ്ധ പ്രവണതകളുടെ ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലൂടെയാണ്. അതിനാൽ ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നത് വസ്തുക്കളെ മാത്രം തിരിച്ചറിയുക എന്നതല്ല; അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെയും അവയ്ക്കുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെയും അവയുടെ ഉദ്ഭവത്തെയും രൂപാന്തരത്തെയും വിഘടനത്തെയും മനസ്സിലാക്കുക കൂടിയാണ്. ഈ ദൃഷ്ടികോണം വൈദിക വിജ്ഞാനത്തെ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ അതിനുള്ളിലെ വിവിധ പാളികളെ വേർതിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കുന്നു. പ്രകൃതിനിരീക്ഷണങ്ങളെ അതീന്ദ്രിയ അവകാശവാദങ്ങളിൽനിന്നും, പ്രാരംഭ ശാസ്ത്രീയ ഉൾക്കാഴ്ചകളെ ആചാരാധിഷ്ഠിത യാഥാസ്ഥിതികതയിൽനിന്നും, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രപഞ്ചസങ്കൽപ്പങ്ങളെ സാമൂഹിക അധികാരഘടനകളിൽനിന്നും വേർതിരിച്ച് പരിശോധിക്കാനാകും.
ഇത്തരമൊരു സമീപനത്തിൽ വൈദിക പാരമ്പര്യം ആരാധിക്കപ്പെടേണ്ട ഒരു അന്തിമ വെളിപാടുമല്ല, പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കേണ്ട ഒരു കാലഹരണപ്പെട്ട അന്ധവിശ്വാസവ്യവസ്ഥയുമല്ല. അത് മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ദീർഘമായ ചരിത്രവികാസത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടമാണ്. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള സൂക്ഷ്മമായ നിരീക്ഷണങ്ങളും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏകതയെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴമുള്ള ദാർശനികബോധവും മനുഷ്യബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഗൗരവമായ ചിന്തകളും സാമൂഹികസംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രായോഗിക അറിവുകളും നിലനിൽക്കുന്നു. അതോടൊപ്പം, അതേ വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിൽ അതീന്ദ്രിയത, ആചാരാധികാരം, സാമൂഹിക പദവിവ്യവസ്ഥ, ജന്മാധിഷ്ഠിത അസമത്വം, പുരുഷാധിപത്യം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളും ശക്തിപ്പെട്ടു. അതിനാൽ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ പുനർനിർമ്മാണം എന്നത് അതിനെ അതേ രൂപത്തിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതല്ല; അതിലെ ജീവിക്കുന്ന ബൗദ്ധിക ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചരിത്രപരമായി പരിമിതപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളെ അതിജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്.
വൈദിക പ്രപഞ്ചചിന്തയുടെ ആദ്യകാല രൂപങ്ങളിൽ പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു പരസ്പരബന്ധിത സമഗ്രതയായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശക്തമായ പ്രവണത കാണാം. ബ്രഹ്മം, ഋതം, പ്രണവം തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത ആശയങ്ങൾ ചരിത്രപരമായി ഒരേ അർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടവയല്ലെങ്കിലും, അവയിൽ ചിലതിൽ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളുടെയും സംഭവങ്ങളുടെയും പിന്നിൽ ഒരു അടിസ്ഥാനക്രമമോ ഏകതയോ ഉണ്ടെന്നുള്ള ബൗദ്ധിക ഉൾക്കാഴ്ച പ്രകടമാണ്. ഇതിനെ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള മുൻകൂട്ടിക്കാണലായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ വേർതിരിഞ്ഞതും സ്വതന്ത്രവുമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടായ്മ എന്നതിനേക്കാൾ ബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രക്രിയകളുടെയും സമഗ്രതയായി യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ചിന്തിക്കാനുള്ള ആ പ്രാചീന പ്രവണതയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിമർശനാത്മകമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ദൃഷ്ടിയിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം ബന്ധാത്മകമാണ്. ഒരു വസ്തുവിനും അതിന്റെ പരിസരത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായും വേർപെട്ട സ്വതന്ത്ര അസ്തിത്വമില്ല. ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം കണികകളുടെയും മണ്ഡലങ്ങളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ഭൗതികഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നതായി കാണിക്കുന്നു. ആറ്റങ്ങൾ തന്മാത്രകളുമായി, തന്മാത്രകൾ കോശങ്ങളുമായി, കോശങ്ങൾ ജീവികളുമായി, ജീവികൾ പരിസ്ഥിതിയുമായി, മനുഷ്യർ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ യാഥാർത്ഥ്യം “വസ്തുക്കളുടെ ലോകം” എന്നതിലുപരി “ബന്ധങ്ങളുടെയും പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും ലോകം” കൂടിയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ സർവവ്യാപിയായ ബന്ധാത്മകതയെ ഏകീകരണശക്തിയും വിയോജകശക്തിയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണുന്നു. ഏകീകരണം ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിയോജനം ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; അവയുടെ സംഘർഷത്തിൽ പുതിയ ഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഉദ്ഭവം.
ഇവിടെ “ഉദ്ഭവം” എന്നത് വെറും ഒരു വസ്തു മറ്റൊന്നിൽനിന്ന് ഉണ്ടാകുന്നതല്ല. താഴ്ന്ന പാളിയിലെ ബന്ധങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണത ഒരു പരിധി കടക്കുമ്പോൾ, അതിൽനിന്ന് മുൻപത്തെ ഘടകങ്ങളിൽ ഒറ്റയ്ക്കായി കാണാനാവാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതാണ് ഉദ്ഭവം. ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും വേർതിരിച്ചുനോക്കുമ്പോൾ ജലത്തിന്റെ “നനവ്” കാണാനാവില്ല; എന്നാൽ അവ പ്രത്യേക അനുപാതത്തിലും ഘടനയിലും ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ ജലത്തിന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഒറ്റപ്പെട്ട നാഡീകോശത്തിൽ വ്യക്തിപരമായ ആത്മബോധം കാണാനാവില്ല; എന്നാൽ കോടിക്കണക്കിന് നാഡീകോശങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ബോധം ഒരു ഉയർന്നതല ഉദ്ഭവഗുണമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഈ ഉദ്ഭവാത്മകതയാണ് വൈദിക പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഏകതാസങ്കൽപ്പത്തെ ആധുനികമായ ബന്ധാത്മക ശാസ്ത്രീയചിന്തയുമായി സംഭാഷണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാനുള്ള പ്രധാന സാധ്യത.
വൈദിക കാലചിന്തയും ഇതേ രീതിയിൽ പുനർവായിക്കാവുന്നതാണ്. സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, ലയം എന്നിങ്ങനെ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ചക്രാത്മക പ്രപഞ്ചചിന്ത പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു ഏകദിശാ സംഭവപരമ്പരയായി കാണുന്നതിനുപകരം രൂപീകരണം, സ്ഥിരത, വിഘടനം, പുനഃസംഘടന എന്നിവയുടെ ആവർത്തനാത്മക പ്രക്രിയയായി കാണുന്നു. ഇതിനെ ദൈവിക ഇടപെടലുകളുടെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിലുള്ള ചരിത്രമായി സ്വീകരിക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച്, വ്യവസ്ഥകൾ സ്ഥിരത കൈവരിക്കുകയും അവയ്ക്കുള്ളിൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ സഞ്ചയിക്കുകയും നിലവിലുള്ള സന്തുലനം തകരുകയും തുടർന്ന് പുതിയ ഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പൊതുവായ വികാസരീതിയുടെ പ്രതീകാത്മക അവതരണമായി കാണാം. ഒരു ജീവകോശം, ഒരു ജീവി, ഒരു പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ, ഒരു സാമ്പത്തികസംവിധാനം, ഒരു രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനം, ഒരു സംസ്കാരം—എല്ലാം തന്നെ രൂപീകരണം, വളർച്ച, സ്ഥിരത, സമ്മർദ്ദസഞ്ചയം, പ്രതിസന്ധി, പുനഃസംഘടന എന്നീ ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു.
അതുകൊണ്ട് മാറ്റം പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു അത്ഭുത ഇടപെടലിന്റെ ഫലമാകണമെന്നില്ല. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഉള്ളിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ സഞ്ചയിക്കുമ്പോൾ നിലവിലുള്ള ഘടനയ്ക്ക് അവയെ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള ശേഷി കുറയുന്നു. ഒരു നിർണായക പരിധിയിൽ എത്തുമ്പോൾ പഴയ ഘടനയുടെ സന്തുലനം തകരുകയും പുതിയ ഘടന ഉദ്ഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഘട്ടപരിവർത്തനങ്ങളിൽനിന്നും ജീവപരിണാമത്തിലെ മാറ്റങ്ങളിലേക്കും സാമൂഹികവിപ്ലവങ്ങളിലേക്കും വ്യത്യസ്ത അസ്തിത്വപാളികളിൽ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ ഈ പൊതുതത്വം പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. അതിനാൽ വൈദിക ചക്രാത്മക കാലസങ്കൽപ്പത്തെ അതിന്റെ പുരാണപരമായ രൂപത്തിൽ സ്വീകരിക്കാതെ, സ്വയംസംഘടനയുടെയും പുനഃസംഘടനയുടെയും ചരിത്രപരമായ മാതൃകയായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം.
ബോധം വൈദിക ചിന്തയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മേഖലകളിലൊന്നാണ്. മനുഷ്യന്റെ അറിവും അനുഭവവും ആത്മബോധവും പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയും വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിൽ കേന്ദ്രസ്ഥാനം നേടി. എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു നിർണായകമായ വ്യത്യാസം വരുത്തേണ്ടതുണ്ട്. ചില വൈദിക–ഉപനിഷത്തീയ ദാർശനിക പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ ബോധത്തെ പ്രാഥമിക യാഥാർത്ഥ്യമായും ഭൗതികലോകത്തെ അതിന്റെ പ്രകടനമായും കാണുന്ന പ്രവണതയുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയം അതേപടി അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ഭൗതികലോകത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു അമൂർത്ത ബോധതത്ത്വം ശാസ്ത്രീയമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതേസമയം ബോധത്തെ വെറും “രാസപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഒരു കൂട്ടം” എന്ന ലളിതമായ യാന്ത്രിക ചുരുക്കത്തിലേക്ക് ഒതുക്കുന്നതും മതിയായ വിശദീകരണമല്ല.
ബോധത്തെ കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായി മനസ്സിലാക്കാൻ അതിനെ ഭൗതികസംഘടനയുടെ ഉയർന്നതല ഉദ്ഭവഗുണമായി കാണാം. നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ഘടന, വൈദ്യുത–രാസസന്ദേശവിനിമയം, ഓർമ്മ, ശ്രദ്ധ, പ്രവചനശേഷി, സ്വയംസംബന്ധമായ വിവരസംസ്കരണം, ഭാഷ, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ, ഭൗതികവ്യവസ്ഥ സ്വന്തം അവസ്ഥകളെക്കുറിച്ച് വിവരങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും പ്രതികരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഉയർന്നതല ക്രമം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ “ചിത്ത്” എന്ന വൈദിക ആശയത്തെ ശരീരരഹിതമായ അതീന്ദ്രിയ സത്തയായി സ്വീകരിക്കുന്നതിനുപകരം, സ്വയംസംഘടിതമായ ഭൗതികവ്യവസ്ഥയിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സ്വയംബോധത്തിന്റെ ഒരു പ്രാചീന ദാർശനിക അന്തർദൃഷ്ടിയായി പുനർവായിക്കാം. അങ്ങനെ വൈദിക ചിന്തയിലെ ബോധാന്വേഷണത്തിന്റെ ആഴം സംരക്ഷിക്കുമ്പോഴും ഭൗതികതാവിരുദ്ധമായ ദ്വൈതവാദം ഒഴിവാക്കാനാകും.
ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ പുനർവ്യാഖ്യാനം മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നതല്ല. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പുറത്തുനിന്ന് വന്ന ഒന്നല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിലെ ദ്രവ്യവും ഊർജവും ദീർഘകാലത്തെ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനയിലൂടെ സ്വയം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല പ്രക്രിയയാണ്. നക്ഷത്രങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട മൂലകങ്ങൾ ഗ്രഹങ്ങളിലെ രസതന്ത്രത്തിലൂടെ പുതിയ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും, അവയിൽനിന്ന് ജീവൻ രൂപപ്പെടുകയും, ജീവൻ നാഡീവ്യവസ്ഥകളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും, നാഡീവ്യവസ്ഥയിൽനിന്ന് ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുകയും ചെയ്തുവെന്ന ശാസ്ത്രീയ ചരിത്രം മനുഷ്യബോധത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്നുള്ള വേർതിരിച്ച അത്ഭുതമായി കാണുന്നതിനുപകരം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘമായ സ്വയംസംഘടനാ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു ഉയർന്ന ഘട്ടമായി കാണാനുള്ള അവസരം നൽകുന്നു.
ഏകതയും ബഹുത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം വൈദികാനന്തര ഭാരതീയ തത്ത്വചിന്തയുടെ കേന്ദ്രപ്രശ്നങ്ങളിലൊന്നായി മാറി. അദ്വൈതം ഏകതയെയും ദ്വൈതം വ്യത്യാസത്തെയും വിശിഷ്ടാദ്വൈതം ഏകതയ്ക്കുള്ളിലെ വ്യത്യാസത്തെയും വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ വിശദീകരിച്ചു. ചരിത്രപരമായി ഇവ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ തത്ത്വശാസ്ത്രപദ്ധതികളായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടുവെങ്കിലും, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇവയെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പാളികളിൽ പ്രബലമാകുന്ന വ്യത്യസ്ത ബന്ധരീതികളുടെ ദാർശനിക പ്രതിഫലനങ്ങളായി വായിക്കാം.
അടിസ്ഥാന ഭൗതികതലത്തിൽ പരസ്പരബന്ധിതത്വം നിർണായകമാണ്. കണികകളെ അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കുന്നത് പല സാഹചര്യങ്ങളിലും അപര്യാപ്തമാണ്. തന്മാത്രാതലത്തിലും ജീവശാസ്ത്രതലത്തിലും വ്യക്തിഗത ഘടനകളും അതിരുകളും വൈവിധ്യവും കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു കോശത്തിന് സ്വന്തം അതിരുകളുണ്ട്; ഒരു ജീവിക്ക് സ്വന്തം ശരീരഘടനയുണ്ട്; ഒരു ജീവിവർഗത്തിന് സ്വന്തം പരിണാമചരിത്രമുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ വ്യത്യാസങ്ങൾ പൂർണ്ണമായ സ്വാതന്ത്ര്യം അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. പരിസ്ഥിതിതലത്തിൽ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളും പരസ്പരാശ്രിതമാണ്. സാമൂഹികതലത്തിൽ ഈ ഏകത ഭൗതിക ലയനമായി അല്ല, സഹകരണം, പരസ്പരസഹായം, സഹാനുഭൂതി, കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തം, പങ്കുവെച്ച ബോധം എന്നീ രൂപങ്ങളിലാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.
അതിനാൽ ഏകതയും ബഹുത്വവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ശത്രുക്കളല്ല. അവ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പാളികളിൽ പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളാണ്. ബഹുത്വമില്ലാതെ സങ്കീർണ്ണതയില്ല; ഏകതയില്ലാതെ ഏകോപനമില്ല. വ്യത്യാസമില്ലാതെ വികാസമില്ല; ബന്ധമില്ലാതെ നിലനിൽപ്പുമില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ യാഥാർത്ഥ്യം ഈ രണ്ടിന്റെയും ചലനാത്മക ഏകതയാണ്. അതിനാൽ അദ്വൈതവും ദ്വൈതവും തമ്മിലുള്ള ചരിത്രപരമായ തർക്കത്തെ ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ മറ്റൊന്നിനുമുകളിൽ കിരീടമണിയിക്കുന്ന മത്സരമായി കാണുന്നതിനുപകരം, ഏകതയും വ്യത്യാസവും തമ്മിലുള്ള സർവവ്യാപിയായ വൈരുധ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ദാർശനിക പ്രകടനങ്ങളായി കാണാം.
വൈദിക ധാർമ്മികചിന്തയിൽ “ധർമ്മം” എന്ന ആശയത്തിന് കേന്ദ്രസ്ഥാനമുണ്ട്. ധർമ്മത്തെ വെറും വ്യക്തിപരമായ സദാചാരനിയമമായി ചുരുക്കുന്നത് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ അർത്ഥവ്യാപ്തിയെ കുറയ്ക്കും. വ്യക്തിയെയും സമൂഹത്തെയും പ്രകൃതിയെയും നിലനിർത്തുന്ന ഒരു ക്രമം എന്ന ആശയവും അതിൽ അടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ അതീന്ദ്രിയ അധികാരത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് സാമൂഹിക–പരിസ്ഥിതിക ബന്ധങ്ങളുടെ ചലനാത്മകതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം. ഒരു പ്രവർത്തനം മനുഷ്യർക്കിടയിലെ പരസ്പരവിശ്വാസവും സഹകരണവും മാന്യതയും ക്ഷേമവും വർധിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അത് സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. അതേസമയം ചൂഷണം, അനീതി, അന്യീകരണം, വിവേചനം, ഭയം, അക്രമം എന്നിവ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ വിഘടിപ്പിക്കുകയും സാമൂഹിക വിയോജനശക്തികളെ രോഗാത്മകമായി വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ ധാർമ്മികതയെ ഗ്രന്ഥാനുസരണമായി മാത്രം നിർവചിക്കാനാവില്ല. ഒരു സാമൂഹികനിയമം പുരാതനഗ്രന്ഥത്തിൽ എഴുതിയിട്ടുണ്ടെന്നത് മാത്രം അതിനെ നിത്യമായ ധാർമ്മികസത്യമായി മാറ്റുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ ക്ഷേമം, സ്വാതന്ത്ര്യം, മാന്യത, മാനസികാരോഗ്യം, സാമൂഹികസമത്വം, പരിസ്ഥിതിയുടെ നിലനിൽപ്പ്, ഭാവിതലമുറകളുടെ അവകാശങ്ങൾ എന്നിവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഒരു ധാർമ്മികക്രമത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഫലങ്ങൾ പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ധർമ്മം ദൈവിക കല്പനയല്ല; മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും ഉൾപ്പെടുന്ന സമഗ്രവ്യവസ്ഥയിൽ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സന്തുലനവും സഹവർത്തിത്വവും സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള നിരന്തരമായ സാമൂഹികശ്രമമാണ്.
ഇതിന് വിപരീതമായി അധർമ്മത്തെ ഒരു പ്രത്യേക മതനിയമത്തിന്റെ ലംഘനമായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യരെ വിഭജിക്കുകയും ചിലർക്കു ജന്മത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അധികാരം നൽകുകയും മറ്റുള്ളവരെ അധീനരാക്കുകയും പ്രകൃതിയെ അനിയന്ത്രിതമായി ചൂഷണം ചെയ്യുകയും സാമൂഹിക അന്യീകരണം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഘടനകൾ സാമൂഹിക വിയോജനത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ധർമ്മവും അധർമ്മവും ശാശ്വതമായ അതീന്ദ്രിയ വിഭാഗങ്ങളല്ല; ചരിത്രപരമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരം വിലയിരുത്താനുള്ള ചലനാത്മക മാനദണ്ഡങ്ങളായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം.
വൈദിക സമൂഹത്തിന്റെ സാമൂഹികഘടനയും ചരിത്രപരമായ പരിണാമത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. ആദ്യകാല സമൂഹങ്ങൾ ഗോത്ര–കുലബന്ധങ്ങൾ, പരസ്പരസഹായം, തൊഴിൽവിഭജനം, വിഭവങ്ങളുടെ പങ്കിടൽ എന്നിവയുടെ വിവിധ രൂപങ്ങളിലൂടെ നിലനിന്നിരുന്നിരിക്കാം. പിന്നീട് തൊഴിൽവിഭജനം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായപ്പോൾ വർണ്ണവ്യവസ്ഥയുടെ രൂപീകരണത്തിന് വഴിയൊരുങ്ങി. അതിന്റെ ആദ്യകാല രൂപങ്ങൾ തൊഴിൽപരമായോ പ്രവർത്തനപരമായോ വ്യത്യാസങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിച്ചിരിക്കാം. എന്നാൽ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പ്രവർത്തനവ്യത്യാസം ജന്മാധിഷ്ഠിതമായ സാമൂഹികപദവിയായി കട്ടപിടിക്കുകയും, അതിന് മതപരവും ആചാരപരവുമായ നിയമസാധുത നൽകപ്പെടുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, ചലനാത്മകമായ തൊഴിൽവിഭജനം കഠിനമായ സാമൂഹികപദവിവ്യവസ്ഥയായി മാറി. പിന്നീട് ജാതി എന്ന ജന്മാധിഷ്ഠിത ഘടന അതിനെ കൂടുതൽ ഉറപ്പിച്ചു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പ്രവർത്തനപരമായ വൈവിധ്യം ഒരു ഏകീകരണശക്തിയാകാം. വ്യത്യസ്ത കഴിവുകളും തൊഴിൽവിദഗ്ധതകളും പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപാദനശേഷിയും കാര്യക്ഷമതയും വർധിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വ്യത്യാസങ്ങൾ ജന്മത്തോട് ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുകയും സാമൂഹികചലനശേഷി തടയുകയും പ്രത്യേക വിഭാഗങ്ങൾക്ക് പാരമ്പര്യാവകാശങ്ങളും അധികാരവും നൽകുകയും ചെയ്താൽ, ഏകീകരണം ഒരു രോഗാത്മകമായ കട്ടപിടിച്ച ഏകീകരണമായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ അത് സമൂഹത്തെ നിലനിർത്തുന്നതിന് പകരം സമൂഹത്തിന്റെ ആന്തരിക വികാസത്തെ തടയുന്നു. ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷി കുറയുന്നു, പുതിയ കഴിവുകൾ ഉയർന്നുവരുന്നത് തടയപ്പെടുന്നു, സാമൂഹികചലനശേഷി മരവിക്കുന്നു, അധികാരം പാരമ്പര്യമായി പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ തത്വം വ്യക്തമാകുന്നു: ഏകീകരണം എല്ലായ്പ്പോഴും പുരോഗമനാത്മകമല്ല. അതിരുകടന്ന ഏകീകരണം ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥയെ കട്ടപിടിപ്പിച്ച ഘടനയാക്കി മാറ്റാം. ഒരു ജീവിയുടെ ശരീരത്തിൽ കോശങ്ങൾ പരസ്പരം ഏകോപിതമായി പ്രവർത്തിക്കേണ്ടതുണ്ട്; എന്നാൽ എല്ലാ കോശങ്ങളും ഒരേ രൂപവും ഒരേ പ്രവർത്തനവും മാത്രം സ്വീകരിച്ചാൽ ജീവൻ നിലനിൽക്കില്ല. അതുപോലെ സമൂഹത്തിനും ഏകത ആവശ്യമാണ്; പക്ഷേ ഏകതയുടെ പേരിൽ വൈവിധ്യവും വിമർശനവും സ്വാതന്ത്ര്യവും ചലനശേഷിയും ഇല്ലാതാക്കുമ്പോൾ ഏകത തന്നെ സാമൂഹികരോഗമായി മാറുന്നു. പുരോഗതിക്ക് ആവശ്യമായ വിയോജനശക്തികളെ പൂർണ്ണമായി അടിച്ചമർത്തുന്ന സാമൂഹികക്രമം ഒടുവിൽ സ്വന്തം ആന്തരിക വികാസശേഷിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു.
സ്ത്രീ–പുരുഷബന്ധങ്ങളുടെയും തൊഴിൽബന്ധങ്ങളുടെയും ചരിത്രത്തിലും സമാനമായ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയ കാണാം. ആദ്യകാല വൈദിക ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ സ്ത്രീകളുടെ ബൗദ്ധിക, ആചാരപര, സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചില തെളിവുകൾ കാണുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ഈ തെളിവുകളെ മുഴുവൻ വൈദികസമൂഹം സമത്വാധിഷ്ഠിതമായിരുന്നു എന്നതിന് തെളിവായി പൊതുവൽക്കരിക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ പിന്നീട് സ്ത്രീകളുടെ അവകാശങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ഒരേ രീതിയിൽ കുറഞ്ഞുവെന്നും പറയാനാവില്ല. എന്നിരുന്നാലും ചരിത്രത്തിന്റെ ദീർഘകാല വികാസത്തിൽ സാമൂഹികപദവിവ്യവസ്ഥയും പിതൃാധിപത്യവും ശക്തിപ്പെട്ടതോടെ സ്ത്രീകളുടെയും തൊഴിൽജനവിഭാഗങ്ങളുടെയും താഴ്ന്ന സാമൂഹികപദവികളിലുള്ളവരുടെയും സ്വാതന്ത്ര്യം വിവിധ രീതികളിൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടുവെന്നത് സാമൂഹികചരിത്രത്തിന്റെ പ്രധാന പഠനവിഷയമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിൽനിന്ന് അധികാരകേന്ദ്രീകൃതമായ കട്ടപിടിച്ച ഏകീകരണത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമായി കാണാം. ഒരു സമൂഹത്തിൽ വ്യത്യസ്ത ശക്തികൾ പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത് ചലനാത്മക സന്തുലനം നിലനിൽക്കും. എന്നാൽ ഉൽപാദനോപാധികളും അറിവും ആചാരാധികാരവും രാഷ്ട്രീയാധികാരവും ഒരു ചെറിയ വിഭാഗത്തിന്റെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ, ആ വിഭാഗം സ്വന്തം നിലനിൽപ്പ് ഉറപ്പാക്കാൻ സാമൂഹിക വിയോജനശക്തികളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. സ്ത്രീകളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം നിയന്ത്രിക്കുക, ജന്മാധിഷ്ഠിത പദവികൾ ഉറപ്പിക്കുക, അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം പരിമിതപ്പെടുത്തുക, തൊഴിൽബന്ധങ്ങളെ പാരമ്പര്യമായി കെട്ടിപ്പൂട്ടുക എന്നിവ അത്തരമൊരു ഘടനാപരമായ ഏകീകരണത്തിന്റെ ഉപാധികളായി പ്രവർത്തിക്കാം.
അതുകൊണ്ട് സാമൂഹികവികാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പഴയ ഏകതയെ അതേപടി പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയല്ല. കട്ടപിടിച്ച ഘടനകളെ നിയന്ത്രിതമായി വിഘടിപ്പിക്കുകയും, അതിൽനിന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകതയെ പുനർനിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ വികാസം. ജാതിപദവി, പിതൃാധിപത്യാധികാരം, ജന്മാവകാശം, അറിവിന്റെ ഏകാധിപത്യം എന്നിവ പോലുള്ള കൃത്രിമ ഏകീകരണഘടനകളെ വിഘടിപ്പിച്ചശേഷം, സമത്വം, സ്വാതന്ത്ര്യം, മാന്യത, സർവജനപങ്കാളിത്തം എന്നിവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പുതിയ സാമൂഹിക ഏകത സൃഷ്ടിക്കണം. ഇവിടെ വിമോചനം സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ മുൻവ്യവസ്ഥയാണ്.
ശാസ്ത്രീയ പുനർവായനയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആവശ്യകത ഇതാണ്: പുരാതന വിജ്ഞാനത്തെ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് ഇന്നത്തെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അന്തിമസത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കരുത്. അതുപോലെ അതിലെ ഓരോ ഘടകത്തെയും ഒരേ അളവുകോലിൽ അളക്കുകയും തള്ളിക്കളയുകയും ചെയ്യരുത്. വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിൽ പ്രകൃതിയുടെ ഏകതയെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനിക ഉൾക്കാഴ്ചകളും പ്രകൃതിയോടുള്ള ആദരവും ശരീര–മനസ്സ് ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിരീക്ഷണങ്ങളും ഭാഷ, ഗണിതം, ജ്യോതിശാസ്ത്രം, സസ്യജ്ഞാനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവനകളും ഉണ്ടാകാം. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ കർശനമായ തെളിവുപരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കണം.
ശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു ആശയത്തിന്റെ പുരാതനത അതിന്റെ സത്യത്തിന്റെ തെളിവല്ല. അതിന്റെ പരിശോധനാസാധ്യത, നിരീക്ഷണങ്ങളുമായുള്ള പൊരുത്തം, പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ ആവർത്തിക്കാവുന്ന ഫലങ്ങൾ, പ്രവചനശേഷി, മറ്റ് തെളിയിക്കപ്പെട്ട അറിവുകളുമായുള്ള യോജിപ്പ് എന്നിവയാണ് ശാസ്ത്രീയ മൂല്യത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾ. അതിനാൽ വൈദികഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ കാണുന്ന ഏതെങ്കിലും ആശയം ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ ആശയവുമായി സാമ്യമുള്ളതാണെന്ന കാരണത്താൽ മാത്രം അത് ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മുൻകൂട്ടിക്കാണലാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. എന്നാൽ അതേ ആശയം പുതിയ തെളിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കാവുന്ന ഒരു ഗവേഷണചോദ്യമോ ദാർശനിക അന്തർദൃഷ്ടിയോ നൽകുന്നുവെങ്കിൽ അതിന് ബൗദ്ധികപ്രാധാന്യമുണ്ടാകാം.
ഈ വ്യത്യാസം പ്രത്യേകിച്ച് പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിൽ നിർണായകമാണ്. വൈദിക പ്രപഞ്ചസങ്കൽപ്പങ്ങളിൽ അനന്തമായ കാലചക്രങ്ങൾ, സൃഷ്ടിയും ലയവും, സർവവ്യാപിയായ ഏകത തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ കാണാം. ഇവയ്ക്ക് ആധുനിക പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിലെ വികാസം, ഘട്ടപരിവർത്തനം, നക്ഷത്രജനനം, നക്ഷത്രമരണം, വസ്തുവിന്റെ പുനഃസംഘടന തുടങ്ങിയ പ്രക്രിയകളുമായി ചില ആശയപരമായ സാമ്യങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. എന്നാൽ സാമ്യം തെളിവല്ല. ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രപഞ്ചചിത്രം നിരീക്ഷണങ്ങൾ, ഗണിതമാതൃകകൾ, ദൂരദർശിനികൾ, കണികാഭൗതികം, പശ്ചാത്തലവികിരണത്തിന്റെ അളവുകൾ, ഗുരുത്വതരംഗ നിരീക്ഷണങ്ങൾ തുടങ്ങിയ സ്വതന്ത്ര തെളിവുകളുടെ വിപുലമായ ശൃംഖലയിലാണ് സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വൈദിക ആശയങ്ങളെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരേണ്ടത് ചരിത്രപരമായ മുൻകൂട്ടിക്കാണൽ എന്ന അവകാശവാദത്തിലൂടെയല്ല; ആശയപരമായ പുനർവ്യാഖ്യാനത്തിലൂടെയാണ്.
തത്ത്വചിന്തയിലും ഇതേ വിമർശനാത്മക സമീപനം ആവശ്യമാണ്. അദ്വൈതത്തിലെ ഏകത, ബഹുത്വത്തിനുള്ളിലെ ബന്ധാത്മകത, അസ്തിത്വത്തിന്റെ പരസ്പരാശ്രിതത്വം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ ആധുനിക സമഗ്രവ്യവസ്ഥാ ചിന്തയുമായി സംഭാഷണം നടത്താൻ കഴിയും. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് അദ്വൈതത്തിന്റെ എല്ലാ അതീന്ദ്രിയ അവകാശവാദങ്ങളും ശാസ്ത്രീയമായി തെളിഞ്ഞുവെന്ന് അർത്ഥമില്ല. തത്ത്വചിന്താപരമായ ശക്തി നിലനിർത്തുകയും തെളിവില്ലാത്ത അതീന്ദ്രിയ അവകാശവാദങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി മാറ്റിനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ പുനർനിർമ്മാണം.
വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പ്രകൃതിദർശനവും ഇതേ രീതിയിൽ പുനർവായിക്കാം. പ്രകൃതിയെ ഒരു ജീവിക്കുന്ന സമഗ്രതയായി കാണുന്ന മനോഭാവം പരിസ്ഥിതിക ചിന്തയ്ക്ക് പ്രചോദനം നൽകാം. എന്നാൽ പ്രകൃതിയെ പവിത്രമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം ഉറപ്പാകില്ല. ആധുനിക പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം ഭക്ഷ്യശൃംഖലകൾ, ജൈവവൈവിധ്യം, പോഷകചക്രങ്ങൾ, ഊർജപ്രവാഹം, പരിസ്ഥിതിക പ്രതിരോധശേഷി, മനുഷ്യനിർമ്മിത വ്യതിയാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയെ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പഠിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയോടുള്ള പ്രാചീന ആദരവിനെ ആധുനിക പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണമെങ്കിൽ അത് കൃത്യമായ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെയും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിലായിരിക്കണം.
ആരോഗ്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വൈദിക പാരമ്പര്യത്തെയും അതേ മാനദണ്ഡത്തിൽ പരിശോധിക്കണം. ശരീരവും ആഹാരവും പരിസ്ഥിതിയും ജീവിതശൈലിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുരാതന നിരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് ചരിത്രപരമായ മൂല്യമുണ്ട്. എന്നാൽ ഏതെങ്കിലും ചികിത്സാരീതി പുരാതനമാണെന്നത് മാത്രം അതിന്റെ ഫലപ്രാപ്തിയുടെ തെളിവല്ല. രോഗനിർണയം, ഔഷധത്തിന്റെ പ്രവർത്തനരീതി, സുരക്ഷ, അളവ്, ചികിത്സാഫലം എന്നിവ ആധുനിക ജൈവശാസ്ത്രത്തിന്റെയും പരീക്ഷണാത്മക വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെയും മാനദണ്ഡങ്ങളിൽ പരിശോധിക്കണം. അതിനാൽ വൈദിക ആരോഗ്യചിന്തയുടെ മൂല്യവത്തായ ഘടകങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനയിലൂടെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്; പുരാതനതയെ ശാസ്ത്രീയ തെളിവിന് പകരം ഉപയോഗിക്കുകയല്ല.
സാമൂഹികതലത്തിൽ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിൽനിന്ന് സമൂഹബോധം, പരസ്പര ഉത്തരവാദിത്തം, കൂട്ടായ ക്ഷേമം, പ്രകൃതിയോടുള്ള ബന്ധം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ വിമർശനാത്മകമായി സ്വീകരിക്കാവുന്നതാണ്. എന്നാൽ ജാതിവ്യവസ്ഥ, ജന്മാധിഷ്ഠിത സാമൂഹികപദവി, പിതൃാധിപത്യ നിയന്ത്രണം, അറിവിലേക്കുള്ള അസമാന പ്രവേശനം എന്നിവയെ ഒരു സംസ്കാരത്തിന്റെ “പവിത്ര പാരമ്പര്യം” എന്ന പേരിൽ സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല. ചരിത്രപരമായ ഒരു സാമൂഹികക്രമം അതിന്റെ കാലത്ത് എത്രമാത്രം പ്രവർത്തനക്ഷമമായിരുന്നാലും, അത് മനുഷ്യസമത്വത്തിനും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും വിരുദ്ധമാണെങ്കിൽ അതിനെ മറികടക്കേണ്ടത് സാമൂഹികവികാസത്തിന്റെ അനിവാര്യതയാണ്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നു: ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ചരിത്രപരമായ സാധുത അതിന്റെ ശാശ്വതമായ സാധുതയല്ല. ഒരു ഘടന ഒരു പ്രത്യേക ഭൗതിക–സാമൂഹിക സാഹചര്യത്തിൽ ഏകീകരണപരമായ പങ്ക് വഹിച്ചിരിക്കാം. എന്നാൽ സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ അതേ ഘടന തന്നെ വികസനത്തിന് തടസ്സമാകാം. തൊഴിൽവിഭജനം ഉൽപാദനക്ഷമത വർധിപ്പിച്ചിരിക്കാം; എന്നാൽ അത് ജന്മാധിഷ്ഠിത ജാതിയായി കട്ടപിടിച്ചപ്പോൾ സാമൂഹികചലനശേഷിയെ തടഞ്ഞു. സാമൂഹികക്രമം നിലനിർത്താൻ ആചാരങ്ങൾ സഹായിച്ചിരിക്കാം; എന്നാൽ ആചാരാധികാരം വിമർശനത്തെ തടയുമ്പോൾ അത് വിജ്ഞാനവികാസത്തിന് വിരുദ്ധമായി. കുടുംബസംഘടന സാമൂഹികസ്ഥിരതയ്ക്ക് സഹായിച്ചിരിക്കാം; എന്നാൽ പിതൃാധിപത്യം സ്ത്രീയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുമ്പോൾ അതേ ഘടന അടിച്ചമർത്തലിന്റെ ഉപാധിയായി മാറുന്നു.
ഇതിനാൽ ചരിത്രത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല ഡയലക്ടിക്കൽ വിമർശനം; ചരിത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയാണ്. ഒരു ഘടന എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു, ഏത് വൈരുധ്യങ്ങൾക്ക് പരിഹാരമായി അത് രൂപപ്പെട്ടു, പിന്നീട് അതിന്റെ ഉള്ളിൽ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ സഞ്ചയിച്ചു, ഏത് ഘട്ടത്തിൽ അത് പുരോഗതിയുടെ ഉപാധിയിൽനിന്ന് പുരോഗതിയുടെ തടസ്സമായി മാറി—ഇവയാണ് യഥാർത്ഥ ചരിത്രചോദ്യങ്ങൾ. വൈദിക സമൂഹത്തിന്റെ പഠനത്തിലും ഇതേ രീതി പ്രയോഗിക്കേണ്ടതാണ്.
ഇത്തരം പുനർവായനയിൽ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയെ ഒരു അടഞ്ഞ അറിവുസംവിധാനമായി കാണാനാവില്ല. മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ വികാസം ഒരു തുടർച്ചയായ സംഭാഷണമാണ്. പ്രകൃതിനിരീക്ഷണം → ആശയരൂപീകരണം → തത്ത്വചിന്ത → വിമർശനം → പരീക്ഷണം → പുതിയ അറിവ് → പഴയ ആശയങ്ങളുടെ പുനർവ്യാഖ്യാനം എന്ന നിരന്തരമായ ചക്രത്തിലൂടെയാണ് വിജ്ഞാനം വളരുന്നത്. ഒരു കാലഘട്ടത്തിലെ “അന്തിമസത്യം” അടുത്ത കാലഘട്ടത്തിലെ അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടക്കമായി മാറാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട പൈതൃകം അതിലെ എല്ലാ ഉത്തരങ്ങളും അല്ല; ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ കഴിവാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചരിത്രപരമായ തുടർച്ചയെ കൂടുതൽ വിപുലമായ അസ്തിത്വചട്ടക്കൂടിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദ്രവ്യം സ്വയംസംഘടിതമാകുന്നു; സ്വയംസംഘടനയിൽനിന്ന് ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ജീവൻ സങ്കീർണ്ണമാകുമ്പോൾ നാഡീവ്യവസ്ഥകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; നാഡീവ്യവസ്ഥയിൽനിന്ന് ബോധം ഉയർന്നുവരുന്നു; ബോധമുള്ള ജീവികൾ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് ഭാഷ, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയും പരസ്പരം വേർതിരിഞ്ഞ സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു നിരയല്ല. താഴ്ന്ന പാളികളിലെ ഘടനകൾ ഉയർന്ന പാളികളിലെ ഉദ്ഭവത്തിന് അടിത്തറയാകുകയും ഉയർന്ന പാളികളിലെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ താഴ്ന്ന പാളികളിലേക്ക് തിരിച്ചുപ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബഹുപാളി ചലനമാണ് അത്.
ഈ ബഹുപാളി അസ്തിത്വത്തിൽ മനുഷ്യൻ ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനം കൈവരിക്കുന്നത്, പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമായിരിക്കെ പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനും സ്വന്തം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ വിമർശിക്കാനും സ്വന്തം അറിവിന്റെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിയാനും കഴിയുന്നതുകൊണ്ടാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്നുള്ള വേർതിരിച്ച അതീന്ദ്രിയ സത്തയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനശേഷിയുടെ ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്. ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ പുരാതന ഋഷിമാരുടെ പ്രപഞ്ചാന്വേഷണവും ആധുനിക ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ പരീക്ഷണാന്വേഷണവും മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ഒരേ ദീർഘമായ ചരിത്രപ്രക്രിയയിലെ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടങ്ങളായി കാണാം. വ്യത്യാസം അവയുടെ രീതിശാസ്ത്രത്തിലാണ്. പ്രാചീന ചിന്ത പ്രധാനമായും അനുഭവം, ധ്യാനം, പ്രതീകം, ഭാഷ, ദാർശനിക അനുമാനം എന്നിവയിൽ ആശ്രയിച്ചപ്പോൾ ആധുനിക ശാസ്ത്രം അളക്കൽ, പരീക്ഷണം, ഗണിതമാതൃക, ആവർത്തനക്ഷമത, തെറ്റുതിരുത്തൽ എന്നിവയെ കൂടുതൽ കർശനമാക്കി.
അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രവും വൈദിക തത്ത്വചിന്തയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം “ആരാണ് ആദ്യം പറഞ്ഞത്?” എന്ന മത്സരമായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം “ഏത് ആശയം എന്തുതരത്തിലുള്ള തെളിവിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്?” എന്നതാണ്. ഒരു പുരാതന ആശയം ആധുനിക ശാസ്ത്രവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ സാധുത ആധുനിക തെളിവുകളിലൂടെയാണ് സ്ഥാപിക്കേണ്ടത്. ഒരു ആശയം തെളിവുകളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രീയ അവകാശവാദം നിരസിക്കണം. ഇതാണ് ബൗദ്ധിക സത്യസന്ധത.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ പുനർനിർമ്മാണം ഒടുവിൽ മൂന്ന് പ്രധാന പരിവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഒന്നാമത്, അതീന്ദ്രിയ ഏകതയിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രീയ സമഗ്രതയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം. പ്രപഞ്ചം ഏകമാണെന്ന് പറയുന്നതിന് ദൈവിക വെളിപ്പെടുത്തലിനെ ആശ്രയിക്കേണ്ടതില്ല; ഭൗതികബന്ധങ്ങൾ, പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിക പരസ്പരാശ്രിതത്വം, ജീവപരിണാമം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ശാസ്ത്രീയ പഠനത്തിലൂടെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സമഗ്രബന്ധാത്മക സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാം. രണ്ടാമത്, ആചാരാധികാരത്തിൽനിന്ന് തെളിവാധിഷ്ഠിത ധാർമ്മികതയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം. ഒരു നിയമം പവിത്രമാണോ എന്നതല്ല പ്രധാന ചോദ്യം; അത് മനുഷ്യന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും പ്രകൃതിയുടെയും ക്ഷേമത്തെ എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നു എന്നതാണ്. മൂന്നാമത്, ജാതിപദവിയിൽനിന്ന് ഗ്രഹമാനവികതയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം. മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം ജനനം, ജാതി, ലിംഗം, മതം, വർഗ്ഗം എന്നിവയാൽ നിർണയിക്കപ്പെടാതെ മനുഷ്യനായിരിക്കുന്നതിന്റെ പൊതുവായ മാന്യതയിലും അവകാശങ്ങളിലും അധിഷ്ഠിതമാകണം.
ഈ മൂന്നാമത്തെ പരിവർത്തനം പ്രത്യേകിച്ച് നിർണായകമാണ്. വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പഠനം ഒരു പ്രത്യേക ജനവിഭാഗത്തിന്റെയോ മതത്തിന്റെയോ മഹത്വസ്ഥാപനത്തിനുള്ള ഉപാധിയാകുമ്പോൾ അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ മൂല്യം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അതിനെ ഒരു മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ ബൗദ്ധിക പൈതൃകമായി കാണുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രാധാന്യം തെളിയുന്നത്. ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെ വിവിധ ജനവിഭാഗങ്ങളുടെയും സംസ്കാരങ്ങളുടെയും ഭാഷകളുടെയും തൊഴിൽരീതികളുടെയും പരസ്പര ഇടപെടലുകളിലൂടെയാണ് ഈ പാരമ്പര്യം വളർന്നത്. അതിനാൽ “വൈദിക വിജ്ഞാനം” എന്നത് ഒരു അടഞ്ഞ സാംസ്കാരിക കോട്ടയല്ല; മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക–ബൗദ്ധിക പ്രക്രിയയാണ്.
ഇത്തരം ഒരു ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തെ പുനർവായിക്കുന്നത് ഭൂതകാലത്തിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുപോക്കല്ല. അത് ഭൂതകാലത്തെ ഭാവിയുടെ നിർമ്മാണത്തിനുള്ള അസംസ്കൃത വസ്തുവാക്കി മാറ്റുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. പഴയ ആശയങ്ങളെ അതേപടി പുനരാവർത്തിക്കുന്നതല്ല ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർനിർമ്മാണം; അവയുടെ ചരിത്രപരമായ ഉള്ളടക്കത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അവയിലെ സജീവമായ ഘടകങ്ങളെ പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ ഉയർന്ന തലത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുകയാണ്. ഇതാണ് നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം എന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയുടെ കൂടുതൽ വിശാലമായ അർത്ഥം: പഴയതിനെ അന്ധമായി സംരക്ഷിക്കുകയല്ല, പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കുകയുമല്ല; അതിലെ ജീവിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പരിമിതികളെ മറികടന്ന് പുതിയൊരു സമഗ്രത സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.
അതിനാൽ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ യഥാർത്ഥ പൈതൃകം അതിന്റെ എല്ലാ പുരാതന വാക്യങ്ങളെയും അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിന്റെ സ്മരണയിലാണ് അതിന്റെ മഹത്വം. പ്രകൃതി, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം, ധാർമ്മികത എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ ചിന്താപരിസരത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ നടത്തിയ ആദ്യകാല ശ്രമങ്ങളിലാണ് അതിന്റെ ബൗദ്ധികപ്രാധാന്യം. എന്നാൽ അതേ സമയം അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയാതിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ ആ പൈതൃകം തന്നെ ഒരു യാഥാസ്ഥിതിക ശക്തിയായി മാറും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ചരിത്രവും ഒരു വൈരുധ്യാത്മക വികാസപ്രക്രിയയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ ഏകതയെക്കുറിച്ചുള്ള ഉൾക്കാഴ്ചയ്ക്കൊപ്പം അതീന്ദ്രിയത വളർന്നു; സാമൂഹിക ഏകോപനത്തിനൊപ്പം പദവിവ്യവസ്ഥ വളർന്നു; ആചാരങ്ങൾ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ക്രമീകരിച്ചതിനൊപ്പം ആചാരാധികാരം വിമർശനത്തെ നിയന്ത്രിച്ചു; തൊഴിൽവിഭജനം ഉൽപാദനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തിയപ്പോൾ അതിന്റെ കട്ടപിടിച്ച രൂപം ജാതിയായി; സമൂഹത്തെ ഏകീകരിച്ച ഘടകങ്ങൾ പിന്നീട് സമൂഹത്തിന്റെ ചലനശേഷിയെ തന്നെ തടയുന്ന ഘടകങ്ങളായി മാറി. അതിനാൽ ചരിത്രത്തിന്റെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും ഏകീകരണത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ വിയോജനത്തിന്റെ വിത്തുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; വിയോജനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ പുതിയ ഏകീകരണത്തിന്റെ സാധ്യതയും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഈ വൈരുധ്യാത്മക ചലനമാണ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ പൊതുസ്വഭാവവും. യാതൊരു സംസ്കാരവും അന്തിമമല്ല; യാതൊരു വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയും പൂർണ്ണമല്ല; യാതൊരു സാമൂഹികഘടനയും ശാശ്വതമല്ല. ഓരോ ഘടനയും സ്വന്തം വിജയങ്ങളിൽനിന്നുതന്നെ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തെയും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ നേട്ടങ്ങളുടെയും പരിമിതികളുടെയും സമഗ്രതയിൽ കാണണം. അതിലെ പ്രപഞ്ചഏകതയുടെ ഉൾക്കാഴ്ച ശാസ്ത്രീയ സമഗ്രതയായി ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവരാം; ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴമുള്ള ചിന്തയെ ഉദ്ഭവഗുണത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം; ധർമ്മത്തെ മനുഷ്യ–സാമൂഹിക–പരിസ്ഥിതിക ക്ഷേമത്തിന്റെ മാനദണ്ഡമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം; എന്നാൽ ജാതിയും ജന്മാധിഷ്ഠിത അധികാരവും പിതൃാധിപത്യവും ആചാരാധികാരവും അതിജീവിക്കണം.
അവസാനം, വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ–ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർനിർമ്മാണം ഭൂതകാലത്തിന്റെ മഹത്വത്തിലേക്കുള്ള ഒരു റൊമാന്റിക് തിരിച്ചുപോക്കല്ല. അത് മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ചരിത്രപരമായ യാത്രയെ അടുത്ത ഉയർന്ന പാളിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാനുള്ള ശ്രമമാണ്. അതീന്ദ്രിയ ഏകതയിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രീയ സമഗ്രതയിലേക്ക്; ആചാരാധികാരത്തിൽനിന്ന് തെളിവാധിഷ്ഠിത ധാർമ്മികതയിലേക്ക്; ജന്മാധിഷ്ഠിത പദവിയിൽനിന്ന് സർവമാനവ സമത്വത്തിലേക്ക്; കട്ടപിടിച്ച ഏകീകരണത്തിൽനിന്ന് ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലേക്ക്; പുരാണപരമായ പ്രപഞ്ചചിത്രത്തിൽനിന്ന് തെളിവാധിഷ്ഠിത പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിലേക്ക്; വേർതിരിഞ്ഞ അറിവുകളിൽനിന്ന് ബഹുപാളി സമഗ്രവിജ്ഞാനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ഒരു പരിവർത്തനമാണത്.
ഈ പരിവർത്തനത്തിൽ വൈദിക പാരമ്പര്യം നശിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപം അതിജീവിച്ച് പുതിയ അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. അതിലെ മൂല്യമുള്ള ആശയങ്ങൾ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർപരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു; തെറ്റായ അവകാശവാദങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; ദാർശനിക അന്തർദൃഷ്ടികൾ പുതിയ അറിവുമായി സംഭാഷണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരപ്പെടുന്നു; സാമൂഹികപരിമിതികൾ വിമർശനാത്മകമായി മറികടക്കപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സംരക്ഷണം—അത് മരവിപ്പിച്ച് സൂക്ഷിക്കുന്നതല്ല, ജീവിക്കുന്ന വിജ്ഞാനപ്രക്രിയയായി മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നതാണ്.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ എതിരാളിയല്ല; അതുപോലെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന പുരാതനരൂപവുമല്ല. അത് മനുഷ്യരാശിയുടെ ദീർഘമായ വിജ്ഞാനവികാസത്തിലെ ഒരു ചരിത്രപാളിയാണ്. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ആദ്യകാല മഹത്തായ ശ്രമങ്ങളുടെ അടയാളങ്ങളുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആ പാളിയെ മറ്റുള്ളവയിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് ആരാധിക്കുന്നില്ല; അതിനെ മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ സമഗ്രവികാസപ്രക്രിയയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഭൂതകാലത്തിൽനിന്ന് ഉപയോഗപ്രദമായതിനെ സ്വീകരിക്കുകയും, അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളെ മറികടക്കുകയും, പുതിയ തെളിവുകൾക്കനുസരിച്ച് ആശയങ്ങളെ നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെയാണ് വിജ്ഞാനം മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്.
അതിനാൽ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭാവി അതിന്റെ പുരാതന രൂപത്തെ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതിലല്ല; അന്വേഷണത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ ഉയർന്നതും കൂടുതൽ സർവമാനവികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നതിലാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഉടമയല്ല, അതിന്റെ ഒരു ഉദ്ഭവഘടകമാണ്; സമൂഹം പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർപെട്ടതല്ല, അതിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാരൂപമാണ്; ബോധം ഭൗതികലോകത്തിന്റെ എതിരാളിയല്ല, അതിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംസംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഉയർന്ന ഗുണമാണ്; സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ നാശമല്ല, കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹികസന്തുലനത്തിന്റെ മുൻവ്യവസ്ഥയാണ്; വൈവിധ്യം ഏകതയുടെ വിരുദ്ധമല്ല, അതിന്റെ സജീവമായ രൂപമാണ്. ഈ തിരിച്ചറിവുകളിലാണ് വൈദിക പാരമ്പര്യവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായ സംവാദസാധ്യത നിലനിൽക്കുന്നത്.
അവസാനമായി, വൈദിക വിജ്ഞാനം ഒരു മാറ്റമില്ലാത്ത സത്യവ്യവസ്ഥയായി നിലനിൽക്കേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യരാശിയുടെ ബൗദ്ധികചരിത്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാന പാളിയായി അത് നിലനിൽക്കാം—ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ച ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ സ്മാരകമായി, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏകതയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ച ഒരു ബൗദ്ധികശ്രമമായി, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ആഴങ്ങളിലേക്ക് ഇറങ്ങിച്ചെന്ന ഒരു ദാർശനിക അന്വേഷണമായി, സമൂഹത്തെ ക്രമീകരിക്കാൻ നടത്തിയ ഒരു ചരിത്രപരമായ ശ്രമമായി. അതിന്റെ ശക്തികളെ ശാസ്ത്രീയമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുകയും അതിന്റെ പരിമിതികളെ ഡയലക്ടിക്കലായി അതിജീവിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, വൈദിക പാരമ്പര്യം ഭൂതകാലത്തിന്റെ അടഞ്ഞ ഗ്രന്ഥശാലയിൽനിന്ന് മനുഷ്യരാശിയുടെ തുറന്ന വിജ്ഞാനയാത്രയിലെ ഒരു സജീവ ഘടകമായി മാറുന്നു. അത് നമ്മോട് അനുസരിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്ന ഒരു അന്തിമസത്യമല്ല; കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അന്വേഷിക്കാനും ചോദ്യം ചെയ്യാനും പുനർചിന്തിക്കാനും മനുഷ്യരാശിയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രാനുഭവമാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിൽ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്ഥാനനിർണ്ണയം: പാരമ്പര്യത്തെ ആരാധനയിൽനിന്ന് അന്വേഷണത്തിലേക്ക്, പുരാണത്തെ വിമർശനാത്മക ചരിത്രത്തിലേക്ക്, അതീന്ദ്രിയ ഏകതയെ ശാസ്ത്രീയ സമഗ്രതയിലേക്ക്, സാമൂഹിക പദവിവ്യവസ്ഥയെ സർവമാനവിക സമത്വത്തിലേക്ക്, കട്ടപിടിച്ച ഘടനകളെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലേക്ക്, പഴയ അറിവിനെ പുതിയ ഉദ്ഭവത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുക. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഈ നിരന്തരമായ സ്വയംപരിവർത്തനമാണ് വിജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്സ്; അതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിശാലമായ ദാർശനിക ദിശയും.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയെ ഒരു ഏകശിലാ ചിന്താസംവിധാനമായി കാണുന്നത് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്വഭാവത്തെ തന്നെ നിഷേധിക്കുന്നതാണ്. “വൈദിക ചിന്ത” എന്ന പേരിൽ നാം വിളിക്കുന്ന ബൗദ്ധിക പാരമ്പര്യം നൂറ്റാണ്ടുകളുടെയും സഹസ്രാബ്ദങ്ങളുടെയും കാലയളവിൽ രൂപപ്പെട്ട അനേകം ആശയങ്ങളുടെയും അനുഭവങ്ങളുടെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും തത്ത്വചിന്താപരമായ പ്രതികരണങ്ങളുടെയും സമാഹാരമാണ്. അതിനുള്ളിൽ പ്രകൃതിയെ നിരീക്ഷിച്ച മനുഷ്യന്റെ പ്രാരംഭബോധവും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സങ്കൽപ്പങ്ങളും, ആചാരക്രമങ്ങളും, ഭാഷാപരമായ അന്വേഷണങ്ങളും, ധാർമ്മികചിന്തകളും, ആത്മബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനിക അന്വേഷണങ്ങളും, പിന്നീട് വികസിച്ച സങ്കീർണ്ണമായ തത്ത്വചിന്താപദ്ധതികളും ഉൾപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് അതിനെ ഒരു “സത്യം” എന്ന നിലയിൽ വായിക്കുന്നതിനേക്കാൾ ഒരു വികസിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന വിജ്ഞാനപ്രക്രിയ എന്ന നിലയിൽ വായിക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഓരോ വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയും അതിന്റെ കാലഘട്ടത്തിലെ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ സാഹചര്യങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. മനുഷ്യർ പ്രകൃതിയുമായി ഏർപ്പെടുന്ന രീതിയും ഉൽപാദനരീതികളും സാങ്കേതികശേഷിയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ഭാഷയും അധികാരഘടനകളും ചേർന്നാണ് ഒരു പ്രത്യേക വിജ്ഞാനലോകം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ വൈദിക ചിന്തയിലെ ഓരോ ആശയത്തിനും അതിന്റെ പിന്നിൽ ഒരു ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യമുണ്ട്. ആ സാഹചര്യത്തെ ഒഴിവാക്കി ആശയത്തെ ശാശ്വതസത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ വികാസാത്മക സ്വഭാവത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നു.
ആദ്യകാല വൈദിക ചിന്തയിൽ പ്രകൃതി ഒരു നിർജ്ജീവ വസ്തുസമാഹാരമായി മാത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല. അഗ്നി, വായു, സൂര്യൻ, ഉഷസ്, മഴ, നദികൾ, ഭൂമി തുടങ്ങിയ പ്രകൃതിപ്രതിഭാസങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതവുമായി അടുത്ത ബന്ധത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മാനദണ്ഡത്തിൽ ഇവയെ വ്യക്തിത്വമുള്ള ദേവതകളായി അംഗീകരിക്കാനാവില്ലെങ്കിലും, മനുഷ്യൻ തന്റെ നിലനിൽപ്പിനെ പ്രകൃതിശക്തികളിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ലെന്ന ചരിത്രപരമായ ബോധത്തിന്റെ പ്രകടനമായി ഇവയെ കാണാം.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുധ്യം കാണാം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേറിട്ട ഒരു സത്തയല്ല; എന്നാൽ അവൻ പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്ന ഒരു സത്തയാണ്. പ്രകൃതി മനുഷ്യനെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു; അതേസമയം മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം പ്രകൃതിയുമായി പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഭക്ഷണം, വെള്ളം, തീ, കാലാവസ്ഥ, മൃഗങ്ങൾ, സസ്യങ്ങൾ, ഭൂമി എന്നിവ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനങ്ങളാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആദ്യകാല മത–പുരാണ ചിന്തകൾ പോലും മനുഷ്യന്റെ ഭൗതികജീവിതത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാനാവില്ല.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ പ്രകൃതിയും മനുഷ്യസമൂഹവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ പ്രാരംഭബോധം എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കാം. പ്രകൃതി മനുഷ്യന്റെ പുറത്തുള്ള ഒരു “മറ്റൊന്ന്” അല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ ഉയർന്ന സംഘടനാരൂപമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികസംഘടന പ്രകൃതിയുമായി പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനാൽ, മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ വെറും നിർജ്ജീവ ഉൽപ്പന്നമായി മാത്രം നിൽക്കുന്നില്ല. പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച മനുഷ്യൻ തന്റെ ബോധത്തിലൂടെ പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ പ്രകൃതിയും ബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു ഏകദിശാ കാരണമല്ല; പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്.
വൈദിക ചിന്തയിലെ “ഋതം” എന്ന ആശയം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. അതിനെ ഒരു ലളിതമായ നൈതികനിയമമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ വ്യാപ്തി കുറയ്ക്കും. പ്രപഞ്ചക്രമം, പ്രകൃതിയുടെ ക്രമബദ്ധത, ആചാരക്രമം, സാമൂഹികക്രമം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ആശയപരമായ പശ്ചാത്തലമാണ് ഋതവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇതിനെ നിശ്ചലമായ “ക്രമം” എന്നതിനു പകരം ചലനാത്മക സന്തുലനം എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഒരു വ്യവസ്ഥ ക്രമത്തിലാണെന്നത് അതിൽ മാറ്റമില്ല എന്നല്ല. യഥാർത്ഥ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ക്രമം നിരന്തരമായ മാറ്റത്തിനിടയിലും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. മനുഷ്യശരീരം സ്ഥിരമായ ഒരു ഘടനയല്ല; കോശങ്ങൾ മരിക്കുകയും പുതുതായി രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ സ്ഥിരമായ ഒന്നല്ല; ജീവികളുടെ എണ്ണം, വിഭവങ്ങൾ, കാലാവസ്ഥ, ഊർജപ്രവാഹം എന്നിവ നിരന്തരം മാറുന്നു. എന്നിട്ടും ഒരു പരിധിവരെ ആ വ്യവസ്ഥയുടെ സമഗ്രത നിലനിൽക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ ക്രമം മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; മാറ്റത്തിനുള്ളിലെ തുടർച്ചയാണ്. ഏകീകരണശക്തി ഘടനയെ നിലനിർത്തുന്നു; വിയോജനശക്തി ഘടനയെ പുതുക്കുന്നു. രണ്ടിലൊന്ന് പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതായാൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥ മരവിച്ചുപോകുകയോ പൂർണ്ണമായി വിഘടിക്കുകയോ ചെയ്യും. ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ഋതത്തെ ഒരു പ്രാചീന “കോസ്മിക് ഓർഡർ” എന്ന നിലയിൽ വായിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, മാറ്റത്തിനിടയിലെ ക്രമവും ക്രമത്തിനുള്ളിലെ മാറ്റവും എന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയവുമായി സംഭാഷണത്തിലാക്കാം.
വൈദിക സംസ്കാരത്തിലെ യജ്ഞം മതപരമായ ആചാരമെന്ന നിലയിൽ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്. എന്നാൽ ചരിത്രപരമായ വിശകലനത്തിൽ അതിനെ ഒരു ആചാരമായി മാത്രം കാണുന്നത് പര്യാപ്തമല്ല. യജ്ഞം വിഭവങ്ങളുടെ ശേഖരണം, വിതരണം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പുനഃസ്ഥാപനം, അധികാരത്തിന്റെ പ്രകടനം, കൂട്ടായ പങ്കാളിത്തം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിച്ച സാമൂഹികസ്ഥാപനമായും പഠിക്കാവുന്നതാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു സാമൂഹികവ്യവസ്ഥ നിലനിൽക്കുന്നത് വിഭവങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ പ്രവാഹത്തിലൂടെയാണ്. ഊർജവും വസ്തുവും ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥയിൽ പ്രവേശിക്കുകയും രൂപാന്തരപ്പെടുകയും പുറത്തേക്കൊഴുകുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുപോലെ ഒരു സമൂഹത്തിലും തൊഴിൽ, വിഭവം, അറിവ്, അധികാരം എന്നിവ നിരന്തരം കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രവാഹം നീതിപൂർവവും സമതുലിതവുമായിരിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക ഏകീകരണം ശക്തിപ്പെടുന്നു. വിഭവങ്ങൾ ഒരു വിഭാഗത്തിൽ അമിതമായി കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക വിയോജനം വർധിക്കുന്നു.
അതിനാൽ യജ്ഞത്തിന്റെ ആചാരപരമായ രൂപത്തെ അതേപടി പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതല്ല ആധുനിക പുനർവായനയുടെ ലക്ഷ്യം. അതിന് പിന്നിലുള്ള കൂട്ടായ പങ്കാളിത്തം, വിഭവവിനിമയം, പരസ്പര ഉത്തരവാദിത്തം തുടങ്ങിയ സാമൂഹികതത്വങ്ങളെ പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ പ്രസക്തം. പുരാതന ആചാരത്തിന്റെ രൂപം ചരിത്രപരമായി മാറിയാലും അതിലെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചോദ്യങ്ങൾ ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നു: വിഭവങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉൽപാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു? എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു? ആരാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്? ആരാണ് പ്രയോജനം നേടുന്നത്? ആരാണ് പുറത്താക്കപ്പെടുന്നത്?
വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഉപനിഷത്തീയ ചിന്ത ഒരു നിർണായകമായ ആശയപരിവർത്തനത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ബാഹ്യ ആചാരങ്ങളിൽനിന്നും മനുഷ്യന്റെ അന്തർഅനുഭവത്തിലേക്കും അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളിലേക്കും ശ്രദ്ധ മാറുന്നു. “ഞാൻ ആരാണ്?”, “യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമെന്താണ്?”, “ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവമെന്താണ്?”, “വ്യക്തിയും സമഗ്രതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമെന്താണ്?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ഉയർന്നുവരുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഇത് വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന പാളിയിലേക്കുള്ള മാറ്റം ആയി കാണാം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു വസ്തുവായി നിരീക്ഷിക്കുന്നതിൽനിന്ന് സ്വന്തം ബോധത്തെയും അന്വേഷണത്തിന്റെ വിഷയമാക്കുന്നു. നിരീക്ഷകനും നിരീക്ഷിതവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ഇവിടെ ഉയരുന്നു. ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ പോലും നിരീക്ഷണം, അളക്കൽ, വിവരസംസ്കരണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശ്നങ്ങൾ പ്രധാനമാണ്. എന്നാൽ ഉപനിഷത്തീയ ആത്മാന്വേഷണത്തെ നേരിട്ട് ആധുനിക ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവുമായി തുല്യമാക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയല്ല. ഇവ വ്യത്യസ്ത ചരിത്രസന്ദർഭങ്ങളിലെ വ്യത്യസ്ത അന്വേഷണരീതികളാണ്.
എങ്കിലും രണ്ടിലും ഒരു ആഴത്തിലുള്ള രീതിശാസ്ത്രപരമായ സാമ്യം കാണാം: യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അതിന്റെ ഉപരിതലപ്രകടനങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുക്കാതെ അതിന്റെ അടിസ്ഥാനബന്ധങ്ങളെ അന്വേഷിക്കുക. ഉപനിഷത്തുകൾ ഇതിനെ ആത്മാന്വേഷണത്തിലൂടെ നടത്തിയപ്പോൾ ആധുനിക ശാസ്ത്രം പരീക്ഷണം, ഗണിതം, നിരീക്ഷണം എന്നിവയിലൂടെ നടത്തുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടിനെയും ഒരേ ശാസ്ത്രീയരീതിയാക്കി മാറ്റുന്നില്ല; മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ചരിത്രപാളികളായി അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മം എന്ന ആശയം ഉപനിഷത്തീയ ചിന്തയിൽ പല വ്യാഖ്യാനങ്ങളിലൂടെയാണ് വികസിച്ചത്. അതിനെ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ “ഊർജം”, “ക്വാണ്ടം ഫീൽഡ്”, “സ്പേസ്-ടൈം” തുടങ്ങിയ ഏതെങ്കിലും ഒരു ആശയവുമായി നേരിട്ട് തുല്യമാക്കുന്നത് ചരിത്രപരമായും ശാസ്ത്രീയമായും തെറ്റിദ്ധാരണയ്ക്ക് ഇടയാക്കും. എന്നിരുന്നാലും, യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വൈവിധ്യമാർന്ന പ്രകടനങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ ഏകതയുണ്ടെന്ന ദാർശനിക അന്വേഷണത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സ്വന്തം സമഗ്രതാസങ്കൽപ്പവുമായി സംവദിപ്പിക്കാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ സമഗ്രത ഒരു അതീന്ദ്രിയ സത്തയല്ല. അത് പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെ യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. ഒരു വസ്തുവിന്റെ അസ്തിത്വം അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ഒരു ആറ്റത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ഘടനയും ഇലക്ട്രോൺക്രമീകരണവും പരിസരവുമായി നടത്തുന്ന ഇടപെടലുകളും നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ജീനുകളാൽ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; വികസനം, പരിസ്ഥിതി, ആഹാരം, സൂക്ഷ്മജീവസമൂഹം, പെരുമാറ്റം, സാമൂഹികപരിസരം എന്നിവയും അതിനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വം പോലും ജൈവഘടന, അനുഭവം, ഭാഷ, കുടുംബം, സമൂഹം, ചരിത്രം എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ഇടപെടലിൽനിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
അതിനാൽ സമഗ്രത എന്നത് എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളും ഇല്ലാതാകുന്ന ഒരു ഏകസത്തയല്ല. മറിച്ച് വ്യത്യാസങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഏകതയാണ്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഏകത–ബഹുത്വ വൈരുധ്യത്തിന്റെ ആഴം.
ആത്മൻ എന്ന ആശയം ഇന്ത്യൻ തത്ത്വചിന്തയിൽ പലവിധത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. അതിനെ ഒരൊറ്റ അർത്ഥത്തിൽ പൂട്ടുന്നത് ചരിത്രപരമായ വൈവിധ്യത്തെ നിഷേധിക്കും. ചില പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ ആത്മൻ ശാശ്വതമായ അടിസ്ഥാനസ്വരൂപമായി കാണപ്പെടുമ്പോൾ, മറ്റു ചിന്താപദ്ധതികൾ വ്യക്തിസ്വരൂപത്തിന്റെ സ്ഥിരതയെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്തു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമീപനത്തിൽ “സ്വയം” ഒരു സ്ഥിരമായ, മാറ്റമില്ലാത്ത വസ്തുവായി കാണേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യന്റെ സ്വയംബോധം ശരീരവും ഓർമ്മയും നാഡീവ്യവസ്ഥയും ഭാഷയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും ചേർന്ന് നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സ്വയംമാതൃകയായി കാണാം. കുട്ടിക്കാലത്തെ “ഞാൻ”, യൗവനത്തിലെ “ഞാൻ”, വാർദ്ധക്യത്തിലെ “ഞാൻ” എന്നിവ തമ്മിൽ തുടർച്ചയുണ്ട്; എന്നാൽ അവ പൂർണ്ണമായി ഒരേ അവസ്ഥകളല്ല.
ഇവിടെ ഏകീകരണവും വിയോജനവും വീണ്ടും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഓർമ്മ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ചയെ ഏകീകരിക്കുന്നു. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ പഴയ സ്വയംമാതൃകകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വ്യക്തിയെ മാറ്റുന്നു. വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സമൂഹത്തെയും മാറ്റുന്നു. അങ്ങനെ “ഞാൻ” ഒരു കട്ടപിടിച്ച സത്തയല്ല; സ്വയം പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.
ഈ സമീപനം ആത്മാന്വേഷണത്തിന്റെ മൂല്യം നിഷേധിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് ആത്മാന്വേഷണത്തെ ഒരു ഭൗതിക–മാനസിക–സാമൂഹിക സ്വയംപരിശോധനയായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. “ഞാൻ ആരാണ്?” എന്ന ചോദ്യം “എന്റെ ഉള്ളിൽ ഒരു ശാശ്വത അതീന്ദ്രിയ സത്തയുണ്ടോ?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ, “എന്റെ സ്വയംബോധം എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു?”, “എന്റെ ഓർമ്മയും അനുഭവവും എന്നെ എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കുന്നു?”, “സമൂഹം എന്റെ സ്വയംധാരണയെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു?”, “എന്റെ ബോധം എന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ലോകത്തെ എങ്ങനെ മാറ്റുന്നു?” എന്ന കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയ ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു.
സാംഖ്യ തത്ത്വചിന്തയിൽ പുരുഷനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം കേന്ദ്രസ്ഥാനമെടുക്കുന്നു. ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ ഭൗതികവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു സ്വതന്ത്രവും ശരീരരഹിതവുമായ “പുരുഷ” സത്തയെ അംഗീകരിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ സാംഖ്യത്തിലെ പ്രകൃതിയുടെ വിവിധ ഗുണങ്ങളും പരിണാമക്രമവും സംബന്ധിച്ച ആശയങ്ങൾ ദാർശനികമായി പരിശോധിക്കാവുന്നതാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ ഒരു നിർണായക പുനർസംയോജനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ബോധവും ഭൗതികപ്രക്രിയകളും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച രണ്ട് സ്വതന്ത്ര അസ്തിത്വങ്ങളല്ല. ബോധം ഭൗതികസംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരിക്കൽ ബോധം ഉദ്ഭവിച്ചാൽ അത് വെറും നിഷ്ക്രിയ പ്രതിഫലനം മാത്രമല്ല. ബോധമുള്ള ജീവികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്യുന്നു, ഉപകരണങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു, ഭാഷ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു, പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ഇവിടെ താഴ്ന്ന പാളിയിൽനിന്ന് ഉയർന്ന പാളിയിലേക്കുള്ള ഉദ്ഭവവും ഉയർന്ന പാളിയിൽനിന്ന് താഴ്ന്ന പാളിയിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുപ്രവർത്തനവും ഒരുമിച്ച് നടക്കുന്നു.
ഇതാണ് ലളിതമായ യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദത്തെയും ശുദ്ധമായ ആത്മീയവാദത്തെയും മറികടക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ഭൗതികവാദത്തിന്റെ വികസിത രൂപം. ബോധം ദ്രവ്യത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഉദ്ഭവിച്ച ബോധം ദ്രവ്യത്തിന്റെ സംഘടനയെ മാറ്റാനുള്ള പുതിയ കാരണശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
യോഗപാരമ്പര്യത്തിൽ ശരീരം, ശ്വാസം, ശ്രദ്ധ, ഏകാഗ്രത, മാനസികപ്രവർത്തനങ്ങൾ, സ്വയംനിയന്ത്രണം എന്നിവയ്ക്ക് പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഇവയിലെ എല്ലാ സിദ്ധാന്തപരമായ അവകാശവാദങ്ങളും ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയാണെന്ന് കരുതേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ ശരീരവും മനസ്സും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അനുഭവപരമായ നിരീക്ഷണങ്ങൾ ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രം, മനഃശാസ്ത്രം, ശരീരശാസ്ത്രം എന്നിവയുമായി ചില മേഖലകളിൽ സംഭാഷണം നടത്താൻ കഴിയും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ സ്വയംനിയന്ത്രണം ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ ആന്തരിക ഏകീകരണശേഷിയാണ്. ശരീരത്തിൽ അനവധി പ്രതികൂലപ്രവണതകൾ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഹൃദയമിടിപ്പ്, ശ്വാസോച്ഛ്വാസം, ഹോർമോൺപ്രവർത്തനം, നാഡീവ്യവസ്ഥ, പ്രതിരോധപ്രവർത്തനം, താപനിയന്ത്രണം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഏകോപനത്തിലൂടെയാണ് ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത്. ഇത് ഒരു നിശ്ചല സന്തുലനം അല്ല; നിരന്തരമായ ക്രമീകരണത്തിലൂടെ നിലനിർത്തുന്ന ചലനാത്മക സന്തുലനം ആണ്.
മനുഷ്യന്റെ മാനസികജീവിതത്തിലും സമാനമായ പ്രക്രിയയുണ്ട്. ശ്രദ്ധയും വ്യതിചലനവും, ഓർമ്മയും മറവിയും, വികാരവും നിയന്ത്രണവും, വ്യക്തിപരമായ ആഗ്രഹവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങളിലൂടെ വ്യക്തിത്വം വികസിക്കുന്നു. അതിനാൽ യോഗത്തിലെ സ്വയംനിയന്ത്രണചിന്തയെ അതീന്ദ്രിയശക്തികളുടെ നിയന്ത്രണമെന്നതിനു പകരം ശരീരം–മസ്തിഷ്കം–മനസ്സ് എന്നീ പാളികളിലെ ഏകോപനത്തിന്റെ ഒരു ചരിത്രപരമായ അനുഭവജ്ഞാനമായി പഠിക്കാം.
ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ ചരിത്രവ്യത്യാസം അംഗീകരിക്കണം. വൈദികവും ഉപനിഷത്തീയവുമായ ചിന്തകളിൽ പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള നിരീക്ഷണവും ദാർശനികചിന്തയും ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, അവ ആധുനിക അർത്ഥത്തിലുള്ള പരീക്ഷണശാസ്ത്രമല്ല. ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സവിശേഷത വെറും പ്രകൃതിയെ നിരീക്ഷിക്കുന്നതിൽ അല്ല; നിരീക്ഷണത്തെ നിയന്ത്രിത പരീക്ഷണത്തിലേക്കും അളക്കലിലേക്കും ഗണിതമാതൃകയിലേക്കും ആവർത്തനത്തിലേക്കും തെറ്റുതിരുത്തലിലേക്കും മാറ്റിയതിലാണ്.
ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ തന്നെ ഒരു പ്രധാന തത്വവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: വിജ്ഞാനവും ഒരു ഉദ്ഭവപ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യൻ ആദ്യം പ്രകൃതിയെ അനുഭവിക്കുന്നു. അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് മാതൃകകൾ കണ്ടെത്തുന്നു. മാതൃകകളിൽനിന്ന് ആശയങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. ആശയങ്ങൾ തമ്മിൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ ഉയരുന്നു. അവ പരിശോധിക്കാനുള്ള രീതികൾ വികസിക്കുന്നു. പരീക്ഷണങ്ങൾ പഴയ ആശയങ്ങളെ തിരുത്തുന്നു. പുതിയ ആശയങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ശാസ്ത്രം ഒരു പൂർത്തിയായ വിജ്ഞാനപെട്ടിയല്ല; സ്വയം തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാമൂഹിക ബൗദ്ധികവ്യവസ്ഥയാണ്.
ഈ നിലയിൽ ആധുനിക ശാസ്ത്രം വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ “നാശം” അല്ല; മനുഷ്യന്റെ പ്രകൃതിബോധത്തിന്റെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന രീതിശാസ്ത്രപരമായ ഘട്ടമാണ്. എന്നാൽ ഉയർന്ന ഘട്ടം താഴ്ന്ന ഘട്ടത്തെ പൂർണ്ണമായി അപ്രസക്തമാക്കണമെന്നില്ല. ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങൾ പുതിയ അറിവിന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താൻ സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയുടെ അവകാശവാദങ്ങൾ പുതിയ തെളിവുകളുടെ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാകണം.
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി അതിന്റെ തെറ്റില്ലായ്മയല്ല; തെറ്റ് തിരിച്ചറിയാനും തിരുത്താനും കഴിയുന്ന ഘടനയാണ്. ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. പുതിയ തെളിവുകൾ പഴയ സിദ്ധാന്തങ്ങളെ പരിഷ്കരിക്കുകയോ പരിമിതപ്പെടുത്തുകയോ ചിലപ്പോൾ പൂർണ്ണമായി മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുകയോ ചെയ്യാം. ഈ സ്വയംവിമർശനശേഷിയാണ് ശാസ്ത്രത്തെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയാക്കുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ശാസ്ത്രം അതിന്റെ സ്വന്തം വിയോജനശക്തികളെ അനുവദിക്കുന്ന വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയാണ്. വിമർശനം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനശക്തിയാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള അവകാശം ഇല്ലാതായാൽ ശാസ്ത്രം സിദ്ധാന്താധിഷ്ഠിതമായ യാഥാസ്ഥിതികതയായി മാറും. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ സ്ഥാപനങ്ങളിലും വിമർശനവും സ്വതന്ത്ര ഗവേഷണവും തെളിവുകളുടെ പുനഃപരിശോധനയും അനിവാര്യമാണ്.
ഇവിടെനിന്ന് വൈദിക പാരമ്പര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രധാന പാഠവും ലഭിക്കുന്നു. ഒരു പുരാതന ആശയം സത്യമായിരുന്നുവെങ്കിൽ പോലും, അതിനെ സത്യമായി നിലനിർത്താനുള്ള മാർഗം അതിന്റെ വിമർശനത്തെ തടയുക അല്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ ശക്തമായ തെളിവുകൾ ഉപയോഗിച്ച് അതിന്റെ സാധുത പരിശോധിക്കുകയാണ്. ഒരു ആശയം വിമർശനത്തെ അതിജീവിച്ചാൽ അതിന്റെ മൂല്യം വർധിക്കും; വിമർശനത്തിൽ തകരുകയാണെങ്കിൽ മനുഷ്യവിജ്ഞാനം മുന്നോട്ട് പോകും.
വൈദിക വിജ്ഞാനത്തെ ചിലപ്പോൾ വ്യക്തിഗത ഋഷികളുടെ അതീന്ദ്രിയ വെളിപ്പെടുത്തലായി അവതരിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ചരിത്രപരമായ വിജ്ഞാനവികാസത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇത് വളരെ ലളിതവൽക്കരിച്ച ചിത്രം മാത്രമാണ്. ഏതു വിജ്ഞാനവും ഭാഷയിലൂടെയും സാമൂഹികസ്മൃതിയിലൂടെയും തലമുറകളുടെ കൈമാറ്റത്തിലൂടെയും സ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെയും നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ വിജ്ഞാനം വ്യക്തിയുടെ മാത്രം സൃഷ്ടിയല്ല; അത് സാമൂഹിക ഉൽപാദനത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ബോധം വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ മാത്രം അടഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ഒന്നല്ല. വ്യക്തിബോധം ഭാഷ, സാമൂഹികബന്ധം, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, ചരിത്രസ്മൃതി എന്നിവയുമായി നിരന്തരം ഇടപെടുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ പുതിയ സിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ പോലും ആ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഭാഷ, ഗണിതം, ഉപകരണങ്ങൾ, മുൻഗവേഷണങ്ങൾ, സഹപ്രവർത്തകരുടെ വിമർശനം എന്നിവ സമൂഹത്തിൽനിന്നാണ് ലഭിക്കുന്നത്. അതുപോലെ ഒരു പുരാതന ദാർശനികന്റെ ചിന്തയും അവൻ ജീവിച്ച സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഷയുടെയും പ്രകൃതിപരിചയത്തിന്റെയും സാമൂഹികഘടനയുടെയും ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രതിഫലനമാണ്.
അതുകൊണ്ട് വൈദിക വിജ്ഞാനത്തെ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ “ശുദ്ധമായ ആത്മീയബുദ്ധി” എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നതിനുപകരം ഒരു ചരിത്രസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധിക ഉൽപാദനമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയം.
വിജ്ഞാനവും അധികാരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും വൈദിക ചരിത്രത്തിന്റെ നിർണായക ഭാഗമാണ്. അറിവ് ആരുടെ കൈകളിലാണ്? ആരാണ് അത് പഠിക്കാൻ അനുവദിക്കപ്പെട്ടത്? ആരാണ് വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ അധികാരമുള്ളത്? ആരുടെ അനുഭവമാണ് ഔദ്യോഗിക വിജ്ഞാനമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടത്? ആരുടെ അനുഭവം പുറത്താക്കപ്പെട്ടു? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാതെ ഒരു വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ സാമൂഹികചരിത്രം പൂർണ്ണമാകില്ല.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അറിവ് ഒരു ഏകീകരണശക്തിയാകാം. പൊതുവായ അറിവ് സമൂഹത്തെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം ഒരു ചെറിയ വിഭാഗത്തിന്റെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ അത് അധികാരത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറാം. അപ്പോൾ അറിവിന്റെ ഏകീകരണശക്തി തന്നെ സാമൂഹികവിയോജനത്തെ അടിച്ചമർത്തുന്ന ഉപാധിയാകുന്നു.
അതുകൊണ്ട് വിജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിമോചനം അറിവിന്റെ വ്യാപനത്തിലാണ്. ശാസ്ത്രവിദ്യാഭ്യാസം, ഭാഷാപരമായ പ്രവേശനം, വിമർശനാത്മകചിന്ത, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, വിവരങ്ങളുടെ സ്വതന്ത്രപ്രവാഹം എന്നിവ സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. അറിവ് കുറച്ച് ആളുകളുടെ പാരമ്പര്യാവകാശമല്ലാതാകുമ്പോഴാണ് സമൂഹത്തിന്റെ ബൗദ്ധിക ശേഷി വികസിക്കുന്നത്.
വൈദിക സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ചരിത്രഭൗതികവാദപരമായ സമീപനവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും തമ്മിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാനാകും. മനുഷ്യരുടെ ആശയങ്ങൾ ശൂന്യത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നില്ല. അവർ ജീവിക്കുന്ന ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങൾ, ഉൽപാദനരീതികൾ, തൊഴിൽബന്ധങ്ങൾ, വിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം, അധികാരഘടനകൾ എന്നിവ ആശയവ്യവസ്ഥകളുടെ രൂപീകരണത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.
ഇതിന്റെ അർത്ഥം ആശയങ്ങൾക്ക് സ്വതന്ത്രമായ സ്വാധീനം ഇല്ല എന്നല്ല. ഒരിക്കൽ ഒരു മതപരമോ ദാർശനികമോ ആയ ആശയം രൂപപ്പെട്ടാൽ അത് മനുഷ്യരുടെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളെ മാറ്റുകയും പുതിയ ഭൗതികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ ഇവിടെ വീണ്ടും താഴ്ന്നതലത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നതലത്തിലേക്കുള്ള ഉദ്ഭവവും ഉയർന്നതലത്തിൽനിന്ന് താഴ്ന്നതലത്തിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുപ്രവർത്തനവും കാണാം.
മതവും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം അതുകൊണ്ട് ഏകദിശാ കാരണമല്ല. സമൂഹം മതചിന്തയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; മതചിന്ത സമൂഹത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികഘടന ആശയങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ആശയങ്ങൾ സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനങ്ങളെ ന്യായീകരിക്കുകയോ ചോദ്യം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്നു. അധികാരം അറിവിനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; അറിവ് അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും കഴിയും. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ്.
ഒരു പാരമ്പര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന് അതിലെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും സംരക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല. ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു പാരമ്പര്യം അതിന്റെ രൂപം മാറ്റിക്കൊണ്ടാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഭാഷകൾ മാറുന്നു, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ മാറുന്നു, ശാസ്ത്രീയ അറിവ് മാറുന്നു, മനുഷ്യാവകാശങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണകൾ മാറുന്നു. മാറ്റത്തെ പൂർണ്ണമായി നിരസിക്കുന്ന പാരമ്പര്യം ഒടുവിൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സംസ്കാരത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സ്മാരകമായി മാറുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനാൽ വിമർശനാത്മക സംരക്ഷണം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പാരമ്പര്യത്തിലെ ജീവിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക; അവയുടെ ചരിത്രപരമായ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുക; ശാസ്ത്രീയമായി പരിശോധിക്കാവുന്നവ പരിശോധിക്കുക; മാനവികമായി മൂല്യമുള്ളവ സംരക്ഷിക്കുക; മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും സമത്വത്തെയും ലംഘിക്കുന്നവ മറികടക്കുക; പുതിയ അറിവുമായി അവയെ സംയോജിപ്പിക്കുക. ഇത് നശീകരണമല്ല. മറിച്ച് ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പുനർജനനമാണ്.
ഡയലക്ടിക്കൽ വികാസത്തിൽ ഒരു പുതിയ ഘട്ടം പഴയ ഘട്ടത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്. അതിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിലെ ചില ഘടകങ്ങളെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. വിത്ത് ചെടിയായി മാറുമ്പോൾ വിത്തിന്റെ രൂപം നിലനിൽക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ വിത്തിലെ ജീവശേഷി പുതിയ ഘടനയിൽ തുടരുന്നു. അതുപോലെ ഒരു സംസ്കാരത്തിന്റെ പഴയ വിജ്ഞാനരൂപം മാറുമ്പോഴും അതിലെ വിലപ്പെട്ട അന്തർദൃഷ്ടികൾ പുതിയ ബൗദ്ധികരൂപങ്ങളിൽ തുടരാം.
വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിനും ഇതേ ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർജനനമാണ് ആവശ്യമായത്. ബ്രഹ്മത്തെ ഒരു അതീന്ദ്രിയ വ്യക്തിസത്തയായി സംരക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല; സമഗ്രതയുടെ ദാർശനികചോദ്യമായി പുനർവായിക്കാം. ഋതത്തെ ദൈവികനിയമമായി സംരക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല; ചലനാത്മക ക്രമത്തിന്റെ ആശയമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം. ധർമ്മത്തെ ഗ്രന്ഥാനുസരണമായി സംരക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല; മനുഷ്യ–സാമൂഹിക–പരിസ്ഥിതിക ക്ഷേമത്തിന്റെ മാനദണ്ഡമായി പുനർനിർമ്മിക്കാം. ആത്മനെ ശാശ്വത ശരീരരഹിത സത്തയായി അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ല; സ്വയംബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവാത്മകവും ചലനാത്മകവുമായ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണമായി പുനർവായിക്കാം.
അങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ വൈദിക പാരമ്പര്യം ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ എതിരാളിയായി നിൽക്കേണ്ടതില്ല. അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങൾ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും തത്ത്വചിന്തയുടെയും പുതിയ ചോദ്യങ്ങളുമായി സംവദിക്കാൻ കഴിയും.
ഇവിടെ നമുക്ക് ഒരു പുതിയ സമഗ്രചിത്രം രൂപപ്പെടുത്താം. പ്രപഞ്ചം നിശ്ചലമല്ല; അത് നിരന്തരമായ ചലനത്തിലാണ്. ചലനം യാദൃശ്ചികമായ അസ്ഥിരത മാത്രമല്ല; ഘടനകളും അവയുടെ വിഘടനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽനിന്ന് പുതിയ ക്രമങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഏകീകരണശക്തികൾ ഘടനകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വിയോജനശക്തികൾ അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അവയുടെ വൈരുധ്യത്തിൽനിന്ന് പുതിയ ഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയ ഭൗതികലോകത്തുനിന്ന് ജീവലോകത്തിലേക്കും ജീവലോകത്തിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും ബോധത്തിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് സംസ്കാരത്തിലേക്കും നീളുന്നു.
വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിലെ “ഏകത” എന്ന ഉൾക്കാഴ്ചയെ ഈ സമഗ്രചലനത്തിൽ സ്ഥാപിക്കാം. എന്നാൽ ഏകതയെ വ്യത്യാസത്തിന്റെ നിഷേധമായി കാണരുത്. യഥാർത്ഥ സമഗ്രത വ്യത്യാസങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമഗ്രത ഒരു ഏകവർണ്ണ ഏകതയല്ല; അനന്തമായ വൈവിധ്യങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധിത ഏകതയാണ്.
ഈ സമഗ്രതയിൽ മനുഷ്യൻ ഒരു പ്രത്യേക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തെ പുറത്തുനിന്ന് നോക്കുന്ന ഒരു അതിഥിയല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ദീർഘമായ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു സ്വയംബോധമുള്ള പാളിയാണ് മനുഷ്യൻ. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, ഒരു അർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചം തന്നെ തന്റെ അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപത്തിൽ അറിവ് നേടുകയാണ്.
ഇവിടെ വൈദിക ആത്മാന്വേഷണവും ആധുനിക ശാസ്ത്രീയാന്വേഷണവും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ ദാർശനിക പാലം സ്ഥാപിക്കാം. ഒന്നാമത്തേത് “ഞാൻ ആരാണ്?” എന്നു ചോദിച്ചു. രണ്ടാമത്തേത് “പ്രപഞ്ചം എന്താണ്?” എന്നു ചോദിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടു ചോദ്യങ്ങളെയും വേർതിരിക്കാനാവാത്തവയായി കാണുന്നു. കാരണം “ഞാൻ” പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ഒരു ഉദ്ഭവഘടകമാണ്. മനുഷ്യനെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാരൂപത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ്; പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഭൗതിക പശ്ചാത്തലത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതുമാണ്. ഇതാണ് പുരാതന ആത്മാന്വേഷണത്തെ ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ സമഗ്രതയിലേക്ക് ഉയർത്താനുള്ള സാധ്യത.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ ചരിത്രം ഒടുവിൽ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ഒരു വലിയ ഡയലക്ടിക്കൽ യാത്രയാണ്. പ്രകൃതിയുടെ ശക്തികളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിൽനിന്ന് പ്രപഞ്ചക്രമത്തിന്റെ ചോദ്യങ്ങളിലേക്കും, അവിടെനിന്ന് ആത്മാന്വേഷണത്തിലേക്കും, ആത്മാന്വേഷണത്തിൽനിന്ന് അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഏകതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിലേക്കും, അവിടെനിന്ന് വിവിധ തത്ത്വചിന്താപദ്ധതികളിലേക്കും ഈ യാത്ര നീങ്ങി. എന്നാൽ ഓരോ ഘട്ടവും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഏകതയുടെ ചിന്തയിൽനിന്ന് അതീന്ദ്രിയത വളർന്നു; സാമൂഹികക്രമത്തിൽനിന്ന് പദവിവ്യവസ്ഥ വളർന്നു; ആചാരത്തിൽനിന്ന് ആചാരാധികാരം വളർന്നു; വിജ്ഞാനത്തിൽനിന്ന് വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏകാധിപത്യം വളർന്നു.
അതുകൊണ്ട് ചരിത്രത്തെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നത് പഴയ ആശയങ്ങളുടെ ആവർത്തനം അല്ല; അവയ്ക്കുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ പരിഹരിക്കാനുള്ള മനുഷ്യശേഷിയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പാഠം ഇതായിരിക്കാം: യാഥാർത്ഥ്യം ഒരു പൂർത്തിയായ ഉത്തരമല്ല; നിരന്തരമായി സ്വയം പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു ചോദ്യമാണ്.
ആ ചോദ്യത്തിന് മനുഷ്യരാശി നൽകിയ ഓരോ ഉത്തരവും താൽക്കാലികമാണ്. എന്നാൽ ഓരോ ഉത്തരവും അടുത്ത ചോദ്യത്തിന്റെ ജനനത്തിന് കാരണമാകുന്നു. അതാണ് വിജ്ഞാനത്തിന്റെ വികാസം. അതാണ് തത്ത്വചിന്തയുടെ ചലനം. അതാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആത്മാവ്. അതാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ്.
വൈദിക പാരമ്പര്യത്തെ അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന അർത്ഥത്തിൽ സംരക്ഷിക്കണമെങ്കിൽ അതിനെ ഒരു അന്തിമ ഉത്തരമായി മരവിപ്പിക്കരുത്. അതിലെ ചോദ്യങ്ങളെ വീണ്ടും തുറക്കണം. പുതിയ തെളിവുകളുടെ മുന്നിൽ അവയെ നിർത്തണം. തെറ്റുകളെ സമ്മതിക്കണം. പുതിയ അറിവുകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. മനുഷ്യസമത്വത്തിനും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും ശാസ്ത്രീയചിന്തയ്ക്കും പരിസ്ഥിതിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിനും അനുയോജ്യമായ പുതിയ സംശ്ലേഷണം സൃഷ്ടിക്കണം. അപ്പോൾ മാത്രമേ വൈദിക പാരമ്പര്യം ഭൂതകാലത്തിന്റെ ഒരു സ്മാരകത്തിൽനിന്ന് ഭാവിയുടെ ഒരു ബൗദ്ധിക വിഭവമായി മാറുകയുള്ളൂ.
ഭൂതകാലത്തെ നിഷേധിക്കാതെ അതിനെ അതിജീവിക്കുക; പാരമ്പര്യത്തെ ഉപേക്ഷിക്കാതെ അതിനെ പുനർനിർമ്മിക്കുക; ഏകതയെ ആരാധിക്കാതെ അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ അടിത്തറ അന്വേഷിക്കുക; വ്യത്യാസത്തെ വിഭജനമാക്കാതെ അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തി തിരിച്ചറിയുക—ഇതാണ് വൈദിക വിജ്ഞാനത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലൂടെ പുനർവായിക്കുന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാന ലക്ഷ്യം.
അവസാനം മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ വിജ്ഞാനയാത്ര ഒരിടത്തും അവസാനിക്കുന്നില്ല. ദ്രവ്യത്തിൽനിന്ന് ജീവൻ, ജീവനിൽനിന്ന് ബോധം, ബോധത്തിൽനിന്ന് സമൂഹം, സമൂഹത്തിൽനിന്ന് സംസ്കാരം, സംസ്കാരത്തിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രം, ശാസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സ്വയംബോധം—ഇങ്ങനെ പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം സങ്കീർണ്ണതയെ നിരന്തരം തിരിച്ചറിയുന്ന ഒരു മഹത്തായ ഉദ്ഭവപ്രക്രിയയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വൈദിക ഋഷിയുടെ പ്രപഞ്ചചോദ്യവും ആധുനിക ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ പരീക്ഷണവും ഈ ദീർഘയാത്രയിലെ വ്യത്യസ്ത ചരിത്രപാളികളാണ്. അവയെ ഒരേ സിദ്ധാന്തമാക്കി ലയിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ അവയ്ക്കിടയിലെ മനുഷ്യാന്വേഷണത്തിന്റെ തുടർച്ച തിരിച്ചറിയാം. അവിടെയാണ് വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ മഹത്വവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാവിദർശനവും പരസ്പരം സംഗമിക്കുന്നത്.
ഒരു വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ യഥാർത്ഥ വികാസം അതിന്റെ പുറത്ത് നിന്നുള്ള ആക്രമണങ്ങളിലൂടെ മാത്രം സംഭവിക്കുന്നതല്ല; പലപ്പോഴും അതിന്റെ തന്നെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളിൽനിന്നും അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന പുതിയ ചിന്തകളിൽനിന്നുമാണ് അതിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം ജനിക്കുന്നത്. വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ചരിത്രം ഈ സത്യത്തിന്റെ ശ്രദ്ധേയമായ ഉദാഹരണമാണ്. യാഗകേന്ദ്രിതമായ ആചാരക്രമം, പുരോഹിതാധികാരം, സാമൂഹിക പദവിവ്യവസ്ഥ, കർമ്മത്തിന്റെ ആചാരപരമായ വ്യാഖ്യാനം എന്നിവ ശക്തിപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ തന്നെ, “യാഗത്തിന് അപ്പുറം എന്താണ് യാഥാർത്ഥ്യം?”, “മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം എന്താണ്?”, “അറിവിന്റെ ഉറവിടം എന്താണ്?”, “ജീവിതത്തിന്റെയും മരണത്തിന്റെയും അർത്ഥം എന്താണ്?” തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാനചോദ്യങ്ങൾ ഉയർന്നു. ഉപനിഷത്തുകൾ ഈ ആന്തരിക ചലനത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഘട്ടമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പുറം ആചാരത്തിന്റെ ഫലപ്രാപ്തിയിൽനിന്ന് അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപ്രശ്നങ്ങളിലേക്ക് ചിന്ത നീങ്ങി. തുടർന്ന് ബൗദ്ധവും ജൈനവുമായ പാരമ്പര്യങ്ങൾ ആത്മാവ്, കർമ്മം, യാഗം, മോക്ഷം, അഹിംസ, സാമൂഹികാധികാരം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളെ കൂടുതൽ ശക്തമായി ചോദ്യം ചെയ്തു. അതിനുശേഷം സാംഖ്യം, യോഗം, ന്യായം, വൈശേഷികം, മീമാംസ, വിവിധ വേദാന്തപാരമ്പര്യങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരവിമർശനങ്ങളിലൂടെയും വാദപ്രതിവാദങ്ങളിലൂടെയും സ്വന്തം ആശയഘടനകൾ വികസിപ്പിച്ചു. അതിനാൽ ഇന്ത്യൻ ദാർശനികചരിത്രത്തെ ഒരേയൊരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ ആത്മവികാസമായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ, പരസ്പരം ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന നിരവധി ചിന്താപ്രവാഹങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ദീർഘമായ ഡയലക്ടിക്കൽ സംവാദമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ ചരിത്രം വിജ്ഞാനത്തിന്റെ സ്വയംചലനത്തിന്റെ ഒരു ഉദാഹരണമാണ്. ഒരു ചിന്താസംവിധാനം ഒരു വൈരുധ്യത്തിന് പരിഹാരം നിർദ്ദേശിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിഹാരം തന്നെ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു സിദ്ധാന്തം ചില പ്രതിഭാസങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിധിക്കപ്പുറമുള്ള പ്രതിഭാസങ്ങൾ പുതിയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിജ്ഞാനവികാസം പഴയ സത്യങ്ങളെ ഒന്നിനുപിറകെ ഒന്നായി ശേഖരിക്കുന്ന ഒരു നേരിയ പ്രക്രിയയല്ല. അത് നിരീക്ഷണം, ആശയം, വിമർശനം, നിഷേധം, പുനർവ്യാഖ്യാനം, സംശ്ലേഷണം എന്നീ ഘട്ടങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. ഇന്ത്യൻ ദർശനങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ് കാണുന്നത്. ആത്മസത്തയെ മുൻനിർത്തിയ ചിന്തയെ അനാത്മവാദം ചോദ്യം ചെയ്തു; മാറ്റത്തെ മുൻനിർത്തിയ ചിന്തയെ സ്ഥിരതയുടെ ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങൾ വീണ്ടും അഭിമുഖീകരിച്ചു; ഏകതയെ മുൻനിർത്തിയ ചിന്തയെ ബഹുത്വവാദം ചോദ്യം ചെയ്തു; ബഹുത്വത്തെ മുൻനിർത്തിയ ചിന്തയെ വീണ്ടും സമഗ്രതയുടെ പ്രശ്നം അഭിമുഖീകരിച്ചു. അതിനാൽ വൈരുധ്യം വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ചലനശക്തിയാണ്.
വൈദിക–ഉപനിഷത്തീയ ചിന്തയിൽ ആത്മൻ, ബ്രഹ്മം, ശാശ്വതത തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ വികസിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ചരിത്രഘട്ടത്തിലാണ് ബൗദ്ധചിന്ത മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തെ മറ്റൊരു ദിശയിൽനിന്ന് പരിശോധിച്ചത്. സ്ഥിരവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഒരു ആത്മസത്തയെ അംഗീകരിക്കുന്നതിനുപകരം, അനുഭവലോകം നിരന്തരം ഉദ്ഭവിക്കുകയും മാറുകയും ക്ഷയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഘടകങ്ങളുടെയും ബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രക്രിയകളുടെയും സമുച്ചയമാണെന്ന ആശയം ബൗദ്ധചിന്തയിൽ കേന്ദ്രസ്ഥാനമെടുത്തു. ഇതിന്റെ ദാർശനിക പ്രാധാന്യം ഒരു മതവിശ്വാസത്തിന്റെ നിഷേധത്തിൽ മാത്രം അല്ല; “വസ്തു”യും “പ്രക്രിയ”യും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനവ്യത്യാസം മുന്നോട്ടുവച്ചതിലാണ്. മനുഷ്യനെ മാറ്റമില്ലാത്ത ഒരു വസ്തുവായി കാണുന്നതിനു പകരം നിരന്തരം പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയായി കാണുന്നത് ആധുനിക സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥാ ചിന്തയുമായി ആശയപരമായ സംഭാഷണത്തിന് അവസരം നൽകുന്നു.
മനുഷ്യശരീരം തന്നെ ഇതിന് ഒരു വ്യക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. ശരീരത്തിലെ കോശങ്ങൾ നിരന്തരം പുതുക്കപ്പെടുന്നു; പ്രോട്ടീനുകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും വിഘടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; നാഡീശൃംഖലകൾ അനുഭവങ്ങളനുസരിച്ച് മാറുന്നു; ഓർമ്മകൾ പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഹോർമോണുകളും ഉപാപചയപ്രക്രിയകളും നിരന്തരം മാറുന്നു. എന്നിട്ടും ഒരു പരിധിവരെ “ഞാൻ” എന്ന തുടർച്ച മനുഷ്യാനുഭവത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ തുടർച്ച മാറ്റമില്ലായ്മയിൽനിന്നല്ല ഉണ്ടാകുന്നത്; നിയന്ത്രിതമായ മാറ്റത്തിനുള്ളിലെ ഘടനാപരമായ തുടർച്ചയിൽനിന്നാണ്. അതിനാൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി നിഷേധിക്കുന്നവയല്ല. സ്ഥിരത എന്നത് മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; ഒരു വ്യവസ്ഥയിലെ മാറ്റങ്ങൾക്കിടയിലും അതിന്റെ സംഘടനാപരമായ തിരിച്ചറിവ് നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ ബന്ധം അത്യന്തം പ്രധാനമാണ്: നിലനിൽപ്പ് തന്നെ നിയന്ത്രിതമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്.
ബൗദ്ധചിന്തയിലെ അനിച്ച അഥവാ അനിത്യതയുടെ ആശയം ഈ പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കുന്നു. ഒന്നും പൂർണ്ണമായും മാറ്റമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്നില്ല; ഉദ്ഭവം, പരിവർത്തനം, ക്ഷയം, പുനർസംഘടന എന്നിവയാണ് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പൊതുവായ ചലനരീതി. ഇതിനെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിലെ ഏതെങ്കിലും ഒരു സിദ്ധാന്തവുമായി നേരിട്ട് തുല്യമാക്കുന്നത് ശരിയല്ലെങ്കിലും, ഘടനകളുടെ താൽക്കാലിക സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക ഉൾക്കാഴ്ചയായി ഇതിനെ കാണാം. നക്ഷത്രങ്ങൾ ജനിക്കുകയും പരിണമിക്കുകയും ഒടുവിൽ നശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ആറ്റങ്ങൾ വിവിധ ബന്ധങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുകയും പുറത്തുവരുകയും ചെയ്യുന്നു. ജീവികൾ ജനിക്കുകയും വളരുകയും മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പരിസ്ഥിതികൾ മാറുന്നു. ഭാഷകൾ പരിണമിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങൾ ഉയരുകയും ക്ഷയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പോലും പുതിയ തെളിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ തിരുത്തപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ മാറ്റം ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ പുറത്ത് നിന്നുള്ള ഭീഷണി മാത്രമല്ല; നിലനിൽപ്പിന്റെ തന്നെ ആന്തരിക വ്യവസ്ഥയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ വിയോജനശക്തിക്ക് സൃഷ്ടിപരമായ സ്ഥാനമാണ് നൽകുന്നത്. ഒരു ഘടനയിലെ ആന്തരിക വിയോജനങ്ങൾ അതിന്റെ സ്ഥിരതയെ തകർക്കുമ്പോൾ മാത്രമല്ല, അതിനെ പുതിയ രൂപത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുമ്പോഴും വികാസം സംഭവിക്കുന്നു. വിയോജനം ഇല്ലെങ്കിൽ പുനർസംഘടനയില്ല; പുനർസംഘടനയില്ലെങ്കിൽ പുതിയ ഗുണങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവമില്ല. അതുകൊണ്ട് മാറ്റത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള ശ്രമം ഒടുവിൽ ജീവന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും പരിണാമസ്വഭാവത്തോടുതന്നെ വിരുദ്ധമാകും. എന്നാൽ എല്ലാ മാറ്റവും പുരോഗതിയല്ല. ചില മാറ്റങ്ങൾ വിഘടനത്തിലേക്കും രോഗാവസ്ഥയിലേക്കും നാശത്തിലേക്കും നയിക്കാം. അതിനാൽ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ലക്ഷ്യം “മാറ്റം” എന്ന വാക്കിനെ സ്വതവേ നല്ലതായി പ്രഖ്യാപിക്കുകയല്ല; ഏത് വിയോജനമാണ് സൃഷ്ടിപരമായ പുനർസംഘടനയിലേക്ക് നയിക്കുന്നത്, ഏതാണ് തകർച്ചയിലേക്ക് നയിക്കുന്നത് എന്നത് കണ്ടെത്തുകയാണ്.
ബൗദ്ധചിന്തയിലെ പ്രതീത്യസമുത്പാദം, അഥവാ പരസ്പരാശ്രിത ഉദ്ഭവം, ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനവുമായി കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സംഭാഷണത്തിന് അവസരം നൽകുന്നു. ഒരു സംഭവം ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര കാരണത്തിൽനിന്ന് മാത്രം ഉദ്ഭവിക്കുന്നില്ല; അനേകം കാരണങ്ങളും സാഹചര്യങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്നതിൽനിന്നാണ് ഒരു പ്രത്യേക അവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നത് എന്ന ആശയമാണ് ഇതിന്റെ കേന്ദ്രം. ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിലെ സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥകളെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ഇതിന് വലിയ പ്രസക്തിയുണ്ട്. ഒരു രോഗത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം ഒരു കാരണത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാനാവാത്ത സാഹചര്യങ്ങൾ അനേകമാണ്. ജനിതകഘടന, പരിസ്ഥിതി, പോഷണം, അണുബാധ, രോഗപ്രതിരോധപ്രവർത്തനം, ജീവിതശൈലി, പ്രായം, സാമൂഹികപരിസരം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ഇടപെട്ടുകൊണ്ടാണ് പല രോഗാവസ്ഥകളും രൂപപ്പെടുന്നത്. അതുപോലെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ പെരുമാറ്റവും ഒരു ജൈവഘടകത്തിന്റെ മാത്രം ഫലമല്ല; ജനിതകപ്രവണതകൾ, ബാല്യാനുഭവങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സാമ്പത്തികസാഹചര്യങ്ങൾ, സംസ്കാരം, വ്യക്തിപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണസംയോജനത്തിലാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്.
ഇതോടെ കാരണതയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയും മാറുന്നു. “A കാരണം B” എന്ന ലളിതമായ രേഖീയ മാതൃക പല സങ്കീർണ്ണസംഭവങ്ങൾക്കും പര്യാപ്തമല്ല. “A, B, C, D എന്നിവ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് Bയുടെ ഒരു പ്രത്യേക അവസ്ഥ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു” എന്ന ജാലകസ്വഭാവമുള്ള കാരണതയാണ് പല സാഹചര്യങ്ങളിലും കൂടുതൽ യോജിച്ചത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ബന്ധാത്മക ഭൗതികവാദം ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു വസ്തുവിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ആന്തരികഘടനയിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; മറ്റു വസ്തുക്കളുമായും പരിസ്ഥിതിയുമായും അതിനുള്ള ബന്ധങ്ങളിലും അത് പ്രകടമാകുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ നിലനിൽപ്പ് അതിന്റെ ജീനുകളിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; ജീനും പരിസ്ഥിതിയും ശരീരവും പെരുമാറ്റവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് അതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യരൂപം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സ്വഭാവവും വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടത്തിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; ഉൽപാദനബന്ധങ്ങൾ, അധികാരം, സംസ്കാരം, നിയമം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിസ്ഥിതി, ചരിത്രം എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്നാണ് അത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ബൗദ്ധ ശൂന്യതാസങ്കൽപ്പത്തെയും ഇതേ ബന്ധാത്മക ദൃഷ്ടിയിൽനിന്ന് വായിക്കാം. ശൂന്യത എന്നത് “ഒന്നുമില്ല” എന്ന അർത്ഥത്തിലുള്ള ശൂന്യതയല്ല. പ്രത്യേകിച്ച് മഹായാന പാരമ്പര്യത്തിൽ ശൂന്യത വസ്തുക്കൾക്ക് സ്വതന്ത്രവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ സ്വഭാവസത്തയില്ലെന്ന ആശയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഒരു വസ്തു അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും സാഹചര്യങ്ങളിൽനിന്നും പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച് സ്വയം നിലനിൽക്കുന്ന ഒന്നല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇതിനെ സ്വതന്ത്രമായ സ്വരൂപസത്തയുടെ വിമർശനവും ബന്ധാത്മക അസ്തിത്വത്തിന്റെ അംഗീകാരവുമായി വായിക്കാം. ഒരു വസ്തുവിനെ അതിന്റെ എല്ലാ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും വേർതിരിച്ചാൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രവർത്തനസ്വഭാവം തന്നെ നഷ്ടപ്പെടുന്നു.
എന്നാൽ ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയ കൃത്യത അനിവാര്യമാണ്. ബൗദ്ധ ശൂന്യതയെ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ “ക്വാണ്ടം വാക്വം” എന്ന ആശയവുമായി നേരിട്ട് തുല്യമാക്കുന്നത് തെറ്റാണ്. ക്വാണ്ടം വാക്വം ഒരു പ്രത്യേക ഭൗതികസിദ്ധാന്തത്തിൽ നിർവചിക്കപ്പെടുന്ന താഴ്ന്ന ഊർജാവസ്ഥയാണ്; അത് ദാർശനിക അർത്ഥത്തിലുള്ള “ഒന്നുമില്ലായ്മ”യല്ല. ബൗദ്ധ ശൂന്യത അതേസമയം ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ ആശയമാണ്. ഇവയ്ക്കിടയിൽ സാമ്യം ഉണ്ടെങ്കിൽ അത് സ്വതന്ത്രവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ സത്തയെക്കുറിച്ചുള്ള ലളിതധാരണകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിലും ബന്ധങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യത്തെ മുൻനിർത്തുന്നതിലുമാണ്; ഭൗതികശാസ്ത്രപരമായ സമാനതയിൽ അല്ല. ഈ വ്യത്യാസം സൂക്ഷിക്കുന്നത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ കപടശാസ്ത്രീയ ഉപമകളിൽനിന്ന് സംരക്ഷിക്കാൻ അനിവാര്യമാണ്.
ബൗദ്ധ ക്ഷണികതാവാദപരമായ ചിന്തയും അസ്തിത്വത്തെ തുടർച്ചയായ ഉദ്ഭവ–ക്ഷയപ്രക്രിയയായി കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ ഒരു കൂടുതൽ സമഗ്രമായ വ്യാഖ്യാനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഒരു ഘടന താൽക്കാലികമാണെങ്കിലും അതിന്റെ വിഘടനം തന്നെ പുതിയ ഘടനകൾക്ക് ഭൗതികസാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു നക്ഷത്രത്തിന്റെ അന്തിമപരിണാമത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഭാരമേറിയ മൂലകങ്ങൾ പിന്നീട് ഗ്രഹങ്ങളുടെയും ജീവജാലങ്ങളുടെയും ഘടനയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ വിഘടനം മറ്റുജീവികൾക്ക് പോഷകമാകുന്നു. ഒരു സാമൂഹികസ്ഥാപനത്തിന്റെ തകർച്ച പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തിന് സാഹചര്യമൊരുക്കാം. ഒരു ശാസ്ത്രീയസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പരിമിതികൾ പുതിയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ലയം വെറും അവസാനമല്ല; പുനർസംഘടനയുടെ ഒരു ഘട്ടവുമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സൃഷ്ടി–സ്ഥിതി–ലയം എന്ന വൈദിക ചക്രചിന്ത, ബൗദ്ധ അനിത്യത, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഘടന–വിഘടനം–ഉദ്ഭവം എന്നീ ആശയങ്ങൾ തമ്മിൽ ഒരു ചരിത്രപരമായ ആശയസംഭാഷണം സാധ്യമാകുന്നു.
ബൗദ്ധ അനാത്മസങ്കൽപ്പം ശാശ്വതവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ വ്യക്തിസത്തയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭൗതികവാദപരമായ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാം. മനുഷ്യന്റെ “സ്വയം” ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട, മാറ്റമില്ലാത്ത കേന്ദ്രസത്തയല്ല; ശരീരം, നാഡീവ്യവസ്ഥ, ഓർമ്മ, വികാരം, ഭാഷ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സംസ്കാരം എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണസംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. ഇതിലൂടെ വ്യക്തിയുടെ അസ്തിത്വം നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നില്ല. മറിച്ച് വ്യക്തിയെ ഒരു ഉദ്ഭവിച്ച യാഥാർത്ഥ്യമായി മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഒരു തന്മാത്ര അതിന്റെ ഘടക ആറ്റങ്ങളുടെ വെറും കൂട്ടമല്ലാത്തതുപോലെ, ഒരു വ്യക്തിയും കോശങ്ങളുടെയും ജൈവരാസപ്രക്രിയകളുടെയും വെറും കൂട്ടമല്ല. അവയുടെ സങ്കീർണ്ണസംഘടനയിൽനിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങളുള്ള വ്യക്തിത്വം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
അതേസമയം വ്യക്തിത്വം മാറ്റമില്ലാത്തതുമല്ല. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ, പഠനം, ഓർമ്മയുടെ പുനർസംഘടന, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി, പ്രായം, ശരീരത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവ വ്യക്തിയെ തുടർച്ചയായി പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ തുടർച്ചയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം തന്നെയാണ് വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഘടന. “ഞാൻ” ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; സ്വയം പുനർനിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ജീവശാസ്ത്ര–മാനസിക–സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്. ഈ നിലയിൽ അനാത്മയെ വ്യക്തിനിഷേധമായി കാണാതെ, സ്ഥിരസ്വരൂപത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിമർശനമായി വായിക്കാം.
ബൗദ്ധചിന്തയിലെ ദുഃഖസങ്കൽപ്പത്തെയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വൈരുധ്യശാസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാം. ആഗ്രഹവും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഒരു വൈരുധ്യമാണ്. വ്യക്തിയുടെ ആവശ്യങ്ങളും സാമൂഹികനിയന്ത്രണങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം മറ്റൊരു വൈരുധ്യമാണ്. ജൈവപരമായ ആവശ്യങ്ങളും സാമൂഹികനിയമങ്ങളും തമ്മിൽ വൈരുധ്യമുണ്ടാകാം. വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിൽ സംഘർഷമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ എല്ലാ വൈരുധ്യങ്ങളും നശിപ്പിക്കേണ്ടവയല്ല. ചില വൈരുധ്യങ്ങൾ ജീവന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ ചലനത്തിന്റെ തന്നെ ഭാഗമാണ്. പ്രശ്നം വൈരുധ്യം നിലനിൽക്കുന്നതിൽ അല്ല; അത് രോഗാത്മകമായ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നതിലാണ്.
ഉദാഹരണത്തിന് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ഒന്നല്ല. മറിച്ച് രണ്ടിനെയും ഉയർന്നതലത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹികസംഘടനയാണ് ആവശ്യം. എന്നാൽ ഒരു വർഗ്ഗം മറ്റൊരു വർഗ്ഗത്തെ സ്ഥിരമായി ചൂഷണം ചെയ്യുന്നതോ ഒരു ജാതി മറ്റൊരു ജാതിയെ ജന്മത്തിന്റെ പേരിൽ താഴ്ത്തുന്നതോ പോലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ “സന്തുലനം” എന്ന് വിളിക്കാനാവില്ല. അവിടെ വൈരുധ്യത്തിന്റെ രോഗാത്മക രൂപത്തെ മാറ്റുന്ന സാമൂഹികപരിവർത്തനം ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സന്തുലനം നിശ്ചലമായ സമത്വമല്ല; സൃഷ്ടിപരമായ വൈരുധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും ചൂഷണപരമായ വൈരുധ്യങ്ങളെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്.
നിർവാണത്തെയും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനർവായിക്കാം. അതിനെ അതീന്ദ്രിയമായ ഒരു അന്തിമലോകമായി വ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ടതില്ല; ദുഃഖം സൃഷ്ടിക്കുന്ന മാനസികബന്ധനങ്ങളിൽനിന്നുള്ള മോചനത്തിന്റെ ഒരു ദാർശനിക പ്രതീകമായി കാണാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ മോചനം ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നതല്ല; അവയുടെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കി അവയുടെ രോഗാത്മക രൂപങ്ങളെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതാണ്. എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതിനു പകരം ആഗ്രഹങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, അവയിൽ ഏതാണ് മനുഷ്യവികാസത്തിന് സഹായകമാകുന്നത്, ഏതാണ് വ്യക്തിയെയും സമൂഹത്തെയും അന്യീകരണത്തിലേക്കും നാശത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നത് എന്നിവ പരിശോധിക്കാം. അതിനാൽ വിമോചനം ചലനത്തിന്റെ അവസാനമല്ല; കൂടുതൽ ബോധപൂർവവും സ്വയംനിയന്ത്രിതവുമായ ചലനത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ്.
ജൈനചിന്തയിലെ അനേകാന്തവാദം ഈ ദാർശനിക സംവാദത്തിന് മറ്റൊരു പ്രധാന പാളി കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഒരൊറ്റ പ്രസ്താവനകൊണ്ട് പൂർണ്ണമായി പിടിച്ചെടുക്കാനാവില്ലെന്നും ഒരു വസ്തുവിന് വ്യത്യസ്ത ദൃഷ്ടികോണങ്ങളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്ത വശങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാമെന്നും അനേകാന്തവാദം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ബഹുപാളി യാഥാർത്ഥ്യസങ്കൽപ്പവുമായി ഇതിന് ശക്തമായ ആശയപരമായ സാമ്യമുണ്ട്. ഒരു മനുഷ്യനെ രാസതന്മാത്രകളുടെ കൂട്ടമായി വിവരിക്കുന്നത് തെറ്റല്ല, പക്ഷേ അപൂർണ്ണമാണ്. അതേ മനുഷ്യനെ ഒരു ജീവശാസ്ത്രപരമായ ജീവിയായി വിവരിക്കാം; അതും ശരിയാണ്. ഒരു മാനസിക വ്യക്തിത്വമായി കാണാം; അതും ശരിയാണ്. ഒരു സാമൂഹിക വ്യക്തിയായി കാണാം; അതും ശരിയാണ്. ഒരു ചരിത്രപരമായ അസ്തിത്വമായി കാണാം; അതും ശരിയാണ്. ഈ വിവരണങ്ങൾ പരസ്പരം നിർബന്ധമായും വിരുദ്ധങ്ങളല്ല; വ്യത്യസ്ത അസ്തിത്വപാളികളിലെ വ്യത്യസ്ത സത്യങ്ങളാണ്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന തത്വം വ്യക്തമാകുന്നു: ഒരു താഴ്ന്നതല വിവരണം ഉയർന്നതലത്തെ അസാധുവാക്കുന്നില്ല; ഉയർന്നതല വിവരണം താഴ്ന്നതലത്തിന്റെ ഭൗതികഅടിത്തറയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നുമില്ല. ജീവിയെ രസതന്ത്രത്തിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ ജീവശാസ്ത്രത്തിന് രസതന്ത്രമില്ലാതെ നിലനിൽക്കാനുമാവില്ല. ബോധത്തെ നാഡീശാസ്ത്രത്തിലൂടെ പഠിക്കണം; എന്നാൽ ബോധത്തിന്റെ സാമൂഹികവും ഭാഷാപരവുമായ തലങ്ങളെ നാഡീകോശങ്ങളുടെ രാസപ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല. ഇതാണ് ബഹുപാളി യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം.
ജൈന സ്യാദ്വാദത്തിലെ “ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ” എന്ന സമീപനവും അറിവിന്റെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ചരിത്രപരമായ ശ്രമമായി കാണാം. എന്നാൽ ഇതിനെ “എല്ലാ അഭിപ്രായങ്ങളും ഒരുപോലെ ശരിയാണ്” എന്ന ആപേക്ഷികവാദത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകരുത്. ശാസ്ത്രത്തിൽ തെളിവുകളുടെ ശക്തി വ്യത്യസ്തമാണ്. തെളിവില്ലാത്ത ഒരു അവകാശവാദവും ശക്തമായ പരീക്ഷണതെളിവുള്ള ഒരു സിദ്ധാന്തവും ഒരേ ജ്ഞാനപദവിയിൽ സ്ഥാപിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ ദൃഷ്ടികോണങ്ങളുടെ ബഹുത്വം സത്യത്തിന്റെ ബഹുത്വമല്ല. വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത മാതൃകകൾ കൂടുതൽ പ്രയോജനപ്രദമാകാം; എന്നാൽ അവയുടെ സാധുത തെളിവ്, യുക്തി, പ്രവചനശേഷി, പ്രയോഗപരിധി എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പരിശോധിക്കണം.
ആധുനിക ശാസ്ത്രം തന്നെ ഇതിന് വ്യക്തമായ ഉദാഹരണങ്ങൾ നൽകുന്നു. ന്യൂട്ടണിയൻ യാന്ത്രികശാസ്ത്രം ദൈനംദിന വേഗതകളിലും വലുപ്പങ്ങളിലും അനേകം സാഹചര്യങ്ങളിൽ അത്യന്തം കൃത്യമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിനെ എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലുമുള്ള അന്തിമസത്യമായി കാണാനാവില്ല. ആപേക്ഷികതയും ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും അതിന്റെ പ്രയോഗപരിധികളെ വിപുലീകരിക്കുകയും അതിന്റെ പരിമിതികളെ വ്യക്തമാക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതുകൊണ്ട് ന്യൂട്ടണിയൻ ശാസ്ത്രം ചരിത്രപരമായി “തെറ്റായിരുന്നതായി” മാറുന്നില്ല. അതിന്റെ സത്യപരിധി കൂടുതൽ കൃത്യമായി നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം അതിനെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നതല്ല; അത് എവിടെ ശരിയാണ്, എവിടെ അപര്യാപ്തമാണ് എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നതാണ്.
ന്യായ–വൈശേഷിക പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ തർക്കശാസ്ത്രത്തിനും ജ്ഞാനമീമാംസയ്ക്കും വസ്തുക്കളെയും ഗുണങ്ങളെയും പ്രവർത്തനങ്ങളെയും ബന്ധങ്ങളെയും വർഗ്ഗീകരിക്കുന്നതിനും നൽകിയ പ്രാധാന്യവും ഈ പുനർവായനയിൽ ശ്രദ്ധേയമാണ്. അവയെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മുൻകൂട്ടിക്കാണലുകളായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ചരിത്രപരമായി ശരിയല്ലെങ്കിലും, ആശയപരമായ കൃത്യതയുടെ ആവശ്യകതയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു രീതിശാസ്ത്രപാഠം അവയിൽനിന്ന് സ്വീകരിക്കാം. യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ പദങ്ങളുടെ നിർവചനം വ്യക്തമല്ലെങ്കിൽ ദാർശനിക സംവാദം എളുപ്പത്തിൽ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലേക്ക് വഴുതിപ്പോകും. “ദ്രവ്യം”, “ശക്തി”, “ഊർജം”, “സ്ഥലം”, “ചലനം”, “ഘടന”, “വിവരം”, “ബോധം”, “കാരണം” എന്നിവയെ പരസ്പരം കലർത്താതെ ഓരോന്നിന്റെയും അർത്ഥവും ബന്ധവും അസ്തിത്വപാളിയും വ്യക്തമായി നിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
പ്രത്യേകിച്ച് “കാരണം”യും “സഹബന്ധം”യും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. രണ്ടു സംഭവങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് മാറുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് ഒന്നാണ് മറ്റൊന്നിന്റെ കാരണം എന്ന് തെളിയിക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ ഒരു സംഭവത്തിന് നിരവധി കാരണങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം; ഒരു കാരണത്തിന് നിരവധി ഫലങ്ങളും ഉണ്ടായേക്കാം. സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥകളിൽ തിരിച്ചുപ്രവർത്തിക്കുന്ന കാരണശൃംഖലകൾ സാധാരണമാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാരണതാസങ്കൽപ്പം രേഖീയ കാരണതയെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല; അതിന്റെ പരിധി മറികടന്ന് പരസ്പരപ്രവർത്തനപരമായ കാരണതയെ ഉൾക്കൊള്ളുകയാണ്.
മീമാംസാ പാരമ്പര്യം വേദവാക്യങ്ങളുടെ അധികാരം, ആചാരം, കർമ്മം, ധർമ്മം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് വികസിപ്പിച്ച ചർച്ചകൾക്കും ഈ പുനർവായനയിൽ പ്രസക്തിയുണ്ട്. ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഉയരുന്നു: ഒരു പ്രവർത്തനത്തിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ ആചാരപരമായ ശരിതലത്തിലാണോ, അതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യത്തിലാണോ, അതോ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഫലത്തിലാണോ? ആധുനിക നൈതികതയിൽ ഒരു പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലത്തെ പൂർണ്ണമായി അവഗണിക്കാനാവില്ല. നല്ല ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ നിർമ്മിച്ച ഒരു നിയമം യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അനീതി വർധിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അത് പുനഃപരിശോധിക്കണം. ഒരു ആചാരം പുരാതനമാണെന്നത് മാത്രം അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രയോജനം ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു പ്രവർത്തനത്തിന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം അതിന്റെ വ്യവസ്ഥാപരമായ ഫലങ്ങളിലൂടെ വിലയിരുത്താം. അത് മനുഷ്യരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ? പരസ്പരവിശ്വാസവും സഹകരണവും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നുണ്ടോ? സാമൂഹികസമത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ? പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി സംരക്ഷിക്കുന്നുണ്ടോ? അറിവിന്റെ വ്യാപനം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ? അല്ലെങ്കിൽ ഭയം, വിവേചനം, ചൂഷണം, അന്യീകരണം, പരിസ്ഥിതിനാശം എന്നിവ വർധിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ? ഈ മാനദണ്ഡത്തിലൂടെ ധർമ്മത്തെ ആചാരപരമായ അനുസരണത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും ഉൾപ്പെടുന്ന സമഗ്രവ്യവസ്ഥയുടെ ക്ഷേമത്തിലേക്കും സുസ്ഥിരതയിലേക്കും മാറ്റാം.
വേദാന്തപാരമ്പര്യത്തിലെ അദ്വൈതം, വിശിഷ്ടാദ്വൈതം, ദ്വൈതം എന്നിവയും ഏകതയും ബഹുത്വവും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനവൈരുധ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ദാർശനിക പരിഹാരങ്ങളായി വായിക്കാം. അദ്വൈതം വ്യത്യാസങ്ങളുടെ പിന്നിലെ ഏകതയെ മുൻനിർത്തുന്നു. ദ്വൈതം വ്യത്യാസത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. വിശിഷ്ടാദ്വൈതം ഏകതയ്ക്കുള്ളിലെ വ്യത്യാസത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ അന്തിമസത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നില്ല. പകരം ഏകതയും വ്യത്യാസവും വ്യത്യസ്ത അസ്തിത്വപാളികളിൽ പരസ്പരം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്ന് അന്വേഷിക്കുന്നു.
അടിസ്ഥാനപരമായ ഭൗതികബന്ധതലത്തിൽ സമഗ്രത നിർണായകമാകാം. തന്മാത്രാതലത്തിലും ജീവശാസ്ത്രതലത്തിലും വ്യക്തിത്വവും അതിരുകളും വൈവിധ്യവും അനിവാര്യമാണ്. സാമൂഹികതലത്തിൽ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും കൂട്ടായ ഏകതയും ഒരുമിച്ച് ആവശ്യമാണ്. രാഷ്ട്രീയതലത്തിൽ വൈവിധ്യവും പൊതുതാൽപര്യവും തമ്മിൽ പുതിയ സന്തുലനം കണ്ടെത്തേണ്ടിവരും. അതിനാൽ അദ്വൈതത്തിന്റെ ഏകതയും ദ്വൈതത്തിന്റെ വ്യത്യാസവും വിശിഷ്ടാദ്വൈതത്തിന്റെ ബന്ധിതവൈവിധ്യവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കുന്ന ആശയങ്ങളായി കാണേണ്ടതില്ല; അവയെ ഒരു ബഹുപാളി ഡയലക്ടിക്കൽ ചട്ടക്കൂടിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാം.
ഇന്ത്യൻ ദർശനങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തെ അതിനാൽ പരസ്പരം വേർതിരിഞ്ഞ മതപാഠശാലകളുടെ ഒരു പട്ടികയായി കാണുന്നത് അതിന്റെ ചലനാത്മകത നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ അത് ആശയപരമായ സംഘർഷങ്ങളുടെ ചരിത്രമാണ്. ആത്മാവുണ്ടോ? ലോകം യാഥാർത്ഥ്യമാണോ? മാറ്റമാണോ അടിസ്ഥാനമോ, സ്ഥിരതയാണോ? ജ്ഞാനം എങ്ങനെ സാധ്യമാണ്? ഭാഷ സത്യത്തെ എങ്ങനെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു? കർമ്മത്തിന് എന്താണ് അർത്ഥം? മോക്ഷം എന്താണ്? ദൈവം അനിവാര്യമാണോ? മനുഷ്യന്റെ അനുഭവം എന്താണ്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ അടിസ്ഥാനവൈരുധ്യങ്ങളാണ്. ഒരു പാരമ്പര്യം മറ്റൊന്നിനെ ചോദ്യം ചെയ്തപ്പോൾ രണ്ടിന്റെയും പരിമിതികൾ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി; അതോടൊപ്പം സ്വന്തം ആശയഘടനകളും കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ ബൗദ്ധം ആത്മസത്തയെ ചോദ്യം ചെയ്തപ്പോൾ ആത്മാവിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വേദാന്തീയ ചർച്ചകൾ കൂടുതൽ ആഴപ്പെട്ടു. ന്യായം തർക്കശാസ്ത്രത്തെ വികസിപ്പിച്ചപ്പോൾ മറ്റു പാരമ്പര്യങ്ങൾക്ക് അതിന് മറുപടി നൽകേണ്ടിവന്നു. അദ്വൈതം ഏകതയെ മുൻനിർത്തിയപ്പോൾ ദ്വൈതം വ്യത്യാസത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചു. ജൈന അനേകാന്തവാദം ഏകദൃഷ്ടിയുടെ പരിധികളെ ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചു. സാംഖ്യം പ്രകൃതിയും പുരുഷനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ വ്യത്യസ്തമായി നിർവചിച്ചു. യോഗം അനുഭവപരമായ മാനസികപരിശീലനത്തെ മുൻനിർത്തി. ഇങ്ങനെ ഇന്ത്യൻ ദാർശനികചരിത്രം തന്നെ ഒരു ബൗദ്ധിക വിയോജനശക്തിയുടെ ചരിത്രമാണ്. വിയോജനം ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ഈ വൈവിധ്യമാർന്ന ആശയവികാസം സാധ്യമാകുമായിരുന്നില്ല.
ഒരു ദാർശനിക സിദ്ധാന്തം പുതിയ സിദ്ധാന്തം ഉയർന്നുവരുമ്പോൾ പൂർണ്ണമായി അപ്രത്യക്ഷമാകണമെന്നില്ല. അതിലെ ചില ആശയങ്ങൾ പുതിയ സിദ്ധാന്തത്തിൽ കൂടുതൽ വികസിതരൂപത്തിൽ തുടരാം. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ അതിജീവനം. ബൗദ്ധ അനിത്യതയിൽനിന്ന് മാറ്റത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം പഠിക്കാം. ഉപനിഷത്തുകളിൽനിന്ന് സമഗ്രതയെക്കുറിച്ചുള്ള അടിസ്ഥാനചോദ്യമെടുക്കാം. ജൈന അനേകാന്തവാദത്തിൽനിന്ന് ബഹുമുഖദൃഷ്ടിയുടെ മൂല്യം സ്വീകരിക്കാം. ന്യായത്തിൽനിന്ന് തർക്കത്തിന്റെ കൃത്യത സ്വീകരിക്കാം. സാംഖ്യത്തിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ ഘടനാപരമായ വിശകലനശ്രമത്തെ പഠിക്കാം. യോഗത്തിൽനിന്ന് ശരീരം–മനസ്സ് ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അനുഭവപരമായ ചോദ്യങ്ങളെ സ്വീകരിക്കാം. വേദാന്തത്തിൽനിന്ന് ഏകതയും ബഹുത്വവും തമ്മിലുള്ള ദാർശനിക വൈരുധ്യം ഏറ്റെടുക്കാം. എന്നാൽ ഈ ആശയങ്ങളെല്ലാം ആധുനിക തെളിവുകളുടെയും ശാസ്ത്രീയ രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെയും വെളിച്ചത്തിൽ പുനർപരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “ഉയർന്ന സംശ്ലേഷണം” എന്ന ആശയം നിർണായകമാകുന്നു. ഈ സംശ്ലേഷണം പുരാതന ദർശനങ്ങളുടെ ശാസ്ത്രീയ തെളിവല്ല. അതുപോലെ പുരാതന ദർശനങ്ങൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ മുൻകൂട്ടി പ്രവചിച്ചുവെന്നും പറയാനാവില്ല. അത്തരം അവകാശവാദങ്ങൾ ചരിത്രത്തെയും ശാസ്ത്രത്തെയും ഒരുപോലെ ദുർബലമാക്കും. പകരം, വ്യത്യസ്ത ചരിത്രപാരമ്പര്യങ്ങൾ ഉയർത്തിയ അടിസ്ഥാനചോദ്യങ്ങളെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അറിവുകളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി വീണ്ടും പരിശോധിക്കാനുള്ള ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടായാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ കാണേണ്ടത്.
ഈ പുനർസംശ്ലേഷണത്തിൽ ശാശ്വതതയുടെ സ്ഥാനത്ത് ചലനാത്മകത വരുന്നു; ഒറ്റപ്പെട്ട സ്വതന്ത്രസത്തയുടെ സ്ഥാനത്ത് ബന്ധാത്മക അസ്തിത്വം വരുന്നു; മാറ്റമില്ലാത്ത ആത്മസത്തയുടെ സ്ഥാനത്ത് ഭൗതികസംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സ്വയംബോധം വരുന്നു; ഏകതയുടെ പരമാധികാരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഏകതയും ബഹുത്വവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകത വരുന്നു; ആചാരാധികാരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് തെളിവും മനുഷ്യ ക്ഷേമവും അടിസ്ഥാനമാക്കിയ പ്രവർത്തനധാർമ്മികത വരുന്നു; ജന്മാധിഷ്ഠിത സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് സമത്വവും മനുഷ്യഗൗരവവും അടിസ്ഥാനമാക്കിയ സാമൂഹികസംഘടന വരുന്നു; അതീന്ദ്രിയമായി നിർവചിക്കപ്പെട്ട പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ശാസ്ത്രീയമായി അന്വേഷിക്കാവുന്ന പ്രപഞ്ചം വരുന്നു; അന്തിമ വെളിപ്പെടുത്തലിന്റെ സ്ഥാനത്ത് സ്വയംതിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന വിജ്ഞാനപ്രക്രിയ വരുന്നു.
ഈ മാറ്റങ്ങൾ ഒരു പാരമ്പര്യത്തെ അപമാനിക്കുന്നതിനല്ല; അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളെ അതിജീവിച്ച് അതിലെ ചോദ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നതിനാണ്. വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന മാനവിക സാധ്യത അതിന്റെ മതപരമായ പ്രത്യേകതയിൽ മാത്രം അല്ല; മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന തിരിച്ചറിവിലും പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിലും ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണത്തിലും നൈതികജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കയിലുമാണ്. ഈ ഘടകങ്ങളെ ആധുനിക ശാസ്ത്രവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ മനുഷ്യവാദത്തിന് അടിത്തറ സൃഷ്ടിക്കാനാകും.
ഈ മനുഷ്യവാദത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അതീന്ദ്രിയകേന്ദ്രമല്ല. പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘമായ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച, സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ജീവിയാണ് മനുഷ്യൻ. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ മഹത്വം പ്രകൃതിയുടെ മേൽ അനിയന്ത്രിതമായ അധികാരം സ്ഥാപിക്കുന്നതിലല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സങ്കീർണ്ണത മനസ്സിലാക്കി അതിനൊപ്പം ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ സഹവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്നതിലാണ്. അതുപോലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ മഹത്വം ജന്മാധിഷ്ഠിത പദവിയിൽ അല്ല; ഓരോ മനുഷ്യന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി വികസിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
ഇവിടെ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പുനർവായന ഗ്രഹമാനവികതയിലേക്ക് ഉയരുന്നു. മനുഷ്യരാശി ജാതി, മതം, വർഗ്ഗം, ലിംഗം, ദേശീയത തുടങ്ങിയ വിഭജനങ്ങളിലൂടെ ചരിത്രപരമായി രൂപപ്പെട്ടെങ്കിലും, അതിന്റെ ഭൗതികനിലനിൽപ്പ് ഒടുവിൽ ഒരേ ഗ്രഹപരിസ്ഥിതിയോടും പങ്കിട്ട ജീവശാസ്ത്രപരമായ അസ്തിത്വത്തോടും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഭൂമിയുടെ അന്തരീക്ഷം മനുഷ്യനിർമ്മിത അതിർത്തികളെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. കാലാവസ്ഥാമാറ്റം ജാതിയുടെയും മതത്തിന്റെയും അതിർത്തികളെ മാനിക്കുന്നില്ല. മഹാമാരികൾ ദേശീയ അതിർത്തികളെ സ്വതേ ബഹുമാനിക്കുന്നില്ല. സമുദ്രങ്ങളും ജൈവവൈവിധ്യവും ആഗോള വ്യവസ്ഥകളുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിക്ക് ഗ്രഹതല സഹകരണം അനിവാര്യമാണ്.
ഈ പുതിയ സമഗ്രതയിൽ മനുഷ്യൻ, പ്രകൃതി, ബോധം, സമൂഹം എന്നിവ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച മേഖലകളല്ല. ഭൗതികശാസ്ത്രം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടനകളെ അന്വേഷിക്കുന്നു. രസതന്ത്രം അവയുടെ സംയോജനങ്ങളും പരിവർത്തനങ്ങളും പഠിക്കുന്നു. ജീവശാസ്ത്രം സ്വയംസംഘടിതമായ ജീവവ്യവസ്ഥകളെ പഠിക്കുന്നു. നാഡീശാസ്ത്രം ബോധത്തിന്റെ ഭൗതികഅടിത്തറകളെ അന്വേഷിക്കുന്നു. സാമൂഹികശാസ്ത്രം മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണത പഠിക്കുന്നു. തത്ത്വചിന്ത ഇവയുടെ ആശയപരമായ അടിത്തറയും പരിധികളും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഇവ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിഞ്ഞ ലോകങ്ങളല്ല. താഴ്ന്ന പാളികളിലെ പ്രക്രിയകൾ ഉയർന്ന പാളികളുടെ ഉദ്ഭവത്തിന് ഭൗതിക അടിത്തറ നൽകുന്നു; ഉയർന്ന പാളികളിലെ സംഘടനകൾ താഴ്ന്ന പാളികളിലേക്ക് തിരിച്ചുപ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യസംവിധാനം വ്യക്തികളുടെ ആരോഗ്യത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം ആരോഗ്യസംവിധാനത്തെ മാറ്റുന്നു. പരിസ്ഥിതി മനുഷ്യജീവിതത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; മനുഷ്യസമൂഹം പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു. ഭാഷയും സംസ്കാരവും വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; ബോധമുള്ള വ്യക്തികൾ ഭാഷയെയും സംസ്കാരത്തെയും പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികഘടന മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസാധ്യതകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം സാമ്പത്തികഘടനകളെ മാറ്റുന്നു. ഇതാണ് ബഹുപാളി പരസ്പരപ്രവർത്തനം. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് ഓരോ പാളിയെയും പ്രത്യേകം പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്; എന്നാൽ ഒരു പാളിയെ മറ്റെല്ലാ പാളികളിൽനിന്നും പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചാൽ സമഗ്രത നഷ്ടപ്പെടും.
ഇതോടെ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിലെ സമഗ്രതാസങ്കൽപ്പം ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അർത്ഥം നേടുന്നു. ഇനി സമഗ്രത ഒരു അതീന്ദ്രിയ ഏകസത്തയല്ല. പരസ്പരം ബന്ധിതമായ അനവധി പാളികളുടെ ചലനാത്മക ഏകതയാണ് അത്. പ്രപഞ്ചം ഒന്നാണ്, എന്നാൽ ഏകവർണ്ണമല്ല. യാഥാർത്ഥ്യം പരസ്പരബന്ധിതമാണ്, എന്നാൽ വ്യത്യാസരഹിതമല്ല. മാറ്റം സർവവ്യാപിയാണ്, എന്നാൽ മാറ്റത്തിനുള്ളിൽ ഘടനയും തുടർച്ചയും നിലനിൽക്കുന്നു. ബോധം ഭൗതികലോകത്തിൽനിന്ന് വേറിട്ടതല്ല, എന്നാൽ അത് ഭൗതികസംഘടനയുടെ ഒരു ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. സമൂഹം പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേറിട്ടതല്ല, എന്നാൽ അത് പ്രകൃതിയുടെ ഒരു പുതിയ സംഘടനാപാളിയാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യം ബന്ധരഹിതത്വമല്ല; കൂടുതൽ ഉയർന്നതും മനുഷ്യസൗഹൃദവുമായ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്. ഏകത വ്യത്യാസത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; വ്യത്യാസങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ഏകോപനമാണ്.
ഇതാണ് വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായനയുടെ കേന്ദ്രബിന്ദു. ഭൂതകാലത്തിലെ ദർശനങ്ങൾ നൽകിയ ഉത്തരങ്ങളെ അന്തിമസത്യങ്ങളാക്കി സംരക്ഷിക്കുന്നതിനുപകരം, അവ ഉയർത്തിയ ചോദ്യങ്ങളെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വീണ്ടും ചോദിക്കുമ്പോഴാണ് യഥാർത്ഥ ബൗദ്ധിക പാരമ്പര്യം ജീവിക്കുന്നത്. ഒരു പാരമ്പര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം അതിലെ ഓരോ പ്രസ്താവനയും മാറ്റമില്ലാതെ ആവർത്തിക്കുന്നതല്ല; അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യത്തിൽ വീണ്ടും ഉന്നയിക്കുകയും പുതിയ തെളിവുകളുടെയും പുതിയ ആശയങ്ങളുടെയും വെളിച്ചത്തിൽ അവയ്ക്ക് കൂടുതൽ കൃത്യമായ ഉത്തരങ്ങൾ തേടുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്.
അങ്ങനെ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ദീർഘയാത്രയെ മന്ത്രത്തിൽനിന്ന് നിരീക്ഷണത്തിലേക്കും, നിരീക്ഷണത്തിൽനിന്ന് തർക്കത്തിലേക്കും, തർക്കത്തിൽനിന്ന് പരീക്ഷണത്തിലേക്കും, പരീക്ഷണത്തിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിലേക്കും, അവിടെനിന്ന് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ സിദ്ധാന്തങ്ങളിലേക്കും നീങ്ങുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയായി കാണാം. എന്നാൽ ഈ യാത്രയ്ക്ക് അവസാനമില്ല. ഓരോ സംശ്ലേഷണവും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ അറിവും പുതിയ അജ്ഞാതമേഖലകൾ തുറക്കുന്നു. ഓരോ ഉത്തരവും കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. അതിനാൽ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ പൂർണ്ണത അന്തിമസത്യം കൈവശപ്പെടുത്തുന്നതിലല്ല; സ്വയംതിരുത്താനും വികസിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു തുറന്ന വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഭാവി അതിന്റെ പുരാതന രൂപത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനത്തിലല്ല; അതിന്റെ ചോദ്യങ്ങളുടെ ശാസ്ത്രീയവും ഡയലക്ടിക്കലുമായ പുനർജനനത്തിലാണ്. ഉപനിഷത്തുകളുടെ അസ്തിത്വചോദ്യങ്ങൾ, ബൗദ്ധത്തിന്റെ അനിത്യതയും പ്രതീത്യസമുത്പാദവും, ജൈനത്തിന്റെ അനേകാന്തവാദം, ന്യായത്തിന്റെ തർക്കശാസ്ത്രപരമായ കൃത്യത, സാംഖ്യത്തിന്റെ പ്രകൃതി–പരിണാമചിന്ത, യോഗത്തിന്റെ ശരീരം–മനസ്സ് അന്വേഷണങ്ങൾ, വേദാന്തത്തിന്റെ ഏകത–ബഹുത്വ പ്രശ്നം—ഇവയെല്ലാം അവയുടെ ചരിത്രപരമായ രൂപത്തിൽ ശാശ്വതമാക്കേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ അവ ഉയർത്തിയ അടിസ്ഥാനചോദ്യങ്ങളെ ആധുനിക ശാസ്ത്രം, ചരിത്രഭൗതികവാദം, നാഡീശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണവ്യവസ്ഥാ ശാസ്ത്രം, സാമൂഹികശാസ്ത്രം എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് പുതിയ രീതിയിൽ ചോദിക്കാം.
അപ്പോഴാണ് പാരമ്പര്യം ഭൂതകാലത്തിന്റെ ബന്ധനമല്ലാതെ ഭാവിയുടെ ബൗദ്ധിക വിഭവമായി മാറുന്നത്. അപ്പോഴാണ് നിഷേധം നാശമല്ലാതെ അതിജീവനത്തിന്റെ മാർഗമാകുന്നത്. അപ്പോഴാണ് വൈരുധ്യം വിഭജനമല്ലാതെ പുതിയ സംശ്ലേഷണത്തിന്റെ ഉറവിടമാകുന്നത്. അപ്പോഴാണ് വിജ്ഞാനം ഒരു അടഞ്ഞ ഗ്രന്ഥമല്ലാതെ സ്വയംപരിഷ്കരിക്കുന്ന ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയായി മാറുന്നത്.
ഇതാണ് വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ്. ഇതാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പരിണാമം. ഇതാണ് വൈദിക പാരമ്പര്യത്തെ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിധികളിൽനിന്ന് വിമർശനാത്മകമായി അതിജീവിച്ച്, ശാസ്ത്രീയവും സമത്വാധിഷ്ഠിതവും ഗ്രഹമാനവികവുമായ ഒരു പുതിയ വിജ്ഞാനസംസ്കാരത്തിലേക്ക് ഉയർത്താനുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സാധ്യത.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ അന്വേഷണം പുരാതന പ്രപഞ്ചസങ്കൽപ്പങ്ങളിലും ആത്മതത്ത്വചിന്തയിലും മാത്രം അവസാനിക്കരുത്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു, പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വിഭവങ്ങൾ എങ്ങനെ സ്വീകരിക്കുന്നു, അവയെ എങ്ങനെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു, സമൂഹത്തിൽ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും എങ്ങനെ മാറ്റുന്നു, പരിസ്ഥിതിക പ്രതിസന്ധികൾ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, മനുഷ്യസമൂഹം എങ്ങനെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഗ്രഹതല വ്യവസ്ഥയായി മാറുന്നു തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളിലേക്കും ഈ പുനർവായന വ്യാപിക്കണം. വൈദികകാലത്തെ മനുഷ്യന്റെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളും ഇന്നത്തെ മനുഷ്യന്റെ സാഹചര്യങ്ങളും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ടെങ്കിലും, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം, വിഭവങ്ങളുടെ പങ്കിടൽ, സാമൂഹികക്രമം, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം, വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, മനുഷ്യനും പ്രപഞ്ചവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാനചോദ്യങ്ങൾ ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നു. വ്യത്യാസം ഇത്രമാത്രമാണ്: പുരാതന മനുഷ്യൻ ഈ ചോദ്യങ്ങളെ പ്രധാനമായും പ്രാദേശിക പ്രകൃതിപരിസരത്തിന്റെയും പരിമിതമായ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളുടെയും പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് നേരിട്ടത്; ആധുനിക മനുഷ്യൻ അവയെ മുഴുവൻ ഭൂമിയെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ഗ്രഹതല വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിലാണ് നേരിടുന്നത്.
വൈദിക മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ നദി, മഴ, കാട്, മൃഗങ്ങൾ, കൃഷി, മണ്ണ്, തീ, സൂര്യൻ, കാറ്റ്, ഋതുചക്രം എന്നിവ നേരിട്ടുള്ള ജീവിതാനുഭവങ്ങളായിരുന്നു. പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് മനുഷ്യനെ വേർതിരിച്ചുനിർത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന തിരിച്ചറിവ് അതിനാൽ വൈദിക ചിന്തയുടെ പല തലങ്ങളിലും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ആധുനിക മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രനായതായി തോന്നിയാലും യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അവന്റെ പ്രകൃതിയോടുള്ള ആശ്രിതത്വം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഒരു രാജ്യത്തിലെ വ്യവസായ ഉൽപാദനം മറ്റൊരു രാജ്യത്തിന്റെ വായുമണ്ഡലത്തെ ബാധിക്കുന്നു; ഒരു പ്രദേശത്തെ വനനശീകരണം ദൂരെയുള്ള പ്രദേശങ്ങളിലെ മഴക്രമത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; സമുദ്രങ്ങളിലെ മാറ്റങ്ങൾ ഭൂഖണ്ഡങ്ങളിലെ കാലാവസ്ഥയെ ബാധിക്കുന്നു; ഒരു രാജ്യത്തിലെ യുദ്ധം മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലെ ഭക്ഷ്യവിലയെയും ഊർജലഭ്യതയെയും ബാധിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തികവും സാങ്കേതികവുമായ ശൃംഖലകൾ ഇപ്പോൾ ഭൂമിയുടെ മുഴുവൻ ജൈവമണ്ഡലവുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രാചീനമായ “സർവം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു” എന്ന അന്തർദൃഷ്ടിക്ക് ഇന്ന് മതപരമായ അനുമാനത്തിന്റെ ആവശ്യമില്ല. പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, ഭൂവിജ്ഞാനം, കാലാവസ്ഥാശാസ്ത്രം, സമുദ്രശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ സംയുക്ത അറിവ് ഭൂമിയിലെ ജീവനും ഭൗതികപരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ആഴത്തിലുള്ള പരസ്പരാശ്രിതത്വം തെളിയിക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഭൂമി ഒരു വസ്തുസമാഹാരം മാത്രമല്ല; അനവധി പാളികളും ഉപവ്യവസ്ഥകളും പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സ്വയംസംഘടിത വ്യവസ്ഥയാണ്. അന്തരീക്ഷം, സമുദ്രങ്ങൾ, മണ്ണ്, ജലം, സസ്യങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, മനുഷ്യർ എന്നിവ പരസ്പരം വസ്തുവും ഊർജവും വിവരവും കൈമാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഈ ബന്ധങ്ങളിൽ ഏകീകരണശക്തികളും വിയോജനശക്തികളും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഏകീകരണശക്തികൾ വ്യവസ്ഥകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും സ്ഥിരത നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു; വിയോജനശക്തികൾ പഴയ ഘടനകളിൽ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുകയും പുതിയ ഘടനകൾക്ക് സാധ്യത നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിക സന്തുലനം നിശ്ചലമായ ഒരു അവസ്ഥയല്ല. അത് നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനയിലൂടെ നിലനിർത്തുന്ന ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ്. ഒരു വനവ്യവസ്ഥയിൽ ജീവിവർഗങ്ങളുടെ എണ്ണം മാറുന്നു, പുതിയ ജീവികൾ എത്തുന്നു, ചിലത് ഇല്ലാതാകുന്നു, മണ്ണിന്റെ ഘടന മാറുന്നു, ജലപ്രവാഹം മാറുന്നു; എന്നിട്ടും ഒരു പരിധിവരെ വ്യവസ്ഥയുടെ സമഗ്രത നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ നിലനിൽപ്പ് മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവത്തിൽ നിന്നല്ല, മാറ്റങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള ശേഷിയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വൈദിക ഋതസങ്കൽപ്പത്തെ ആധുനികമായി പുനർവായിക്കാനാകും. ഋതത്തെ ഒരു അതീന്ദ്രിയ ദൈവികനിയമമായി സ്വീകരിക്കേണ്ടതില്ല; പ്രകൃതിയിലെയും സമൂഹത്തിലെയും ബന്ധങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക ക്രമത്തിന്റെ പ്രാചീന ദാർശനിക അന്തർദൃഷ്ടിയായി കാണാം. യഥാർത്ഥ ക്രമം മാറ്റമില്ലായ്മയല്ല; മാറ്റത്തിനിടയിലെ തുടർച്ചയാണ്. മനുഷ്യശരീരത്തിൽ കോശങ്ങൾ നിരന്തരം നശിക്കുകയും പുതുതായി രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു, എങ്കിലും ശരീരം ഒരു പരിധിവരെ അതിന്റെ ഘടന നിലനിർത്തുന്നു. പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളിൽ ജീവികളും വിഭവങ്ങളും നിരന്തരം മാറുന്നു, എങ്കിലും വ്യവസ്ഥകൾക്ക് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള ശേഷിയുണ്ട്. സമൂഹങ്ങളിലും സ്ഥാപനങ്ങൾ മാറുന്നു, നിയമങ്ങൾ മാറുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യ മാറുന്നു, മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ മാറുന്നു; എന്നിട്ടും സാമൂഹികതുടർച്ച നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ ക്രമവും മാറ്റവും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. ക്രമം മാറ്റത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നിടത്താണ് ജീവിക്കുന്നത്; മാറ്റം പുതിയ ക്രമങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നിടത്താണ് വികാസം നടക്കുന്നത്. ഏകീകരണശക്തിയും വിയോജനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ഈ ചലനാത്മക ബന്ധമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഋതത്തിന്റെ ആധുനിക പുനർവ്യാഖ്യാനത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നത്.
വൈദിക യജ്ഞസങ്കൽപ്പത്തെയും ഇതേ രീതിയിൽ പുനർവായിക്കാം. യജ്ഞത്തിന്റെ ആചാരപരമായ രൂപം ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ സമൂഹത്തിൽ അതേപടി പുനഃസ്ഥാപിക്കേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ അതിനുള്ളിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന കൈമാറ്റം, പങ്കാളിത്തം, വിഭവവിതരണം, കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക ഘടകങ്ങളെ പുതിയ അർത്ഥത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് ആഹാരം, ജലം, ഊർജം, ധാതുക്കൾ, ജൈവവിഭവങ്ങൾ എന്നിവ സ്വീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ സ്വീകരിക്കൽ മാത്രം തുടരുകയും തിരിച്ചുനൽകാനുള്ള ശേഷി നശിക്കുകയും ചെയ്താൽ വ്യവസ്ഥയുടെ സന്തുലനം തകരും. പ്രകൃതിയിൽ ഒരു ജീവിയുടെ വിസർജ്യം മറ്റൊരു ജീവിക്ക് വിഭവമാകുന്നു; മരിച്ച ജൈവവസ്തു മണ്ണിന്റെ പോഷകമാകുന്നു; മണ്ണിലെ പോഷകങ്ങൾ സസ്യങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; സസ്യങ്ങൾ മറ്റു ജീവികളുടെ ആഹാരമാകുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ വസ്തുപ്രവാഹം അടിസ്ഥാനപരമായി ചാക്രികമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ ആധുനിക വ്യവസായവ്യവസ്ഥ പലപ്പോഴും “എടുക്കുക, ഉൽപാദിപ്പിക്കുക, ഉപഭോഗിക്കുക, ഉപേക്ഷിക്കുക” എന്ന രേഖീയ മാതൃകയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഇതാണ് പരിസ്ഥിതിക വൈരുധ്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഉറവിടം. അതിനാൽ ആധുനിക യജ്ഞത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭൗതിക അർത്ഥം പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് സ്വീകരിക്കുന്ന വിഭവങ്ങളെ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ ഉപയോഗിക്കുകയും അവയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ചാക്രിക വസ്തുപ്രവാഹം സൃഷ്ടിക്കുകയെന്നതായിരിക്കാം.
ഇവിടെ നിന്നാണ് പരിസ്ഥിതിക ധർമ്മത്തിന്റെ പുതിയ ആശയം ഉയരുന്നത്. പുരാതന ധർമ്മം സാമൂഹികക്രമത്തെയും പ്രപഞ്ചക്രമത്തെയും നിലനിർത്തുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു. ആധുനിക സാഹചര്യത്തിൽ ധർമ്മത്തെ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ദീർഘകാല ചലനാത്മക സന്തുലനം നിലനിർത്താനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തമായി പുനർനിർവചിക്കണം. ഒരു സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനം കുറച്ചുകാലത്തേക്ക് സമ്പത്ത് വർധിപ്പിച്ചാലും മണ്ണിന്റെ ഫലഭൂയിഷ്ഠത നശിപ്പിക്കുകയും ജലസ്രോതസ്സുകളെ മലിനമാക്കുകയും ജൈവവൈവിധ്യം ഇല്ലാതാക്കുകയും ഭാവിതലമുറകളുടെ ജീവിതസാധ്യത കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ യഥാർത്ഥ ധർമ്മാനുസൃത പ്രവർത്തനം എന്നു വിളിക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ ഒരു സാമൂഹികക്രമം സ്ഥിരത നിലനിർത്തുന്നുവെങ്കിലും അതിന്റെ സ്ഥിരത ചില വിഭാഗങ്ങളുടെ അടിച്ചമർത്തലിനെ ആശ്രയിച്ചാണെങ്കിൽ അതിനെയും യഥാർത്ഥ സന്തുലനം എന്നു വിളിക്കാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ യഥാർത്ഥ സന്തുലനം എന്നത് വെറും സ്ഥിരതയല്ല; വ്യവസ്ഥയിലെ എല്ലാ പ്രധാന ഘടകങ്ങൾക്കും വളരാനും പ്രതികരിക്കാനും സ്വയംതിരുത്താനും കഴിയുന്ന ചലനാത്മകാവസ്ഥയാണ്.
മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതികവികാസം ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പുതിയൊരു പാളി ചേർക്കുന്നു. തീ നിയന്ത്രിച്ചതിൽനിന്നും കൃഷിയിലേക്കും ലോഹസംസ്കരണത്തിലേക്കും യന്ത്രവൽക്കരണത്തിലേക്കും വൈദ്യുതിയിലേക്കും വിവരസാങ്കേതികവിദ്യയിലേക്കും കൃത്രിമബുദ്ധിയിലേക്കും മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതികശേഷി വളർന്നു. ഓരോ സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യന്റെ ഒരു ശേഷിയെ വിപുലീകരിക്കുന്നു. യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ പേശിശക്തി വർധിപ്പിക്കുന്നു; എഴുത്ത് മനുഷ്യന്റെ ഓർമ്മശേഷി ദീർഘിപ്പിക്കുന്നു; അച്ചടി അറിവിന്റെ സാമൂഹികവ്യാപ്തി വർധിപ്പിക്കുന്നു; കമ്പ്യൂട്ടർ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു; കൃത്രിമബുദ്ധി വിവരവിശകലനത്തിന്റെയും മാതൃകതിരിച്ചറിയലിന്റെയും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ പുതിയ ഏകീകരണശക്തിയും പുതിയ വിയോജനശക്തികളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വ്യവസായവൽക്കരണം ഉൽപാദനശേഷി വർധിപ്പിച്ചെങ്കിലും തൊഴിലാളിയുടെയും മൂലധനത്തിന്റെയും ബന്ധത്തിൽ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ അറിവിന്റെ വ്യാപനം വർധിപ്പിച്ചെങ്കിലും വിവരനിയന്ത്രണം, നിരീക്ഷണം, തെറ്റായവിവരവ്യാപനം എന്നിവയ്ക്കും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിച്ചു. കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികശേഷികളെ വിപുലീകരിക്കുമ്പോൾ തൊഴിൽ, സ്വകാര്യത, അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത, തീരുമാനാധികാരം, മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു.
അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വതവേ വിമോചനപരമോ അടിച്ചമർത്തൽപരമോ അല്ല. അത് ഏത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ഉള്ളിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്നതാണ് നിർണായകം. ഒരേ സാങ്കേതികവിദ്യ പൊതുതാൽപര്യത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാം; അധികാരം കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന സാമൂഹികഘടനയിൽ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ അതിനാൽ ഒരു നിഷ്പക്ഷ ഉപകരണം എന്നതിലുപരി മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ശക്തിയായി കാണണം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നതിനൊപ്പം സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം സാമൂഹികഘടനയെയും മാറ്റുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ പുറംശേഷി മാത്രമല്ല; അത് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതരീതിയെയും അറിവിന്റെ രൂപത്തെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല ഇടപെടലാണ്.
ഇതേ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണവും അതിന്റെ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. പുരാതന സമൂഹങ്ങളിൽ അറിവിന്റെ കൈമാറ്റം പ്രധാനമായും വാചികപരമ്പര, ഗുരു–ശിഷ്യബന്ധം, ഗ്രന്ഥങ്ങൾ, ആചാരസ്ഥാപനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പരിമിതമായ വഴികളിലൂടെയായിരുന്നു. ആധുനിക അച്ചടി, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, സർവകലാശാലകൾ, ശാസ്ത്രീയ പ്രസിദ്ധീകരണം, ഇന്റർനെറ്റ്, ഡിജിറ്റൽ ഗ്രന്ഥശാലകൾ എന്നിവ അറിവിന്റെ സാമൂഹികവ്യാപ്തിയെ വിപ്ലവകരമായി മാറ്റി. എന്നാൽ വിവരത്തിന്റെ അളവ് വർധിച്ചതുകൊണ്ട് മാത്രം അറിവിന്റെ ഗുണനിലവാരം വർധിക്കണമെന്നില്ല. തെറ്റായവിവരവും ശാസ്ത്രീയ അറിവും ഒരേ ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകളിലൂടെ അതിവേഗം പ്രചരിക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിജ്ഞാനസമൂഹത്തിന് അറിവിലേക്കുള്ള സർവജനപ്രവേശനത്തോടൊപ്പം അറിവിന്റെ കർശനമായ പരിശോധനയും ആവശ്യമാണ്. പുരാതന വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥകളിലെ ഒരു പ്രധാന പരിമിതി അറിവിന്റെ ഏകാധിപത്യമായിരുന്നെങ്കിൽ, ആധുനിക ഡിജിറ്റൽ ലോകത്തിലെ പ്രധാന വൈരുധ്യം അറിവിന്റെ അമിതവ്യാപനത്തിനുള്ളിലെ സത്യ–അസത്യ വേർതിരിവിന്റെ പ്രതിസന്ധിയാണ്. അതിനാൽ വിമോചനകരമായ വിജ്ഞാനസംസ്കാരത്തിന് അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണവും വിമർശനാത്മക ബോധവികാസവും ഒരുപോലെ ആവശ്യമാണ്.
വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിലെ മന്ത്രത്തിന്റെയും ശബ്ദത്തിന്റെയും പ്രാധാന്യത്തെയും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനർവായിക്കാം. ശബ്ദത്തിന് അതീന്ദ്രിയശക്തിയുണ്ടെന്ന അവകാശവാദം സ്വതവേ ശാസ്ത്രീയമായി അംഗീകരിക്കാനാവില്ല; അത് പ്രത്യേക തെളിവുകൾ ആവശ്യപ്പെടുന്ന ഒരു പരീക്ഷണയോഗ്യമായ അവകാശവാദമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിലും സാമൂഹികബോധത്തിലും ഭാഷയ്ക്കും ശബ്ദത്തിനും വിവരത്തിനും ആഴത്തിലുള്ള സ്വാധീനമുണ്ടെന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കാവുന്ന കാര്യമാണ്. ഭാഷ മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു, ഓർമ്മയെ ക്രമീകരിക്കുന്നു, സാമൂഹികസ്മൃതിയെ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറുന്നു, കൂട്ടായ തിരിച്ചറിവുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ശബ്ദം വെറും ശാരീരിക തരംഗമല്ല; അത് മനുഷ്യബോധത്തിൽ അർത്ഥം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു വിവരവാഹകവുമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ വിവരം ഒരു അതീന്ദ്രിയ സത്തയല്ല; ഭൗതികസംവിധാനങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ക്രമങ്ങളുടെയും വ്യത്യാസങ്ങളുടെയും കൈമാറ്റത്തെ വിവരിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല ആശയമാണ്. ഡി.എൻ.എയിലെ ക്രമം ജീവശാസ്ത്രപരമായ വിവരത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്; നാഡീവ്യവസ്ഥയിലെ പ്രവർത്തനമാതൃകകൾ മറ്റൊരു രൂപമാണ്; ഭാഷ, എഴുത്ത്, ഡിജിറ്റൽ രേഖകൾ എന്നിവ സാമൂഹികവിവരത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വൈദിക മന്ത്രസങ്കൽപ്പത്തെ അതീന്ദ്രിയശക്തിയുടെ ഭാഷയിൽനിന്ന് ശബ്ദം, വിവരം, ബോധം, സാമൂഹികസ്മൃതി എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപമായി പുനർവായിക്കാം.
എന്നാൽ അനുഭവവും അനുഭവത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനവും തമ്മിൽ നിർണായകമായ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഒരു മന്ത്രം ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ ശാന്തത അനുഭവപ്പെടാം; ആ അനുഭവം യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. എന്നാൽ അതിന്റെ കാരണം അതീന്ദ്രിയമാണെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യേണ്ടതില്ല. ശ്രദ്ധയുടെ കേന്ദ്രീകരണം, ശ്വാസത്തിന്റെ ക്രമീകരണം, ആവർത്തനത്തിന്റെ മാനസികപ്രഭാവം, പ്രതീക്ഷ, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം, വികാരപരമായ ബന്ധം എന്നിവ ചേർന്ന് ആ അനുഭവത്തെ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കാം. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ സമീപനം അനുഭവത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; അനുഭവത്തിന്റെ കാരണത്തെ പരിശോധിക്കുന്നു. അനുഭവം യാഥാർത്ഥ്യമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അനുഭവത്തിന് നൽകിയ വിശദീകരണം തെറ്റായിരിക്കാം. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രത്യേകത ഈ രണ്ടിനെയും വേർതിരിച്ചറിയാനുള്ള ശ്രമത്തിലാണ്.
വൈദിക ധർമ്മത്തിന്റെ സാമൂഹിക പുനർവ്യാഖ്യാനത്തിലും ഇതേ ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്. ഒരു സമൂഹം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നത് മാത്രം അത് നീതിയുള്ള സമൂഹമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. അടിച്ചമർത്തലിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയ സാമൂഹികഘടനകളും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാം. അതിനാൽ സ്ഥിരതയും സന്തുലനവും ഒന്നല്ല. ഒരു വിഭാഗത്തിന്റെ അധികാരം മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ അടിച്ചമർത്തിക്കൊണ്ട് സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്നുവെങ്കിൽ അത് ചലനാത്മക സന്തുലനം അല്ല; അധികാരകേന്ദ്രീകൃതമായ കട്ടപിടിച്ച ഏകീകരണമാണ്. യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക സന്തുലനം വ്യത്യസ്ത വിഭാഗങ്ങൾക്ക് പ്രതികരിക്കാനും വിമർശിക്കാനും മാറാനും സാമൂഹികചലനശേഷി നിലനിർത്താനും കഴിയുന്ന അവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ ധർമ്മത്തെ പാരമ്പര്യനിയമാനുസരണം ജീവിക്കുക എന്നതിലുപരി മനുഷ്യരും സമൂഹവും പ്രകൃതിയും ഉൾപ്പെടുന്ന സമഗ്രവ്യവസ്ഥയിൽ കൂടുതൽ ഉയർന്ന ക്ഷേമവും സ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരമാന്യതയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനമായി പുനർനിർവചിക്കേണ്ടതാണ്.
ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ ചരിത്രത്തിലും ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. വർണ്ണവും പിന്നീട് വികസിച്ച അനവധി ജാതിസംഘടനകളും ഒരേ ചരിത്രഘടനകളല്ല; വ്യത്യസ്ത കാലങ്ങളിലും പ്രദേശങ്ങളിലും അവ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും ജന്മത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ തൊഴിലും സാമൂഹികപദവിയും വിവാഹബന്ധങ്ങളും സാമൂഹികഅവകാശങ്ങളും മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കുന്ന ഘടന രൂപപ്പെട്ടപ്പോൾ പ്രവർത്തനപരമായ തൊഴിൽവ്യത്യാസം കട്ടപിടിച്ച സാമൂഹികപദവിയായി മാറി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പ്രവർത്തനപരമായ വൈവിധ്യം ഒരു ഏകീകരണശക്തിയാണ്; സമൂഹത്തിലെ വ്യത്യസ്ത കഴിവുകൾ പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഉൽപാദനവും സഹകരണവും വർധിക്കുന്നു. എന്നാൽ പ്രവർത്തനവ്യത്യാസം ജന്മാവകാശമായി മാറുമ്പോൾ അതേ ഏകീകരണശക്തി രോഗാത്മകമായ കട്ടപിടിച്ച ഏകീകരണമായി മാറുന്നു. വ്യക്തിയുടെ കഴിവ് വികസിപ്പിക്കാനും തൊഴിൽമാറ്റം നടത്താനും പുതിയ അറിവ് സ്വീകരിക്കാനും കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽശേഷി കുറയുന്നു. അതിനാൽ ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ നിഷേധം വെറും രാഷ്ട്രീയസമത്വത്തിന്റെ ആവശ്യമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഉദ്ഭവശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള അനിവാര്യത കൂടിയാണ്.
പിതൃാധിപത്യത്തെയും ഇതേ ചട്ടക്കൂടിൽ മനസ്സിലാക്കാം. കുടുംബം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന പുനരുത്പാദനസ്ഥാപനമാണ്. എന്നാൽ കുടുംബബന്ധങ്ങളെ പരസ്പരസഹകരണം, സ്നേഹം, സംരക്ഷണം, പങ്കിട്ട ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കാണുന്നതും സ്ത്രീയുടെ ശരീരം, തൊഴിൽ, സ്വത്തവകാശം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം എന്നിവയിൽ പുരുഷാധികാരം സ്ഥാപിക്കുന്നതും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട അധികാരബന്ധങ്ങളെ ശാശ്വതമായ പ്രകൃതിനിയമങ്ങളായി കണക്കാക്കുന്നത് സാമൂഹികവികാസത്തെ മരവിപ്പിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കുടുംബത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തി അതിന്റെ അംഗങ്ങളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും മാന്യതയെയും വളർത്തുന്നിടത്താണ് സൃഷ്ടിപരമാകുന്നത്; ഒരു വിഭാഗത്തിന്റെ അധികാരം മറ്റൊരു വിഭാഗത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നിടത്ത് അതേ ഏകീകരണം രോഗാത്മകമാകുന്നു. അതിനാൽ കുടുംബത്തെ നശിപ്പിക്കുകയല്ല വേണ്ടത്; സമത്വം, പരസ്പരമാന്യത, സ്വാതന്ത്ര്യം, പങ്കിട്ട ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കുടുംബബന്ധങ്ങളെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.
ഇവിടെനിന്ന് വൈദിക ധർമ്മത്തിൽനിന്ന് ആധുനിക മനുഷ്യാവകാശത്തിലേക്കുള്ള ഒരു വലിയ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനം വ്യക്തമാകുന്നു. പുരാതന സമൂഹങ്ങളിൽ വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹികസ്ഥാനം പലപ്പോഴും ജനനം, കുടുംബം, തൊഴിൽ, ലിംഗം, മതപരമായ പദവി എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു. ആധുനിക മനുഷ്യാവകാശചിന്ത ഒരു നിർണായകമായ മാറ്റം സൃഷ്ടിച്ചു: മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനമാന്യത അവന്റെ ജന്മപദവിയിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമാണ്. അതിനാൽ ധർമ്മത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം സാമൂഹികക്രമത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; ഓരോ മനുഷ്യന്റെയും മാന്യതയും സ്വാതന്ത്ര്യവും സംരക്ഷിക്കുന്ന സാമൂഹികക്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, തൊഴിൽമാന്യത, അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം തുടങ്ങിയവ സാമൂഹികക്രമത്തിന് പുറമേയുള്ള ആഡംബരങ്ങളല്ല; അവയാണ് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങൾ.
ആധുനിക സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയും ഈ പുനർവായനയിൽ നിർണായകമാണ്. മനുഷ്യരാശി ചരിത്രത്തിൽ മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്ത അളവിൽ സമ്പത്തും സാങ്കേതികവിഭവങ്ങളും ഉൽപാദിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ളതായി മാറിയിട്ടും, ആ ഉൽപാദനത്തിന്റെ ഫലവിതരണത്തിൽ കടുത്ത അസമത്വങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ കൂട്ടായ തൊഴിലും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉൽപാദനശേഷിയെ ശക്തമായി ഏകീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഉൽപാദനത്തിന്റെ ഫലത്തെയും വിഭവങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന അധികാരം വളരെ കുറച്ച് ആളുകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ, അതേ ഏകീകരണശക്തി സാമൂഹികവിയോജനത്തിന്റെ ഉറവിടമാകുന്നു. അതിനാൽ ഒരു സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ വിജയം ഉൽപാദിപ്പിക്കുന്ന സമ്പത്തിന്റെ അളവിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. മനുഷ്യരുടെ ജീവിതനിലവാരം, ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, പരിസ്ഥിതിക സ്ഥിരത, തൊഴിൽമാന്യത, സൃഷ്ടിപരമായ സമയം, സാമൂഹികപങ്കാളിത്തം എന്നിവയും സാമ്പത്തികവികാസത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങളാകണം.
മൂലധനവും രാഷ്ട്രീയാധികാരവും തമ്മിലുള്ള പ്രത്യേക ബന്ധങ്ങൾ ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് അസാധാരണമായ ആനുകൂല്യങ്ങൾ നൽകുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം രൂപപ്പെടുന്നു. അധികാരബന്ധങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് വിഭവങ്ങളും കരാറുകളും നയപരമായ ആനുകൂല്യങ്ങളും ഒരു പരിമിത വലയത്തിനുള്ളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ വിപണിയുടെയും ജനാധിപത്യത്തിന്റെയും സ്വയംതിരുത്തൽശേഷി ദുർബലമാകുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഏകീകരണശക്തിയുടെ രോഗാത്മക കേന്ദ്രീകരണമാണ്. അതിനെതിരായ വിയോജനശക്തികളായി സ്വതന്ത്ര മാധ്യമം, തൊഴിലാളികളുടെ കൂട്ടായ്മ, പൊതുനിരീക്ഷണം, നിയമപരമായ പരിശോധന, ജനാധിപത്യ ഉത്തരവാദിത്തം, സുതാര്യത എന്നിവ പ്രവർത്തിക്കണം. സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയിൽ വിയോജനശക്തികൾ പൂർണ്ണമായി അടിച്ചമർത്തപ്പെടുമ്പോൾ വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് തിരുത്താനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുന്നു.
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാമൂഹികപങ്കും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനർവായിക്കേണ്ടതാണ്. ശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധിക വിമോചനത്തിനുള്ള ശക്തിയുമാണ്. രോഗങ്ങളുടെ കാരണങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് അന്ധവിശ്വാസത്തിൽനിന്നുള്ള വിമോചനമാണ്. കാലാവസ്ഥയെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് പ്രകൃതിശക്തികളെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയത്തിൽനിന്നുള്ള വിമോചനമാണ്. ജനിതകശാസ്ത്രം മനുഷ്യവൈവിധ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പല തെറ്റായ ജൈവവാദങ്ങളെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. നാഡീശാസ്ത്രം ബോധത്തെ അതീന്ദ്രിയ രഹസ്യത്തിൽനിന്ന് ഭൗതിക അന്വേഷണത്തിന്റെ വിഷയമാക്കുന്നു. ജ്യോതിശാസ്ത്രം മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രമെന്ന പുരാതന ധാരണയിൽനിന്ന് മാറ്റുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ശാസ്ത്രം മനുഷ്യന്റെ സംഘടിതമായ വിയോജനശക്തിയാണ്—സ്ഥാപിതമായ വിശ്വാസങ്ങളെ തെളിവുകളുടെ മുന്നിൽ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള സാമൂഹിക ശേഷി.
എന്നാൽ ശാസ്ത്രവും അധികാരബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രമല്ല. ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം ധനസഹായം, സ്ഥാപനങ്ങൾ, വ്യവസായം, രാഷ്ട്രം, സൈനികശക്തി, വിപണി എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ സാമൂഹികപ്രയോഗം സ്വതവേ മാനവികമാകണമെന്നില്ല. ആണവശാസ്ത്രം വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിലും ഊർജരംഗത്തും ഉപയോഗിക്കാം; അതേ അറിവ് നാശായുധങ്ങൾക്കും ഉപയോഗിക്കാം. കൃത്രിമബുദ്ധി വിദ്യാഭ്യാസം, ചികിത്സ, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം എന്നിവയെ ശക്തിപ്പെടുത്താം; അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ നിരീക്ഷണം, തെറ്റായവിവരവ്യാപനം, അധികാരകേന്ദ്രീകരണം എന്നിവയ്ക്കും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവിനൊപ്പം ശാസ്ത്രീയ ധാർമ്മികതയും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും ആവശ്യമാണ്. ഇവിടെ ധർമ്മത്തിന്റെ ആധുനിക പുനർവ്യാഖ്യാനം വീണ്ടും പ്രസക്തമാകുന്നു: അറിവ് ശക്തിയാണ്; എന്നാൽ ആ ശക്തി മനുഷ്യരുടെയും പ്രകൃതിയുടെയും ദീർഘകാല ക്ഷേമത്തിനായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നുവോ എന്നതാണ് അതിന്റെ ഉയർന്ന നൈതികചോദ്യം.
ആധുനിക ശാസ്ത്രം മനുഷ്യന്റെ പ്രപഞ്ചസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ചും അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റം സൃഷ്ടിച്ചു. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രമല്ല. ഭൂമി അനന്തമായ പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒരു ഗ്രഹം മാത്രമാണ്. മനുഷ്യജീവൻ ഭൂമിയിലെ ദീർഘമായ പരിണാമചരിത്രത്തിലെ ഒരു ശാഖയാണ്. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള അതീന്ദ്രിയ ഘടകമല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഉയർന്നതല ഗുണമാണ്. എന്നാൽ ഇതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ മൂല്യം കുറയുന്നില്ല. മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ പ്രത്യേകത അധികാരത്തിലല്ല, സ്വയംപരിശോധനയിലും ഉത്തരവാദിത്തത്തിലും ആണെന്ന് തിരിച്ചറിയാം. മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കാനുള്ള ശേഷിയുള്ളതുപോലെ, പ്രകൃതിയെ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ബോധപൂർവമായ ശേഷിയും ഉണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ ഉയർന്നതല ബോധം അവനിൽ ഉയർന്നതല ഉത്തരവാദിത്തവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇതിൽനിന്നാണ് ഗ്രഹമാനവികതയുടെ ആശയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. വൈദിക ഏകതയെ അതീന്ദ്രിയമായ ഒരു സർവസത്തയായി കാണുന്നതിനുപകരം, ആധുനിക ശാസ്ത്രം തെളിയിക്കുന്ന ഭൗതിക, ജീവശാസ്ത്ര, പരിസ്ഥിതിക പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിന്റെ ദാർശനികരൂപമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യഏകതയ്ക്ക് പുതിയ അടിത്തറ ലഭിക്കുന്നു. മനുഷ്യർ ഭാഷയിലും സംസ്കാരത്തിലും മതത്തിലും സാമൂഹികസംഘടനയിലും വ്യത്യസ്തരാണ്. ഈ വൈവിധ്യം ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതില്ല; അത് മനുഷ്യരാശിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ബഹുത്വമാണ്. എന്നാൽ ഈ ബഹുത്വത്തിനുപിന്നിൽ ഒരു പൊതുവായ ജീവശാസ്ത്രപരവും ഗ്രഹപരവുമായ ഏകതയുണ്ട്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മനുഷ്യവാദം ഏകസംസ്കാരം എല്ലാവരിലും അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന ഏകീകരണമാകരുത്. വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ മനുഷ്യഏകതയായിരിക്കണം അതിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപം. വ്യക്തിത്വം സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം, പക്ഷേ അന്യീകരണം മറികടക്കണം; ദേശീയ–സാംസ്കാരിക പ്രത്യേകതകൾ അംഗീകരിക്കണം, പക്ഷേ ഗ്രഹതല ഉത്തരവാദിത്തം വികസിപ്പിക്കണം; വ്യത്യസ്ത പാരമ്പര്യങ്ങളെ ബഹുമാനിക്കണം, പക്ഷേ മനുഷ്യാവകാശം സർവമാനദണ്ഡമായി നിലനിർത്തണം.
ഇത്തരമൊരു ഗ്രഹമാനവികതയിൽ വൈദിക ഏകതയ്ക്ക് ഒരു പുതിയ ചരിത്രപരമായ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. “എല്ലാം ഒന്നാണ്” എന്ന അതീന്ദ്രിയ പ്രസ്താവനയ്ക്കുപകരം “എല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിതമാണ്” എന്ന ശാസ്ത്രീയ–ഡയലക്ടിക്കൽ തിരിച്ചറിവാണ് ഇവിടെ പ്രധാനം. എന്നാൽ ബന്ധിതത്വം വ്യത്യാസത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല. ഒരു വനത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അവ ഒരേ ജീവികളല്ല. ഒരു മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ എല്ലാ വ്യക്തികളും പരസ്പരം ആശ്രിതരാണെങ്കിലും അവരുടെ വ്യക്തിത്വവും സ്വാതന്ത്ര്യവും വ്യത്യസ്തമാണ്. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ഏകത വൈവിധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന ഏകതയല്ല; വൈവിധ്യങ്ങളെ പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുന്ന ഏകതയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഉയർന്ന സംശ്ലേഷണം ഇതാണ്: വൈവിധ്യം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് വിഭജനം മറികടക്കുക; വ്യക്തിത്വം സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അന്യീകരണം അതിജീവിക്കുക; സ്വാതന്ത്ര്യം വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തം ശക്തിപ്പെടുത്തുക.
ഈ പുനർവായന ഒടുവിൽ ഒരു പുതിയ വിജ്ഞാനസംസ്കാരത്തിന്റെ ആവശ്യകതയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ആ വിജ്ഞാനസംസ്കാരത്തിൽ ശാസ്ത്രം മതത്തിന്റെ ശത്രുവാകേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ മതപരമായ അവകാശവാദങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനയിൽനിന്ന് ഒഴിവാക്കപ്പെടാനും പാടില്ല. തത്ത്വചിന്ത ശാസ്ത്രത്തിന് പകരമാകേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആശയപരമായ പരിധികളെയും അടിസ്ഥാനധാരണകളെയും ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള അവകാശം തത്ത്വചിന്തയ്ക്കുണ്ടാകണം. പാരമ്പര്യം ചരിത്രസ്മൃതിയായി സംരക്ഷിക്കാം; എന്നാൽ അത് ഭാവിയുടെ മേൽ ശാശ്വത അധികാരമായി അടിച്ചേൽപ്പിക്കരുത്. അറിവ് എല്ലാവർക്കും ലഭ്യമാകണം; എന്നാൽ എല്ലാ അവകാശവാദങ്ങൾക്കും ഒരേ സത്യപദവി നൽകാനും പാടില്ല. തെളിവിന്റെ ശക്തി, ആവർത്തനക്ഷമത, വിശദീകരണശേഷി, പ്രവചനശേഷി, യുക്തിസഹത എന്നിവയാണ് അറിവിന്റെ ശാസ്ത്രീയ മൂല്യം നിർണയിക്കേണ്ടത്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ആധുനിക പുനർവായനയ്ക്ക് ചരിത്രവൽക്കരണം, ശാസ്ത്രീയ പരിശോധന, ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർസംശ്ലേഷണം എന്നീ മൂന്ന് പരസ്പരബന്ധിത ഘട്ടങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. ആദ്യം വൈദിക ആശയങ്ങളെ അവയുടെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരവും സാമൂഹികവുമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്ഥാപിക്കണം. പിന്നീട് പ്രകൃതി, ജീവൻ, ബോധം, ചികിത്സ, പ്രപഞ്ചം, സമൂഹം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അവകാശവാദങ്ങളെ ആധുനിക തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പരിശോധിക്കണം. തുടർന്ന് തെളിവുകളോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്ന അറിവും മാനവിക മൂല്യമുള്ള ദാർശനിക അന്തർദൃഷ്ടികളും സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, ചരിത്രപരമായി പരിമിതപ്പെട്ടതും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് വിരുദ്ധവുമായ ഘടകങ്ങളെ അതിജീവിച്ച് പുതിയ സമഗ്രചിന്ത രൂപപ്പെടുത്തണം. ഇതാണ് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സംരക്ഷണം. പഴയ രൂപത്തെ മരവിപ്പിച്ച് സൂക്ഷിക്കുന്നതല്ല; അതിന്റെ ജീവിക്കുന്ന ആശയശേഷിയെ പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യത്തിൽ പുനർജനിപ്പിക്കുന്നതാണ്.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വൈദിക പാരമ്പര്യം ഭാവിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകേണ്ടത് അതിന്റെ പുരാതന രൂപത്തെ പുനഃസ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ടല്ല, അതിലെ ചോദ്യങ്ങളെ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തിക്കൊണ്ടാണ്. പ്രകൃതിയുടെ ഏകതയെ ആധുനിക പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം. ഋതത്തെ ചലനാത്മക സന്തുലനമായി മനസ്സിലാക്കാം. ധർമ്മത്തെ മനുഷ്യ–സാമൂഹിക–പരിസ്ഥിതിക ക്ഷേമത്തിന്റെ മാനദണ്ഡമാക്കാം. യജ്ഞത്തെ പ്രകൃതിയുമായുള്ള ഉത്തരവാദിത്തപരമായ വിഭവകൈമാറ്റത്തിന്റെ പ്രതീകമായി പുനർസംഘടിപ്പിക്കാം. ആത്മാന്വേഷണത്തെ ശരീരം, മസ്തിഷ്കം, ബോധം, സ്വയംബോധം എന്നിവയുടെ ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണമായി വികസിപ്പിക്കാം. ഏകതയെ ഗ്രഹമാനവികതയായി ഉയർത്താം. അങ്ങനെ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഉള്ളടക്കം ഒരു പുതിയ സാംസ്കാരിക സംശ്ലേഷണത്തിൽ പ്രവേശിക്കും.
ഇത് ഭൂതകാലത്തിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുപോക്കല്ല; ഭൂതകാലത്തെ ഭാവിയുടെ നിർമ്മാണത്തിനുള്ള ബൗദ്ധിക വിഭവമാക്കി മാറ്റുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. പാരമ്പര്യം നമ്മെ നിർബന്ധിച്ച് പിന്നോട്ടു വലിക്കുന്ന ശക്തിയാകേണ്ടതില്ല; ചരിത്രപരമായി സമ്പാദിച്ച അനുഭവങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി ഉപയോഗിച്ച് മുന്നോട്ടുപോകാനുള്ള വിഭവമാകാം. ഒരു വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥ ജീവിക്കുന്നത് അതിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ മാറ്റമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്നതുകൊണ്ടല്ല; ഓരോ പുതിയ തലമുറയും അതിലെ ആശയങ്ങളെ പുതിയ ചോദ്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ്. വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭാവിയും ഇതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല.
അങ്ങനെ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായന ഒരു പുരാതന സംസ്കാരത്തിന്റെ മഹത്വപ്രഖ്യാപനമോ നിഷേധമോ അല്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ വിജ്ഞാനവികാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വലിയ ചരിത്രപാഠമാണ്. മനുഷ്യൻ ആദ്യം പ്രകൃതിയെ ഭയത്തോടെയും വിസ്മയത്തോടെയും നോക്കി; പിന്നീട് അതിന് പ്രതീകങ്ങളും ദേവതകളും നൽകി; തുടർന്ന് പ്രപഞ്ചക്രമത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചു; പിന്നീട് ആത്മാവിനെയും ബോധത്തെയും അന്വേഷിച്ചു; വിവിധ തത്ത്വചിന്താപദ്ധതികൾ പരസ്പരം ചോദ്യം ചെയ്തു; ഒടുവിൽ ആധുനിക ശാസ്ത്രം നിരീക്ഷണം, അളക്കൽ, പരീക്ഷണം, ഗണിതം, തെളിവ് എന്നിവയിലൂടെ പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവിനെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി. എന്നാൽ ഈ യാത്ര അവസാനിച്ചിട്ടില്ല. ഓരോ പുതിയ അറിവും പുതിയ അജ്ഞാതമേഖലകൾ തുറക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ സംശ്ലേഷണവും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ ഉത്തരവും കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ജന്മം നൽകുന്നു.
അതിനാൽ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ആധുനികവൽക്കരണം അതിന്റെ പുരാതന രൂപത്തെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുന്നതിലല്ല; അതിന്റെ അന്വേഷണാത്മകശേഷിയെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. പാരമ്പര്യത്തെ ആരാധനയിൽനിന്ന് അന്വേഷണത്തിലേക്ക് മാറ്റുക, പുരാണത്തെ ചരിത്രവിമർശനത്തിലേക്ക് മാറ്റുക, അതീന്ദ്രിയ ഏകതയെ ശാസ്ത്രീയ സമഗ്രതയിലേക്ക് മാറ്റുക, ആചാരാധികാരത്തെ തെളിവാധിഷ്ഠിത ധാർമ്മികതയിലേക്ക് മാറ്റുക, ജന്മാധിഷ്ഠിത പദവിയെ സർവമാനവിക സമത്വത്തിലേക്ക് മാറ്റുക, കട്ടപിടിച്ച സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലേക്ക് മാറ്റുക, മനുഷ്യകേന്ദ്രിതത്വത്തെ ഗ്രഹമാനവികതയിലേക്ക് ഉയർത്തുക—ഇതാണ് ഈ പുനർവായനയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ ദിശ.
അവസാനം, പ്രപഞ്ചം ഒരു പൂർത്തിയായ വസ്തുവല്ല; നിരന്തരമായി രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ജീവൻ ഒരു നിശ്ചലഘടനയല്ല; സ്വയംസംഘടിതമായ ചലനമാണ്. ബോധം ഭൗതികലോകത്തിന്റെ എതിരാളിയല്ല; സങ്കീർണ്ണമായ ഭൗതികസംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഉയർന്ന ഗുണമാണ്. സമൂഹം പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർപെട്ടതല്ല; പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച പുതിയ സംഘടനാപാളിയാണ്. സംസ്കാരം സമൂഹത്തിന്റെ മേൽ ചുമത്തപ്പെട്ട അലങ്കാരമല്ല; മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ കൂട്ടായ ഉദ്ഭവമാണ്. ശാസ്ത്രം അറിവിന്റെ അന്തിമരൂപമല്ല; സ്വയം തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന വിജ്ഞാനപ്രക്രിയയാണ്. പാരമ്പര്യം ഭൂതകാലത്തിന്റെ ശവകുടീരമല്ല; വിമർശനാത്മകമായി പുനർവായിക്കുമ്പോൾ ഭാവിയിലേക്ക് കൈമാറാവുന്ന ചരിത്രസ്മൃതിയാണ്.
ഈ സമഗ്രമായ ദൃഷ്ടിയിൽ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം അതിലെ ഓരോ പ്രസ്താവനയും ശാശ്വതസത്യമായി നിലനിൽക്കുന്നതിലല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ച ചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു മഹത്തായ ഘട്ടമായി അത് വിലപ്പെട്ടതാണ്. അതിലെ പ്രപഞ്ചഏകതയുടെ അന്തർദൃഷ്ടി ശാസ്ത്രീയ സമഗ്രതയായി ഉയർത്താം; ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണത്തെ ഉദ്ഭവഗുണത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ ചട്ടക്കൂടിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം; ധർമ്മത്തെ മനുഷ്യ–സാമൂഹിക–പരിസ്ഥിതിക ക്ഷേമത്തിന്റെ ചലനാത്മക മാനദണ്ഡമാക്കാം; എന്നാൽ ജാതി, പിതൃാധിപത്യം, ജന്മാധിഷ്ഠിത പദവി, അറിവിന്റെ ഏകാധിപത്യം, അതീന്ദ്രിയ അധികാരം എന്നിവയെ വിമർശനാത്മകമായി അതിജീവിക്കണം.
അങ്ങനെ വൈദിക വിജ്ഞാനം ഭൂതകാലത്തിന്റെ അടഞ്ഞ പൈതൃകമല്ലാതെ മനുഷ്യരാശിയുടെ തുറന്ന വിജ്ഞാനയാത്രയിലെ ഒരു ചരിത്രപാളിയായി മാറുന്നു. അത് നമ്മോട് അനുസരിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്ന അന്തിമസത്യമല്ല; കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അന്വേഷിക്കാനും ചോദ്യം ചെയ്യാനും പുനർചിന്തിക്കാനും പുതിയ തെളിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ സ്വയം തിരുത്താനും മനുഷ്യനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രാനുഭവമാണ്. ഭൂതകാലത്തെ നിഷേധിക്കാതെ അതിനെ അതിജീവിക്കുകയും, പാരമ്പര്യത്തെ ഉപേക്ഷിക്കാതെ അതിനെ പുനർനിർമ്മിക്കുകയും, ഏകതയെ ആരാധിക്കാതെ അതിന്റെ ഭൗതികവും ബന്ധാത്മകവുമായ അടിത്തറ അന്വേഷിക്കുകയും, വ്യത്യാസത്തെ വിഭജനമാക്കാതെ അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയെ തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുക—ഇതാണ് വൈദിക വിജ്ഞാനത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഭാവിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്ന വഴി.
മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിജയം ഭൂതകാലത്തെ അതേപടി ആവർത്തിക്കുന്നതിലല്ല; ഭൂതകാലത്തിൽനിന്ന് പഠിച്ച് അതിനെക്കാൾ ഉയർന്ന ഒരു ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായനയുടെ അന്തിമലക്ഷ്യവും അതുതന്നെയാണ്.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായന പ്രപഞ്ചത്തിലും സമൂഹത്തിലും മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള പരീക്ഷണം ജീവന്റെ സ്വഭാവം, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം, പരിണാമം, രോഗം, ആരോഗ്യം, മനസ്സ്, ബോധം, വ്യക്തിത്വം, മരണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളിലാണ്. കാരണം മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചപ്പോഴെല്ലാം ഒടുവിൽ ചോദ്യം സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തിലേക്കാണ് തിരിഞ്ഞത്. “ഞാൻ ആരാണ്?”, “ജീവൻ എന്താണ്?”, “ബോധം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു?”, “മരണം എന്താണ്?”, “മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് എന്ത് അർത്ഥമുണ്ട്?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ വൈദിക–ഉപനിഷത്തീയ ചിന്തയിലും പിന്നീട് ഇന്ത്യൻ ദാർശനിക പാരമ്പര്യങ്ങളിലും കേന്ദ്രസ്ഥാനമെടുത്തു. എന്നാൽ ആ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ച ഉത്തരങ്ങൾ അവ രൂപപ്പെട്ട കാലഘട്ടത്തിലെ അറിവിന്റെയും സാമൂഹികഘടനയുടെയും പരിധികളാൽ നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ആധുനിക ജീവശാസ്ത്രം, പരിണാമശാസ്ത്രം, നാഡീശാസ്ത്രം, ജനിതകശാസ്ത്രം, കോശശാസ്ത്രം, മനശ്ശാസ്ത്രം എന്നിവ മനുഷ്യജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അറിവിനെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പുരാതന ആശയങ്ങളെ അവയുടെ ചരിത്രപരമായ രൂപത്തിൽ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനു പകരം അവ ഉയർത്തിയ അടിസ്ഥാനചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർനിർമ്മിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ വഴി.
വൈദിക ചിന്തയിൽ ജീവൻ പലപ്പോഴും പ്രപഞ്ചക്രമത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക പ്രകടനമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ജീവൻ വെറും ഭൗതികസംയോജനമല്ലെന്നും അതിന് ഒരു ആന്തരിക ക്രമവും ലക്ഷ്യബോധവും ഉണ്ടെന്നും കരുതുന്ന പ്രവണത അവിടെ കാണാം. ആധുനിക ജീവശാസ്ത്രം ജീവനെ അതീന്ദ്രിയമായ ഒരു പ്രത്യേക സത്തയായി കാണുന്നില്ല. ജീവൻ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു സ്വയംസംഘടിത പ്രക്രിയയാണ്. കോശത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ ആയിരക്കണക്കിന് രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ ഒരേസമയം നടക്കുന്നു. ജനിതകവിവരം സംഭരിക്കപ്പെടുകയും പകർത്തപ്പെടുകയും പ്രകടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഊർജപരിവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്നു. പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്നുള്ള വസ്തുക്കൾ സ്വീകരിച്ച് ശരീരം സ്വന്തം ഘടന പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. നശിച്ച ഘടകങ്ങൾ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നു. പുറംപരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് ജീവി തന്റെ ആന്തരികാവസ്ഥ ക്രമീകരിക്കുന്നു. ഈ സങ്കീർണ്ണ സ്വയംസംഘടനയാണ് ജീവന്റെ അടിസ്ഥാനഗുണങ്ങളിൽ ഒന്ന്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ജീവനെ അതിനാൽ ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവായി കാണാനാവില്ല; ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചലനത്തിലൂടെ സ്വന്തം ഘടന നിലനിർത്തുന്ന ഒരു സജീവ ഭൗതികവ്യവസ്ഥയായി കാണണം.
ജീവിയുടെ നിലനിൽപ്പുതന്നെ ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ്. കോശങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്തുന്ന രാസബന്ധങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ ജീവൻ തകരും; എന്നാൽ എല്ലാ രാസപ്രവർത്തനങ്ങളും നിശ്ചലമാകുകയാണെങ്കിൽ ജീവനും അവസാനിക്കും. കോശത്തിനുള്ളിൽ ഘടന നിലനിർത്തുന്ന പ്രക്രിയകൾ നടക്കുമ്പോൾ അതേ സമയം പഴയ തന്മാത്രകൾ വിഘടിക്കുകയും പുതിയവ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ശരീരത്തിൽ ഊർജം സംഭരിക്കുകയും ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജനിതകസ്ഥിരത നിലനിർത്തുന്നതിനൊപ്പം ജനിതകവ്യതിയാനങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു. രോഗപ്രതിരോധവ്യവസ്ഥ ശരീരത്തിന്റെ സമഗ്രത സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ അമിതപ്രവർത്തനം തന്നെ രോഗാവസ്ഥകൾക്ക് കാരണമാകാം. അതിനാൽ ആരോഗ്യത്തെ ഒരു പൂർണ്ണ നിശ്ചലാവസ്ഥയായി കാണുന്നത് ജീവന്റെ യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല. ആരോഗ്യം നിരന്തരമായി പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ രോഗവും ആരോഗ്യവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച രണ്ടു അവസ്ഥകളല്ല. ശരീരത്തിലെ ഏതെങ്കിലും തലത്തിൽ നടക്കുന്ന ഒരു മാറ്റം മറ്റുതലങ്ങളിൽ പ്രതികരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജനിതകതലത്തിലെ മാറ്റം പ്രോട്ടീൻഘടനയെ ബാധിക്കാം; പ്രോട്ടീൻഘടനയിലെ മാറ്റം കോശപ്രവർത്തനത്തെ ബാധിക്കാം; കോശപ്രവർത്തനത്തിലെ വ്യതിയാനം അവയവത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ ബാധിക്കാം; അവയവപ്രവർത്തനത്തിലെ മാറ്റം മുഴുവൻ ശരീരത്തിന്റെ ക്രമീകരണത്തെ ബാധിക്കാം. അതേ സമയം പോഷണം, പരിസ്ഥിതി, അണുബാധ, മാനസികസമ്മർദ്ദം, സാമൂഹികസാഹചര്യം തുടങ്ങിയ ഉയർന്നതല ഘടകങ്ങൾ താഴ്ന്നതല ജൈവപ്രക്രിയകളെയും സ്വാധീനിക്കും. അതിനാൽ രോഗത്തെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു കാരണത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഫലമായി മാത്രം കാണുന്ന രേഖീയ മാതൃക പല സങ്കീർണ്ണ രോഗങ്ങൾക്കും അപര്യാപ്തമാണ്. രോഗം പല പാളികളിൽ നടക്കുന്ന വ്യതിയാനങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ പ്രക്രിയയായിരിക്കാം.
വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിലെ ശരീരം–പ്രാണൻ–മനസ്സ്–ബോധം എന്ന ബഹുപാളി സമീപനത്തെ ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു ചരിത്രപരമായ അന്തർദൃഷ്ടിയായി കാണാം. എന്നാൽ പ്രാണനെ ആധുനിക ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ ഏതെങ്കിലും ഒരു ഭൗതിക ഘടകവുമായി നേരിട്ട് തുല്യമാക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ “ശക്തി”, “പ്രാണൻ”, “ചൈതന്യം” തുടങ്ങിയ പുരാതന പദങ്ങളെ വൈദ്യുതകാന്തികശക്തി, ഊർജം, നാഡീവൈദ്യുതപ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയ ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ ആശയങ്ങളുമായി യാന്ത്രികമായി തുല്യമാക്കുന്നതും തെറ്റാണ്. എന്നാൽ ശരീരം ഒരു ഏകീകൃത വ്യവസ്ഥയാണെന്നും അതിന്റെ വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിതമാണെന്നും തിരിച്ചറിയുന്ന സമഗ്രദൃഷ്ടിക്ക് ആധുനിക വ്യവസ്ഥാജീവശാസ്ത്രവുമായി ആശയപരമായ സംഭാഷണം നടത്താനാകും. അതിനാൽ ചരിത്രപരമായ പദങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലുപരി അവയുടെ പിന്നിലെ ചോദ്യങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായി പുനർനിർവചിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.
ജീവന്റെ പരിണാമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ അറിവ് വൈദിക സൃഷ്ടിചിന്തയുമായി ഏറ്റവും വലിയ വൈരുധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന മേഖലകളിലൊന്നാണ്. പുരാതന ലോകദർശനങ്ങളിൽ ജീവനും പ്രപഞ്ചവും ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട ക്രമത്തിൽ ഉദ്ഭവിച്ചതായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്ന നിരവധി സങ്കൽപ്പങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ആധുനിക പരിണാമശാസ്ത്രം ജീവജാലങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം ദീർഘകാലികമായ മാറ്റങ്ങളുടെ ഫലമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നു. ജനിതകവ്യതിയാനങ്ങൾ, പാരമ്പര്യസംക്രമണം, പ്രകൃതിവരചയം, ജനസംഖ്യാതലത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ, ജനിതകചലനങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിക സമ്മർദ്ദങ്ങൾ, ജീവിവർഗ്ഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലുകൾ തുടങ്ങിയ അനവധി പ്രക്രിയകളിലൂടെ ജീവൻ നിരന്തരം മാറുന്നു. ഇവിടെ ജീവന്റെ ചരിത്രം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ഒരു പദ്ധതിയുടെ നടപ്പാക്കലല്ല; സാധ്യതകളും പരിസ്ഥിതിക സമ്മർദ്ദങ്ങളും ചരിത്രപരമായ യാദൃച്ഛികതകളും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളും ചേർന്ന് രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു തുറന്ന പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പരിണാമം ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള ദീർഘകാല ചരിത്രമായി കാണാം. ജീവന്റെ ഓരോ രൂപവും മുൻകാല ഘടനകളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുമ്പോഴും അവയുടെ ലളിതമായ ആവർത്തനം മാത്രമല്ല. ജനിതകവ്യതിയാനം നിലവിലുള്ള ഘടനയിൽ വിയോജനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പരിസ്ഥിതി ആ വ്യതിയാനങ്ങളിൽ ചിലതിനെ നിലനിർത്തുകയും ചിലതിനെ ഇല്ലാതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; പ്രകൃതിവരചയം പുതിയ അനുയോജനഘടനകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു; പുതിയ ഘടനകൾ പുതിയ പരിസ്ഥിതിക ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവ വീണ്ടും പുതിയ പരിണാമസമ്മർദ്ദങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു. അതിനാൽ പരിണാമം ഒരു നേരിട്ടുള്ള രേഖയല്ല; അനവധി ശാഖകളും തിരിച്ചടികളും സഹപരിണാമങ്ങളും വംശനാശങ്ങളും പുതിയ ഉദ്ഭവങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ചരിത്രമാണ്.
ഇവിടെ പുരാതന സൃഷ്ടിചിന്തയെ പൂർണ്ണമായി പരിഹസിക്കുന്നതിനുപകരം അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം തിരിച്ചറിയുകയാണ് വേണ്ടത്. മനുഷ്യൻ ജീവജാലങ്ങളുടെ വൈവിധ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. അവൻ അതിനെ ദൈവിക സൃഷ്ടി, പ്രപഞ്ചക്രമം, കർമ്മഫലം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളിലൂടെ വിശദീകരിച്ചു. ആധുനിക ശാസ്ത്രം അതേ പ്രശ്നത്തെ നിരീക്ഷണം, ജീവാശ്മശാസ്ത്രം, താരതമ്യശരീരശാസ്ത്രം, ജനിതകശാസ്ത്രം, പരിണാമജീവശാസ്ത്രം, തന്മാത്രാജീവശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ തെളിവുകളിലൂടെ പുനർനിർവചിച്ചു. ഇതാണ് വിജ്ഞാനവികാസത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ്. പഴയ ചോദ്യങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു; പക്ഷേ അവയ്ക്കുള്ള വിശദീകരണരീതികൾ മാറുന്നു.
ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യവും ഇതേ രീതിയിൽ കാണണം. ജീവൻ നിലവിലുള്ള ജീവികളിൽനിന്ന് മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന അനുഭവത്തിൽനിന്ന് പുരാതന മനുഷ്യൻ സ്വാഭാവികമായി “ജീവൻ ഒരു പ്രത്യേക സത്തയാണ്” എന്ന നിഗമനത്തിലെത്തിയിരിക്കാം. എന്നാൽ ആധുനിക ജീവരസതന്ത്രവും ഭൂമിയുടെ പ്രാചീനചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങളും ജീവൻ എങ്ങനെ അജൈവ രാസസംവിധാനങ്ങളിൽനിന്ന് ക്രമേണ ഉദ്ഭവിച്ചിരിക്കാമെന്ന ചോദ്യം ശാസ്ത്രീയമായി അന്വേഷിക്കുന്നു. അജൈവ ജീവോൽഭവം എന്ന പ്രശ്നം ഇന്നും പൂർണ്ണമായി പരിഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ലെങ്കിലും, ജീവൻ അതീന്ദ്രിയ ഇടപെടലില്ലാതെ അജൈവ രാസപരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കാമോ എന്നത് പരീക്ഷണാത്മക ഗവേഷണത്തിന്റെ വിഷയമാണ്. ഇവിടെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി അന്തിമ ഉത്തരമുണ്ടെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നതിലല്ല; ഉത്തരമില്ലാത്ത പ്രശ്നത്തെ പോലും പരീക്ഷണയോഗ്യമായ ചോദ്യമാക്കി മാറ്റുന്നതിലാണ്.
വൈദിക “പ്രാണൻ” എന്ന ആശയത്തെയും അജൈവ ജീവോൽഭവത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർചിന്തിക്കാം. ജീവന്റെ സവിശേഷതയെ വിശദീകരിക്കാൻ അതീന്ദ്രിയ ജീവശക്തി അനിവാര്യമാണെന്ന് കരുതേണ്ടതില്ല. സ്വയംസംഘടിത രാസശൃംഖലകൾ, ഊർജപ്രവാഹങ്ങൾ, വിവരസംഭരണം, പകർപ്പുസാധ്യത, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് എന്നിവയുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിൽ ജീവന്റെ സവിശേഷതകൾ ക്രമേണ ഉദ്ഭവിച്ചിരിക്കാം. എന്നാൽ ഇതുകൊണ്ട് ജീവൻ “വെറും രസതന്ത്രം” മാത്രമാണെന്ന് പറയുന്നതും അപര്യാപ്തമാണ്. രാസഘടകങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണ സംഘടനയിൽനിന്ന് പുതിയതല ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. വെള്ളത്തിലെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും വെള്ളത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല; അവ പ്രത്യേക ഘടനയിൽ ബന്ധിക്കുമ്പോഴാണ് പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതുപോലെ ജീവന്റെ ഗുണങ്ങൾ അതിന്റെ ഘടക തന്മാത്രകളിൽ ഒറ്റയ്ക്കായി കാണാനാവില്ല; അവയുടെ സങ്കീർണ്ണ സംഘടനയിലാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഉദ്ഭവഗുണത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം.
ബോധത്തിന്റെ പ്രശ്നം ഇതിലും ഉയർന്ന ഒരു പാളിയിലാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. വൈദിക–ഉപനിഷത്തീയ പാരമ്പര്യങ്ങൾ ബോധത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വമായി കാണുന്ന പ്രവണത വികസിപ്പിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ നിലപാട് സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ബോധം ഭൗതികലോകത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ശാശ്വത സത്തയല്ല; എന്നാൽ അതിനെ വ്യക്തിഗത രാസപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഒരു ലളിതമായ കൂട്ടമായി ചുരുക്കുന്നതും അപര്യാപ്തമാണ്. മസ്തിഷ്കത്തിലെ കോടിക്കണക്കിന് നാഡീകോശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണബന്ധങ്ങൾ, വൈദ്യുത–രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ, സ്മൃതിശൃംഖലകൾ, വികാരസംവിധാനങ്ങൾ, ശ്രദ്ധ, ഭാഷ, പ്രതീകപ്രവർത്തനം, ശരീരബോധം, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ എന്നിവയുടെ പരസ്പരസംഘടനയിൽനിന്ന് ബോധത്തിന്റെ ഉയർന്നതല ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബോധം ദ്രവ്യത്തിന്റെ വിരുദ്ധമല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഉയർന്നതല സംഘടനയാണ്.
ഇവിടെ വൈദിക “ചിത്ത്” എന്ന ആശയത്തെ ഒരു അതീന്ദ്രിയ സത്തയായി അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ല. പകരം, ദ്രവ്യം സ്വന്തം അവസ്ഥകളെക്കുറിച്ച് വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും സംയോജിപ്പിക്കുകയും പ്രതികരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല സ്വയംസൂചകസംഘടനയിലെത്തുമ്പോൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ബോധാവസ്ഥകളുമായി ആശയപരമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ ഈ പുനർവ്യാഖ്യാനം “ചിത്ത് = നാഡീവൈദ്യുതപ്രവർത്തനം” എന്ന ലളിതസമീകരണമാകരുത്. ബോധത്തിന്റെ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവം, സ്വയംബോധം, അർത്ഥനിർമ്മാണം, സാമൂഹികബോധം തുടങ്ങിയവ വ്യത്യസ്ത പാളികളിൽ പഠിക്കേണ്ട വിഷയങ്ങളാണ്. ഒരു ന്യൂറോണിന്റെ പ്രവർത്തനം മാത്രം പഠിച്ചാൽ “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവം പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ ന്യൂറോണുകളുടെ ഭൗതികപ്രവർത്തനമില്ലാതെ മനുഷ്യബോധവും നിലനിൽക്കില്ല. ഈ ബന്ധമാണ് ഉയർന്നതല ഉദ്ഭവവും താഴ്ന്നതല ഭൗതികഅടിത്തറയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം.
“ഞാൻ” എന്ന അനുഭവം ഇവിടെ ഒരു പ്രത്യേക പ്രശ്നമാകുന്നു. വൈദിക ആത്മസങ്കൽപ്പം മാറ്റമില്ലാത്ത ഒരു ആത്മസത്തയെ മുൻനിർത്തുന്നു. ബൗദ്ധ അനാത്മസങ്കൽപ്പം അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രം “സ്വയം” എന്നത് ശരീരബോധം, സ്മൃതി, വികാരം, ഭാഷ, സാമൂഹികപരിചയം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണസംഘടനയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിത്വം ഒരു സ്ഥിരമായ ആന്തരിക വസ്തുവല്ല; തുടർച്ചയായി പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ബാല്യത്തിലെ “ഞാൻ”, യൗവനത്തിലെ “ഞാൻ”, വാർദ്ധക്യത്തിലെ “ഞാൻ” എന്നിവ തമ്മിൽ തുടർച്ചയുണ്ടെങ്കിലും അവ ഒരേ മനഃസംഘടനകളല്ല. ശരീരവും മാറുന്നു, മസ്തിഷ്കത്തിലെ ബന്ധങ്ങളും മാറുന്നു, ഓർമ്മകൾ പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ മാറുന്നു. എന്നിട്ടും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ഒരു തുടർച്ച നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ തുടർച്ച മാറ്റമില്ലായ്മയിൽനിന്നല്ല; നിരന്തരമായ പുനർസംഘടനയിൽനിന്നാണ്.
ഇതോടെ കർമ്മസങ്കൽപ്പത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ശാസ്ത്രീയ പുനർവായനയ്ക്കും സാധ്യതയുണ്ട്. കർമ്മത്തെ ഒരു അതീന്ദ്രിയ ശക്തിയായി കാണുന്നതിനു പകരം മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വ്യക്തിയിലും സമൂഹത്തിലും സൃഷ്ടിക്കുന്ന കാരണഫല ശൃംഖലകളുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രതീകമായി വായിക്കാം. മനുഷ്യന്റെ ഓരോ പ്രവർത്തനവും ഒരു പരിധിവരെ ഭാവിയിലെ അവസ്ഥകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു ശീലം ആവർത്തിക്കുന്നത് നാഡീവ്യവസ്ഥയിലെ പ്രവർത്തനമാതൃകകളെ ശക്തിപ്പെടുത്താം. ഒരു സാമൂഹികപ്രവർത്തനം ബന്ധങ്ങളെ മാറ്റാം. ഒരു രാഷ്ട്രീയതീരുമാനം തലമുറകളോളം സാമൂഹികഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ഒരു വ്യവസായനയം പരിസ്ഥിതിയിൽ ദീർഘകാല മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ഒരു കുട്ടിയുടെ വിദ്യാഭ്യാസം അവന്റെ ഭാവിജീവിതത്തെയും പിന്നീട് സമൂഹത്തിലെ അവന്റെ സംഭാവനകളെയും സ്വാധീനിക്കാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ പ്രവർത്തനത്തിനും ഫലത്തിനും ഇടയിൽ സങ്കീർണ്ണമായ ചരിത്രബന്ധമുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ കാരണഫലബന്ധത്തെ “മുൻജന്മത്തിലെ കർമ്മം ഇപ്പോഴത്തെ രോഗത്തിന് കാരണം” എന്ന ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കാത്ത അവകാശവാദത്തിലേക്ക് മാറ്റാനാവില്ല.
കർമ്മത്തിന്റെ ഈ സാമൂഹിക പുനർവായന വ്യക്തിഗത ഉത്തരവാദിത്തത്തെയും ഘടനാപരമായ കാരണങ്ങളെയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജീവിതഫലം അവന്റെ വ്യക്തിഗത തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെ മാത്രം ഫലമല്ല. കുടുംബം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമ്പത്തികസ്ഥിതി, സാമൂഹികപദവി, രാഷ്ട്രീയസംവിധാനം, ആരോഗ്യസേവനം, പരിസ്ഥിതി തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളും അവന്റെ ജീവിതസാധ്യതകളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ “എല്ലാം വ്യക്തിയുടെ കർമ്മഫലമാണ്” എന്ന സമീപനം സാമൂഹിക അനീതിയെ മറച്ചുവയ്ക്കാൻ ഉപയോഗിക്കാം. ദാരിദ്ര്യം ദരിദ്രന്റെ വ്യക്തിഗത തെറ്റല്ല; അതിന് ചരിത്രപരവും സാമ്പത്തികവുമായ ഘടനാപരമായ കാരണങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. രോഗം എല്ലായ്പ്പോഴും വ്യക്തിയുടെ ജീവിതരീതിയുടെ ഫലമല്ല; ജനിതക, പാരിസ്ഥിതിക, സാമൂഹിക, അണുബാധാ, വയസ്സുസംബന്ധിയായ അനവധി ഘടകങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കാം. അതിനാൽ ആധുനിക ധർമ്മം വ്യക്തിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നതിനു പകരം രോഗത്തിന്റെയും ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെയും അസമത്വത്തിന്റെയും ഘടനാപരമായ കാരണങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവ മാറ്റാനുള്ള കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തം ആവശ്യപ്പെടുന്നു.
പുനർജന്മസങ്കൽപ്പവും ഇതേ ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രതയോടെ പരിശോധിക്കണം. വ്യക്തിഗത ആത്മാവ് ഒരു ശരീരത്തിൽനിന്ന് മറ്റൊരു ശരീരത്തിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു എന്ന ആശയത്തിന് ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ തെളിവില്ല. മനുഷ്യന്റെ ഓർമ്മ, വ്യക്തിത്വം, ബോധം എന്നിവ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെന്ന് ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രം കാണിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശാരീരികമരണത്തിനുശേഷം വ്യക്തിഗത ബോധം അതേ രീതിയിൽ തുടരുന്നു എന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി പ്രഖ്യാപിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ “തുടർച്ച” എന്ന ആശയത്തിന് കൂടുതൽ ഭൗതികമായ ഒരു രൂപമുണ്ട്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജനിതകവിവരം സന്തതികളിലൂടെ തുടരുന്നു; അവന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സാമൂഹികസ്മൃതിയിൽ തുടരുന്നു; അവൻ സൃഷ്ടിച്ച ആശയങ്ങൾ മറ്റു മനുഷ്യരുടെ ചിന്തയിൽ തുടരുന്നു; അവന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിയിലും സ്ഥാപനങ്ങളിലും ചരിത്രത്തിലും അടയാളങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതം അവന്റെ ജൈവജീവിതത്തിന്റെ പരിധി കടന്ന് കാരണഫലപരമായ തുടർച്ചകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
മരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വൈദികവും ഉപനിഷത്തീയവുമായ ചിന്തകൾക്കും ഇതിലൂടെ പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. മരണം ഒരു അതീന്ദ്രിയ ലോകത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനമാണെന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ജീവശാസ്ത്രപരമായി മരണം ഒരു വ്യക്തിഗത സ്വയംസംഘടിത വ്യവസ്ഥയുടെ സമഗ്രത തകരുന്നതാണ്. ജീവൻ നിലനിർത്തിയിരുന്ന ഏകീകരണശക്തികൾ ദുർബലപ്പെടുകയും ശരീരത്തിന്റെ സംഘടിതപ്രവർത്തനങ്ങൾ നിലയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതേസമയം ശരീരത്തിലെ ദ്രവ്യവും ഊർജവും പ്രകൃതിയിലെ മറ്റു പ്രക്രിയകളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. ജീവന്റെ ഭൗതികഘടകങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അവയുടെ സംഘടന മാറുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിഗത ജീവന്റെ അവസാനവും ദ്രവ്യത്തിന്റെ അവസാനവും ഒരേ കാര്യമല്ല. വ്യക്തിയുടെ ബോധപരമായ തുടർച്ച അവസാനിക്കാം; എന്നാൽ അവന്റെ ശരീരം പ്രകൃതിയുടെ വസ്തുചക്രത്തിൽ തുടരുന്നു, അവന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സാമൂഹികചരിത്രത്തിൽ തുടരുന്നു, അവന്റെ ജനിതകവും സാംസ്കാരികവുമായ സംഭാവനകൾ മറ്റ് തലങ്ങളിൽ തുടരുന്നു.
ഇതിലൂടെ വൈദിക ലയസങ്കൽപ്പത്തിനും ഒരു ഭൗതിക–ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥം നൽകാം. ലയം പൂർണ്ണമായ ഒന്നുമില്ലായ്മയല്ല; ഒരു ഘടനയുടെ വിഘടനമാണ്. ഒരു നക്ഷത്രം നശിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ പ്രപഞ്ചത്തിൽ പുതിയ രൂപങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. ഒരു ജീവി മരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ജൈവവസ്തുക്കൾ പരിസ്ഥിതിയിലെ വസ്തുചക്രത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. ഒരു സാമൂഹികസ്ഥാപനം തകരുമ്പോൾ അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടാം. ഒരു ആശയം നിരസിക്കപ്പെട്ടാലും അതിലെ ചില ഘടകങ്ങൾ പുതിയ ചിന്തകളിൽ സംശ്ലേഷിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ ലയവും ഉദ്ഭവവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത പ്രക്രിയകളാണ്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം” എന്ന ആശയം യാന്ത്രികമായ ചരിത്രസൂത്രമായി കാണാതെ സൃഷ്ടിപരമായ പുനർസംഘടനയായി മനസ്സിലാക്കണം. പഴയ ഘടനയുടെ പൂർണ്ണ നാശം മാത്രം പുതിയ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. പഴയ ഘടനയിലെ ചില ഘടകങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും ചിലത് നിരസിക്കപ്പെടുകയും ചിലത് പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. വിത്ത് സസ്യമായി മാറുമ്പോൾ വിത്തിന്റെ പഴയ രൂപം നിലനിൽക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ അതിലെ ജനിതകവിവരം പുതിയ ഘടനയിൽ തുടരുന്നു. ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം മാറുമ്പോൾ പഴയ സിദ്ധാന്തത്തിലെ എല്ലാ അറിവും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അതിന്റെ പ്രയോഗപരിധിയുള്ള ഭാഗങ്ങൾ ഉയർന്ന സിദ്ധാന്തത്തിനുള്ളിൽ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടാം. അതുപോലെ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ പുനർവായനയും പൂർണ്ണ നിഷേധമല്ല; അതിലെ ചരിത്രപരമായി മൂല്യമുള്ള അന്തർദൃഷ്ടികളെ ഉയർന്ന അറിവിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കലാണ്.
ആരോഗ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വൈദിക ചിന്തയും ഇതേ രീതിയിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ശരീരവും മനസ്സും പരസ്പരം ബന്ധിതമാണെന്ന പുരാതന അന്തർദൃഷ്ടിക്ക് ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസക്തിയുണ്ട്. ഉറക്കം, പോഷണം, ശാരീരികപ്രവർത്തനം, സാമൂഹികബന്ധം, മാനസികസമ്മർദ്ദം, പരിസ്ഥിതി, രോഗപ്രതിരോധപ്രവർത്തനം, ഹോർമോൺ നിയന്ത്രണം, നാഡീവ്യവസ്ഥ തുടങ്ങിയവ തമ്മിൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഇടപെടലുകൾ നടക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതിൽനിന്ന് പുരാതന ചികിത്സാരീതികളിലെ എല്ലാ അവകാശവാദങ്ങളും ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയാണെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യാനാവില്ല. ഒരു ചികിത്സാരീതിയുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യവും അതിന്റെ ഫലപ്രാപ്തിയുടെ ശാസ്ത്രീയ തെളിവും രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ചോദ്യങ്ങളാണ്. ഒരു ചികിത്സാരീതി ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് എന്നത് മാത്രം അതിന്റെ ഫലപ്രാപ്തിയുടെ തെളിവല്ല. അതുപോലെ ഒരു പുരാതന ചികിത്സാരീതിയിൽ ഉപയോഗിച്ച ഒരു പ്രത്യേക സസ്യഘടകത്തിന് ഔഷധപ്രഭാവമുണ്ടെങ്കിൽ, ആ പ്രഭാവം ശാസ്ത്രീയമായി വേർതിരിച്ച് പരിശോധിക്കണം.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ചികിത്സാദർശനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ ജാഗ്രത. അനുഭവപരമ്പര്യത്തെ നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ അനുഭവത്തെ തെളിവായി തെറ്റിദ്ധരിക്കാനും പാടില്ല. വ്യക്തിഗത അനുഭവം ഒരു ഗവേഷണചോദ്യത്തിന് തുടക്കം നൽകാം; എന്നാൽ ചികിത്സയുടെ ഫലപ്രാപ്തി സ്ഥാപിക്കാൻ നിയന്ത്രിത നിരീക്ഷണം, താരതമ്യപഠനം, ആവർത്തനക്ഷമത, ജൈവശാസ്ത്രപരമായ യുക്തിസഹത, അപകടസാധ്യതയുടെ വിലയിരുത്തൽ എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. പാരമ്പര്യത്തിൽനിന്ന് ചോദ്യങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാം; ഉത്തരങ്ങൾ തെളിവിലൂടെ പരിശോധിക്കണം.
ഇതിലൂടെ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ആധുനിക പുനർവായനയിൽ ഒരു നിർണായകമായ തത്വം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു: പാരമ്പര്യം ചോദ്യങ്ങളുടെ ഉറവിടമാകാം; സത്യത്തിന്റെ അന്തിമവിധികർത്താവാകരുത്. ഒരു ആശയം പുരാതനമാണെന്നത് അതിന്റെ സത്യത്തിന് തെളിവല്ല. ഒരു ആശയം പുതിയതാണെന്നതും അതിന്റെ തെറ്റിന് തെളിവല്ല. സത്യത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം ആശയത്തിന്റെ പ്രായമല്ല; തെളിവും യുക്തിയും വിശദീകരണശേഷിയും പരീക്ഷണയോഗ്യതയും ആണ്.
ഇവിടെ ശാസ്ത്രവും ദർശനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വീണ്ടും നിർണായകമാകുന്നു. ശാസ്ത്രം “എങ്ങനെ?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് കൂടുതൽ കൃത്യമായ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകുന്നു; ദർശനം “ഇതിന്റെ അർത്ഥമെന്ത്?”, “നമ്മൾ എന്തിനാണ് ഇത് ചെയ്യുന്നത്?”, “ഏത് മൂല്യങ്ങളാണ് മനുഷ്യജീവിതത്തെ നയിക്കേണ്ടത്?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു. എന്നാൽ ഈ വിഭജനം പൂർണ്ണമല്ല. ശാസ്ത്രത്തിനും ആശയപരമായ മുൻധാരണകളുണ്ട്; ദർശനത്തിനും പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയ അറിവ് ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടിനെയും പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുന്ന വിജ്ഞാനപാളികളായി കാണുന്നു. ശാസ്ത്രം അനുഭവപരമായ നിയന്ത്രണം നൽകുന്നു; ദർശനം ആശയപരമായ ഏകീകരണം നൽകുന്നു; സാമൂഹികശാസ്ത്രം മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ ഘടന വിശദീകരിക്കുന്നു; ധാർമ്മികചിന്ത അറിവിന്റെ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു.
ഇങ്ങനെ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായന ഒരു പുതിയ സമഗ്രതയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. പ്രപഞ്ചം ഭൗതികപാളിയിൽ നിന്ന് ജീവപാളിയിലേക്കും, ജീവപാളിയിൽ നിന്ന് ബോധപാളിയിലേക്കും, ബോധപാളിയിൽ നിന്ന് സാമൂഹികപാളിയിലേക്കും, സാമൂഹികപാളിയിൽ നിന്ന് സാംസ്കാരികവും സാങ്കേതികവുമായ പാളികളിലേക്കും നിരന്തരം പുതിയ സംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ ഉയർന്ന പാളിയും താഴ്ന്ന പാളികളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നുവെങ്കിലും അവയിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കാനാവില്ല. ജീവൻ രസതന്ത്രത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, പക്ഷേ ജീവശാസ്ത്രനിയമങ്ങൾ രസതന്ത്രത്തിന്റെ ലളിതമായ ആവർത്തനം മാത്രമല്ല. ബോധം നാഡീവ്യവസ്ഥയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, പക്ഷേ ബോധത്തിന്റെ അനുഭവത്തെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു നാഡീകോശത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. സമൂഹം വ്യക്തികളിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ സമൂഹത്തിന്റെ ഘടന വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടത്തിന്റെ ലളിതമായ തുകയല്ല. സംസ്കാരം വ്യക്തികളുടെ മസ്തിഷ്കങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്നുവെങ്കിലും അത് വ്യക്തിയെക്കാൾ ഉയർന്ന ഒരു സാമൂഹികസംഘടനയാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം പാളികളുടെ ഉദ്ഭവാത്മക പരസ്പരബന്ധം. താഴ്ന്ന പാളികൾ ഉയർന്ന പാളികളുടെ ഭൗതികസാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഉയർന്ന പാളികളിലെ സംഘടനകൾ താഴ്ന്ന പാളികളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ തിരിച്ചും സ്വാധീനിക്കുന്നു. മസ്തിഷ്കം ബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ ആശയങ്ങൾ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ പഠനത്തിലൂടെയും അനുഭവത്തിലൂടെയും മാറ്റുന്നു. സമൂഹം വ്യക്തിയുടെ ചിന്തയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു; പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ വീണ്ടും മനുഷ്യസമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം.
അതിനാൽ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭാവിയിലെ ശാസ്ത്രീയ പുനർവായനയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മാറ്റം “അതീന്ദ്രിയ ഏകത”യിൽനിന്ന് “ഉദ്ഭവാത്മക സമഗ്രത”യിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമായിരിക്കും. എല്ലാം ഒരേ സത്തയാണ് എന്ന അവകാശവാദത്തിന് പകരം, വ്യത്യസ്ത അസ്തിത്വപാളികൾ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഒരു സമഗ്രപ്രക്രിയയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ് എന്ന ശാസ്ത്രീയ ധാരണയാണ് ഇവിടെ ഉയരുന്നത്. ഏകതയും ബഹുത്വവും ഇനി പരസ്പരം നിഷേധിക്കുന്ന ആശയങ്ങളല്ല. ഏകത ബന്ധങ്ങളുടെ ഫലമാണ്; ബഹുത്വം ആ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന വ്യത്യാസമാണ്. വ്യത്യാസം ഇല്ലെങ്കിൽ ബന്ധത്തിന് അർത്ഥമില്ല; ബന്ധമില്ലെങ്കിൽ ഏകതയ്ക്ക് അർത്ഥമില്ല.
ഇതാണ് വൈദിക ഏകതാസങ്കൽപ്പത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലൂടെ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്ന നിർണായക ചുവടുവയ്പ്. പ്രാചീന മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒരു ആന്തരിക ഏകത അനുഭവിച്ചു. ആ അനുഭവം അവൻ ബ്രഹ്മം, ഋതം, ആത്മൻ, പ്രാണൻ, യജ്ഞം തുടങ്ങിയ പ്രതീകങ്ങളിലൂടെ പ്രകടിപ്പിച്ചു. ആധുനിക ശാസ്ത്രം ഈ ഏകതയെ വിവിധ തലങ്ങളിലെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളായി വിഭജിച്ച് പഠിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിഭജിത അറിവുകളെ വീണ്ടും ഒരു സമഗ്ര ദൃഷ്ടിയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു—എന്നാൽ ഇത്തവണ അതീന്ദ്രിയ ഏകസത്തയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അല്ല, ദ്രവ്യം, ബന്ധം, ചലനം, വിയോജനം, ഏകീകരണം, ഉദ്ഭവം, സ്വയംസംഘടന, ബോധം, സമൂഹം എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ഭൗതികപ്രക്രിയയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്.
ഈ മാറ്റമാണ് പുരാതന വിജ്ഞാനത്തെ ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ മനുഷ്യവാദത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നത്. മനുഷ്യൻ ഇനി പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പുറത്തുനിന്ന് അതിനെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന സാക്ഷിയല്ല. അവൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ഒരു ഉദ്ഭവഘടകമാണ്. അവന്റെ ശരീരം നക്ഷത്രങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട മൂലകങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമാണ്; അവന്റെ ജീവൻ ഭൂമിയുടെ ദീർഘമായ പരിണാമചരിത്രത്തിന്റെ ഫലമാണ്; അവന്റെ മസ്തിഷ്കം ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ ഉൽപ്പന്നമാണ്; അവന്റെ ബോധം സാമൂഹികവും ഭാഷാപരവുമായ ബന്ധങ്ങളിൽ കൂടുതൽ ഉയർന്ന രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു; അവന്റെ സംസ്കാരം പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും മാറ്റുന്ന ഒരു ശക്തിയായി മാറുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒന്നല്ല. പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം ഒരു ഭാഗത്തിലൂടെ സ്വയം അറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഘട്ടമാണ് മനുഷ്യബോധം എന്ന കാവ്യാത്മകമായ പ്രസ്താവനയ്ക്ക് ഇവിടെ ഒരു ഉദ്ഭവാത്മക ഭൗതിക അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു.
എന്നാൽ ഈ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉയർച്ച മനുഷ്യന് പരിധിയില്ലാത്ത അധികാരം നൽകുന്നില്ല. മറിച്ച് അവന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം വർധിപ്പിക്കുന്നു. സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിയിലും സമൂഹത്തിലും ഭാവിതലമുറകളിലും ഉണ്ടാക്കുന്ന പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ് മനുഷ്യന് ലഭിച്ചതിനാൽ, അറിവില്ലായ്മയെ ഇനി എല്ലായിടത്തും ന്യായീകരണമാക്കാനാവില്ല. കാടുകൾ നശിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിസ്ഥിതികഫലം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും; കാർബൺ ഉത്സർജനം വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ കാലാവസ്ഥാപ്രത്യാഘാതം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും; സാമൂഹികവിവേചനം മനുഷ്യരുടെ കഴിവുകളെ തടയുന്നുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും; തെറ്റായവിവരം ജനാധിപത്യത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുമെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ ആധുനിക ധർമ്മം അറിവിനെ ഉത്തരവാദിത്തത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയായിരിക്കണം.
ഇവിടെയാണ് വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന പുനർവ്യാഖ്യാനം സാധ്യമാകുന്നത്. ധർമ്മം ഇനി ദൈവികമായി നൽകിയ ശാശ്വതനിയമമല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ വിവിധ പാളികൾക്കിടയിലെ ചലനാത്മക സന്തുലനം സംരക്ഷിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ ബോധപൂർവമായ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. ഋതം ഇനി മാറ്റമില്ലാത്ത പ്രപഞ്ചനിയമമല്ല; പരസ്പരബന്ധിതമായ ഭൗതിക–ജീവ–സാമൂഹിക പ്രക്രിയകളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ചലനാത്മക ക്രമമാണ്. യജ്ഞം ഇനി അഗ്നിയിൽ വസ്തുക്കൾ അർപ്പിക്കുന്ന ആചാരം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള വിഭവകൈമാറ്റത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തപരമായ ചാക്രികതയാണ്. ആത്മാന്വേഷണം ഇനി ശരീരത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച ശാശ്വതസത്തയെ കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമമല്ല; ശരീരം, മസ്തിഷ്കം, ബോധം, സമൂഹം, പ്രകൃതി എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വയംബോധത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള അന്വേഷണമാണ്.
ഇങ്ങനെ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായന ഒടുവിൽ ഒരു പുതിയ മനുഷ്യദർശനത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ അധിപനല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടിത പരിണാമത്തിലെ ഒരു ബോധമുള്ള ഘടകമാണ്. മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേറിട്ടതല്ല; പ്രകൃതിയുമായി നിരന്തരം വസ്തു, ഊർജം, വിവരം എന്നിവ കൈമാറുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാപാളിയാണ്. മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം ബന്ധരഹിതത്വമല്ല; കൂടുതൽ ഉയർന്നതും കൂടുതൽ നീതിയുള്ളതുമായ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. സാമൂഹികക്രമം അനുസരണയല്ല; സ്വയംതിരുത്താനുള്ള ശേഷിയുള്ള ചലനാത്മക ഏകീകരണമാണ്. അറിവ് അധികാരത്തിന്റെ സ്വത്ത് അല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ വിഭവമാണ്. പാരമ്പര്യം അന്തിമവിധിയല്ല; വിമർശനാത്മകമായി പുനർവായിക്കപ്പെടേണ്ട ചരിത്രസ്മൃതിയാണ്.
ഇതിലാണ് വൈദിക പാരമ്പര്യവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ സംഭാഷണത്തിന്റെ സാധ്യത. ഈ സംഭാഷണം പുരാതനതയെ ആധുനികതയുടെ തെളിവാക്കി മാറ്റുന്ന ശ്രമമല്ല. മറിച്ച് പുരാതന മനുഷ്യബുദ്ധി തിരിച്ചറിഞ്ഞ പ്രശ്നങ്ങളെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അറിവിലൂടെ കൂടുതൽ കൃത്യമായും കൂടുതൽ വിമർശനാത്മകമായും കൂടുതൽ സമഗ്രമായും പുനർചിന്തിക്കുന്ന ശ്രമമാണ്. അതിലൂടെ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ എല്ലാ അവകാശവാദങ്ങളും ശരിയാണെന്നതിൽനിന്ന് മാറി, മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെയും ജീവന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും അർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് നിരന്തരം ചോദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ദീർഘമായ ബൗദ്ധികചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന തിരിച്ചറിവിലേക്ക് മാറുന്നു.
അങ്ങനെ ഈ യാത്ര ഒരു അന്തിമ ഉത്തരത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. വൈദിക ചോദ്യങ്ങൾ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ചോദ്യങ്ങളായി രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. പ്രാചീന പ്രപഞ്ചചിന്ത ആധുനിക പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിൽ പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. പ്രാചീന ജീവചിന്ത പരിണാമശാസ്ത്രത്തിലും ജീവരസതന്ത്രത്തിലും പുതിയ അന്വേഷണങ്ങളായി മാറുന്നു. പ്രാചീന ആത്മാന്വേഷണം നാഡീശാസ്ത്രത്തിലും ബോധപഠനത്തിലും പുതിയ പ്രശ്നങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ധർമ്മചിന്ത മനുഷ്യാവകാശത്തിലും സാമൂഹികനീതിയിലും പരിസ്ഥിതിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിലും പുതിയ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. യജ്ഞത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രതീകം വിഭവങ്ങളുടെ ചാക്രിക പുനരുപയോഗത്തിലും കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തത്തിലും പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. ഏകതയുടെ പുരാതന സ്വപ്നം ഗ്രഹമാനവികതയിലും ശാസ്ത്രീയ സമഗ്രതയിലും പുതിയ ഭൗതിക അടിത്തറ കണ്ടെത്തുന്നു.
അതിനാൽ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർനിർമ്മാണം ഭൂതകാലത്തെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുന്ന പദ്ധതിയല്ല; ഭൂതകാലത്തിൽനിന്ന് ഭാവിയിലേക്കുള്ള ബൗദ്ധിക പരിവർത്തനമാണ്. അതിന്റെ ലക്ഷ്യം പഴയ സത്യങ്ങളെ ശാശ്വതമാക്കുക അല്ല, പഴയ ചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ തെളിവുകളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുക എന്നതാണ്. പാരമ്പര്യം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ അത് നശിക്കുന്നില്ല; അതിലെ ജീവിക്കുന്ന ഘടകങ്ങൾ പുതിയ രൂപത്തിൽ പുനർജനിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രം പഴയ വിശ്വാസങ്ങളെ നിരസിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്നില്ല; അവ കൂടുതൽ കൃത്യമായ രൂപത്തിൽ തിരിച്ചുവരുന്നു. ദർശനം ശാസ്ത്രവുമായി സംവദിക്കുമ്പോൾ അത് ശാസ്ത്രത്തിന് പകരമാകുന്നില്ല; മറിച്ച് അറിവിന്റെ വിവിധ പാളികളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഉയർന്നതല ചിന്താശേഷിയായി മാറുന്നു.
ഇതാണ് വൈദിക വിജ്ഞാനത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലൂടെ പുനർവായിക്കുന്നതിന്റെ അന്തിമ ദിശ: പുരാതന ഏകതയിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രീയ സമഗ്രതയിലേക്ക്, അതീന്ദ്രിയ ബോധത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവാത്മക ബോധത്തിലേക്ക്, വിധിനിർണ്ണയിച്ച സൃഷ്ടിയിൽനിന്ന് പരിണാമാത്മക പ്രപഞ്ചത്തിലേക്ക്, ആചാരാധിഷ്ഠിത ധർമ്മത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യ–സാമൂഹിക–പരിസ്ഥിതിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിലേക്ക്, ജന്മാധിഷ്ഠിത പദവിയിൽനിന്ന് സർവമാനവിക സമത്വത്തിലേക്ക്, പ്രകൃതിയോടുള്ള അധിപത്യത്തിൽനിന്ന് സഹവർത്തിത്വത്തിലേക്ക്, പാരമ്പര്യത്തിന്റെ അന്തിമാധികാരത്തിൽനിന്ന് സ്വയംതിരുത്തുന്ന വിജ്ഞാനസംസ്കാരത്തിലേക്ക്.
ഈ പരിവർത്തനമാണ് പാരമ്പര്യത്തെ അതിജീവിച്ചുകൊണ്ട് അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ആത്മാവിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നത്. അതാണ് നിഷേധത്തിലൂടെയുള്ള സംരക്ഷണം, വിമർശനത്തിലൂടെയുള്ള പുനർജനനം, വൈരുധ്യത്തിലൂടെയുള്ള വികാസം—അഥവാ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അർത്ഥത്തിൽ യഥാർത്ഥ വിജ്ഞാനപരിണാമം.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായനയിൽ ഇതുവരെ പ്രപഞ്ചം, ജീവൻ, പരിണാമം, ബോധം, സമൂഹം, ധർമ്മം, പരിസ്ഥിതി തുടങ്ങിയ മേഖലകളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചുകഴിഞ്ഞു. എന്നാൽ ഈ മുഴുവൻ അന്വേഷണത്തിന്റെയും അടിത്തറയിൽ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനചോദ്യമുണ്ട്: മനുഷ്യന് അറിവ് എങ്ങനെ ലഭിക്കുന്നു? മനുഷ്യൻ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ എങ്ങനെ തിരിച്ചറിയുന്നു? അനുഭവം, ഓർമ്മ, ഭാഷ, യുക്തി, നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, സാമൂഹികപാരമ്പര്യം എന്നിവയിൽ ഏതാണ് അറിവിന്റെ വിശ്വസനീയമായ ഉറവിടം? വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിൽ പ്രത്യക്ഷം, അനുമാനം, ശബ്ദം തുടങ്ങിയ വിവിധ ജ്ഞാനമാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും, അവയുടെ വിശ്വാസ്യത പലപ്പോഴും പാരമ്പര്യത്തിന്റെ അധികാരത്തോടും വേദവാക്യത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യത്തോടും ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ ചിന്ത ഈ പ്രശ്നത്തെ മറ്റൊരു തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി. ഒരു പ്രസ്താവന ആരാണ് പറഞ്ഞത് എന്നതല്ല അതിന്റെ സത്യത്തിന്റെ അന്തിമമാനദണ്ഡം; അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ എത്രത്തോളം ശരിയായി വിവരിക്കുന്നു, പരീക്ഷിക്കാനാകുമോ, ആവർത്തിച്ച് പരിശോധിക്കാനാകുമോ, പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രവചിക്കാനാകുമോ എന്നതാണ് നിർണായകം. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ജ്ഞാനമീമാംസയിൽ അറിവ് ഒരു പൂർത്തിയായ സംഭരണിയല്ല; നിരീക്ഷണം, ആശയവൽക്കരണം, പരീക്ഷണം, വിമർശനം, തിരുത്തൽ, പുനർസംശ്ലേഷണം എന്നിവയിലൂടെ നിരന്തരം വികസിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.
മനുഷ്യന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേക്കുള്ള ആദ്യ കവാടങ്ങളാണെങ്കിലും അവ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണരൂപം നൽകുന്നില്ല. കണ്ണുകൾ പ്രകാശത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ പരിധി മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ; ചെവികൾ ശബ്ദതരംഗങ്ങളുടെ ഒരു പരിമിത ആവൃത്തി പരിധി മാത്രമേ സ്വീകരിക്കുന്നുള്ളൂ; മനുഷ്യന്റെ ശരീരബോധവും പരിസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള നേരിട്ടുള്ള അനുഭവവും ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ചാണ് രൂപപ്പെട്ടത്. അതിനാൽ മനുഷ്യാനുഭവം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണരൂപമല്ല; ജീവൻ നിലനിർത്താൻ പരിണമിച്ച ഒരു തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട പ്രതിനിധാനമാണ്. സൂക്ഷ്മലോകം കാണാൻ സൂക്ഷ്മദർശിനി ആവശ്യമായി വന്നതും ദൂരസ്ഥ പ്രപഞ്ചത്തെ അറിയാൻ ദൂരദർശിനി ആവശ്യമായി വന്നതും ഇതുകൊണ്ടാണ്. മനുഷ്യന്റെ നേരിട്ടുള്ള അനുഭവത്തിന് അപ്പുറം നിലനിൽക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ ഉപകരണങ്ങൾ, ഗണിതം, പരീക്ഷണം, സങ്കൽപ്പമാതൃകകൾ എന്നിവയിലൂടെ മാത്രമേ തിരിച്ചറിയാനാകൂ. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ശാസ്ത്രം മനുഷ്യന്റെ പരിമിതമായ ഇന്ദ്രിയബോധത്തെ ഉപകരണങ്ങളിലൂടെയും യുക്തിയിലൂടെയും വിപുലീകരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ബോധവികാസമാണ്.
വൈദിക ധ്യാനപരമ്പരകളുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യവും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനർവായിക്കാം. ധ്യാനം മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ, ശ്വാസം, ശരീരബോധം, ചിന്ത, വികാരം എന്നിവയെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിക്കുന്ന ഒരു അനുഭവപരമായ രീതിയായി പല പാരമ്പര്യങ്ങളിലും വികസിച്ചു. ഈ അനുഭവങ്ങൾക്ക് നൽകിയിരുന്ന അതീന്ദ്രിയ വ്യാഖ്യാനങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായി അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ലെങ്കിലും, സ്വന്തം മാനസികാവസ്ഥകളെ നിരീക്ഷിക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ കഴിവ് ഒരു പ്രധാന പഠനവിഷയമാണ്. ആധുനിക മനശ്ശാസ്ത്രവും നാഡീശാസ്ത്രവും ശ്രദ്ധ, വികാരനിയന്ത്രണം, ഓർമ്മ, പ്രതീക്ഷ, സമ്മർദ്ദം, സ്വയംബോധം എന്നിവയെ പഠിക്കുന്നു. അതിനാൽ ധ്യാനത്തെ അതീന്ദ്രിയ ശക്തിയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനമെന്ന നിലയിൽ കാണാതെ, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ചില പ്രവർത്തനങ്ങളെ ക്രമബദ്ധമായി നിരീക്ഷിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ മാനസിക പരിശീലനമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു അനുഭവം ആന്തരികമായി ശക്തമാണെന്നത് മാത്രം അതിന് അതീന്ദ്രിയമായ കാരണം ഉണ്ടെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. ധ്യാനത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന അനുഭവങ്ങൾ യഥാർത്ഥ അനുഭവങ്ങളാണ്; അവയുടെ കാരണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അവകാശവാദങ്ങൾ വേറിട്ട ശാസ്ത്രീയ പരിശോധന ആവശ്യപ്പെടുന്നു.
യോഗപാരമ്പര്യത്തിലെ ശരീരം, ശ്വാസം, ശ്രദ്ധ, മനസ്സ് എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിരീക്ഷണങ്ങളും ഇതേ രീതിയിൽ സമീപിക്കാം. ശ്വാസം സ്വതന്ത്ര നാഡീവ്യവസ്ഥയുമായും ഹൃദയമിടിപ്പുമായും വികാരാവസ്ഥകളുമായും ശ്രദ്ധയുമായും ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ശരീരത്തിന്റെ അവസ്ഥ മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; മാനസികാവസ്ഥ ശരീരത്തിലെ വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ ഇരുവഴിയുള്ള ബന്ധം ആധുനിക ശരീരം–മനസ്സ് പഠനങ്ങളിൽ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ പുരാതന യോഗപരിശീലനങ്ങളിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ചില അനുഭവപരമായ നിരീക്ഷണങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായി പരിശോധിക്കാവുന്നതാണ്. എന്നാൽ അതിനൊപ്പം ഒരു വ്യക്തമായ പരിധിയും വേണം: പുരാതന യോഗപദാവലിയിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഓരോ ആശയത്തിനും ആധുനിക ശരീരശാസ്ത്രത്തിൽ കൃത്യമായ സമാനഘടകം ഉണ്ടെന്ന് കരുതാനാവില്ല. “നാടി”, “ചക്രം”, “കുണ്ഡലിനി” തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളെ ശരീരത്തിലെ പ്രത്യേക നാഡീവ്യൂഹങ്ങളുമായോ ഗ്രന്ഥികളുമായോ നേരിട്ട് തുല്യമാക്കുന്നത് ചരിത്രപരവും ശാസ്ത്രീയവുമായ തെളിവില്ലാതെ ചെയ്യാൻ പാടില്ല. പകരം, അവ മനുഷ്യന്റെ ശരീര–മനസ്സ് അനുഭവങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിച്ച ചരിത്രപരമായ ആശയരൂപങ്ങളായി പഠിക്കാം.
ഇതിലൂടെ അനുഭവപരമായ അറിവിനും ശാസ്ത്രീയ അറിവിനും ഇടയിലെ വ്യത്യാസം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാം. വ്യക്തിഗത അനുഭവം ഒരു അറിവിന്റെ തുടക്കമായേക്കാം; എന്നാൽ അത് പൊതുവായ ശാസ്ത്രീയ സത്യമായി മാറണമെങ്കിൽ അനുഭവത്തെ വ്യക്തിയുടെ മനസ്സിൽനിന്ന് പുറത്തെടുത്ത് പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കണം. ഒരാൾക്ക് ഒരു പ്രത്യേക ചികിത്സ ഫലപ്രദമായി തോന്നാം. മറ്റൊരാൾക്ക് അതേ ചികിത്സ ഫലപ്രദമല്ലെന്ന് തോന്നാം. ഇരു അനുഭവങ്ങളും യഥാർത്ഥ അനുഭവങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ചികിത്സ യഥാർത്ഥത്തിൽ രോഗാവസ്ഥയെ മാറ്റുന്നുണ്ടോ എന്നറിയാൻ നിയന്ത്രിതമായ താരതമ്യപഠനങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. അനുഭവത്തിൽ പ്രതീക്ഷ, സ്വാഭാവിക രോഗപരിഹാരം, രോഗത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഉയർച്ചതാഴ്ചകൾ, മറ്റ് ചികിത്സകൾ, ജീവിതരീതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ തുടങ്ങിയ നിരവധി ഘടകങ്ങൾ കലർന്നിരിക്കാം. അതിനാൽ ശാസ്ത്രം അനുഭവത്തെ നിരസിക്കുന്നില്ല; അനുഭവത്തിൽനിന്ന് കാരണഫലം വേർതിരിക്കാനുള്ള രീതിശാസ്ത്രം വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഇതാണ് പാരമ്പര്യാനുഭവത്തെ ശാസ്ത്രീയ അറിവാക്കി മാറ്റാനുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ പാത.
ഭാഷയുടെ പ്രശ്നവും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വെറും അനുഭവിക്കുന്നില്ല; ഭാഷയിലൂടെ അതിനെ വിഭാഗീകരിക്കുകയും നാമകരണം ചെയ്യുകയും ആശയവൽക്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു വസ്തുവിന് പേര് നൽകുന്നത് അതിനെ ഭൗതികമായി മാറ്റുന്നില്ലെങ്കിലും, അതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനും മറ്റുള്ളവരുമായി ആശയം പങ്കിടാനും സാധ്യമാക്കുന്നു. ഭാഷ മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിഗത മസ്തിഷ്കപ്രവർത്തനത്തെ സാമൂഹിക വിജ്ഞാനമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രധാന മാധ്യമമാണ്. ഒരു തലമുറയുടെ അനുഭവം അടുത്ത തലമുറയിലേക്ക് കൈമാറുന്നത് പ്രധാനമായും ഭാഷയിലൂടെയാണ്. അതിനാൽ ഭാഷ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സാമൂഹിക പാളിയാണ്. വൈദിക മന്ത്രങ്ങളും സ്തോത്രങ്ങളും ദാർശനികസംഭാഷണങ്ങളും ഈ സാമൂഹികസ്മൃതിയുടെ ചരിത്രരൂപങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ഭാഷയിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ആശയം പുരാതനമാണെന്നത് മാത്രം അതിന്റെ സത്യത്തിന് തെളിവല്ല. ഭാഷ അറിവിനെയും മിഥ്യയെയും ഒരുപോലെ സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ സാമൂഹികസ്മൃതിയുടെ നിലനിൽപ്പിനൊപ്പം വിമർശനാത്മക പരിശോധനയും അനിവാര്യമാണ്.
വേദവാക്യത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചരിത്രപരമായ ആശയം ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹം ദീർഘകാലം സംരക്ഷിച്ച ഒരു വിജ്ഞാനപരമ്പരയ്ക്ക് ചരിത്രമൂല്യം ഉണ്ടാകും. എന്നാൽ ചരിത്രമൂല്യവും ശാസ്ത്രീയ സത്യവും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു ഗ്രന്ഥം പുരാതനമാണെന്നത് അത് പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാ അവകാശവാദങ്ങളിലും ശരിയാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. അതുപോലെ ഒരു പുരാതന ഗ്രന്ഥത്തിൽ ഒരു ആശയം പിന്നീട് ശാസ്ത്രീയമായി പ്രസക്തമായതായി കണ്ടെത്തിയാൽ, ആ ഗ്രന്ഥം ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തെ മുൻകൂട്ടി പൂർണ്ണമായി പ്രവചിച്ചുവെന്ന് പറയാനും പാടില്ല. യഥാർത്ഥ ശാസ്ത്രീയ ബഹുമാനം പുരാതന ഗ്രന്ഥങ്ങൾക്ക് അവർ പറഞ്ഞിട്ടില്ലാത്ത കാര്യങ്ങൾ ആരോപിക്കുന്നതിലല്ല; അവർ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉന്നയിച്ച ചോദ്യങ്ങളെയും ആശയങ്ങളെയും അവരുടെ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നതിലാണ്.
ഇവിടെ നിന്നാണ് “പുരാതന വിജ്ഞാനം എല്ലാം ശാസ്ത്രമായിരുന്നു” എന്ന അവകാശവാദവും “പുരാതന വിജ്ഞാനത്തിൽ ശാസ്ത്രീയമായ യാതൊരു മൂല്യവുമില്ല” എന്ന നിഷേധവാദവും ഒരുപോലെ അപര്യാപ്തമാണെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നത്. ആദ്യത്തേത് ചരിത്രത്തെ പുരാണമാക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ചരിത്രപരമായ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സംഭാവനകളെ നിഷേധിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഈ രണ്ടു അതിരുകളെയും അതിജീവിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഒരു പുരാതന ആശയം ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ ശരിത്വം ആധുനിക തെളിവുകൾകൊണ്ട് സ്ഥാപിക്കാം. അത് തെറ്റാണെങ്കിൽ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ കാരണവും സാംസ്കാരികപ്രാധാന്യവും പഠിക്കാം. ഭാഗികമായി ശരിയാണെങ്കിൽ അതിലെ ശരിയായ ഘടകങ്ങളെ കൂടുതൽ വികസിതമായ സിദ്ധാന്തത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്താം. ഈ രീതിയിലാണ് പാരമ്പര്യത്തെ അന്ധമായി ആരാധിക്കാതെയും നിരാകരിക്കാതെയും അതിജീവിക്കാനാകുന്നത്.
വൈദിക “മായ” എന്ന ആശയത്തെയും ഈ ചട്ടക്കൂടിൽ പുനർവായിക്കാം. മായയെ പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ അസത്യമാണ് എന്ന ലളിതമായ അർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നതിന് പകരം, മനുഷ്യന്റെ അനുഭവവും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനിക പ്രശ്നമായി സമീപിക്കാം. മനുഷ്യൻ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നേരിട്ട് പൂർണ്ണമായി കാണുന്നില്ല; അവൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, നാഡീവ്യവസ്ഥ, ഓർമ്മ, ഭാഷ, പ്രതീക്ഷ, സാമൂഹികവിശ്വാസങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ നിർമ്മിച്ച പ്രതിനിധാനങ്ങളിലൂടെയാണ് ലോകത്തെ അനുഭവിക്കുന്നത്. നിറം, ശബ്ദം, വാസന, വേദന തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങൾ പുറംലോകത്തിലെ ഭൗതികപ്രക്രിയകളുടെ നാഡീവ്യവസ്ഥാപരമായ പ്രതിനിധാനങ്ങളാണ്. അതിനാൽ അനുഭവലോകവും അതിന്റെ ഭൗതികകാരണങ്ങളും ഒരേ കാര്യമല്ല. ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രം ഈ വ്യത്യാസത്തെ കൂടുതൽ വിശദമായി പഠിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതിൽനിന്ന് പുറംലോകം മിഥ്യയാണെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യാനാവില്ല. മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ അനുഭവം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പൂർണ്ണമായി പകർത്തുന്നില്ലെങ്കിലും അതിന് യാഥാർത്ഥ്യവുമായി കാരണബന്ധമുണ്ട്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ “പ്രതിനിധാനവും പ്രതിനിധാനം ചെയ്യപ്പെടുന്ന യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം” എന്ന് കാണാം. മനുഷ്യന്റെ ആശയം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണ പകർപ്പല്ല; എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യവുമായി ഇടപെടുന്നതിലൂടെ രൂപപ്പെട്ട ഒരു മാതൃകയാണ്. ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണ പകർപ്പുകളല്ല; അവ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാനും പ്രവചിക്കാനും ഉപയോഗിക്കുന്ന മാതൃകകളാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ സത്യം പോലും ചലനാത്മകമാണ്. പുതിയ തെളിവുകൾ വന്നാൽ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഈ തിരുത്തൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ദൗർബല്യമല്ല; അതിന്റെ ശക്തിയാണ്. തെറ്റുതിരുത്താനുള്ള കഴിവാണ് ശാസ്ത്രീയ വിജ്ഞാനത്തെ അടഞ്ഞ മതവിജ്ഞാനത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നത്.
ഇതോടെ വൈദിക “നെതി, നെതി” എന്ന അന്വേഷണരീതിക്കും ഒരു പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. “ഇതല്ല, അതല്ല” എന്ന രീതിയിൽ അന്തിമസത്യത്തെ നിർവചനങ്ങളിലൂടെ പൂർണ്ണമായി പിടികൂടാനാവില്ല എന്ന തിരിച്ചറിവ് ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക ജാഗ്രതയാണ്. എന്നാൽ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ ഇതിനെ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള നിരന്തരമായ നിഷേധപ്രക്രിയയായി ഉയർത്താം. ഒരു സിദ്ധാന്തം നിലനിൽക്കുന്നത് അത് ഒരിക്കലും തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കാനാവില്ല എന്നതിനാലല്ല; മറിച്ച് നിലവിലുള്ള തെളിവുകളെ അത് ഏറ്റവും മികച്ച രീതിയിൽ വിശദീകരിക്കുകയും ശക്തമായ എതിര്തെളിവുകളെ ഇതുവരെ നേരിടുകയും ചെയ്തതിനാലാണ്. പുതിയ തെളിവുകൾ വന്നാൽ അതിനെ തിരുത്താം. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ ഓരോ ഘട്ടവും താൽക്കാലികമായെങ്കിലും ശക്തമായ ഒരു സംശ്ലേഷണമാണ്.
ഈ ജ്ഞാനമീമാംസാ ദൃഷ്ടിയിൽ സംശയം ഒരു നിഷേധാത്മക മനോഭാവമല്ല. സംശയം വിജ്ഞാനത്തിന്റെ വിയോജനശക്തിയാണ്. വിശ്വാസം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ അറിവ് കട്ടപിടിക്കാം; സംശയം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ അറിവ് ഒരിക്കലും സ്ഥിരത നേടുകയില്ല. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ വിജ്ഞാനം വിശ്വാസവും സംശയവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലാണ് വളരുന്നത്. ഒരു പരീക്ഷണത്തിന്റെ ഫലം താൽക്കാലികമായി അംഗീകരിക്കുന്നു; അതേ സമയം പുതിയ പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് അത് തുറന്നുവെക്കുന്നു. ഒരു സിദ്ധാന്തം ഉപയോഗിക്കുന്നു; അതിന്റെ പരിധികളും പരിശോധിക്കുന്നു. ഒരു മാതൃക സ്വീകരിക്കുന്നു; അതിന്റെ പരാജയസാഹചര്യങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുന്നു. ഈ ചലനാത്മകതയാണ് ശാസ്ത്രത്തെ സ്വയംതിരുത്തുന്ന വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയാക്കുന്നത്.
വൈദിക ദാർശനിക പാരമ്പര്യത്തിലെ സംവാദരീതികൾക്കും ഇവിടെ പുതിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഉപനിഷത്തുകളിലെ ഗുരു–ശിഷ്യ സംവാദങ്ങൾ, വിവിധ ദാർശനികപാഠശാലകളിലെ വാദപ്രതിവാദങ്ങൾ, ബൗദ്ധ–ബ്രാഹ്മണ–ജൈന ചിന്തകളിലെ പരസ്പര വിമർശനങ്ങൾ എന്നിവ ഇന്ത്യൻ ബൗദ്ധികചരിത്രത്തിൽ വിയോജനത്തിന്റെ ഒരു സമ്പന്ന പാരമ്പര്യം സൃഷ്ടിച്ചു. എന്നാൽ ഒരു വാദത്തിന്റെ വിജയം സത്യത്തിന്റെ അന്തിമതെളിവല്ല. വാദശേഷി സത്യാന്വേഷണത്തിന് സഹായകരമായ ഉപകരണമാണ്; സത്യത്തിന്റെ പകരക്കാരനല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സംവാദത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എതിരാളിയെ പരാജയപ്പെടുത്തുക എന്നതിലുപരി വൈരുധ്യത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയുകയും അതിൽനിന്ന് ഉയർന്ന സംശ്ലേഷണം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ബൗദ്ധികസംവാദത്തിൽ വിയോജിപ്പ് ശത്രുതയല്ല; അറിവിന്റെ ഉദ്ഭവശക്തിയാണ്.
ഇത് ജനാധിപത്യസമൂഹത്തിനും നിർണായകമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ എല്ലാ വിയോജനശബ്ദങ്ങളും അടിച്ചമർത്തുമ്പോൾ പുറമേ ഏകത കാണപ്പെട്ടാലും ആന്തരികമായി വൈരുധ്യങ്ങൾ സഞ്ചയിക്കും. വിമർശനം അനുവദിക്കാത്ത സ്ഥാപനങ്ങൾ സ്വന്തം പിഴവുകൾ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം സാമൂഹികവിയോജനശക്തിയാണ്; എന്നാൽ അത് സ്ഥാപനങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന തരത്തിലുള്ള വിഘടനമാകാതെ സൃഷ്ടിപരമായ വിമർശനമായി പ്രവർത്തിക്കണം. സ്വതന്ത്ര മാധ്യമം, തുറന്ന ശാസ്ത്രീയ സംവാദം, ജനാധിപത്യവാദപ്രതിവാദം, അക്കാദമിക സ്വാതന്ത്ര്യം, നിയമപരമായ പരിശോധന എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽശേഷിയുടെ സ്ഥാപനരൂപങ്ങളാണ്.
ഇവിടെ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയിൽനിന്ന് ആധുനിക ജനാധിപത്യ വിജ്ഞാനസംസ്കാരത്തിലേക്കുള്ള ഒരു പ്രധാന പരിവർത്തനം കാണാം. പുരാതന വിജ്ഞാനത്തിൽ ഗുരുവിനും ഋഷിക്കും പാരമ്പര്യത്തിനും പ്രത്യേക അധികാരം ഉണ്ടായിരുന്നു. ആധുനിക വിജ്ഞാനത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹികപദവി അല്ല, തെളിവിന്റെ ശക്തിയാണ് പ്രധാനമാകേണ്ടത്. ഒരു ശാസ്ത്രീയപ്രബന്ധത്തിന്റെ സത്യാവസ്ഥ അതിന്റെ രചയിതാവിന്റെ ജാതിയോ മതമോ പദവിയോ നോക്കി തീരുമാനിക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ ഒരു പുരാതന ഗ്രന്ഥത്തെ വിമർശിക്കുന്നതും അതിന്റെ സാംസ്കാരികപാരമ്പര്യത്തെ അപമാനിക്കുന്നതായിരിക്കണമെന്നില്ല. ആശയത്തെ വിമർശിക്കുന്നത് വ്യക്തിയെയോ സമൂഹത്തെയോ അപമാനിക്കുന്നതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. ഈ വ്യത്യാസം ശാസ്ത്രീയവും ജനാധിപത്യപരവുമായ വിജ്ഞാനസംസ്കാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സംഭാവന ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു: യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഒരൊറ്റ തലത്തിൽനിന്ന് വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കരുത്. ഒരു മതവിശ്വാസത്തിന് മനഃശാസ്ത്രപരമായ അർത്ഥമുണ്ടാകാം, സാമൂഹികമായ പ്രവർത്തനമുണ്ടാകാം, ചരിത്രപരമായ വേരുകളുണ്ടാകാം, എന്നാൽ അതിൽനിന്ന് അതിന്റെ പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപരമായ അവകാശവാദം സ്വതവേ ശരിയാണെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യാനാവില്ല. ഒരു പുരാണകഥ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സ്മൃതിയെ പ്രതിനിധീകരിക്കാം; അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സത്യാവസ്ഥ വേറിട്ട ചോദ്യമാണ്. ഒരു ആചാരം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്താം; അതിൽനിന്ന് അതിന്റെ അതീന്ദ്രിയ അവകാശവാദം തെളിയുന്നില്ല. ഒരു ദാർശനിക ആശയം മനുഷ്യജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴത്തിലുള്ള ഉൾക്കാഴ്ച നൽകാം; അതിനാൽ അത് ഭൗതികശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തമായി മാറുകയുമില്ല. ഓരോ ആശയത്തെയും അതിന്റെ യോജിച്ച അസ്തിത്വപാളിയിലും പ്രവർത്തനപാളിയിലും പരിശോധിക്കണം.
ഇതാണ് “പാളികൾ തമ്മിലുള്ള വിഭാഗാതിക്രമം” ഒഴിവാക്കാനുള്ള മാർഗം. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു ആശയം നേരിട്ട് മനഃശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് മാറ്റുകയോ, മനഃശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു അനുഭവത്തെ നേരിട്ട് പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപരമായ സത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കുകയോ, സാമൂഹിക ഉപമയെ ഭൗതികനിയമമാക്കുകയോ ചെയ്യരുത്. അതുപോലെ “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം ഉപയോഗിച്ചതുകൊണ്ട് ഒരു ദാർശനിക ആശയം ശാസ്ത്രീയമാകുകയുമില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ യഥാർത്ഥ ശാസ്ത്രീയത അതിന്റെ പദപ്രയോഗത്തിൽ അല്ല; വ്യത്യസ്ത യാഥാർത്ഥ്യപാളികൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ കൃത്യമായി നിർവചിക്കുന്നതിലാണ്.
ഈ ജാഗ്രത പ്രത്യേകിച്ച് ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ പേരിൽ പുരാതന ആത്മീയ ആശയങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കാൻ നടത്തുന്ന ശ്രമങ്ങളിൽ ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തിലെ സൂക്ഷ്മലോകത്തിന്റെ പ്രത്യേക ഗുണങ്ങൾ മനുഷ്യബോധം, പ്രാർത്ഥന, ആത്മാവ്, കർമ്മം, പുനർജന്മം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾക്ക് നേരിട്ടുള്ള തെളിവുകളല്ല. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതലത്തെക്കുറിച്ച് അത്യന്തം ആഴത്തിലുള്ള അറിവ് നൽകുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അതിനെ ഏതു ആത്മീയ അവകാശവാദത്തിനും മുദ്രയിടുന്ന പൊതുവായ തത്ത്വചിന്തയായി ഉപയോഗിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി തെറ്റാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് എന്ന ആശയം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ ഈ വ്യത്യാസം വ്യക്തമായി സൂക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ പദാവലി ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു ആത്മീയവാദമല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ ബഹുപാളി ചലനം, ബന്ധാത്മകത, വൈരുധ്യം, ഉദ്ഭവം, ഏകീകരണം, വിയോജനം എന്നിവയെ ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ തലങ്ങളിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു വികസിത ഭൗതികവാദ ചട്ടക്കൂടാണ്.
ഇതോടെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യവും പുതിയ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. എല്ലാം കാരണഫലബന്ധങ്ങളാൽ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ മനുഷ്യന് സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യം പുരാതന ദർശനങ്ങളിലും ആധുനിക തത്ത്വചിന്തയിലും ഉയർന്നിട്ടുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം കാരണരഹിതമായ പ്രവർത്തനമല്ല. മറിച്ച് സ്വന്തം കാരണങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ മാറ്റാനുള്ള ഉയർന്നതല ശേഷിയാണ്. ഒരു മനുഷ്യൻ തന്റെ ജൈവപരിമിതികളാൽ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അവൻ ഭക്ഷണം, വ്യായാമം, ചികിത്സ, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികസംഘടന എന്നിവയിലൂടെ ആ പരിമിതികളുമായി ഇടപെടുന്നു. അവൻ ജനിച്ച കുടുംബം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ തന്റെ ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റാൻ കഴിയും. അവൻ ഭാഷയും സംസ്കാരവും അവകാശമായി സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതേ ഭാഷയും സംസ്കാരവും വിമർശിച്ച് പുതുക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള മോചനമല്ല; പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും കാരണബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയിൽ ബോധപൂർവം ഇടപെടാനുള്ള കഴിവാണ്.
ഇവിടെ മാർക്സിയൻ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തോടും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനോടും വൈദിക ധർമ്മത്തിന്റെ പുതിയ വ്യാഖ്യാനത്തോടും ഒരു സംഗമബിന്ദു രൂപപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്റെ ഭൗതികജീവിതസാഹചര്യങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രനല്ല. ഉൽപാദനരീതി, സ്വത്തുബന്ധങ്ങൾ, തൊഴിൽവിഭജനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിസ്ഥിതി, രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ മനുഷ്യബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ ബോധം തന്നെ വീണ്ടും ഭൗതികലോകത്തെ മാറ്റുന്ന ശക്തിയായി മാറുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഉൽപ്പന്നമാണ്; എന്നാൽ ബോധമുള്ള മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. ഇത് ഏകദിശാ കാരണതയല്ല; തിരിച്ചുപ്രവർത്തിക്കുന്ന കാരണബന്ധങ്ങളുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ ശൃംഖലയാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വൈദിക ധർമ്മത്തെ ഒരു പുതിയ ചരിത്രപരമായ പദമായി പുനർനിർവചിക്കാം. ധർമ്മം ഇനി “എനിക്ക് ഏൽപ്പിക്കപ്പെട്ട പാരമ്പര്യകർത്തവ്യം” എന്നതിൽ ഒതുങ്ങേണ്ടതില്ല. വ്യക്തി, സമൂഹം, പ്രകൃതി, ഭാവിതലമുറകൾ എന്നിവയ്ക്കിടയിലെ ബന്ധങ്ങളെ കൂടുതൽ നീതിയുക്തവും സുസ്ഥിരവും സൃഷ്ടിപരവുമാക്കുന്ന പ്രവർത്തനമാണ് ആധുനിക ധർമ്മം. ഒരു വ്യക്തി സ്വന്തം ശരീരത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് വ്യക്തിപരമായ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്; മറ്റുള്ളവരുടെ ആരോഗ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന സാമൂഹികസംവിധാനം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് കൂട്ടായ ധർമ്മമാണ്; പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി സംരക്ഷിക്കുന്നത് പരിസ്ഥിതിക ധർമ്മമാണ്; അറിവ് സ്വതന്ത്രമായി പങ്കിടുന്നത് വിജ്ഞാനധർമ്മമാണ്; വിവേചനത്തെ എതിർക്കുന്നത് സാമൂഹികധർമ്മമാണ്; അധികാരത്തെ വിമർശിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് ജനാധിപത്യധർമ്മമാണ്.
ഇങ്ങനെ ധർമ്മം ഒരു നിശ്ചിത നിയമപുസ്തകത്തിൽ അടച്ചുപൂട്ടാനാവാത്ത ഒരു ചലനാത്മക ആശയമായി മാറുന്നു. ഒരു പ്രവർത്തനം ധാർമ്മികമാണോ എന്ന് നിർണ്ണയിക്കാൻ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപം മാത്രം നോക്കിയാൽ മതിയാകില്ല; അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഫലവും പരിശോധിക്കണം. ഒരു പുരാതന ആചാരം ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ഏകീകരിച്ചിരിക്കാം; മറ്റൊരു കാലഘട്ടത്തിൽ അതേ ആചാരം വിവേചനം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ ധർമ്മത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം ആചാരത്തിന്റെ പ്രായമല്ല; മനുഷ്യ–സാമൂഹിക–പരിസ്ഥിതിക സമഗ്രതയിൽ അതിന്റെ ഫലമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ധർമ്മം ഒരു ഫലാധിഷ്ഠിതമായ, ബന്ധാധിഷ്ഠിതമായ, ചലനാത്മകമായ നൈതികതയായി ഉയർത്താം.
ഇവിടെ നിന്നാണ് വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ പുനർവായന കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെയും ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസംസ്കാരത്തിന്റെയും ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് എത്തുന്നത്. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ബുദ്ധിയുടെ ചില പ്രവർത്തനങ്ങളെ യന്ത്രങ്ങളിൽ പുനർസംഘടിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. കണക്കുകൂട്ടൽ, ഭാഷാപ്രക്രിയ, മാതൃകതിരിച്ചറിയൽ, ചിത്രവിശകലനം, വിവരസംയോജനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളെ വിപുലീകരിക്കുന്നു. ഇത് മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ മറ്റൊരു വലിയ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനമാണ്. ഉപകരണങ്ങൾ ആദ്യം മനുഷ്യന്റെ പേശിശക്തിയെ വിപുലീകരിച്ചു; പിന്നീട് യന്ത്രങ്ങൾ ഉൽപാദനശേഷിയെ വിപുലീകരിച്ചു; കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയെ വിപുലീകരിച്ചു; കൃത്രിമബുദ്ധി ചില ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളെയും വിപുലീകരിക്കുന്നു.
എന്നാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയെ മനുഷ്യബോധവുമായി നേരിട്ട് തുല്യമാക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. ഒരു യന്ത്രം ഭാഷാപരമായ മാതൃകകൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നത് അതിന് മനുഷ്യന്റെ അനുഭവപരമായ ബോധമുണ്ടെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യബോധം ശരീരം, മസ്തിഷ്കം, വികാരം, സ്വയംബോധം, ജീവശാസ്ത്രപരമായ ആവശ്യങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണസംഘടനയാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ഭൗതികഘടന, പരിശീലനരീതി, വിവരസംഭരണം, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, മനുഷ്യനിർമ്മിത ലക്ഷ്യങ്ങൾ എന്നിവയിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. അതിനാൽ “ബുദ്ധി” എന്ന പദത്തിന് ഒരേ അർത്ഥം മനുഷ്യനിലും യന്ത്രത്തിലും പ്രയോഗിക്കുന്നത് സൂക്ഷ്മമായ വിശകലനം ആവശ്യപ്പെടുന്നു.
എങ്കിലും കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഉദ്ഭവം മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. യന്ത്രത്തിന് എന്താണ് ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തത്? മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പ്രത്യേകത എന്താണ്? ഭാഷാപ്രക്രിയ മാത്രം ബോധത്തിന് മതിയോ? സ്വയംബോധം, വികാരം, ശരീരാനുഭവം, സാമൂഹികബന്ധം, സൃഷ്ടിപരത എന്നിവ എങ്ങനെ പരസ്പരം ബന്ധിക്കുന്നു? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ഭാവിയിലെ ബോധശാസ്ത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാകും. ഇവിടെ വൈദിക ആത്മാന്വേഷണവും ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രവും തമ്മിൽ നേരിട്ടുള്ള സിദ്ധാന്തസമത്വമില്ലെങ്കിലും, “ബോധം എന്താണ്?” എന്ന അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഇരുവർക്കും പൊതുവായ അന്വേഷണവിഷയമാണ്. വ്യത്യാസം അവയുടെ ഉത്തരരീതികളിലാണ്. ഒന്ന് ആത്മാനുഭവത്തെയും ദാർശനിക അന്തർദൃഷ്ടിയെയും ആശ്രയിച്ചു; മറ്റൊന്ന് നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, നാഡീശാസ്ത്രം, മനശ്ശാസ്ത്രം എന്നിവയെ ആശ്രയിക്കുന്നു.
ഇതോടെ മനുഷ്യന്റെ ഭാവി ഒരു പുതിയ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രശ്നമായി ഉയരുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളെ വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടണം? മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയുന്നുവെങ്കിൽ സമ്പത്തിന്റെ വിതരണം എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കണം? കൃത്രിമബുദ്ധി തീരുമാനമെടുക്കലിൽ കൂടുതൽ പങ്കാളിയാകുമ്പോൾ ഉത്തരവാദിത്തം ആരുടേതായിരിക്കും? ജനിതകസാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യജീവിതത്തെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവ് വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉപയോഗത്തിന് എന്ത് നൈതികപരിധികളുണ്ടാകണം? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പുരാതന ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽനിന്ന് നേരിട്ടുള്ള ഉത്തരങ്ങൾ ലഭിക്കില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, ശക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്തപരമായ ഉപയോഗം, സാമൂഹികസമഗ്രത, ധർമ്മം തുടങ്ങിയ പഴയ ചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ സാങ്കേതിക സാഹചര്യത്തിൽ പുനർചിന്തിക്കാൻ അവ സഹായിക്കാം.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഭാവിയിലെ ഒരു അടിസ്ഥാന തത്വം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതികശേഷി വർധിക്കുന്നതനുസരിച്ച് അവന്റെ നൈതികവും സാമൂഹികവുമായ ഉത്തരവാദിത്തവും വർധിക്കണം. ശക്തി വർധിക്കുകയും ഉത്തരവാദിത്തം അതേപടി തുടരുകയും ചെയ്താൽ സാമൂഹികവിയോജനം അപകടകരമായി വളരും. അറിവ് കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും അധികാരം അതോടൊപ്പം കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ചെയ്താൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന് പകരം നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ഉപാധിയാകാം. അതിനാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതിക്ക് സമാന്തരമായി വിജ്ഞാനജനാധിപത്യം, സാമൂഹികസമത്വം, പരിസ്ഥിതിക ഉത്തരവാദിത്തം, പൊതുനിരീക്ഷണം എന്നിവയും വളരേണ്ടതാണ്.
ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ പുനർവായന ഒടുവിൽ ഒരു പുതിയ സംസ്കാരസങ്കൽപ്പത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസംസ്കാരം പുരാതനതയുടെ അന്ധാനുകരണത്തിലോ ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ആരാധനയിലോ അധിഷ്ഠിതമാകരുത്. അതിന് ചരിത്രസ്മൃതിയും ശാസ്ത്രീയബോധവും സാമൂഹികനീതിയും പരിസ്ഥിതിക ഉത്തരവാദിത്തവും സാങ്കേതിക വിവേകവും ഒരുമിച്ച് ആവശ്യമാണ്. മനുഷ്യരാശി ഭൂമിയെ കീഴടക്കാനുള്ള പദ്ധതിയിൽനിന്ന് ഭൂമിയോടൊപ്പം നിലനിൽക്കാനുള്ള പദ്ധതിയിലേക്ക് മാറണം. അറിവിനെ അധികാരത്തിന്റെ സ്വകാര്യസ്വത്താക്കുന്നതിൽനിന്ന് കൂട്ടായ മനുഷ്യവിഭവമാക്കണം. പാരമ്പര്യത്തെ ശാശ്വതനിയമമാക്കുന്നതിൽനിന്ന് വിമർശനാത്മക സ്മൃതിയാക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യയെ മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്ന ശക്തിയായി കാണുന്നതിൽനിന്ന് മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ വിപുലീകരിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഉപകരണമായി കാണണം.
ഈ പുതിയ സംസ്കാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഏകതയും ബഹുത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തിന് ഒരു ഉയർന്ന പരിഹാരം ആവശ്യമാണ്. മനുഷ്യരാശി ഒന്നാണ്, എന്നാൽ മനുഷ്യർ ഒരേപോലെയല്ല. പ്രകൃതി ഒരു സമഗ്രവ്യവസ്ഥയാണ്, എന്നാൽ അതിലെ ജീവജാലങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. ശാസ്ത്രത്തിന് സർവസാധാരണമായ രീതിശാസ്ത്രമുണ്ട്, എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രയോഗങ്ങൾ വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്തമാകാം. മനുഷ്യാവകാശം സർവസാധാരണമായിരിക്കണം, എന്നാൽ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതരീതികൾ വൈവിധ്യമാർന്നതാകാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ഏകത ഏകീകരണമല്ല; പരസ്പരബന്ധിതമായ വൈവിധ്യമാണ്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഉയർന്ന സംശ്ലേഷണം.
വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിലെ “വസുധൈവ കുടുംബകം” പോലുള്ള ആശയങ്ങളെ ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ അവയ്ക്ക് പുതിയ ഗ്രഹതല അർത്ഥം നൽകാനാകും. ലോകം ഒരു കുടുംബമാണ് എന്നത് ഒരു നൈതികപ്രഖ്യാപനമായി മാത്രം നിലനിൽക്കേണ്ടതില്ല; കാലാവസ്ഥ, സമുദ്രങ്ങൾ, വായുമണ്ഡലം, ജൈവവൈവിധ്യം, രോഗവ്യാപനം, ആഗോള സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ, സാങ്കേതികശൃംഖലകൾ എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധം അതിന് ഭൗതിക അടിത്തറ നൽകുന്നു. എന്നാൽ ലോകം ഒരു കുടുംബമാണെന്നത് എല്ലാ മനുഷ്യരും ഒരേ രീതിയിൽ ജീവിക്കണം എന്നർത്ഥമല്ല. മറിച്ച് വ്യത്യാസങ്ങളെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് പൊതുവായ നിലനിൽപ്പിനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം പങ്കിടണം എന്നതാണ് അതിന്റെ ഉയർന്ന അർത്ഥം.
അവസാനം, വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായന നമ്മെ ഒരു പ്രധാന ചരിത്രപാഠത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടവും അന്തിമമല്ല. പുരാണം തത്ത്വചിന്തയായി മാറി; തത്ത്വചിന്ത ശാസ്ത്രീയചോദ്യങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കി; ശാസ്ത്രം പുതിയ സാങ്കേതികശേഷികൾ സൃഷ്ടിച്ചു; സാങ്കേതികവിദ്യ വീണ്ടും പുതിയ നൈതികചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഓരോ പരിഹാരവും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ ചലനമാണ് മനുഷ്യസംസ്കാരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രം.
അതുകൊണ്ട് വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഭാവി അതിന്റെ പഴയ രൂപത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല. അതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുമായി വീണ്ടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. “പ്രപഞ്ചം എന്താണ്?”, “ജീവൻ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു?”, “ബോധം എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു?”, “മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കണം?”, “സമൂഹം എങ്ങനെ സംഘടിപ്പിക്കണം?”, “പ്രകൃതിയുമായി മനുഷ്യന്റെ ബന്ധം എന്തായിരിക്കണം?”, “അറിവിന്റെ പരിധി എവിടെയാണ്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ ഇന്നും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു. അവയ്ക്കുള്ള ഉത്തരങ്ങൾ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കും. അതാണ് അവയുടെ ജീവൻ.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ വൈദിക വിജ്ഞാനം ഒരു അവസാനിച്ച അധ്യായമല്ല; മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ ദീർഘപരിണാമത്തിലെ ഒരു ചരിത്രപാളിയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനെ ആരാധനയിൽനിന്ന് അന്വേഷണത്തിലേക്കും, അധികാരത്തിൽനിന്ന് തെളിവിലേക്കും, ശാശ്വതാവകാശത്തിൽനിന്ന് സ്വയംതിരുത്തലിലേക്കും, വിഭജനത്തിൽനിന്ന് ബന്ധാത്മക സമഗ്രതയിലേക്കും, പ്രകൃതിയോടുള്ള അധിപത്യത്തിൽനിന്ന് സഹവർത്തിത്വത്തിലേക്കും, ജന്മാധിഷ്ഠിത പദവിയിൽനിന്ന് സർവമാനവിക സമത്വത്തിലേക്കും, അതീന്ദ്രിയ ഏകതയിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രീയ സമഗ്രതയിലേക്കും ഉയർത്താനുള്ള ഒരു ചിന്താപദ്ധതിയായി പ്രവർത്തിക്കാം.
അവസാനം മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും വലിയ വിജയം താൻ ഭൂതകാലത്തെ പൂർണ്ണമായി മറികടന്നുവെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിലല്ല; ഭൂതകാലം തന്നെ തനിക്കുള്ളിൽ എങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നു എന്ന് തിരിച്ചറിയുകയും, അതിലെ സൃഷ്ടിപരമായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും, അതിലെ പരിമിതികളെ വിമർശിക്കുകയും, അവയെക്കാൾ ഉയർന്ന ഒരു പുതിയ സംശ്ലേഷണം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വൈദിക പാരമ്പര്യവും ആധുനിക ശാസ്ത്രവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട രണ്ട് ശത്രുപാളികളല്ല. അവ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ചരിത്രഘട്ടങ്ങളാണ്. അവയുടെ ഇടയിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ സത്യാന്വേഷണത്തിന്റെ വിയോജനശക്തിയായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോഴാണ് പുതിയ അറിവ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ അന്തിമ പുനർവായന ഒരു പുനരുജ്ജീവനമല്ല—ഒരു രൂപാന്തരമാണ്. അത് ഭൂതകാലത്തെ വർത്തമാനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതല്ല; ഭൂതകാലത്തിൽനിന്ന് ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. അത് പഴയ ഉത്തരങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതല്ല; പഴയ ചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ അറിവിന്റെ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുകയാണ്. അത് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ അവസാനമല്ല; പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ അതിജീവനമാണ്.
പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിരന്തരചലനത്തിൽ ദ്രവ്യം പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യബോധവും പഴയ ആശയങ്ങളിൽനിന്ന് പുതിയ ആശയങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ സൃഷ്ടിപ്രക്രിയ ഒരിക്കലും അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിജ്ഞാനം ജീവനുള്ളതാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ദർശനം ജീവനുള്ളതാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയും തുറന്നതാണ്.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുരാതന മനുഷ്യന്റെ വിസ്മയവും ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അന്വേഷണവും തമ്മിലുള്ള ഒരു ദീർഘമായ ചരിത്രബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. മനുഷ്യൻ ആദ്യം ആകാശത്തെ നോക്കിയപ്പോൾ അവൻ കണ്ടത് സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഋതുക്കൾ, മഴ, മിന്നൽ, ഇടിമുഴക്കം, പകൽ–രാത്രി എന്നീ പ്രത്യക്ഷ പ്രതിഭാസങ്ങളായിരുന്നു. അവയെ മനസ്സിലാക്കാൻ അവൻ കഥകളും പ്രതീകങ്ങളും ദേവതകളും സൃഷ്ടിച്ചു. എന്നാൽ ഈ പ്രതീകങ്ങളുടെ അടിയിലൂടെ ഒരു യഥാർത്ഥ ബൗദ്ധികചോദ്യം പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു: ഈ വൈവിധ്യത്തിന്റെ പിന്നിൽ എന്താണ്? ലോകം എവിടെനിന്നാണ് വന്നത്? എല്ലാറ്റിനെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന എന്തെങ്കിലും അടിസ്ഥാനക്രമമുണ്ടോ? ഈ ചോദ്യങ്ങളാണ് പിന്നീട് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ പ്രപഞ്ചചിന്തകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കിയത്. ആധുനിക ശാസ്ത്രം ഈ ചോദ്യങ്ങളെ ഗണിതം, നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, ഉപകരണങ്ങൾ, സിദ്ധാന്തങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തിയെങ്കിലും അടിസ്ഥാനമായ വിസ്മയം അപ്രത്യക്ഷമായിട്ടില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പുരാതന പ്രപഞ്ചചിന്തയെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മുൻകൂട്ടിയുള്ള രൂപമായി കാണുന്നതിനു പകരം, മനുഷ്യബുദ്ധി പ്രകൃതിയുടെ സമഗ്രതയെ മനസ്സിലാക്കാൻ നടത്തിയ ആദ്യകാല സംഘടിത ശ്രമങ്ങളിൽ ഒന്നായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ചരിത്രബോധമുള്ള സമീപനം.
വൈദിക പ്രപഞ്ചചിന്തയിലെ “ഒന്നിൽനിന്ന് അനേകം” എന്ന അടിസ്ഥാനരൂപം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. ഒരു ഏകീകൃത അടിസ്ഥാനത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്ത ഘടനകളും ശക്തികളും രൂപപ്പെടുന്നു എന്ന ആശയം മനുഷ്യചിന്തയിൽ വളരെ പഴയതാണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയമായി അതിനെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുമ്പോൾ “ഒരു പരമസത്തയിൽനിന്നാണ് എല്ലാം ഉണ്ടായത്” എന്ന മതപരമായ പ്രസ്താവന ആവശ്യമില്ല. പകരം, പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഭൗതികപ്രക്രിയകൾ ലളിതമായ അവസ്ഥകളിൽനിന്ന് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഘടനകളിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ഉദ്ഭവപ്രക്രിയകളായി കാണാം. അടിസ്ഥാനകണങ്ങൾ, ആറ്റങ്ങൾ, തന്മാത്രകൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, ജൈവസംവിധാനങ്ങൾ, നാഡീവ്യവസ്ഥകൾ, ബോധം, സമൂഹം, സംസ്കാരം തുടങ്ങിയവ ഒരേ രൂപത്തിലുള്ള വസ്തുക്കളല്ല. എന്നാൽ അവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഭൗതികചരിത്രത്തിലെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാപാളികളാണ്. “ഒന്ന്” ഇവിടെ ഒരേ വസ്തുവല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ സമഗ്രതയാണ്. “അനേകം” സമഗ്രതയുടെ നിഷേധമല്ല; സമഗ്രതയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന വ്യത്യാസങ്ങളാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ ബന്ധത്തെ ഏകീകരണശക്തിയും വിയോജനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ചലനമായി കാണാം. ഏകീകരണം വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിച്ച് സ്ഥിരമായ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വിയോജനം ആ ഘടനകളിൽ ചലനവും വ്യത്യാസവും വിഘടനവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിയോജനം വെറും നാശമല്ല. നിലവിലുള്ള ഘടനയിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തിയുമാണ് അത്. ഒരു നക്ഷത്രത്തിന്റെ അന്തർഘടനയിലെ സമ്മർദ്ദങ്ങളും ആകർഷണവും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനമാണ് അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് അടിത്തറ. ഒരു ജീവകോശത്തിൽ ഘടന നിലനിർത്തുന്ന പ്രക്രിയകളും വിഘടനപ്രക്രിയകളും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ സഹകരണവും മത്സരവും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു ആശയവ്യവസ്ഥയിൽ വിശ്വാസവും സംശയവും പരസ്പരം ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ “ഏകത” മാത്രം മതിയാകില്ല; “വിയോജനം” കൂടി മനസ്സിലാക്കണം. ഇതാണ് പുരാതന ഏകതാദർശനത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്ന നിർണായകമായ വ്യത്യാസം.
വൈദിക ചിന്തയിലെ “ഋത” എന്ന ആശയം ഈ ചലനാത്മക ക്രമവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്. പ്രകൃതിയിൽ ക്രമമുണ്ട്, എന്നാൽ ആ ക്രമം നിശ്ചലമല്ല. സൂര്യോദയവും സൂര്യാസ്തമയവും ആവർത്തിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഓരോ ദിവസവും ഒരേ അവസ്ഥയല്ല. ഋതുക്കൾ ആവർത്തിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഓരോ വർഷവും പരിസ്ഥിതിക സാഹചര്യങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. ജീവജാലങ്ങളുടെ ജനനവും മരണവും തുടരുന്നു, എന്നാൽ ജീവന്റെ സമഗ്രപ്രവാഹം പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിലെ ക്രമം ആവർത്തനവും പുതുമയും ഒരുമിച്ചുള്ള പ്രക്രിയയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് “ചലനാത്മക ക്രമം” എന്ന ആശയത്തിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാം. ക്രമം മാറ്റത്തെ തടയുന്നില്ല; മറിച്ച് നിയന്ത്രിതമായ മാറ്റങ്ങളിലൂടെ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സ്ഥിരത ചലനത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ അല്ല; ചലനത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതിലാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ സമയം ഒരു ശൂന്യപാത്രം പോലെ സംഭവങ്ങൾക്കു പുറത്തു നിൽക്കുന്ന ഒന്നല്ല. മാറ്റത്തിന്റെ അളവായാണ് സമയത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം. ഒരു വസ്തുവിൽ മാറ്റമില്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ ആന്തരികകാലപരിണാമത്തെ നിർവചിക്കുക ദുഷ്കരമാണ്. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രായം കോശപരമായും ജനിതകമായും ശാരീരികമായും നടക്കുന്ന മാറ്റങ്ങളുടെ സമഗ്രഫലമാണ്. സമൂഹത്തിൽ ചരിത്രം ഉൽപാദനബന്ധങ്ങളുടെയും ആശയങ്ങളുടെയും സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും മാറ്റങ്ങളുടെ സമാഹാരമാണ്. പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ജനനം, വികാസം, മരണം, ഗാലക്സികളുടെ പരിണാമം എന്നിവ പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തെ നിർവചിക്കുന്നു. അതിനാൽ സമയം മാറ്റത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒന്നല്ല; മാറ്റത്തിന്റെ ചലനാത്മക അളവാണ്. വൈദിക സൃഷ്ടി–സ്ഥിതി–ലയം എന്ന ചക്രത്തെ ഇവിടെ ഒരു ദൈവിക നാടകമായി കാണേണ്ടതില്ല; രൂപീകരണം, സ്ഥിരത, വിഘടനം, പുനഃസംഘടന എന്നീ സർവസാധാരണമായ പ്രക്രിയകളുടെ പ്രതീകാത്മക ചരിത്രബോധമായി കാണാം.
എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്. പുരാതന ചക്രകാലസങ്കൽപ്പങ്ങളും ആധുനിക പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിലെ ചക്രപ്രപഞ്ച മാതൃകകളും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു പുരാതന ഗ്രന്ഥത്തിൽ അനന്തമായ സൃഷ്ടി–പ്രളയചക്രങ്ങളെക്കുറിച്ച് പറയുന്നുണ്ടെന്നത് ആധുനിക പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രം അതേ ആശയം തെളിയിച്ചുവെന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾക്ക് ഗണിതമാതൃകകളും നിരീക്ഷണതെളിവുകളും ആവശ്യമാണ്. പുരാതന ആശയത്തിന് ആധുനിക ആശയവുമായി സാമ്യമുണ്ടെങ്കിൽ അത് ഒരു ചരിത്രപരമായ ആശയസാമ്യം മാത്രമായിരിക്കാം. ഈ വ്യത്യാസം സംരക്ഷിക്കുമ്പോഴാണ് പാരമ്പര്യത്തോടുള്ള ബഹുമാനവും ശാസ്ത്രത്തോടുള്ള സത്യസന്ധതയും ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്താനാകുന്നത്.
സ്ഥലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വൈദിക ചിന്തയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു. സാധാരണ മനുഷ്യാനുഭവത്തിൽ സ്ഥലം വസ്തുക്കൾക്കിടയിലെ ശൂന്യമായ ഇടംപോലെ തോന്നുന്നു. എന്നാൽ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ സ്ഥലം ഒരു നിർജ്ജീവമായ വേദി മാത്രമല്ല. വസ്തുക്കളുടെയും മേഖലകളുടെയും ചലനങ്ങളുടെയും ബന്ധങ്ങളുടെയും വിവരണത്തിൽ സ്ഥലത്തിനും കാലത്തിനും സജീവമായ പങ്കുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വികസിത ദൃഷ്ടിയിൽ “സ്ഥലം” വസ്തുക്കൾക്കിടയിലെ ശൂന്യതയായി മാത്രം കാണാതെ, വ്യത്യാസത്തിനും ചലനത്തിനും ബന്ധത്തിനും സാധ്യത നൽകുന്ന ഒരു ഭൗതികാവസ്ഥയായി ചിന്തിക്കാം. വസ്തുക്കൾക്ക് പരസ്പരം വ്യത്യസ്തമായി നിലനിൽക്കാൻ ഇടം ആവശ്യമാണ്; അതേ സമയം അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ആ ഇടത്തെ ഭൗതികമായി അർത്ഥവത്താക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്ഥലം പൂർണ്ണമായ ശൂന്യതയല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ സാധ്യതാഭൂമിയാണ്.
ഇവിടെ ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമാകുന്നു. പൂർണ്ണ ഏകീകരണമുണ്ടെങ്കിൽ വ്യത്യാസമില്ല; വ്യത്യാസമില്ലെങ്കിൽ സ്ഥലബന്ധങ്ങൾക്കും അർത്ഥമില്ല. പൂർണ്ണ വിയോജനമുണ്ടെങ്കിൽ ബന്ധമില്ല; ബന്ധമില്ലെങ്കിൽ ഘടനയും നിലനിൽക്കില്ല. അതിനാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ ഓരോ ഘടനയും ഏതെങ്കിലും അളവിൽ ഏകീകരണവും വിയോജനവും ഒരുമിച്ച് ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ആറ്റത്തിൽ ന്യൂക്ലിയസിനെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ ഉണ്ട്; ഇലക്ട്രോൺ വിതരണവും ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകളും വ്യത്യാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. തന്മാത്രയിൽ ബന്ധങ്ങൾ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു; താപചലനം അതിൽ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കോശത്തിൽ കോശഭിത്തിയും ആന്തരികസംഘടനയും ഏകീകരണം നൽകുന്നു; വസ്തുപ്രവാഹവും വിഭജനവും വിയോജനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സമൂഹത്തിൽ സ്ഥാപനങ്ങൾ സ്ഥിരത നൽകുന്നു; വ്യക്തികളുടെ താൽപര്യങ്ങളും പുതിയ ആശയങ്ങളും മാറ്റത്തിന് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ എല്ലാ ഘടനകളും ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലാണ്.
വൈദിക യജ്ഞസങ്കൽപ്പത്തെ ഈ വസ്തുപ്രവാഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക–പരിസ്ഥിതിക അർത്ഥം തെളിയുന്നു. പ്രകൃതിയിൽ ഒന്നും പൂർണ്ണമായും ഒറ്റപ്പെട്ട് നിലനിൽക്കുന്നില്ല. സൂര്യനിൽനിന്നുള്ള ഊർജം ഭൂമിയിലെ ജീവപ്രവർത്തനങ്ങളെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. സസ്യങ്ങൾ ആ ഊർജത്തെ രാസബന്ധങ്ങളിൽ സംഭരിക്കുന്നു. സസ്യങ്ങളെ ഭക്ഷിക്കുന്ന ജീവികൾ ആ ഊർജം സ്വന്തം ശരീരത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. വിഘടകർ മരിച്ച ജൈവവസ്തുക്കളെ വീണ്ടും പരിസ്ഥിതിയിലെ വസ്തുചക്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു. മനുഷ്യൻ ഈ ചക്രത്തിൽ ഒരു ഉപഭോക്താവ് മാത്രമല്ല; സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ ചക്രങ്ങളെ വേഗത്തിലാക്കാനും തടസ്സപ്പെടുത്താനും കഴിവുള്ള ഒരു ശക്തിയാണ്. അതിനാൽ ആധുനിക യജ്ഞത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചോദ്യം “നാം എന്താണ് അർപ്പിക്കുന്നത്?” എന്നതിൽനിന്ന് “നാം പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് എത്ര സ്വീകരിക്കുന്നു, എത്ര തിരിച്ചുനൽകുന്നു, എന്ത് രൂപത്തിലാണ് തിരിച്ചുനൽകുന്നത്?” എന്നതിലേക്ക് മാറണം.
ഈ ചോദ്യത്തിന് ആധുനിക വ്യവസായസംസ്കാരത്തിൽ വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഭൂമിയിലെ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ പരിമിതമാണ്. ചില വിഭവങ്ങൾ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാനാകുമെങ്കിലും അതിന്റെ വേഗത മനുഷ്യന്റെ ഉപഭോഗവേഗത്തേക്കാൾ കുറവായിരിക്കാം. ചില വിഭവങ്ങൾ ഏകദേശം പുനരുപയോഗിക്കാനാകാത്തവയാണ്. അതിനാൽ അനന്തമായ വളർച്ചയുടെ ആശയം പരിമിതമായ ഗ്രഹത്തിന്റെ ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യവുമായി വൈരുധ്യത്തിലാകുന്നു. ഉൽപാദനശേഷിയുടെ വർധന മനുഷ്യ ക്ഷേമത്തിന് ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെ നശിപ്പിക്കുന്ന വളർച്ച ദീർഘകാലത്തിൽ സ്വന്തം അടിസ്ഥാനത്തെ തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഏകീകരണശക്തിയും വിയോജനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം വ്യക്തമാണ്: സാമ്പത്തിക ഉൽപാദനം സമൂഹത്തെ വിഭവങ്ങളിലൂടെ ഏകീകരിക്കുന്നു; അതേ ഉൽപാദനം പരിസ്ഥിതിയെ തകർക്കുമ്പോൾ സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമായ വിയോജനം വർധിക്കുന്നു.
അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയെ ഉൽപാദനത്തിന്റെ അളവിലൂടെ മാത്രം വിലയിരുത്താനാവില്ല. ഉൽപാദനത്തിന്റെ ഭൗതികചെലവ്, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ ഉപയോഗം, മാലിന്യസൃഷ്ടി, ഊർജക്ഷമത, തൊഴിൽമാന്യത, സമ്പത്തിന്റെ വിതരണം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, ഭാവിതലമുറകളുടെ അവകാശം എന്നിവയും അതിന്റെ മൂല്യനിർണ്ണയത്തിൽ ഉൾപ്പെടണം. സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ഒരു സ്വതന്ത്ര യന്ത്രമല്ല; അത് ഭൂമിയുടെ ജൈവമണ്ഡലത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ഉപവ്യവസ്ഥയാണ്. പ്രകൃതിയെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള “സൗജന്യ വിഭവശേഖരം” എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നത് ഒരു അടിസ്ഥാന സൈദ്ധാന്തിക പിഴവാണ്. മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ ഉൽപാദനവും ഒടുവിൽ പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള വസ്തുക്കളുടെയും ഊർജത്തിന്റെയും പരിവർത്തനമാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് വൈദിക പ്രകൃതിബോധത്തിന് ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ രൂപം നൽകുന്നു. പ്രകൃതിയെ ദൈവികമായി ആരാധിക്കേണ്ടതില്ല; അതിന്റെ ഭൗതികസ്വാതന്ത്ര്യവും സങ്കീർണ്ണതയും തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ബഹുമാനം. ഒരു നദിയെ ദേവതയായി കണക്കാക്കുന്നത് നദിയുടെ ഭൗതികഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയ അറിവ് നൽകുന്നില്ല. എന്നാൽ നദി ഒരു സങ്കീർണ്ണ ജല–ജീവ–മണ്ണ് വ്യവസ്ഥയാണെന്നും അതിന്റെ ഒഴുക്ക് തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ അനവധി ജീവവ്യവസ്ഥകൾ ബാധിക്കപ്പെടുമെന്നും മനസ്സിലാക്കുന്നത് കൂടുതൽ പ്രായോഗികമായ പ്രകൃതിബഹുമാനമാണ്. കാടിനെ ദൈവികമെന്ന് വിളിക്കുന്നത് ഒരു നൈതികപ്രതീകമായിരിക്കാം; എന്നാൽ കാട് കാർബൺചക്രം, ജലചക്രം, മണ്ണുസംരക്ഷണം, ജൈവവൈവിധ്യം, പ്രാദേശികകാലാവസ്ഥ എന്നിവ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണ വ്യവസ്ഥയാണെന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സംരക്ഷണത്തിന് അടിത്തറ.
ഇവിടെ പുരാതന പവിത്രതാബോധം ശാസ്ത്രീയ പരിസ്ഥിതിക ഉത്തരവാദിത്തമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യാം. ഒരു വൃക്ഷത്തെ പവിത്രമാക്കുന്നത് ഒരു ചരിത്രപരമായ സംരക്ഷണരീതിയായിരുന്നു എങ്കിൽ, ആധുനിക സമൂഹം അതേ സംരക്ഷണലക്ഷ്യത്തെ ശാസ്ത്രീയ പരിസ്ഥിതിനിയമങ്ങളിലൂടെയും പൊതുസമ്പത്ത് സംരക്ഷണത്തിലൂടെയും സുസ്ഥിരവികസനത്തിലൂടെയും കൈവരിക്കണം. പവിത്രതയുടെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനം സംരക്ഷിക്കാം; അതിന്റെ അതീന്ദ്രിയ വിശദീകരണം ശാസ്ത്രീയമായി ആവശ്യമില്ല. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ അതിജീവനം: രൂപം മാറുന്നു, എന്നാൽ പ്രായോഗികമായി മൂല്യമുള്ള പ്രവർത്തനം ഉയർന്ന രൂപത്തിൽ തുടരുന്നു.
സാമൂഹികസംഘടനയുടെ തലത്തിൽ ഈ ഡയലക്ടിക്സ് കൂടുതൽ നിർണായകമാകുന്നു. ആദിമ കൂട്ടായ്മകളിൽ ജീവൻ നിലനിർത്താൻ പരസ്പരസഹകരണം അനിവാര്യമായിരുന്നു. വേട്ട, ശേഖരണം, സംരക്ഷണം, ഭക്ഷണവിതരണം, ശിശുപരിപാലനം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ കൂട്ടായ്മ നിർണായകമായിരുന്നു. പിന്നീട് കൃഷിയും സ്ഥിരവാസവും ജനസംഖ്യാവർധനയും അധിക ഉൽപാദനവും സ്വത്തുബന്ധങ്ങളും സാമൂഹികവിഭജനവും സങ്കീർണ്ണമാക്കി. തൊഴിൽവിഭജനം ഉൽപാദനക്ഷമത വർധിപ്പിച്ചെങ്കിലും അതോടൊപ്പം സാമൂഹികപദവിവ്യത്യാസങ്ങളും അധികാരകേന്ദ്രീകരണവും വർധിച്ചു. ഈ ചരിത്രപ്രക്രിയയിൽ വർണ്ണം പോലുള്ള വിഭാഗീകരണങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടിരിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു പ്രവർത്തനപരമായ വിഭാഗീകരണം ജന്മാധിഷ്ഠിതമായ സ്ഥിരപദവിയായി മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രവർത്തനം മാറുന്നു.
ഇതാണ് വർണ്ണത്തിൽനിന്ന് ജാതിയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു മാർഗം. പ്രവർത്തനപരമായ വൈവിധ്യം സമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായ ഏകീകരണശക്തിയാണ്. കൃഷി, യുദ്ധം, വ്യാപാരം, കരകൗശലം, അറിവ്, ഭരണസംവിധാനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വ്യത്യസ്ത കഴിവുകൾ ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ കഴിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള പ്രവർത്തനവിഭജനം ജന്മത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള പദവിയായി മാറുമ്പോൾ, സമൂഹത്തിന്റെ ചലനശേഷി കുറയുന്നു. ഒരു കുട്ടിയുടെ കഴിവ് അവന്റെ ജനനത്തോടെ മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന ധാരണ സമൂഹത്തിന്റെ ഉദ്ഭവശേഷിയെ തടയുന്നു. അതിനാൽ ജാതിയുടെ നിഷേധം സാമൂഹികനീതിയുടെ ആവശ്യകത മാത്രമല്ല; മനുഷ്യശേഷിയുടെ പൂർണ്ണ ഉപയോഗത്തിനുള്ള സാമ്പത്തികവും സാംസ്കാരികവുമായ ആവശ്യകത കൂടിയാണ്.
ഒരു സമൂഹം അതിന്റെ അംഗങ്ങളുടെ കഴിവുകൾ ഉപയോഗിക്കാൻ ജന്മം അടിസ്ഥാനമാക്കി വിലക്കുകൾ ഏർപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, അത് സ്വന്തം സാധ്യതകളെ തന്നെ ചുരുക്കുന്നു. ഒരു കഴിവുള്ള കുട്ടിക്ക് വിദ്യാഭ്യാസം നിഷേധിക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ സമൂഹം നഷ്ടപ്പെടുന്നത് ആ കുട്ടിയുടെ വ്യക്തിപരമായ അവസരം മാത്രമല്ല; ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞനെയോ കലാകാരനെയോ അധ്യാപകനെയോ സാങ്കേതികവിദഗ്ധനെയോ സാമൂഹികനേതാവിനെയോ നഷ്ടപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുമാണ്. അതിനാൽ സമത്വം ഒരു നൈതിക ആശയം മാത്രമല്ല; സാമൂഹികപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാണ്. എല്ലാവർക്കും വിദ്യാഭ്യാസവും ആരോഗ്യവും തൊഴിൽതിരഞ്ഞെടുപ്പും സാമൂഹികപങ്കാളിത്തവും ലഭ്യമാകുമ്പോൾ സമൂഹത്തിലെ സാധ്യതകളുടെ വിസ്തൃതി വർധിക്കുന്നു.
സ്ത്രീകളുടെ സാമൂഹികപങ്കാളിത്തത്തിലും ഇതേ ഡയലക്ടിക്കൽ തത്വം ബാധകമാണ്. ഒരു സമൂഹം ജനസംഖ്യയുടെ പകുതിയോളം വരുന്ന മനുഷ്യരുടെ വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, സ്വത്തവകാശം, തീരുമാനാധികാരം എന്നിവ പരിമിതപ്പെടുത്തുമ്പോൾ അത് സ്വന്തം ഉൽപാദനശേഷിയെയും ബൗദ്ധികശേഷിയെയും ചുരുക്കുന്നു. സ്ത്രീസ്വാതന്ത്ര്യം കുടുംബത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; കുടുംബത്തെ കൂടുതൽ സമത്വപരവും സഹകരണപരവുമായ ഘടനയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. മാതൃത്വം ഒരു ജൈവപ്രക്രിയയായിരിക്കാം; എന്നാൽ മാതൃത്വത്തിന്റെ സാമൂഹികരൂപം ചരിത്രപരമായി മാറുന്നു. അതുപോലെ സ്ത്രീത്വത്തിനും പുരുഷത്വത്തിനും ജൈവഘടകങ്ങൾ ഉണ്ടായാലും അവയുടെ സാമൂഹികവേഷങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും പ്രകൃതിനിശ്ചിതമല്ല. സംസ്കാരവും നിയമവും സാമ്പത്തികഘടനയും അവയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.
ഇവിടെ ജൈവവ്യത്യാസവും സാമൂഹികഅസമത്വവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. പ്രകൃതിയിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ എല്ലാം സാമൂഹികപദവിവ്യത്യാസങ്ങൾക്ക് ന്യായീകരണമല്ല. വ്യക്തികൾക്ക് ശരീരപരമായും ജനിതകമായും മാനസികമായും വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്. എന്നാൽ ആ വ്യത്യാസങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ച് ജന്മാധിഷ്ഠിതമായ സ്ഥിരമായ അധികാരക്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് സാമൂഹികനിർമ്മിതിയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രകൃതിയിലെ വൈവിധ്യം സൃഷ്ടിപരമായ വിയോജനശക്തിയാണ്; സാമൂഹികവിവേചനം ആ വൈവിധ്യത്തെ കൃത്രിമമായ അധികാരക്രമമാക്കി മാറ്റുമ്പോൾ അത് രോഗാത്മക വിയോജനമായി മാറുന്നു. സമത്വം എല്ലാവരും ഒരേപോലെയാകണം എന്നതല്ല; വ്യത്യാസങ്ങൾക്കിടയിൽ തുല്യമായ മാന്യതയും അവസരവും ഉറപ്പാക്കുക എന്നതാണ്.
മതത്തിന്റെ സാമൂഹികപങ്കും ഇതേ രീതിയിൽ പുനർവായിക്കാം. മതം മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ വെറും പ്രപഞ്ചവിശ്വാസത്തിന്റെ സമാഹാരമല്ല. അത് കൂട്ടായ തിരിച്ചറിവ്, നൈതികനിയന്ത്രണം, ദുഃഖത്തെ നേരിടാനുള്ള ആശ്വാസം, സാമൂഹിക ഐക്യം, ചടങ്ങുകൾ, കല, സംഗീതം, സാഹിത്യം, രാഷ്ട്രീയാധികാരം തുടങ്ങിയ അനവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു. അതിനാൽ മതത്തെ “അന്ധവിശ്വാസം” എന്ന് ഒറ്റവാക്കിൽ തള്ളുന്നത് ചരിത്രപരമായി അപര്യാപ്തമാണ്. എന്നാൽ മതത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനം അംഗീകരിക്കുന്നതും അതിന്റെ എല്ലാ അതീന്ദ്രിയ അവകാശവാദങ്ങളും സത്യമാണെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നതും രണ്ട് വ്യത്യസ്ത കാര്യങ്ങളാണ്. ഒരു വിശ്വാസം സമൂഹത്തെ ഏകീകരിക്കാം; അതേ വിശ്വാസം മറ്റൊരു സമൂഹത്തിനെതിരായ വിഭജനത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ മതത്തിന്റെ സാമൂഹികഫലമാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനത്തിന്റെ പ്രധാനവിഷയം.
മതേതരത്വം അതിനാൽ മതവിരോധമല്ല. മതവിശ്വാസം വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും സാംസ്കാരികജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായിരിക്കാം; എന്നാൽ രാഷ്ട്രാധികാരം ഒരു പ്രത്യേക മതസത്യത്തിന്റെ സംരക്ഷകനാകരുത്. കാരണം ഒരു മതവിശ്വാസത്തെ ഔദ്യോഗിക സത്യമായി ഉയർത്തുമ്പോൾ അതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ചിന്തിക്കുന്ന പൗരന്മാരുടെ തുല്യപദവി ദുർബലമാകും. ആധുനിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തി പൊതുവായ മതവിശ്വാസമല്ല; തുല്യ പൗരത്വമാണ്. വ്യത്യസ്ത മതവിശ്വാസങ്ങൾ സഹവർത്തിത്വത്തിൽ നിലനിൽക്കാൻ കഴിയുന്ന സാമൂഹികചട്ടക്കൂടാണ് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകീകരണം. ഇത് വൈദിക “ഏകത”യെ ഒരു മതപരമായ ഏകതയിൽനിന്ന് പൗരത്വാധിഷ്ഠിതമായ ബഹുത്വത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ സിദ്ധാന്തം രൂപപ്പെടുന്നു: വൈവിധ്യത്തെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഏകത താഴ്ന്നതലത്തിലുള്ള ഏകീകരണമാണ്; വൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടുള്ള സഹവർത്തിത്വം ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകീകരണമാണ്. ഒരു സമൂഹം എല്ലാവരെയും ഒരേ വിശ്വാസത്തിലേക്ക് നിർബന്ധിക്കുമ്പോൾ പുറമേ ഏകത കാണാം, എന്നാൽ ഉള്ളിൽ വിയോജനം അടിച്ചമർത്തപ്പെടുന്നു. മറിച്ച് വ്യത്യസ്ത വിശ്വാസങ്ങൾക്കും ആശയങ്ങൾക്കും തുല്യമായ പൗരാവകാശം നൽകുമ്പോൾ സമൂഹം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായെങ്കിലും കൂടുതൽ സ്ഥിരതയുള്ള ഏകീകരണം കൈവരിക്കുന്നു. ഈ ഉയർന്ന ഏകീകരണം നിർബന്ധത്തിലല്ല, പരസ്പരമാന്യതയിലാണ് അധിഷ്ഠിതം.
ഇതേ തത്വം ദേശീയതയ്ക്കും ബാധകമാണ്. ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന് ചരിത്രവും ഭാഷയും സംസ്കാരവും പൊതുസ്മൃതിയും ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ദേശീയ തിരിച്ചറിവ് മറ്റുള്ളവരെ താഴ്ന്നവരായി കാണുന്ന രാഷ്ട്രീയമായി മാറുമ്പോൾ അത് രോഗാത്മകമായ ഏകീകരണമായി മാറുന്നു. ആധുനിക ഗ്രഹതല പ്രശ്നങ്ങൾ—കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, മഹാമാരികൾ, സമുദ്രനിരപ്പുയർച്ച, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, അന്താരാഷ്ട്ര ധനപ്രവാഹങ്ങൾ, സാങ്കേതികശൃംഖലകൾ—ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ അതിർത്തിക്കുള്ളിൽ പരിഹരിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ ദേശീയസ്വത്വം ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ അതിനെ ഗ്രഹതല സഹകരണവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. പ്രാദേശിക തിരിച്ചറിവും സർവമാനവിക ഉത്തരവാദിത്തവും പരസ്പരം നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല.
ഇതിലാണ് “ഗ്രഹപൗരത്വം” എന്ന പുതിയ ആശയം ആവശ്യമായി വരുന്നത്. ഒരാൾ ഒരേസമയം ഒരു കുടുംബാംഗവും ഒരു പ്രാദേശികസമൂഹത്തിന്റെ അംഗവും ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ പൗരനും മനുഷ്യരാശിയുടെ അംഗവും ഭൂമിയുടെ ജൈവവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗവുമാണ്. ഈ തിരിച്ചറിവുകൾ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതില്ല. അവ വ്യത്യസ്ത ക്വാണ്ടം പാളികളിലെ വ്യക്തിത്വങ്ങളാണ്. പ്രാദേശികതയെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന ആഗോളത്വം യാന്ത്രിക ഏകീകരണമായിരിക്കും; ആഗോള ഉത്തരവാദിത്തമില്ലാത്ത പ്രാദേശികത വിഭജനത്തിലേക്ക് നയിക്കും. ഉയർന്ന സംശ്ലേഷണം പ്രാദേശിക വൈവിധ്യത്തെയും ഗ്രഹതല ഏകതയെയും ഒരുമിച്ച് സംരക്ഷിക്കുന്നതിലാണ്.
അങ്ങനെ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ പുനർവായന ഒരു പുരാതന സംസ്കാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം മാത്രമായി തുടരുന്നില്ല. അത് മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ദാർശനിക പദ്ധതിയായി വികസിക്കുന്നു. പുരാതന മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഏകത അന്വേഷിച്ചു; ആധുനിക ശാസ്ത്രം പരസ്പരബന്ധങ്ങൾ കണ്ടെത്തി; ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ബന്ധങ്ങളെ ഏകീകരണ–വിയോജന ചലനങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. പുരാതന മനുഷ്യൻ ധർമ്മത്തിലൂടെ ക്രമം അന്വേഷിച്ചു; ആധുനിക മനുഷ്യൻ മനുഷ്യാവകാശവും സാമൂഹികനീതിയും വികസിപ്പിച്ചു; ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവയെ ചലനാത്മക സാമൂഹികസന്തുലനത്തിന്റെ ഭാഗമായി കാണുന്നു. പുരാതന മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ പവിത്രമാക്കി; ആധുനിക ശാസ്ത്രം അതിന്റെ സങ്കീർണ്ണത വെളിപ്പെടുത്തി; ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രകൃതിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തത്തെ ഭൗതികമായ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുനർനിർവചിക്കുന്നു.
ഇവിടെ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന അതിന്റെ എല്ലാ വിശദീകരണങ്ങളും ശരിയാണെന്നതിൽ അല്ല; മനുഷ്യൻ ലോകത്തെ ഒരു സമഗ്രതയായി ചിന്തിക്കാൻ നടത്തിയ ആദ്യകാല ശ്രമങ്ങളിൽ ഒന്നായതിലാണ്. അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പരിമിതി, ആ സമഗ്രതയെ പലപ്പോഴും അതീന്ദ്രിയവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ തത്വങ്ങളിലൂടെ വിശദീകരിച്ചതിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സംഭാവന ഈ സമഗ്രതയെ അതീന്ദ്രിയതയിൽനിന്ന് ഭൗതികതയിലേക്കും, നിശ്ചലതയിൽനിന്ന് ചലനത്തിലേക്കും, ഏകതയിൽനിന്ന് ബന്ധാത്മക ബഹുത്വത്തിലേക്കും, ശാശ്വതതയിൽനിന്ന് പരിണാമത്തിലേക്കും മാറ്റുന്നതിലാണ്.
ഈ പരിവർത്തനത്തിൽ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ മൂല്യം കുറയുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്ഥാനം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മാറുന്നു. വൈദിക വിജ്ഞാനം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പകരക്കാരനല്ല. അത് ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മുൻകൂട്ടിയുള്ള സമ്പൂർണ്ണരൂപവും അല്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചും ബോധത്തെക്കുറിച്ചും സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചും അർത്ഥത്തെക്കുറിച്ചും ചോദിച്ച ചരിത്രത്തിലെ ഒരു മഹത്തായ ഘട്ടമാണ്. അതിലെ ചോദ്യങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും അതിന്റെ തെറ്റായ ഉത്തരങ്ങളെ തിരുത്തുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് ശാസ്ത്രീയ പുനർവായനയുടെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം.
അങ്ങനെ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ അതിജീവനം മൂന്നു പ്രധാന പരിവർത്തനങ്ങളിലൂടെ പ്രകടമാകുന്നു. ഒന്നാമത്, അധികാരത്തിൽനിന്ന് അന്വേഷണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം—ഗ്രന്ഥം പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് സത്യമെന്ന നിലപാടിൽനിന്ന് തെളിവ് കാണിക്കുന്നതുവരെ പരിശോധിക്കേണ്ട നിലപാടിലേക്ക്. രണ്ടാമത്, അതീന്ദ്രിയ ഏകതയിൽനിന്ന് ഭൗതിക സമഗ്രതയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം—എല്ലാറ്റിന്റെയും പിന്നിൽ ഒരു അദൃശ്യസത്തയുണ്ടെന്ന ആശയത്തിൽനിന്ന് എല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഭൗതികപ്രക്രിയകളുടെ ഭാഗങ്ങളാണെന്ന ശാസ്ത്രീയ ധാരണയിലേക്ക്. മൂന്നാമത്, ജന്മാധിഷ്ഠിത സാമൂഹികക്രമത്തിൽനിന്ന് സർവമാനവിക സമത്വത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം—മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികപദവി ജന്മം നിർണ്ണയിക്കുന്നതിൽനിന്ന് മനുഷ്യന്റെ മാന്യതയും സ്വാതന്ത്ര്യവും സർവസാധാരണമായി അംഗീകരിക്കുന്നതിലേക്ക്.
ഈ മൂന്നു പരിവർത്തനങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്. അറിവിന്റെ അധികാരം ജന്മത്തിലും പാരമ്പര്യത്തിലും കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹികഅധികാരവും കട്ടപിടിക്കും. അറിവ് വിമർശനത്തിനും പരിശോധനയ്ക്കും തുറക്കുമ്പോൾ സാമൂഹികചലനശേഷിയും വർധിക്കും. അതിനാൽ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം സാമൂഹികവിമോചനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ശാസ്ത്രീയബോധം പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് വർധിപ്പിക്കുന്നതോടൊപ്പം മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ശാസ്ത്രം വെറും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉറവിടമല്ല; അത് സാമൂഹികസ്വയംപരിശോധനയുടെ ഒരു ശക്തിയുമാണ്.
ഇവിടെനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു കേന്ദ്രപ്രതിപാദനം കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നു: ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ കട്ടപിടിച്ച ഏകതയിൽ അല്ല; സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകീകരണത്തിലേക്ക് മാറ്റാനുള്ള കഴിവിലാണ്. വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ മഹത്വം അതിന്റെ പഴയ രൂപത്തെ ശാശ്വതമാക്കുന്നതിൽ അല്ല; അതിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിൽനിന്ന് ഉയർന്ന വിജ്ഞാനരൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. ശാസ്ത്രം അതിനെ നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല; അതിനെ ചരിത്രവൽക്കരിച്ച് പുനർവായിക്കണം. പാരമ്പര്യം ശാസ്ത്രത്തെ കീഴടക്കേണ്ടതില്ല; ശാസ്ത്രവുമായി സംവദിക്കണം. ദർശനം ശാസ്ത്രത്തിന് പകരമാകേണ്ടതില്ല; ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥപരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യണം.
ഇതിന്റെ അന്തിമരൂപം ഒരു പുതിയ സമഗ്ര ഭൗതികവാദ മനുഷ്യവാദം ആയിരിക്കാം. ഈ മനുഷ്യവാദത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുള്ള ആത്മീയസത്തയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ബോധമുള്ള ജീവിയാണ്. എന്നാൽ അവൻ വെറും പ്രകൃതിയുടെ നിർജ്ജീവ ഉൽപ്പന്നവുമല്ല; സ്വന്തം പരിസ്ഥിതിയെയും സാമൂഹികഘടനകളെയും മാറ്റാൻ കഴിവുള്ള സജീവ ശക്തിയാണ്. അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രകൃതിയെ നിഷേധിക്കുന്നതിലല്ല; പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി ബോധപൂർവം ഇടപെടുന്നതിലാണ്. അവന്റെ ധർമ്മം ദൈവിക ഉത്തരവിന്റെ അനുസരണം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ദീർഘകാല സന്തുലനം സംരക്ഷിക്കുന്ന കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. അവന്റെ മോക്ഷം ലോകത്തിൽനിന്നുള്ള ഒഴിഞ്ഞുമാറൽ അല്ല; അന്യീകരണം, അനീതി, അജ്ഞാനം, ഭയം, അടിച്ചമർത്തൽ എന്നിവയെ മറികടന്ന് കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രവും കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരവുമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കലാണ്.
അങ്ങനെ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലൂടെ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ “മോക്ഷം” എന്ന ആശയത്തിനുപോലും ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക–ഭൗതിക അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ ദുഃഖത്തിൽനിന്നുള്ള മോചനമെന്ന പരിമിത അർത്ഥത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യനെ അജ്ഞാനം, അന്യീകരണം, സാമൂഹികഅടിച്ചമർത്തൽ, പ്രകൃതിവിനാശം, ഭയം, അസമത്വം എന്നിവയിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപ്രക്രിയയായി അതിനെ ഉയർത്താം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർപെട്ടവനല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ പ്രകൃതിനാശം സ്വന്തം ഭാവിയുടെ നാശമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നു. മനുഷ്യർ പരസ്പരം ആശ്രിതരാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ സാമൂഹികഅനീതി എല്ലാവരുടെയും സമഗ്രതയെ ബാധിക്കുന്നതായി കാണുന്നു. അറിവ് സാമൂഹികശക്തിയാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏകാധിപത്യം വിമോചനത്തിന്റെ വിരുദ്ധമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നു.
ഇതുതന്നെയാണ് പുരാതന ആത്മീയമോക്ഷചിന്തയെ ഒരു ഗ്രഹതല ഭൗതികവിമോചനചിന്തയായി ഉയർത്താനുള്ള സാധ്യത. മോക്ഷം ലോകത്തിൽനിന്നുള്ള പിന്മാറ്റമല്ല; ലോകത്തെ കൂടുതൽ ബോധപൂർവവും കൂടുതൽ നീതിയുക്തവും കൂടുതൽ സുസ്ഥിരവുമായ രൂപത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവാണ്. വ്യക്തിയുടെ ആന്തരികശാന്തി വിലപ്പെട്ടതാണ്; എന്നാൽ അത് സാമൂഹികദുഃഖത്തോടുള്ള അനാസക്തിയായി മാറരുത്. ധ്യാനം വ്യക്തിയുടെ മനസ്സിനെ ക്രമീകരിക്കാം; എന്നാൽ അതേ വ്യക്തി അനീതിക്കെതിരെ പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള സാമൂഹികബോധവും വികസിപ്പിക്കണം. ആത്മനിയന്ത്രണം വ്യക്തിപരമായ ഗുണമാണ്; എന്നാൽ സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തെ ന്യായീകരിക്കാൻ അത് ഉപയോഗിക്കരുത്. വ്യക്തിയുടെ വിമോചനവും സമൂഹത്തിന്റെ വിമോചനവും പരസ്പരം ബന്ധിതമായിരിക്കണം.
ഈ ഉയർന്ന സംശ്ലേഷണത്തിൽ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിലെ ചില ആന്തരികവൈരുധ്യങ്ങൾ പോലും സൃഷ്ടിപരമായ വിഭവങ്ങളായി മാറുന്നു. ഒരുവശത്ത് ഏകതയും മറുവശത്ത് വർണ്ണ–ജാതിവ്യത്യാസവും; ഒരുവശത്ത് സർവജീവബന്ധവും മറുവശത്ത് സാമൂഹികപദവിവ്യത്യാസവും; ഒരുവശത്ത് ബോധത്തിന്റെ മഹത്വവും മറുവശത്ത് അറിവിന്റെ പാരമ്പര്യാധികാരവും; ഒരുവശത്ത് പ്രകൃതിയുടെ പവിത്രതയും മറുവശത്ത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികാധിപത്യവും—ഈ വൈരുധ്യങ്ങൾ ചരിത്രപരമായി മനസ്സിലാക്കുമ്പോഴാണ് ഒരു പാരമ്പര്യം എങ്ങനെ സ്വന്തം ആശയങ്ങളുമായി തന്നെ സംഘർഷത്തിലൂടെ വികസിച്ചതെന്ന് തിരിച്ചറിയാനാകുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വൈരുധ്യങ്ങളെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; അവയെ തന്നെയാണ് പുനർസംശ്ലേഷണത്തിന്റെ ചാലകശക്തിയായി കാണുന്നത്.
അതിനാൽ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള യഥാർത്ഥ ചോദ്യം “വേദങ്ങളെ വീണ്ടും പഴയപോലെ സ്ഥാപിക്കണമോ?” എന്നതല്ല. അതിലും ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം “മനുഷ്യൻ വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിൽനിന്ന് എന്താണ് പഠിക്കേണ്ടത്, എന്താണ് അതിജീവിക്കേണ്ടത്, എന്താണ് ശാസ്ത്രീയമായി പുനർനിർമ്മിക്കേണ്ടത്?” എന്നതാണ്. അതിന്റെ ഉത്തരവും ഡയലക്ടിക്കൽ തന്നെയാണ്. പ്രകൃതിയോടുള്ള പരസ്പരബന്ധബോധം സംരക്ഷിക്കണം; അതീന്ദ്രിയ വിശദീകരണം ശാസ്ത്രീയമായി പരിശോധിക്കണം. ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തബോധം വികസിപ്പിക്കണം; ജന്മാധിഷ്ഠിത ധർമ്മക്രമം നിരസിക്കണം. ആത്മപരിശോധനയുടെ മൂല്യം അംഗീകരിക്കണം; ആത്മാവിനെ ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കാത്ത സത്തയായി പ്രഖ്യാപിക്കരുത്. സമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്രത സംരക്ഷിക്കണം; സാമൂഹികവിവേചനത്തെ അതിജീവിക്കണം. പാരമ്പര്യത്തിന്റെ സ്മൃതി നിലനിർത്തണം; പാരമ്പര്യത്തെ ഭാവിയുടെ തടവറയാക്കരുത്.
ഈ പ്രക്രിയ പൂർത്തിയായാൽ മാത്രമേ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥ ഒരു പുതിയ ചരിത്രപങ്ക് ഏറ്റെടുക്കുകയുള്ളൂ. അത് ഒരു മതാധികാരത്തിന്റെ ഉറവിടമല്ലാതെ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ പരിണാമചരിത്രത്തിലെ ഒരു സമ്പന്ന പാളിയായി മാറും. അതിലെ ആശയങ്ങൾ ആധുനിക ശാസ്ത്രവുമായി സംവദിക്കും; ചിലത് നിരസിക്കപ്പെടും; ചിലത് പുതുവ്യാഖ്യാനം നേടും; ചിലത് പുതിയ ദാർശനികസങ്കൽപ്പങ്ങൾക്ക് പ്രചോദനമാകും. ഇതാണ് ജീവിക്കുന്ന പാരമ്പര്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം. പൂർണ്ണമായി മാറ്റമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്ന പാരമ്പര്യം ചരിത്രത്തിൽ മരവിച്ച വസ്തുവായി മാറുന്നു; വൈരുധ്യങ്ങളുമായി സംവദിച്ച് മാറുന്ന പാരമ്പര്യമാണ് ഭാവിയിൽ ജീവിക്കുന്നത്.
അവസാനമായി, വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായന നമ്മെ ഒരു പുതിയ ബൗദ്ധികനിലപാടിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുന്നു. ഭൂതകാലത്തെ ആരാധിക്കരുത്; പഠിക്കുക. ഭൂതകാലത്തെ നിഷേധിക്കരുത്; വിമർശിക്കുക. ശാസ്ത്രത്തെ ആരാധിക്കരുത്; ഉപയോഗിക്കുക. പാരമ്പര്യത്തെ മരവിപ്പിക്കരുത്; പരിവർത്തനം ചെയ്യുക. വൈരുധ്യങ്ങളെ ഭയപ്പെടരുത്; അവയിൽനിന്ന് ഉയർന്ന സംശ്ലേഷണം സൃഷ്ടിക്കുക.
മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിണാമം ഇതുതന്നെയാണ്. ഒരു തലമുറയുടെ സത്യം അടുത്ത തലമുറയുടെ ചോദ്യമാകുന്നു; ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ പരിഹാരം മറ്റൊരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ വൈരുധ്യമായി മാറുന്നു; ഒരു പാരമ്പര്യത്തിന്റെ അന്തർദൃഷ്ടി പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവിൽ പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ ചലനത്തിലാണ് മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധിക സ്വാതന്ത്ര്യം. അതിനാൽ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ആധുനിക പുനർവായന അതിനെ അന്തിമസത്യമായി സ്ഥാപിക്കുന്നതിലല്ല; മനുഷ്യൻ സത്യത്തെ നിരന്തരം അന്വേഷിക്കുകയും, കണ്ടെത്തിയ സത്യങ്ങളെയും വീണ്ടും ചോദ്യം ചെയ്യുകയും, ഓരോ പുതിയ സംശ്ലേഷണത്തെയും അടുത്ത അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടക്കമാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു തുറന്ന വിജ്ഞാനസംസ്കാരം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
അവിടെ നിന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ യഥാർത്ഥ ദിശ തുറക്കുന്നത്: പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദിമചോദ്യങ്ങളിൽനിന്ന് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഭാവിയിലേക്ക്, പുരാതന മന്ത്രത്തിൽനിന്ന് ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ സമവാക്യത്തിലേക്ക്, ഋതത്തിൽനിന്ന് ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലേക്ക്, യജ്ഞത്തിൽനിന്ന് സുസ്ഥിര വസ്തുപ്രവാഹത്തിലേക്ക്, ധർമ്മത്തിൽനിന്ന് സർവമാനവിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിലേക്ക്, ആത്മാന്വേഷണത്തിൽനിന്ന് സ്വയംബോധത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ പഠനത്തിലേക്ക്, വർണ്ണത്തിൽനിന്ന് സമത്വത്തിലേക്ക്, മതപരമായ ഏകതയിൽനിന്ന് ബഹുത്വാധിഷ്ഠിത മനുഷ്യഏകതയിലേക്ക്, ദേശീയതയിൽനിന്ന് ഗ്രഹമാനവികതയിലേക്ക്, പാരമ്പര്യത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ ഭാവിയിലേക്ക്—ഇത് ഒരു നേരിട്ടുള്ള രേഖയല്ല, മറിച്ച് വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ മുന്നേറുന്ന മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ ദീർഘമായ ഉദ്ഭവപ്രക്രിയയാണ്.
വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ അവകാശി അതിന്റെ പഴയ രൂപത്തെ ആവർത്തിക്കുന്നവനല്ല; അതിന്റെ ചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നവനാണ്.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയിൽ ശബ്ദത്തിന് ലഭിച്ച സ്ഥാനത്തിന് അസാധാരണമായ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മന്ത്രം വെറും ഭാഷാപ്രയോഗമല്ലെന്നും ശരിയായ ഉച്ചാരണം, സ്വരം, താളം, ആവർത്തനം എന്നിവയ്ക്ക് പ്രത്യേക ശക്തിയുണ്ടെന്നും വൈദിക പാരമ്പര്യം കരുതി. ഈ വിശ്വാസത്തിന്റെ പിന്നിൽ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന അടിസ്ഥാനബോധം, ശബ്ദം മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിനെയും സാമൂഹികസ്മൃതിയെയും സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ഭൗതിക–സാംസ്കാരിക ശക്തിയാണെന്ന തിരിച്ചറിവായി പുനർവായിക്കാം. എന്നാൽ മന്ത്രോച്ചാരണത്തിന് സ്വതന്ത്രമായ അതീന്ദ്രിയ ശക്തിയുണ്ടെന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ല. ശബ്ദം വായുവിലും മറ്റു മാധ്യമങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കുന്ന യാന്ത്രിക തരംഗമാണ്; അതിന്റെ ആവൃത്തി, തീവ്രത, ദൈർഘ്യം, താളക്രമം എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ശ്രവണവ്യവസ്ഥയെയും മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കാം. അതോടൊപ്പം ഭാഷയുടെ അർത്ഥം, ആവർത്തനം, കൂട്ടായ ഉച്ചാരണം, ശ്രദ്ധ, പ്രതീക്ഷ, വികാരം എന്നിവയും മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥയെ മാറ്റാം. അതിനാൽ മന്ത്രത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ അതീന്ദ്രിയ ശക്തിയായി കാണാതെ ശബ്ദം, നാഡീപ്രവർത്തനം, ശ്രദ്ധ, സാമൂഹികസമന്വയം, അർത്ഥനിർമ്മാണം എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി പഠിക്കാം.
ഇവിടെ “ശബ്ദബ്രഹ്മം” എന്ന പുരാതന സങ്കൽപ്പത്തിന് ഒരു ചരിത്രപരമായ പുനർവായന സാധ്യമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ശബ്ദം തന്നെയാണെന്ന് അതിൽനിന്ന് നേരിട്ട് നിഗമനം ചെയ്യുന്നത് ശാസ്ത്രീയമല്ല. എന്നാൽ വിവരമില്ലാതെ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടന നിലനിൽക്കില്ല എന്ന ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ തിരിച്ചറിവുമായി ഒരു ആശയപരമായ സംഭാഷണം നടത്താം. ജീവകോശത്തിൽ ജനിതകവിവരം ഘടനയുടെ തുടർച്ചയ്ക്ക് നിർണായകമാണ്. മസ്തിഷ്കത്തിൽ നാഡീശൃംഖലകൾ വിവരസംസ്കരണം നടത്തുന്നു. സമൂഹത്തിൽ ഭാഷയും ചിഹ്നങ്ങളും കൂട്ടായ പെരുമാറ്റത്തെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. കമ്പ്യൂട്ടർ സംവിധാനങ്ങളിൽ വിവരത്തിന്റെ ക്രമീകരണം കണക്കുകൂട്ടൽ സാധ്യമാക്കുന്നു. അതിനാൽ ദ്രവ്യവും ഊർജവും പോലെ വിവരവും സങ്കീർണ്ണസംഘടനകളുടെ പ്രവർത്തനത്തിൽ നിർണായകമായ ഒരു ആശയമായി ഉയർന്നുവരുന്നു. എന്നാൽ വിവരം ഒരു സ്വതന്ത്ര അതീന്ദ്രിയ സത്തയല്ല; അത് ഭൗതികസംവിധാനങ്ങളുടെ അവസ്ഥകളെയും ബന്ധങ്ങളെയും കുറിച്ചുള്ള ഘടനാപരമായ വിവരണമാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ മന്ത്രത്തെ “വിവരത്തിന്റെ സങ്കുചിത സാംസ്കാരികരൂപം” എന്ന നിലയിലും കാണാം. ഒരു മന്ത്രത്തിൽ ശബ്ദം, അർത്ഥം, താളം, ചരിത്രസ്മൃതി, സാമൂഹികപരിചയം, ആചാരപരമായ പെരുമാറ്റം എന്നിവ ഒരുമിക്കുന്നു. ഒരു തലമുറയുടെ അനുഭവം മറ്റൊരു തലമുറയിലേക്ക് കൈമാറാൻ കഴിയുന്ന രീതിയിൽ ശബ്ദത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താനുള്ള പുരാതന മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതികവിദ്യയായിരുന്നു വൈദിക പാരായണപരമ്പര. എഴുത്തുസാങ്കേതികവിദ്യ വ്യാപകമാകുന്നതിനു മുമ്പ് ദീർഘമായ വാചകങ്ങളെ കൃത്യമായി സംരക്ഷിക്കാൻ അത്യന്തം കർശനമായ ശബ്ദപരിശീലനം ആവശ്യമായിരുന്നു. ഈ നിലയിൽ വൈദിക പാരായണരീതികൾ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികസ്മരണാശേഷിയുടെ ഒരു ശ്രദ്ധേയമായ ചരിത്രസംഭാവനയായി കാണാം. എന്നാൽ ഒരു പാഠം കൃത്യമായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് എന്നത് അതിലെ എല്ലാ പ്രസ്താവനകളും ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. സ്മരണയുടെ കൃത്യതയും ആശയത്തിന്റെ സത്യവും രണ്ടു വ്യത്യസ്ത പ്രശ്നങ്ങളാണ്.
ഇതോടെ “മന്ത്രശക്തി” എന്ന ആശയത്തെ രണ്ട് തലങ്ങളിൽ വേർതിരിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ഒന്നാമത്, ശബ്ദത്തിന്റെ ഭൗതികപ്രഭാവം; രണ്ടാമത്, അർത്ഥവും വിശ്വാസവും സാമൂഹികസാഹചര്യവും വഴി ഉണ്ടാകുന്ന മനഃശാസ്ത്രപരവും സാമൂഹികവുമായ പ്രഭാവം. ഒരു സംഗീതം മനുഷ്യന്റെ വികാരത്തെ മാറ്റാം. ഒരു കവിത ചിന്തയെ ഉണർത്താം. ഒരു രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യം കൂട്ടായ വികാരം സൃഷ്ടിക്കാം. ഒരു മതമന്ത്രം ഭക്തി, ശാന്തി, ഭയം, കൂട്ടായ്മ എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കാം. ഇവ യഥാർത്ഥ പ്രഭാവങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവയെ അതീന്ദ്രിയ ഊർജത്തിന്റെ തെളിവായി കാണേണ്ടതില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു പ്രതീകത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ ഭൗതികതയെയും സാമൂഹികതയെയും ഒരുമിച്ച് പരിഗണിച്ചാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.
വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന മേഖല സംഖ്യയുടെയും ഗണിതചിന്തയുടെയും വികസനമാണ്. ആചാരപരമായ കണക്കുകൂട്ടലുകൾ, ജ്യോതിശാസ്ത്രപരമായ നിരീക്ഷണങ്ങൾ, അളവുകൾ, കാലചക്രങ്ങളുടെ നിർണ്ണയം തുടങ്ങിയവ മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയിലെ ആവർത്തനങ്ങളും അനുപാതങ്ങളും ക്രമങ്ങളും അളക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഗണിതം ഇവിടെ വെറും സംഖ്യകളുടെ കളിയല്ല; പ്രകൃതിയിലെ ബന്ധങ്ങളെ അമൂർത്തമായി പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ ഒരു ശക്തമായ ബൗദ്ധിക ഉപകരണമാണ്. ഒരു വസ്തുവിന്റെ നീളം, ഒരു ചക്രത്തിന്റെ ആവർത്തനം, ഒരു ഗ്രഹത്തിന്റെ ചലനം, ഒരു നിർമ്മിതിയുടെ അനുപാതം എന്നിവ സംഖ്യകളിലൂടെ പ്രതിനിധീകരിക്കുമ്പോൾ അനുഭവത്തിൽനിന്ന് ഒരു അമൂർത്ത മാതൃക ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഗണിതം യാഥാർത്ഥ്യം തന്നെ അല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ ബന്ധങ്ങളെ കൃത്യമായി പ്രതിനിധീകരിക്കാൻ മനുഷ്യൻ നിർമ്മിച്ച ഒരു ഔപചാരിക ഭാഷയാണ്. ഒരു ഗണിതമാതൃക യാഥാർത്ഥ്യവുമായി എത്രത്തോളം പൊരുത്തപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ മൂല്യം. പുരാതന ഗണിതത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക അനുപാതം ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു സമവാക്യവുമായി സാമ്യമുള്ളതായി കണ്ടെത്തിയാൽ അതിനെ ചരിത്രപരമായ കൗതുകമായി കാണാം; എന്നാൽ ആധുനിക സിദ്ധാന്തം പുരാതന ഗ്രന്ഥത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ഒളിഞ്ഞിരുന്നു എന്ന് അവകാശപ്പെടാൻ അത് മതിയാകില്ല. ശാസ്ത്രീയ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ മഹത്വം ഗണിതചിഹ്നങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; ആ ഗണിതത്തെ നിരീക്ഷണവും പരീക്ഷണവും പ്രവചനശേഷിയും കൊണ്ട് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.
ഗണിതം പ്രകൃതിയുടെ ഭാഷയാണെന്ന പ്രസ്താവന പോലും സൂക്ഷ്മമായി ഉപയോഗിക്കണം. പ്രകൃതി സ്വയം മനുഷ്യഭാഷയിലെ ഗണിതവാക്യങ്ങൾ “സംസാരിക്കുന്നില്ല”. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിലെ സ്ഥിരതകളും അനുപാതങ്ങളും മാതൃകകളും കണ്ടെത്തി അവയെ ഗണിതരൂപത്തിൽ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഗണിതം മനുഷ്യബോധവും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ഒരു ഉയർന്നതല ഇടനാഴിയാണ്. വൈദിക ജ്യോതിശാസ്ത്രപരമായ നിരീക്ഷണങ്ങളിൽനിന്ന് ആധുനിക പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിലെ ഗണിതമാതൃകകളിലേക്കുള്ള യാത്ര മനുഷ്യന്റെ പ്രതിനിധാനശേഷിയുടെ വളർച്ചയാണ്. ഇവിടെ അറിവിന്റെ ഉദ്ഭവം അനുഭവം → അളവ് → മാതൃക → പ്രവചനം → പരിശോധന → തിരുത്തൽ എന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ചക്രത്തിലൂടെയാണ് നടക്കുന്നത്.
വൈദികവും പിന്നീട് ഇന്ത്യൻ പാരമ്പര്യങ്ങളും ശരീരത്തെക്കുറിച്ച് സമൃദ്ധമായ ആശയങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചു. ശരീരം ശുദ്ധീകരിക്കൽ, ഭക്ഷണം, ഉപവാസം, ശ്വാസപരിശീലനം, വ്യായാമം, ധ്യാനം, ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വിവിധ പാരമ്പര്യങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ടു. ഇവയിൽ ചിലത് മനുഷ്യന്റെ ആരോഗ്യവുമായി യഥാർത്ഥത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാം; ചിലത് പ്രത്യേക സാംസ്കാരിക സാഹചര്യങ്ങളുടെ ഉൽപ്പന്നങ്ങളായിരിക്കാം; ചിലത് പിന്നീട് അതീന്ദ്രിയ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ നേടിയിരിക്കാം. അതിനാൽ ഓരോ രീതിയെയും പ്രത്യേകം പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്.
ആധുനിക ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ശരീരം ഒരു ഏകീകൃതവും നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ ജൈവവ്യവസ്ഥയാണ്. ശരീരത്തിലെ കോശങ്ങൾ തുടർച്ചയായി പുതുക്കപ്പെടുന്നു; പ്രോട്ടീനുകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും വിഘടിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു; ഹോർമോണുകൾ മാറുന്നു; രോഗപ്രതിരോധപ്രവർത്തനം പരിസ്ഥിതിയുമായി ഇടപെടുന്നു; മസ്തിഷ്കവും ശരീരവും തമ്മിൽ നിരന്തരമായ വിവരകൈമാറ്റം നടക്കുന്നു. അതിനാൽ ആരോഗ്യത്തെ “ശരീരത്തിൽ രോഗമില്ലാത്ത അവസ്ഥ” എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുക്കാനാവില്ല. ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ പാളികൾ തമ്മിൽ അനുയോജ്യമായ പ്രവർത്തനസന്തുലനം നിലനിർത്തുന്ന കഴിവാണ് ആരോഗ്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഘടകം.
ഈ ചലനാത്മക ആരോഗ്യധാരണ വൈദിക ശരീരശുദ്ധി, സമത്വം, നിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ വായിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ പുരാതന ആരോഗ്യനിയമങ്ങളെ അവയുടെ ചരിത്രരൂപത്തിൽ ശാശ്വതമാക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. ഭക്ഷണരീതി, ഉപവാസം, ഔഷധം, വ്യായാമം, ഉറക്കം എന്നിവയുടെ ഫലപ്രാപ്തി ആധുനിക ജീവശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പരിശോധിക്കണം. ഒരു പ്രത്യേക ആചാരം ആരോഗ്യത്തിന് ഗുണകരമാണെന്ന് അനുഭവപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ ഫലപ്രഭാവം ശാസ്ത്രീയ പഠനത്തിലൂടെ പരിശോധിക്കാം. ഫലം ഇല്ലെങ്കിൽ അത് ഉപേക്ഷിക്കണം. ഇതാണ് ആരോഗ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽശേഷി.
രോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുരാതന ചിന്തകളിൽ ശരീരപരമായ അസന്തുലനം, ദോഷം, അശുദ്ധി, ദൈവിക ഇടപെടൽ, കർമ്മം തുടങ്ങിയ വിവിധ വിശദീകരണങ്ങൾ കാണാം. ആധുനിക വൈദ്യശാസ്ത്രം രോഗത്തിന്റെ കാരണങ്ങളെ സൂക്ഷ്മാണുക്കൾ, ജനിതകമാറ്റങ്ങൾ, രോഗപ്രതിരോധവ്യവസ്ഥയിലെ വ്യതിയാനങ്ങൾ, ഉപാപചയപ്രശ്നങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിക ഘടകങ്ങൾ, പോഷകക്കുറവ്, വിഷാംശങ്ങൾ, ജീവിതശൈലി, പ്രായം, സാമൂഹിക ഘടകങ്ങൾ തുടങ്ങിയ നിരവധി തലങ്ങളിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഒരേ രോഗനാമത്തിനുപിന്നിൽ പോലും വ്യത്യസ്ത കാരണശൃംഖലകൾ ഉണ്ടാകാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് രോഗത്തെ അതിനാൽ ഒരു ഒറ്റ “കാരണം → രോഗം” എന്ന രേഖീയബന്ധമായി കാണുന്നതിനു പകരം പലപാളികളിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണുന്നു. ഒരു ജനിതകവ്യതിയാനം രോഗസാധ്യത വർധിപ്പിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ രോഗം പ്രകടമാകാൻ പരിസ്ഥിതിക ഘടകങ്ങളും ആവശ്യമായേക്കാം. ഒരു അണുബാധ രോഗപ്രതിരോധപ്രതികരണം ഉണർത്താം; ആ പ്രതികരണത്തിന്റെ തീവ്രതയും ദൈർഘ്യവും രോഗത്തിന്റെ രൂപത്തെ സ്വാധീനിക്കും. ഒരു മാനസികസമ്മർദ്ദം ശരീരത്തിലെ ഹോർമോൺ, നാഡീ, രോഗപ്രതിരോധ പ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാം; എന്നാൽ അതിനാൽ എല്ലാ രോഗങ്ങളും “മനസ്സിന്റെ ഫലമാണ്” എന്ന് പറയാനാവില്ല. രോഗത്തിന്റെ കാരണത ബഹുപാളിയാണ്.
ഇവിടെ വൈദിക “സമത്വം” എന്ന ആശയത്തെ ശാസ്ത്രീയമായി പുനർനിർവചിക്കാം. ശരീരത്തിലെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും ഒരേ നിലയിൽ ആയിരിക്കണം എന്നതല്ല ആരോഗ്യസന്തുലനം. മറിച്ച് വ്യത്യസ്ത പ്രക്രിയകൾ വ്യത്യസ്ത ദിശകളിൽ പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും ആകെ വ്യവസ്ഥ പ്രവർത്തനക്ഷമമായി തുടരാനുള്ള കഴിവാണ് സന്തുലനം. ശരീരതാപനില, രക്തത്തിലെ ഗ്ലൂക്കോസ്, ജലസന്തുലനം, രക്തസമ്മർദ്ദം, അമ്ല–ക്ഷാരസന്തുലനം തുടങ്ങിയവ സ്ഥിരസംഖ്യകളല്ല; പരിധിക്കുള്ളിൽ നിരന്തരം മാറുന്ന ചലനാത്മക അവസ്ഥകളാണ്. അതിനാൽ ജൈവസന്തുലനം നിശ്ചലതയല്ല; നിയന്ത്രിതമായ ചലനമാണ്.
വൈദിക ചിന്തയിലെ ശരീരം–പുറലോകം ബന്ധം ആധുനിക രോഗപ്രതിരോധശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. ജീവി തന്റെ ശരീരത്തിന്റെ സമഗ്രത നിലനിർത്താൻ പുറംലോകത്തിൽനിന്നുള്ള അനവധി അണുക്കളുമായി ഇടപെടുന്നു. രോഗപ്രതിരോധവ്യവസ്ഥ “സ്വയം” എന്നും “അന്യൻ” എന്നും ലളിതമായി വേർതിരിക്കുന്ന ഒരു യന്ത്രമല്ല. അത് നിരന്തരം തിരിച്ചറിയലും സഹിഷ്ണുതയും പ്രതികരണവും ഓർമ്മയും തമ്മിൽ സന്തുലനം സ്ഥാപിക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനമാണ്.
ഇവിടെ “സ്വയം” എന്നത് പോലും സ്ഥിരമായ അതിരല്ല. മനുഷ്യശരീരം അനവധി സൂക്ഷ്മജീവികളുമായി സഹവർത്തിത്വത്തിലാണ്. കുടലിലെ സൂക്ഷ്മജീവസമൂഹങ്ങൾ ദഹനം, ഉപാപചയം, രോഗപ്രതിരോധപ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയവയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. പരിസ്ഥിതിയുമായി ശരീരത്തിന്റെ ബന്ധം അതിനാൽ പുറത്തും ഉള്ളിലും എന്ന ലളിതമായ വിഭജനംകൊണ്ട് പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. ജീവി ഒരു അടഞ്ഞ ദ്വീപല്ല; വസ്തു, ഊർജം, വിവരം എന്നിവ നിരന്തരം കൈമാറുന്ന തുറന്ന വ്യവസ്ഥയാണ്.
ഇത് വൈദിക ഏകതാബോധത്തിന് ഒരു പുതിയ ജൈവശാസ്ത്രീയ അടിത്തറ നൽകുന്നില്ല; എന്നാൽ അതുമായി ഒരു ശക്തമായ ആശയസംഭാഷണം സാധ്യമാക്കുന്നു. “ഞാൻ” എന്നത് ഒരു പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച സത്തയല്ല; അനവധി ജൈവബന്ധങ്ങളുടെ സജീവ സമഗ്രതയാണ്. ശ്വാസത്തിലൂടെ അന്തരീക്ഷം ശരീരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു; ഭക്ഷണത്തിലൂടെ പുറത്തുള്ള ജീവവസ്തു ശരീരത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു; വെള്ളം ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയും പുറത്തുപോകുകയും ചെയ്യുന്നു; ശരീരത്തിലെ കാർബൺ, നൈട്രജൻ, ഓക്സിജൻ എന്നിവ പ്രകൃതിയുടെ ചക്രങ്ങളിൽ തുടർച്ചയായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. വ്യക്തിജീവിതവും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി അതിനാൽ ഒരു ഭൗതികവിനിമയ അതിർത്തിയാണ്, പൂർണ്ണമായ വേർതിരിവല്ല.
യോഗവും ധ്യാനവും സംബന്ധിച്ച ആധുനിക പഠനങ്ങൾ മറ്റൊരു പ്രധാന സാധ്യത തുറക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധം സ്വയം നിരീക്ഷിക്കാൻ കഴിവുള്ളതാണ്. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ചിന്തയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നു; സ്വന്തം വികാരത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നു; സ്വന്തം പെരുമാറ്റത്തെ വിലയിരുത്തുന്നു; ഭാവിയിലെ പെരുമാറ്റത്തെക്കുറിച്ച് പദ്ധതിയിടുന്നു. ഈ സ്വയംസൂചകശേഷി ബോധത്തിന്റെ ഉയർന്നതല ഗുണങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ധ്യാനപരിശീലനങ്ങൾ ശ്രദ്ധയുടെ സ്ഥിരത, വികാരപ്രതികരണങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം, ശരീരബോധം തുടങ്ങിയ ചില മേഖലകളിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്താൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്ന് ഗവേഷണങ്ങൾ സൂചിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ഓരോ അവകാശവാദവും പ്രത്യേകമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്.
ധ്യാനത്തിൽ ഒരാൾക്ക് “ചിന്തകൾ ഞാൻ അല്ല” എന്ന അനുഭവം ഉണ്ടാകാം. ഇതിനെ അതീന്ദ്രിയ ആത്മാവിന്റെ തെളിവായി വ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ടതില്ല. മനസ്സിൽ ചിന്തകൾ ഉയരുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്നതിനെ വ്യക്തി ഒരു നിരീക്ഷകസ്ഥാനത്തുനിന്ന് അനുഭവിക്കുന്ന ഒരു മനഃശാസ്ത്രപരമായ അവസ്ഥയായും ഇത് മനസ്സിലാക്കാം. “സ്വയം” എന്ന ബോധവും തുടർച്ചയായി മാറുന്ന മാനസികപ്രക്രിയകളുടെ ഒരു സംശ്ലേഷണമാണെങ്കിൽ, ചിന്തയും ചിന്തയെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം അനുഭവപരമായി തിരിച്ചറിയാനാകും. ഈ വ്യത്യാസം ബോധപഠനത്തിന് പ്രസക്തമായ ഒരു ഗവേഷണചോദ്യമാണ്.
എന്നാൽ ധ്യാനാനുഭവത്തിന്റെ തീവ്രത അതിന്റെ ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ സത്യത്തിന് തെളിവല്ല. പ്രകാശാനുഭവം, ശരീരാതീതമായ അനുഭവം, ഏകതാനുഭവം, കാലബോധത്തിലെ മാറ്റം തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങൾ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രതിഭാസങ്ങളാണ്; എന്നാൽ അവയ്ക്ക് നിർബന്ധമായും അതീന്ദ്രിയ കാരണം ഉണ്ടെന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി പ്രഖ്യാപിക്കാനാവില്ല. അനുഭവവും അനുഭവത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനവും വേർതിരിക്കുക എന്നതാണ് ഇവിടെ ജ്ഞാനമീമാംസാപരമായ നിർണായക നടപടി.
കർമ്മത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുരാതന സങ്കൽപ്പത്തിൽ പ്രവർത്തനത്തിനും ഫലത്തിനും ഇടയിൽ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധമുണ്ട്. ഈ ആശയത്തെ അതീന്ദ്രിയമായ “കർമ്മശക്തി”യായി സ്വീകരിക്കാതെ കാരണതയുടെ സാമൂഹിക–മനഃശാസ്ത്രപര–ചരിത്രപരമായ ശൃംഖലയായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം. മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനം അവന്റെ ഭാവിയിലെ അവസ്ഥകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രവർത്തനം ശീലമാകുന്നു; ശീലം വ്യക്തിത്വത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വ്യക്തിത്വം തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; തീരുമാനങ്ങൾ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വീണ്ടും വ്യക്തിയുടെ പെരുമാറ്റത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു നേരിട്ടുള്ള രേഖയല്ല; തിരിച്ചുപ്രവർത്തിക്കുന്ന കാരണശൃംഖലയാണ്.
ഒരു സമൂഹത്തിലും ഇതേ പ്രക്രിയ നടക്കുന്നു. ഒരു തലമുറ സൃഷ്ടിച്ച സ്ഥാപനങ്ങൾ അടുത്ത തലമുറയുടെ ജീവിതസാധ്യതകളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ആ തലമുറ അവ സ്ഥാപനങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ പെരുമാറ്റങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രം മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിക്കുന്നതും അതേ സമയം മനുഷ്യരെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതുമായ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്. “മനുഷ്യൻ ചരിത്രത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, എന്നാൽ താൻ തിരഞ്ഞെടുത്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ അല്ല” എന്ന ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിന്റെ അന്തർദൃഷ്ടിയെ ഇതുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ വ്യക്തിഗത കർമ്മത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അമിതമായ നൈതികവൽക്കരണം അപകടകരമാണ്. ഒരു മനുഷ്യൻ ദരിദ്രനായാൽ അത് അവന്റെ മുൻകാല പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലമാണെന്ന് പറയുന്നത് സാമൂഹികഘടനകളെ മറയ്ക്കുന്നു. ഒരു മനുഷ്യന് രോഗം വന്നാൽ അത് അവന്റെ “കർമ്മഫലം” എന്ന് പറയുന്നത് രോഗത്തിന്റെ ജൈവകാരണങ്ങളെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽനിന്ന് ശ്രദ്ധ തിരിക്കാം. ഒരു സമൂഹത്തിൽ അനീതി നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അത് ജനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ കർമ്മഫലമാണെന്ന് പറയുന്നത് അധികാരബന്ധങ്ങളെ മറയ്ക്കാം. അതിനാൽ കർമ്മത്തിന്റെ ആധുനിക ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായന വ്യക്തിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നതിനു പകരം കാരണശൃംഖലകളെ തിരിച്ചറിയുന്നതായിരിക്കണം.
മരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ ഭയം വൈദിക ചിന്തയിലും ലോകത്തിലെ മറ്റു പാരമ്പര്യങ്ങളിലും അനവധി ആശയങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ആത്മാവിന്റെ അമരത്വം, പുനർജന്മം, മോക്ഷം, സ്വർഗ്ഗം, ലയം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ മരണത്തിന്റെ അർത്ഥം വിശദീകരിക്കാനുള്ള മനുഷ്യശ്രമങ്ങളാണ്. ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന് വ്യക്തിഗത ബോധം ശരീരമരണത്തിനു ശേഷവും തുടരുന്നു എന്ന് തെളിയിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപിതമായ തെളിവില്ല. എന്നാൽ മരണം പൂർണ്ണമായ ശൂന്യതയല്ല എന്നൊരു ഭൗതിക സത്യം നമുക്ക് പറയാം. ശരീരത്തിന്റെ സംഘടന തകരുന്നു; അതിലെ ദ്രവ്യവും ഊർജവും പ്രകൃതിയുടെ വിവിധ ചക്രങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു.
ഇതിലും പ്രധാനമായി, മനുഷ്യന്റെ ജീവിതം സാമൂഹികവും കാരണപരവുമായ തുടർച്ചകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു അധ്യാപകൻ പഠിപ്പിച്ച അറിവ് വിദ്യാർത്ഥികളിൽ തുടരുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ കണ്ടെത്തൽ പുതിയ ഗവേഷണങ്ങളിൽ തുടരുന്നു. ഒരു എഴുത്തുകാരന്റെ ആശയം വായനക്കാരുടെ ചിന്തയിൽ തുടരുന്നു. ഒരു മാതാപിതാവിന്റെ പരിചരണം കുട്ടിയുടെ വ്യക്തിത്വവികാസത്തിൽ തുടരുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകന്റെ പ്രവർത്തനം സ്ഥാപനങ്ങളിലും പ്രസ്ഥാനങ്ങളിലും തുടരാം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ തെറ്റുകളും പോലും മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതത്തെ സ്വാധീനിച്ചുകൊണ്ട് ചരിത്രത്തിൽ അടയാളങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ “തുടർച്ച” എന്ന ആശയത്തെ അതീന്ദ്രിയ ആത്മാവിൽനിന്ന് കാരണഫലപരമായ സാമൂഹിക–ഭൗതിക തുടർച്ചയിലേക്ക് മാറ്റാം.
ഇവിടെ മോക്ഷം എന്ന ആശയത്തിന് ഒരു പുതിയ ചരിത്രപരമായ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ജനന–മരണചക്രത്തിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെടുന്നതാണ് മോക്ഷം എന്ന പരമ്പരാഗത വ്യാഖ്യാനത്തിന് പകരം, മനുഷ്യനെ അജ്ഞാനം, അന്യീകരണം, ഭയം, അടിച്ചമർത്തൽ, അസമത്വം, സാമൂഹികവിവേചനം, പ്രകൃതിവിനാശം എന്നിവയിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപ്രക്രിയയായി മോക്ഷത്തെ പുനർനിർവചിക്കാം.
അറിവിന്റെ അഭാവത്തിൽനിന്ന് അറിവിലേക്കുള്ള യാത്ര ഒരു മോചനമാണ്. രോഗത്തിൽനിന്ന് ആരോഗ്യത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര ഒരു മോചനമാണ്. പട്ടിണിയിൽനിന്ന് ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയിലേക്കുള്ള യാത്ര ഒരു മോചനമാണ്. ജാതിവിവേചനത്തിൽനിന്ന് തുല്യപൗരത്വത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര ഒരു മോചനമാണ്. പിതൃാധിപത്യത്തിൽനിന്ന് സമത്വപരമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലേക്കുള്ള യാത്ര ഒരു മോചനമാണ്. അന്യീകരിക്കപ്പെട്ട തൊഴിലിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ തൊഴിലിലേക്കുള്ള യാത്ര ഒരു മോചനമാണ്. പ്രകൃതിനാശത്തിൽനിന്ന് സുസ്ഥിര സഹവർത്തിത്വത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര ഒരു മോചനമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മോക്ഷം ലോകത്തിൽനിന്നുള്ള പിന്മാറ്റമല്ല; ലോകത്തെ കൂടുതൽ മനുഷ്യസൗഹൃദമായ രൂപത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ചരിത്രപരമായ ശേഷിയാണ്.
ഇവിടെ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ എതിരാളിയായി സ്ഥാപിക്കുന്നത് ചരിത്രപരമായി തെറ്റായിരിക്കും. ആധുനിക ശാസ്ത്രം യൂറോപ്യൻ നവോത്ഥാനം, അറബ്–ഇസ്ലാമിക ശാസ്ത്രപാരമ്പര്യം, ഗ്രീക്ക് ദർശനം, ഇന്ത്യൻ ഗണിത–ജ്യോതിശാസ്ത്ര പാരമ്പര്യങ്ങൾ, ചൈനീസ് സാങ്കേതികവിദ്യ, വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളുടെ പ്രായോഗിക അറിവുകൾ തുടങ്ങിയ അനവധി ചരിത്രപ്രവാഹങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണ സംശ്ലേഷണത്തിൽ നിന്നാണ് വളർന്നത്. മനുഷ്യവിജ്ഞാനം ഒരൊറ്റ സംസ്കാരത്തിന്റെ സ്വകാര്യസ്വത്തല്ല. ഓരോ സംസ്കാരവും വ്യത്യസ്ത കാലങ്ങളിൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികസനത്തിന് സംഭാവന നൽകിയിട്ടുണ്ട്.
ഈ ചരിത്രം നമ്മെ ഒരു പ്രധാന പാഠം പഠിപ്പിക്കുന്നു: വിജ്ഞാനം സംസ്കാരങ്ങളെ കടന്നുപോകുന്ന ഒരു കൂട്ടായ മനുഷ്യപ്രക്രിയയാണ്. ഒരു സമൂഹം വികസിപ്പിച്ച ആശയം മറ്റൊരു സമൂഹത്തിൽ പരിഷ്കരിക്കപ്പെടാം. ഒരു സംസ്കാരത്തിലെ ഗണിതരീതി മറ്റൊരിടത്തെ ശാസ്ത്രവികാസത്തെ സ്വാധീനിക്കാം. ഒരു ഭാഷയിലെ ദാർശനികചിന്ത മറ്റൊരു ഭാഷയിൽ പുതിയ രൂപം നേടാം. അതിനാൽ “നമ്മുടെ വിജ്ഞാനം” എന്നും “അവരുടെ വിജ്ഞാനം” എന്നും കർശനമായി വേർതിരിക്കുന്ന സമീപനം വിജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രത്തെ ചുരുക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനാൽ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ആഗോളത്വത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നു. സത്യം ഒരു ദേശീയസ്വത്തല്ല. ഒരു ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ ഇന്ത്യക്കാരൻ നടത്തിയാലും യൂറോപ്യൻ നടത്തിയാലും അതിന്റെ സത്യാവസ്ഥ തെളിവുകളിലാണ്. ഒരു ദാർശനിക ആശയം ഏത് സംസ്കാരത്തിൽ നിന്നാണ് വന്നതെന്നത് അതിന്റെ ചരിത്രപ്രാധാന്യം നിർണ്ണയിക്കും; എന്നാൽ അതിന്റെ യുക്തിസഹതയും ശാസ്ത്രീയപ്രസക്തിയും സ്വതന്ത്രമായി പരിശോധിക്കണം. ഈ സമീപനം സാംസ്കാരിക ആത്മാഭിമാനത്തെയും ശാസ്ത്രീയ സർവമാനവികതയെയും പരസ്പരം വിരോധികളാക്കുന്നില്ല.
ഇവിടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം വീണ്ടും ഉയരുന്നു: വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഭാവി എന്താണ്? ഒരു വഴി അതിനെ അതേപടി പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്. മറ്റൊരു വഴി അതിനെ പൂർണ്ണമായും അന്ധവിശ്വാസമായി തള്ളിക്കളയുകയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മൂന്നാമത്തെ വഴി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—വിമർശനാത്മക പുനർനിർമ്മാണം.
വിമർശനാത്മക പുനർനിർമ്മാണം എന്നത് ചരിത്രപരമായ ഒരു വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയിലെ ഓരോ ഘടകത്തെയും മൂന്ന് ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ പരിശോധിക്കുകയാണ്: അത് എന്തുകൊണ്ടാണ് രൂപപ്പെട്ടത്? അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രവർത്തനം എന്തായിരുന്നു? ഇന്നത്തെ ശാസ്ത്രീയ–സാമൂഹിക സാഹചര്യത്തിൽ അതിൽ എന്താണ് സംരക്ഷിക്കേണ്ടത്, എന്താണ് തിരുത്തേണ്ടത്, എന്താണ് ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടത്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചാൽ പാരമ്പര്യം ജീവനുള്ള അന്വേഷണമായി മാറുന്നു.
പ്രകൃതിയോടുള്ള ആദരവ് സംരക്ഷിക്കാം; പ്രകൃതിദേവതകളെക്കുറിച്ചുള്ള അതീന്ദ്രിയ അവകാശവാദങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയമായി പരിശോധിക്കാം. ധ്യാനപരിശീലനങ്ങൾ പഠിക്കാം; അവയുടെ അതീന്ദ്രിയ ഫലങ്ങളെ തെളിവില്ലാതെ പ്രഖ്യാപിക്കരുത്. നൈതിക ഉത്തരവാദിത്തബോധം വികസിപ്പിക്കാം; ജന്മാധിഷ്ഠിത ധർമ്മക്രമം നിരസിക്കാം. മനുഷ്യന്റെ അന്തർബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുരാതന ചോദ്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കാം; ബോധത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ പഠനം സ്വീകരിക്കാം. കൂട്ടായ്മയുടെ മൂല്യം അംഗീകരിക്കാം; സാമൂഹികപദവിവ്യവസ്ഥകളെ നിരസിക്കാം. ഇതാണ് നിഷേധത്തിലൂടെയുള്ള സംരക്ഷണം.
ഇവയെല്ലാം കൂട്ടിച്ചേർത്താൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ വിജ്ഞാനസംസ്കാരത്തിന്റെ ആവശ്യകത മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ഈ വിജ്ഞാനസംസ്കാരം ശാസ്ത്രത്തെയും ദർശനത്തെയും പരസ്പരം വേർതിരിച്ച കോട്ടകളാക്കി മാറ്റില്ല. ശാസ്ത്രം അനുഭവപരമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അന്വേഷിക്കും; ദർശനം ആശയങ്ങളുടെ ബന്ധവും പരിധിയും പരിശോധിക്കും; സാമൂഹികശാസ്ത്രം അധികാരബന്ധങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും വിശകലനം ചെയ്യും; നൈതികചിന്ത അറിവിന്റെ ഉപയോഗത്തെ വിലയിരുത്തും; കലയും സാഹിത്യവും മനുഷ്യാനുഭവത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മപാളികളെ പ്രകടിപ്പിക്കും.
ഈ വിജ്ഞാനസംസ്കാരത്തിൽ ഒരു മേഖല മറ്റൊന്നിന്റെ സ്ഥാനമെടുക്കില്ല. ഭൗതികശാസ്ത്രം നൈതികതയുടെ മുഴുവൻ ചോദ്യത്തിനും ഉത്തരം നൽകില്ല; നൈതികത ഭൗതികലോകത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കില്ല. ജീവശാസ്ത്രം മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ സാംസ്കാരികപ്രവർത്തനങ്ങളും വിശദീകരിക്കില്ല; സംസ്കാരപഠനം കോശത്തിലെ രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പകരമാകില്ല. എന്നാൽ ഈ മേഖലകൾ പരസ്പരം ബന്ധിതമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയണം. മനുഷ്യൻ ഒരു ജീവിയാണ്; ജീവി ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; മനുഷ്യൻ സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; സമൂഹം പ്രകൃതിയുമായി വസ്തുവിനിമയം നടത്തുന്ന വ്യവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ വിഭജനം പഠനത്തിനുള്ള സൗകര്യമാണ്; യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വിഭജനം അല്ല.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം പാളികളുടെ ആശയത്തിന് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ അർത്ഥം നൽകുന്നത്. ഓരോ പാളിയും സ്വന്തം നിയമങ്ങളും സവിശേഷതകളും ഉള്ളതായിരിക്കുമ്പോഴും അത് മറ്റു പാളികളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചിട്ടില്ല. ഉപാണുക്കളിൽനിന്ന് ആറ്റങ്ങളിലേക്കും, ആറ്റങ്ങളിൽനിന്ന് തന്മാത്രകളിലേക്കും, തന്മാത്രകളിൽനിന്ന് കോശങ്ങളിലേക്കും, കോശങ്ങളിൽനിന്ന് ജീവികളിലേക്കും, ജീവികളിൽനിന്ന് സമൂഹങ്ങളിലേക്കും, സമൂഹങ്ങളിൽനിന്ന് സംസ്കാരങ്ങളിലേക്കും ഉയരുമ്പോൾ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ ഉയർന്ന പാളിയുടെയും ഭൗതിക അടിത്തറ താഴ്ന്ന പാളികളിലാണ്. ഈ ബന്ധം തന്നെയാണ് ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ്.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായനയുടെ ഇതുവരെ നടന്ന യാത്രയിൽ ഒരു പ്രധാന രൂപരേഖ വ്യക്തമായി. പുരാതന മനുഷ്യൻ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സമഗ്രത അനുഭവിച്ചു; എന്നാൽ അതിനെ വിശദീകരിക്കാൻ അവൻ പുരാണവും പ്രതീകവും അതീന്ദ്രിയതയും ആശ്രയിച്ചു. ആധുനിക ശാസ്ത്രം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സൂക്ഷ്മഘടകങ്ങളായി വിഭജിച്ച് പഠിച്ചു; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലമായി അറിവിന്റെ വിവിധ ശാഖകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പലപ്പോഴും ദുർബലമായി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടു ചരിത്രപ്രവണതകളെയും ഒരു ഉയർന്ന സംശ്ലേഷണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ ശ്രമിക്കുന്നു: സമഗ്രത നഷ്ടപ്പെടുത്താതെ വിശകലനം ചെയ്യുക; വിശകലനത്തെ നഷ്ടപ്പെടുത്താതെ സമഗ്രത പുനർനിർമ്മിക്കുക.
ഇതാണ് വൈദിക ഏകതാസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ അതിജീവനം. “എല്ലാം ഒന്നാണ്” എന്ന പ്രസ്താവനയിൽ നിൽക്കാതെ “എല്ലാം എങ്ങനെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുക. “ബോധം അടിസ്ഥാനമാണ്” എന്നതിൽ നിൽക്കാതെ “ഭൗതികസംവിധാനങ്ങളിൽനിന്ന് ബോധം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു?” എന്ന് അന്വേഷിക്കുക. “ധർമ്മം ദൈവികനിയമമാണ്” എന്നതിൽ നിൽക്കാതെ “മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സുസ്ഥിരവും നീതിയുക്തവുമായ ബന്ധത്തിന് എന്തുതരത്തിലുള്ള നൈതികസംവിധാനം ആവശ്യമാണ്?” എന്ന് ചോദിക്കുക. “കർമ്മം ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു” എന്നതിൽ നിൽക്കാതെ “വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും പ്രവർത്തനങ്ങൾ എങ്ങനെ കാരണശൃംഖലകളിലൂടെ ഭാവിയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു?” എന്ന് പരിശോധിക്കുക. “മോക്ഷം ലോകാതീതമാണ്” എന്നതിൽ നിൽക്കാതെ “മനുഷ്യനെ അജ്ഞാനത്തിൽനിന്നും അനീതിയിൽനിന്നും അന്യീകരണത്തിൽനിന്നും പ്രകൃതിവിനാശത്തിൽനിന്നും എങ്ങനെ മോചിപ്പിക്കാം?” എന്ന് ചോദിക്കുക.
ഈ മാറ്റങ്ങളാണ് വൈദിക പാരമ്പര്യത്തെ ആധുനികതയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന യഥാർത്ഥ പാലം. അത് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പദങ്ങൾ മാത്രം നിലനിർത്തുന്ന പാലമല്ല; പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ഭാഷയിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന പാലമാണ്. ഈ വിവർത്തനത്തിൽ ചില ആശയങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടും; ചിലത് രൂപാന്തരപ്പെടും; ചിലത് പുതിയ അർത്ഥം നേടും; ചിലത് പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടും. എന്നാൽ ഈ നഷ്ടം പാരമ്പര്യത്തിന്റെ നാശമല്ല. പരിണാമത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ്—പഴയ രൂപം നഷ്ടപ്പെട്ടുകൊണ്ട് അതിലെ ചില ഘടകങ്ങൾ പുതിയ രൂപത്തിൽ തുടരുന്നു.
അതിനാൽ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പുനർവ്യാഖ്യാനം അതിന്റെ “ശാശ്വതത” തെളിയിക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച് അത് ചരിത്രപരമാണെന്ന് അംഗീകരിക്കുകയും, ചരിത്രപരമായതിനാൽ തന്നെ പരിണാമയോഗ്യമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്നതിലാണ്. ഒരു ജീവിവർഗ്ഗം പരിണമിക്കുന്നതുപോലെ ആശയങ്ങളും പരിണമിക്കുന്നു. ഒരു സാമൂഹികസ്ഥാപനം മാറുന്നതുപോലെ ദാർശനിക ആശയങ്ങളും മാറുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രീയസിദ്ധാന്തം പുതിയ തെളിവുകളിലൂടെ വികസിക്കുന്നതുപോലെ ഒരു പാരമ്പര്യവും വിമർശനത്തിലൂടെ പുതിയ രൂപം കൈക്കൊള്ളാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഒരു വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ നിലനിൽപ്പ് അതിന്റെ ആന്തരിക ഏകതയെ കട്ടപിടിപ്പിക്കുന്നതിലല്ല; ആവശ്യമായ വിയോജനങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പുതിയ ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. വിയോജനത്തെ അടിച്ചമർത്തുന്ന വിജ്ഞാനം ക്രമേണ ജഡമാകും. വിമർശനത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വിജ്ഞാനം സ്വയംപരിഷ്കരണശേഷി നേടും. അതിനാൽ ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന വൈദിക പാരമ്പര്യം ശാസ്ത്രത്തെ ഭയപ്പെടുകയില്ല; കാരണം ശാസ്ത്രീയ വിമർശനം അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളെ വെളിപ്പെടുത്തുമ്പോഴും അതിലെ സൃഷ്ടിപരമായ ചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തും.
അവസാനമായി, വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ കാണുമ്പോൾ മനുഷ്യരാശിയുടെ വിജ്ഞാനചരിത്രം ഒരു നേരിട്ടുള്ള പുരോഗതിക്കഥയല്ലെന്ന് വ്യക്തമായി വരുന്നു. അത് വിജയങ്ങളുടെ മാത്രം ചരിത്രമല്ല; തെറ്റുകളുടെയും തിരുത്തലുകളുടെയും സംഘർഷങ്ങളുടെയും അടിച്ചമർത്തലുകളുടെയും പുനർജന്മങ്ങളുടെയും ചരിത്രമാണ്. ഒരു ആശയം മറ്റൊന്നിനെ നിഷേധിക്കുന്നു; പിന്നീട് അവയുടെ ചില ഘടകങ്ങൾ പുതിയ രൂപത്തിൽ സംശ്ലേഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു സംസ്കാരം മറ്റൊന്നിൽനിന്ന് പഠിക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ സംഘർഷത്തിലൂടെ പഠിക്കുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രീയ വിപ്ലവം പഴയ ലോകദർശനത്തെ തകർക്കുന്നു; അതേ സമയം അതിലെ ചില നിരീക്ഷണങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
ഈ നിരന്തരമായ പ്രക്രിയയിലാണ് മനുഷ്യൻ സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ ശ്രമം ഒടുവിൽ മനുഷ്യനെ തന്നെ മാറ്റുന്നു. പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് സാങ്കേതികവിദ്യയെ മാറ്റുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു; സമൂഹം മനുഷ്യബോധത്തെ മാറ്റുന്നു; മനുഷ്യബോധം വീണ്ടും പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ വിജ്ഞാനം ഒരു നിഷ്ക്രിയ പ്രതിബിംബമല്ല; ലോകത്തെ മാറ്റുന്ന ഒരു ഭൗതിക–സാമൂഹിക ശക്തിയാണ്.
വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായനയുടെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം അതിനാൽ ഭൂതകാലത്തെ ശരിവയ്ക്കുകയോ തെറ്റാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുകയോ അല്ല. ഭൂതകാലത്തെ മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പാളിയായി മനസ്സിലാക്കി, അതിലെ സൃഷ്ടിപരമായ അന്തർദൃഷ്ടികളെ ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകളുമായി സംവദിപ്പിച്ച്, അതിലെ ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളെ അതിജീവിച്ച്, കൂടുതൽ സമഗ്രവും സമത്വാധിഷ്ഠിതവും ശാസ്ത്രീയവും മനുഷ്യസൗഹൃദവുമായ ഒരു ഭാവിവിജ്ഞാനസംസ്കാരത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുകയാണ്.
അവിടെ വൈദിക പാരമ്പര്യം അവസാനിക്കുന്നില്ല; അത് രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. ശാസ്ത്രം പാരമ്പര്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിലെ പരീക്ഷിക്കാവുന്ന ചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ പരിശോധിക്കുന്നു. ദർശനം ശാസ്ത്രത്തിന് പകരമാകുന്നില്ല; അറിവിന്റെ അർത്ഥവും പരിധിയും പരിശോധിക്കുന്നു. മനുഷ്യവാദം ആത്മീയതയെ പൂർണ്ണമായി നിരസിക്കുന്നില്ല; മനുഷ്യന്റെ ആന്തരികാനുഭവങ്ങളെ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ, പുരാതന വൈദിക ഏകതാബോധം ഒരു പുതിയ രൂപത്തിൽ ഉയർന്നുവരുന്നു—അതീന്ദ്രിയ ഏകസത്തയായി അല്ല, മറിച്ച് ദ്രവ്യം, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം, പ്രകൃതി, സംസ്കാരം എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന അനന്തമായ ഭൗതിക–ഡയലക്ടിക്കൽ സമഗ്രതയായി. അതാണ് പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ അതിജീവനം; അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഉയർന്ന സംശ്ലേഷണം.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായന ഇതുവരെ പ്രധാനമായും പ്രപഞ്ചം, ജീവൻ, ബോധം, ജ്ഞാനം, ധർമ്മം, പ്രകൃതി, സാമൂഹികഘടന എന്നിവയുടെ തലങ്ങളിൽ നടത്തിയിരുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രചലനത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ ഉൽപാദനം, തൊഴിൽ, സ്വത്തുബന്ധങ്ങൾ, അധികാരം, വർഗ്ഗവൽക്കരണം, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിഭവവിതരണം എന്നിവയെ കേന്ദ്രത്തിൽ കൊണ്ടുവരേണ്ടതുണ്ട്. കാരണം മനുഷ്യൻ ആദ്യം ദാർശനികനോ മതവിശ്വാസിയോ ആയിരുന്നില്ല; ജീവിക്കാൻ ഭക്ഷണം, വെള്ളം, താമസം, വസ്ത്രം, ഉപകരണങ്ങൾ എന്നിവ ഉൽപാദിപ്പിക്കേണ്ട ഒരു ഭൗതികജീവിയായിരുന്നു. പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് അവയെ തന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിനിടയിലാണ് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികജീവിതവും ഭാഷയും സംസ്കാരവും സ്ഥാപനങ്ങളും ആശയങ്ങളും വികസിച്ചത്. അതിനാൽ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയെയും അതിന്റെ മതപരവും ദാർശനികവുമായ ആശയങ്ങളെയും അവ രൂപപ്പെട്ട ഭൗതികജീവിതത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.
മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ആദിമഘട്ടങ്ങളിൽ പ്രകൃതിയോടുള്ള ആശ്രിതത്വം അത്യന്തം നേരിട്ടതായിരുന്നു. മഴ, നദി, മണ്ണ്, മൃഗങ്ങൾ, സസ്യങ്ങൾ, കാലാവസ്ഥ, സൂര്യപ്രകാശം എന്നിവ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള നിർണ്ണായക ഘടകങ്ങളായിരുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ ശക്തികളെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് പരിമിതമായതിനാൽ മനുഷ്യൻ അവയ്ക്ക് വ്യക്തിത്വവും ഉദ്ദേശ്യവും നൽകി വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ സ്വാഭാവികമായി ശ്രമിച്ചു. ഇടിമിന്നൽ ഒരു ദൈവിക ശക്തിയായി, മഴ ഒരു അനുഗ്രഹമായി, അഗ്നി ഒരു ഇടനിലക്കാരനായി, സൂര്യൻ ജീവന്റെ ഉറവിടമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് ഈ ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാം. ഈ പ്രതീകങ്ങൾ വെറും ഭ്രമമല്ലായിരുന്നു; പ്രകൃതിയോടുള്ള മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ആശ്രിതത്വത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക പ്രതിനിധാനങ്ങളായിരുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിശക്തികളുടെ ശാസ്ത്രീയ കാരണം മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ് വളർന്നതോടെ അവയുടെ അതീന്ദ്രിയ വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ ആവശ്യകത കുറഞ്ഞു.
ഇവിടെ മതത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെ ഒരു ലളിതമായ “അജ്ഞതയുടെ ഫലം” എന്ന രീതിയിൽ കാണുന്നതും അപര്യാപ്തമാണ്. മതം മനുഷ്യന്റെ ഭയം മാത്രമല്ല; പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം, സാമൂഹിക ഐക്യം, മരണം, ജനനം, ദുഃഖം, പ്രതീക്ഷ, നൈതികനിയന്ത്രണം, കൂട്ടായ സ്മൃതി, അധികാരഘടന എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണ സംശ്ലേഷണമാണ്. വൈദിക യജ്ഞം പോലുള്ള ആചാരങ്ങൾ പ്രകൃതിശക്തികളെ സ്വാധീനിക്കാനുള്ള പ്രതീകാത്മക ശ്രമമായിരുന്നേക്കാം; അതോടൊപ്പം കൂട്ടായ വിഭവവിനിമയം, അധികാരസംഘടന, സാമൂഹികപദവി, അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം എന്നിവയ്ക്കും അവ പ്രവർത്തിച്ചിരിക്കാം. അതിനാൽ ഒരു മതാചാരത്തിന്റെ അർത്ഥം അതിന്റെ ദൈവശാസ്ത്രത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; അത് സമൂഹത്തിൽ എന്ത് സാമൂഹികപ്രവർത്തനം നിർവഹിച്ചു എന്നതും പരിശോധിക്കണം.
യജ്ഞത്തെ ഒരു വിശുദ്ധ ആചാരമായി മാത്രം കാണുന്നതിനു പകരം സാമൂഹിക ഉൽപാദനത്തിന്റെ പ്രതീകാത്മക മാതൃകയായും വായിക്കാം. പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് മനുഷ്യൻ സ്വീകരിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഒരു ഭാഗം വീണ്ടും പ്രകൃതിയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു; മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ വിഭവങ്ങൾ രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു; ഈ രൂപാന്തരത്തിൽ ഓരോ വ്യക്തിക്കും സമൂഹത്തിനും വ്യത്യസ്ത പങ്കുണ്ട്. ഭക്ഷണം, മൃഗസംരക്ഷണം, കൃഷി, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി തുടങ്ങിയവയെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള വൈദിക ആചാരങ്ങളിൽ ഒരു ഭൗതിക ജീവിതലോകത്തിന്റെ പ്രതിഫലനം കാണാം.
എന്നാൽ ഉൽപാദനശേഷി വർധിക്കുന്നതോടൊപ്പം ഉൽപാദനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം ആരുടെ കൈകളിലാണ് എന്ന ചോദ്യം ഉയർന്നു. അധിക ഉൽപാദനം സംഭരിക്കാനാകുമ്പോൾ അതിന്റെ മേൽ നിയന്ത്രണം സ്ഥാപിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും ഉണ്ടായി. സംഭരണവും സ്വത്തും അധികാരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു. തൊഴിൽവിഭജനം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായപ്പോൾ ചില വിഭാഗങ്ങൾ നേരിട്ട് ഉൽപാദനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടപ്പോൾ മറ്റുചിലർ ഭരണ, മത, സൈനിക, വ്യാപാര പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ കൂടുതൽ നിയന്ത്രണം നേടി. ഈ വിഭജനങ്ങൾ ആദ്യം പ്രവർത്തനപരമായിരുന്നാലും പിന്നീട് സാമൂഹികപദവികളായി കട്ടപിടിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ടായിരുന്നു. ഇതാണ് വർണ്ണക്രമത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിണാമം മനസ്സിലാക്കേണ്ട പ്രധാന പശ്ചാത്തലങ്ങളിലൊന്ന്.
ഒരു സമൂഹത്തിൽ തൊഴിൽവിഭജനം സ്വാഭാവികമായി ആവശ്യമാണ്. എല്ലാവരും ഒരേ ജോലി ചെയ്യേണ്ടതില്ല. വ്യത്യസ്ത കഴിവുകൾ വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ വിനിയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സാമൂഹിക ഉൽപാദനക്ഷമത വർധിക്കാം. എന്നാൽ തൊഴിൽവിഭജനം വ്യക്തികളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ജന്മാധിഷ്ഠിത സാമൂഹികക്രമമായി മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്നു. പ്രവർത്തനവൈവിധ്യം സാമൂഹിക ഏകീകരണശക്തിയായിരുന്നതിൽനിന്ന് അധികാരപരമായ പദവിവ്യവസ്ഥയായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് സൃഷ്ടിപരമായ ഏകീകരണത്തിൽനിന്ന് രോഗാത്മകമായ ഏകീകരണത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ്.
വർണ്ണസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപവും പിന്നീട് വളർന്ന ജാതിവ്യവസ്ഥയും ഒരേ കാര്യമാണെന്ന് കരുതുന്നത് ചരിത്രപരമായി ലളിതീകരണമാണ്. വിവിധ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ സാമൂഹികവിഭാഗീകരണങ്ങളുടെ രൂപം മാറിയിരിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു പ്രവർത്തനവിഭജനം ജന്മാവകാശമായി മാറുമ്പോൾ അത് സാമൂഹികചലനശേഷിയെ തടയുന്നു. ഒരു മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ അവന്റെ കഴിവിനുപകരം ജനനത്തോടെ നിശ്ചയിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമശേഷി കുറയുന്നു. അറിവ് ചില വിഭാഗങ്ങളുടെ പാരമ്പര്യസ്വത്തായി മാറുമ്പോൾ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ സാമൂഹികവിനിമയം തടയപ്പെടുന്നു. തൊഴിൽ ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് മാത്രം അനുവദിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകൾ ചുരുങ്ങുന്നു.
ജാതി അതിനാൽ വെറും സാമൂഹികവിവേചനം മാത്രമല്ല; വിജ്ഞാനത്തിന്റെ, തൊഴിലെന്നതിന്റെ, അധികാരത്തിന്റെ, മാന്യതയുടെ, വിഭവങ്ങളുടെ അസമവിതരണത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയാണ്. ഒരു തലമുറയിൽ നിലനിന്ന പദവി അടുത്ത തലമുറയിലേക്ക് പാരമ്പര്യമായി കൈമാറുമ്പോൾ സാമൂഹികഘടന സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ ജാതി ഒരു വ്യക്തിയുടെ വിശ്വാസമല്ലാതെ സ്ഥാപനപരമായ യാഥാർത്ഥ്യമായി മാറുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ജാതി ഒരു “അധിക ഏകീകരണം” ആണ്—സാമൂഹികവ്യത്യാസങ്ങളെ അതിരുകടന്ന് കട്ടപിടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സംവിധാനം. ജീവജാലങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം പ്രകൃതിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ വിയോജനശക്തിയാണെങ്കിൽ, ജാതിവ്യവസ്ഥ സാമൂഹികവ്യത്യാസത്തെ ജന്മാധിഷ്ഠിതമായ സ്ഥിരപദവിയാക്കി മാറ്റുന്ന കൃത്രിമ വിയോജനമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിന് വൈവിധ്യം ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ വൈവിധ്യത്തെ അസമത്വമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തേണ്ട ആവശ്യമില്ല. ഉയർന്ന സാമൂഹികസംശ്ലേഷണം വ്യത്യസ്ത കഴിവുകളെയും ജീവിതരീതികളെയും തുല്യമായ മാന്യതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.
അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം സാമൂഹികഅധികാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ രൂപങ്ങളിലൊന്നാണ്. ആരാണ് പഠിക്കേണ്ടത്? ആരാണ് പഠിപ്പിക്കേണ്ടത്? ഏത് ഭാഷയിൽ അറിവ് ലഭിക്കണം? ഏത് ഗ്രന്ഥങ്ങൾ വിശുദ്ധമാണ്? ആരാണ് അവ വ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ടത്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ വെറും വിദ്യാഭ്യാസപ്രശ്നങ്ങളല്ല; അധികാരത്തിന്റെ ചോദ്യങ്ങളാണ്.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയിൽ വാചികപാരമ്പര്യം അറിവിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ സഹായിച്ചെങ്കിലും അതേ സമയം അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹികഘടനകൾക്കും സാധ്യതയുണ്ടായിരുന്നു. അറിവ് സംരക്ഷിക്കുന്നവർക്കും അറിവിൽനിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ടവർക്കും ഇടയിൽ വ്യത്യാസം രൂപപ്പെട്ടാൽ വിജ്ഞാനം പൊതുസമ്പത്തിൽനിന്ന് അധികാരസമ്പത്തായി മാറുന്നു. ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം ഇതിനെ മറികടക്കേണ്ടതുണ്ട്: അറിവ് പരിശോധനയ്ക്കും വിമർശനത്തിനും പൊതുസംവാദത്തിനും തുറന്നിരിക്കണം.
ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ യഥാർത്ഥ വിപ്ലവകരമായ സ്വഭാവം ഇതിലാണ്. ശാസ്ത്രീയസത്യം ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജന്മാവകാശമല്ല. പരീക്ഷണത്തിന്റെ ഫലം ആരുടെ കൈയിലാണ് എന്നതല്ല പ്രധാനപ്പെട്ടത്; മറ്റുള്ളവർക്ക് അത് പരിശോധിക്കാനാകുമോ എന്നതാണ്. ഇതിലൂടെ അറിവ് വ്യക്തിപരമായ അധികാരത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹികമായി പരിശോധിക്കാവുന്ന പൊതുസമ്പത്തായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ജ്ഞാനമീമാംസയിൽ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം അതിനാൽ സാമൂഹികവിമോചനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകമാണ്.
മനുഷ്യൻ തൊഴിൽ ചെയ്യുന്നതിലൂടെ പ്രകൃതിയെ മാത്രമല്ല, സ്വയംതന്നെയും മാറ്റുന്നു. ഒരു ഉപകരണം നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിലെ ഒരു വസ്തുവിനെ തന്റെ ആവശ്യത്തിന് അനുസരിച്ച് രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം അവന്റെ കഴിവുകളും വളരുന്നു. കൃഷി മനുഷ്യനെ കാലാവസ്ഥയും മണ്ണും വിത്തും സംബന്ധിച്ച അറിവിലേക്ക് നയിച്ചു. ലോഹസംസ്കരണം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും സാമൂഹികവിഭജനങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചു. എഴുത്ത് സ്മൃതിയുടെ സാമൂഹികവ്യാപ്തി വർധിപ്പിച്ചു. യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യന്റെ പേശിശേഷിയെ വിപുലീകരിച്ചു. കമ്പ്യൂട്ടർ മനുഷ്യന്റെ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയെ വിപുലീകരിച്ചു. കൃത്രിമബുദ്ധി ചില ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളെയും വിപുലീകരിക്കുന്നു.
ഇതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ പ്രകൃതിയുമായുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു; പ്രകൃതിയെ മാറ്റാനുള്ള പുതിയ ഉപകരണങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികഘടനയെയും മാറ്റുന്നു; പുതിയ സാമൂഹികഘടന വീണ്ടും പുതിയ ആവശ്യങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ ചക്രം നിരന്തരമാണ്.
എന്നാൽ തൊഴിൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വയംരൂപീകരണശക്തിയാകണമെങ്കിൽ തൊഴിലാളിക്ക് തന്റെ തൊഴിൽപ്രക്രിയയിലും അതിന്റെ ഫലത്തിലും അർത്ഥപൂർണ്ണമായ പങ്കാളിത്തം ഉണ്ടായിരിക്കണം. തൊഴിൽ വെറും ഉപജീവനത്തിനുള്ള നിർബന്ധിത പ്രവർത്തനമായി ചുരുങ്ങുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകൾ പരിമിതപ്പെടുന്നു. മാർക്സിയൻ അന്യീകരണസങ്കൽപ്പം ഈ പ്രശ്നത്തെ ആഴത്തിൽ വിശകലനം ചെയ്തു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, തൊഴിൽ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ഏകീകരണമാകേണ്ടിടത്ത് മനുഷ്യനും അവന്റെ പ്രവർത്തനവും തമ്മിൽ വിയോജനം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു.
വൈദിക സമൂഹത്തെ ആധുനിക മൂലധനവ്യവസ്ഥയുമായി നേരിട്ട് തുല്യമാക്കാനാവില്ല. ഉൽപാദനശക്തികളും സ്വത്തുബന്ധങ്ങളും വിപണിയുടെ വ്യാപ്തിയും പണത്തിന്റെ പങ്കും വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഒരു പൊതുവായ ഡയലക്ടിക്കൽ തത്വം കാണാം: ഉൽപാദനശേഷി വികസിക്കുമ്പോൾ അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും മാറുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പഴയ സാമൂഹികരൂപങ്ങളെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും പുതിയ അധികാരബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
കൃഷി സ്ഥിരവാസം സൃഷ്ടിച്ചു. അധിക ഉൽപാദനം സംഭരണം സൃഷ്ടിച്ചു. സംഭരണം സ്വത്തുബന്ധങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തി. സ്വത്തുബന്ധങ്ങൾ അധികാരവ്യത്യാസങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തി. അധികാരവ്യത്യാസങ്ങൾ സാമൂഹികപദവികളെ സ്ഥാപനവൽക്കരിച്ചു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ മതവും നിയമവും ആചാരവും സാമൂഹികക്രമത്തിന് നിയമസാധുത നൽകുന്ന ഉപകരണങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കാം. അതിനാൽ ആശയങ്ങളും ഭൗതികജീവിതവും തമ്മിൽ ഏകദിശബന്ധമല്ല; പരസ്പരബന്ധമാണ്.
മതം സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തികഘടനയുടെ വെറും പ്രതിബിംബമല്ല. മതം മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും തൊഴിൽക്രമത്തെയും കുടുംബബന്ധങ്ങളെയും അധികാരഘടനകളെയും നൈതികമായി ന്യായീകരിക്കുകയും ചെയ്യാം. അതേ സമയം സാമൂഹികഘടന മതത്തിന്റെ രൂപത്തെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ അടിസ്ഥാനവും മേൽനിർമ്മിതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം യാന്ത്രികമല്ല; ഡയലക്ടിക്കൽമാണ്.
മതവും രാഷ്ട്രീയാധികാരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ചരിത്രപരമായി സങ്കീർണ്ണമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ഭരണാധികാരത്തിന് മതപരമായ നിയമസാധുത ലഭിക്കാം; അതേ സമയം മതസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ഭരണകൂടത്തിന്റെ സംരക്ഷണവും വിഭവങ്ങളും ലഭിക്കാം. ഈ പരസ്പരബന്ധം സാമൂഹികക്രമത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താം. എന്നാൽ അത് വിമർശനത്തെ അടിച്ചമർത്താനും ഉപയോഗിക്കാം.
ഒരു ഭരണക്രമം “ദൈവികമായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതാണ്” എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോൾ അതിനെ മാറ്റാനുള്ള മനുഷ്യശേഷി പരിമിതപ്പെടുന്നു. ഒരു സാമൂഹികപദവി ദൈവികനിയമമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോൾ അതിനെതിരായ വിമർശനം മതവിരോധമായി ചിത്രീകരിക്കാം. ഇങ്ങനെ അതീന്ദ്രിയ അധികാരം സാമൂഹിക അധികാരത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ഒരു പ്രതിരോധവലയമായി പ്രവർത്തിക്കാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിനെ “കട്ടപിടിച്ച ഏകീകരണം” എന്ന ആശയത്തിലൂടെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. സമൂഹത്തിന് സ്ഥിരത ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ സ്ഥിരത വിമർശനത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നുവെങ്കിൽ അത് സ്വയംതിരുത്താനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ ഏതു സാമൂഹികക്രമത്തിനും അതിന്റെ ഉള്ളിൽ വിയോജനത്തിനും വിമർശനത്തിനും പരിഷ്കരണത്തിനും സ്ഥാപനപരമായ സ്ഥലം വേണം.
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ച മതവിശ്വാസങ്ങളെ ചില മേഖലകളിൽ പിന്നോട്ടു നയിച്ചു. ഇടിമിന്നലിന്റെ കാരണം മനസ്സിലാക്കാൻ ദൈവിക കോപം ആവശ്യമില്ല. രോഗത്തിന്റെ കാരണം കണ്ടെത്താൻ പാപമോ കർമ്മമോ മാത്രം മതിയല്ല. ഗ്രഹചലനം മനസ്സിലാക്കാൻ ദൈവിക ഇടപെടൽ ആവശ്യമായില്ല. പ്രകൃതിയിലെ വൈവിധ്യം വിശദീകരിക്കാൻ സൃഷ്ടിക്കഥ മാത്രം മതിയല്ല. എന്നാൽ ഇതിലൂടെ മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥാന്വേഷണം അവസാനിക്കുന്നില്ല. ശാസ്ത്രം “എങ്ങനെ” എന്ന ചോദ്യത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്നു; മനുഷ്യൻ “എന്തിനാണ്?” എന്ന ചോദ്യവും തുടരുന്നു.
എന്നാൽ “എന്തിനാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും അതീന്ദ്രിയ ഉത്തരമാവശ്യമില്ല. മനുഷ്യൻ ഒരു കാര്യത്തിന് ലക്ഷ്യം നൽകുന്നത് സ്വയം മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ്. ഒരു ആശുപത്രി നിർമ്മിക്കുന്നത് രോഗചികിത്സയ്ക്കാണ്; ഒരു വിദ്യാലയം വിദ്യാഭ്യാസത്തിനാണ്; ഒരു ജനാധിപത്യസ്ഥാപനം കൂട്ടായ തീരുമാനമെടുക്കലിനാണ്. ലക്ഷ്യം മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികജീവിതത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കാം. അതിനാൽ അർത്ഥം ദൈവികമായി പുറത്തുനിന്ന് ലഭിക്കേണ്ട നിർബന്ധമില്ല; മനുഷ്യൻ കൂട്ടായ ജീവിതത്തിലൂടെ അർത്ഥം സൃഷ്ടിക്കുകയും പങ്കിടുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇവിടെ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായന മാർക്സിയൻ ചരിത്രഭൗതികവാദവുമായി ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ സംഭാഷണത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. മാർക്സിയൻ സമീപനം മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികബോധത്തെ ഭൗതികജീവിതത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഘടനകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. വൈദിക പാരമ്പര്യം പ്രപഞ്ചം, ജീവൻ, ധർമ്മം, ബോധം എന്നിവയെ ഒരു സമഗ്രതയിൽ ചിന്തിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടു പാരമ്പര്യങ്ങളുടെയും വ്യത്യസ്ത ശക്തികളെ ഒരു പുതിയ ചട്ടക്കൂടിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കാം.
മാർക്സിയൻ ഭൗതികവാദം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത് ആശയങ്ങളെ അവയുടെ സാമൂഹിക–ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കരുതെന്നാണ്. വൈദിക പാരമ്പര്യം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത് മനുഷ്യൻ തന്റെ അസ്തിത്വത്തെ വെറും സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനമായി മാത്രമല്ല, അർത്ഥം, ബോധം, പ്രകൃതി, നൈതികത, മരണം, പ്രപഞ്ചം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ചിന്തിച്ചിരുന്നുവെന്നാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവ രണ്ടിനെയും ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ഭൗതികജീവിതവും ബോധപരമായ ജീവിതവും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന പ്രക്രിയകളായി കാണാം.
ഇവിടെ ഒരു നിർണായക വ്യത്യാസം സംരക്ഷിക്കണം. വൈദിക ആത്മീയതയെ മാർക്സിയൻ ഭൗതികവാദത്തിൽ ലയിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല; അതുപോലെ മാർക്സിയൻ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തെ വൈദിക ആത്മീയതയിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുപോകേണ്ടതുമില്ല. പകരം, ഇരുവരും ഉയർത്തുന്ന ചോദ്യങ്ങളെ അവരുടെ വ്യത്യസ്ത ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനസ്സിലാക്കി, അവയിലെ സൃഷ്ടിപരമായ അന്തർദൃഷ്ടികളെ പുതിയ ഡയലക്ടിക്കൽ ചട്ടക്കൂടിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.
ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ജാതിയെയും വർഗ്ഗത്തെയും ഒരേ ഘടകമായി കാണുന്നത് വലിയ പിഴവായിരിക്കും. വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ ഉൽപാദനോപാധികളുമായും തൊഴിലും സ്വത്തുമായും വരുമാനവിതരണവുമായും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ജാതി ജന്മം, സാമൂഹികമാന്യത, വിവാഹനിയന്ത്രണം, തൊഴിൽപാരമ്പര്യം, സാമൂഹികഅകലം, സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിവ് തുടങ്ങിയവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ രണ്ടു ഘടനകൾ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച ദ്വീപുകളുമല്ല. ഒരു വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തികസ്ഥിതിയെ ജാതിപദവി സ്വാധീനിക്കാം; സാമ്പത്തികമാറ്റങ്ങൾ ജാതിബന്ധങ്ങളെയും മാറ്റാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പാളിദൃഷ്ടിയിൽ ജാതിയും വർഗ്ഗവും വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികപാളികളാണ്. അവ തമ്മിൽ പരസ്പരം സ്വാധീനിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കാനാവില്ല. ഇന്ത്യയിലെ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ജാതിയും വർഗ്ഗവും ലിംഗവും പ്രദേശവും വിദ്യാഭ്യാസവും രാഷ്ട്രീയശക്തിയും സാംസ്കാരികപദവിയും ഉൾപ്പെടുന്ന ബഹുപാളി വിശകലനം ആവശ്യമാണ്.
ഇതിലൂടെ സാമൂഹികവിമോചനത്തിനും ബഹുപാളി സമീപനം ആവശ്യമാണ്. സാമ്പത്തിക അസമത്വം കുറയ്ക്കുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല; ജാതിവിവേചനം അവസാനിപ്പിക്കണം. ജാതിവിവേചനം നിരോധിക്കുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല; സാമ്പത്തികസമത്വവും ഉറപ്പാക്കണം. സ്ത്രീകൾക്ക് നിയമപരമായ അവകാശങ്ങൾ നൽകുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല; തൊഴിൽ, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, സ്വത്ത്, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവയിലും തുല്യപങ്കാളിത്തം ഉറപ്പാക്കണം. ഒരു പാളിയിലെ പരിഷ്കാരം മറ്റുപാളികളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ പരിഹരിക്കാത്തപക്ഷം സമഗ്രവിമോചനം ഉണ്ടാകില്ല.
ആധുനിക മൂലധനവ്യവസ്ഥ പല പുരാതന സാമൂഹികരൂപങ്ങളെയും തകർത്തു. പാരമ്പര്യ തൊഴിൽബന്ധങ്ങൾ മാറി, വിപണി വ്യാപിച്ചു, നഗരവൽക്കരണം വർധിച്ചു, വിദ്യാഭ്യാസം കൂടുതൽ വ്യാപകമായി, നിയമപരമായ പൗരത്വം ശക്തമായി. എന്നാൽ പഴയ ഘടനകൾ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതായില്ല. ജാതി ആധുനിക വിപണിയിലും രാഷ്ട്രീയത്തിലും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ തുടരാം. കുടുംബവും പാരമ്പര്യസ്വത്തും സാമൂഹികമൂലധനവും പഴയ പദവികളെ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കാം.
ഇത് സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളുടെ “സൂപ്പർപോസിഷൻ” എന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഒരു സമൂഹം പൂർണ്ണമായി ഒരു സാമൂഹികക്രമത്തിൽനിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് മാറുന്നില്ല. പഴയതും പുതിയതുമായ ഘടനകൾ ഒരേ ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ സഹവർത്തിത്വത്തിലുണ്ടാകാം. കൃഷിസമൂഹത്തിന്റെ ബന്ധങ്ങളും വ്യവസായബന്ധങ്ങളും സേവനസമ്പദ്വ്യവസ്ഥയും ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയും ഒരേ സമൂഹത്തിൽ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. ജാതിബന്ധങ്ങളും വിപണിബന്ധങ്ങളും ജനാധിപത്യപൗരത്വവും ആഗോള സാങ്കേതികബന്ധങ്ങളും ഒരേ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിൽ തന്നെ പരസ്പരം ഇടകലരാം.
ഈ സാമൂഹികസൂപ്പർപോസിഷൻ മനസ്സിലാക്കാതെ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിവർത്തനം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. പഴയ ഘടനകൾ വെറും അവശിഷ്ടങ്ങളല്ല; അവ പുതിയ ഘടനകളുമായി ഇടപെട്ട് അവയുടെ സ്വഭാവത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികവിപ്ലവം പഴയതിനെ ഒരൊറ്റ നിമിഷത്തിൽ ഇല്ലാതാക്കുന്ന സംഭവം മാത്രമല്ല; പഴയതും പുതിയതും തമ്മിലുള്ള ദീർഘമായ സംഘർഷത്തിലൂടെ പുതിയ സാമൂഹികസംശ്ലേഷണം രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.
ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളും ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. മറിച്ച് വ്യത്യാസങ്ങളെ തുല്യമായ മാന്യതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഉയർന്ന ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. തൊഴിൽവിഭജനം തുടരും; പക്ഷേ ജന്മാധിഷ്ഠിതമാകരുത്. വിദഗ്ധത തുടരും; പക്ഷേ അറിവിന്റെ ഏകാധിപത്യമാകരുത്. സ്ഥാപനങ്ങൾ തുടരും; പക്ഷേ ജനാധിപത്യനിയന്ത്രണത്തിന് പുറത്താകരുത്. സാങ്കേതികവിദ്യ വളരും; പക്ഷേ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും നശിക്കുന്ന രീതിയിൽ ഉപയോഗിക്കരുത്. സാമ്പത്തികവളർച്ച തുടരും; പക്ഷേ ഭൂമിയുടെ പരിസ്ഥിതികപരിധികളെ മറികടക്കരുത്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഉയർന്ന സാമൂഹികസംശ്ലേഷണം: വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിൽ ഏകത, സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുള്ളിൽ സഹകരണം, സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കുള്ളിൽ ഉത്തരവാദിത്തം, ഉൽപാദനത്തിനുള്ളിൽ സുസ്ഥിരത, വ്യക്തിത്വത്തിനുള്ളിൽ സാമൂഹികത, ദേശീയതയ്ക്കുള്ളിൽ ഗ്രഹമാനവികത.
ഈ പുതിയ സമൂഹത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ മൂല്യം അവന്റെ ജന്മം, ജാതി, മതം, ലിംഗം, സമ്പത്ത്, പദവി എന്നിവകൊണ്ട് നിർണ്ണയിക്കപ്പെടില്ല. അവൻ മനുഷ്യനായതിനാലാണ് അടിസ്ഥാനമാന്യതയ്ക്ക് അർഹൻ. എന്നാൽ സർവമാനവിക സമത്വം യാഥാർത്ഥ്യമാകാൻ സാമൂഹിക–സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങളും മാറ്റണം. നിയമത്തിലെ തുല്യത മാത്രം മതിയാകില്ല; വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, പോഷണം, തൊഴിൽ, താമസം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, രാഷ്ട്രീയപങ്കാളിത്തം എന്നിവയിലും യഥാർത്ഥ അവസരസമത്വം ആവശ്യമാണ്.
അതിനാൽ മനുഷ്യവിമോചനം ഒരു ഏകമേഖലാ പദ്ധതി അല്ല. അത് സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവും ബൗദ്ധികവും പരിസ്ഥിതികവുമായ പാളികളിലെ മാറ്റങ്ങളുടെ സംശ്ലേഷണമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പാളിദൃഷ്ടി ഈ സമഗ്രതയെ സിദ്ധാന്തപരമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.
ഈ മുഴുവൻ ചർച്ചയുടെ അവസാനഘട്ടത്തിൽ “ധർമ്മം” എന്ന ആശയം വീണ്ടും ഉയരുന്നു. എന്നാൽ ഇനി ധർമ്മം ഒരു പ്രത്യേക ജാതിക്കോ വർഗ്ഗത്തിനോ ലിംഗത്തിനോ മതത്തിനോ ജന്മത്തോടൊപ്പം നൽകപ്പെട്ട കർത്തവ്യമല്ല. അത് ഗ്രഹതലത്തിലുള്ള പരസ്പരാശ്രിത ജീവിതത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.
ഭൂമിയുടെ ജൈവവ്യവസ്ഥ സംരക്ഷിക്കുക ധർമ്മമാണ്. ശാസ്ത്രീയസത്യത്തെ ബഹുമാനിക്കുക ധർമ്മമാണ്. അറിവിനെ ഏകാധിപത്യത്തിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കുക ധർമ്മമാണ്. ജാതിവിവേചനം നിരസിക്കുക ധർമ്മമാണ്. സ്ത്രീ–പുരുഷ സമത്വം ഉറപ്പാക്കുക ധർമ്മമാണ്. തൊഴിലാളിയുടെ മാന്യത സംരക്ഷിക്കുക ധർമ്മമാണ്. കുട്ടികളുടെ ഭാവി സംരക്ഷിക്കുക ധർമ്മമാണ്. രോഗിയുടെ ആരോഗ്യാവകാശം സംരക്ഷിക്കുക ധർമ്മമാണ്. പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ ന്യായമായ ഉപയോഗം ഉറപ്പാക്കുക ധർമ്മമാണ്. യുദ്ധത്തിനുപകരം സഹകരണത്തെ വികസിപ്പിക്കുക ധർമ്മമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യവിമോചനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുക ധർമ്മമാണ്.
ഇത് പുരാതന ധർമ്മത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല; അതിന്റെ ആശയപരമായ പരിധികളെ മറികടന്ന് അതിനെ സർവമാനവികതയിലേക്ക് ഉയർത്തുകയാണ്. “ക്രമം സംരക്ഷിക്കുക” എന്ന പുരാതന തത്വം ഇപ്പോൾ “നീതിയുക്തവും സുസ്ഥിരവുമായ ചലനാത്മക ക്രമം സൃഷ്ടിക്കുക” എന്ന ഉയർന്ന അർത്ഥം നേടുന്നു.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ ഒടുവിൽ ഒരു വലിയ ചരിത്രവൈരുധ്യം നമ്മുടെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ അവൻ ദേവതകളെ സൃഷ്ടിച്ചു; പിന്നീട് ദർശനങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു; പിന്നീട് ശാസ്ത്രം വികസിപ്പിച്ചു. ഓരോ ഘട്ടവും മുൻഘട്ടത്തെ നിഷേധിച്ചെങ്കിലും മുൻഘട്ടത്തിലെ ചില ചോദ്യങ്ങൾ പുതിയ രൂപത്തിൽ സംരക്ഷിച്ചു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രം മതത്തിന്റെ വെറും നിഷേധമല്ല; പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അതിന്റെ ചില ചോദ്യങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ കൃത്യമായ ഉത്തരരീതിയാണ്. അതുപോലെ ആധുനിക മനുഷ്യവാദം മതത്തിന്റെ എല്ലാ നൈതികചോദ്യങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; അവയെ അതീന്ദ്രിയ അധികാരത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു.
ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ അതിജീവനം. പഴയതിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രം പുതിയത് ഉണ്ടാകുന്നില്ല. പഴയതിലെ ഉപയോഗപ്രദമായ ഘടകങ്ങൾ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് ഉയർന്ന സംശ്ലേഷണം ഉണ്ടാകുന്നത്. വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ചരിത്രമൂല്യം അതിന്റെ പഴയ അവകാശവാദങ്ങളെ ശാശ്വതമാക്കുന്നതിലല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ ആദ്യകാല സമഗ്രചിന്തകളിൽ ഒന്നായി അതിനെ മനസ്സിലാക്കി അതിലെ ചോദ്യങ്ങളെ ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ–സാമൂഹിക അന്വേഷണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിലാണ്.
അങ്ങനെ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർനിർമ്മാണം ഒടുവിൽ ഒരു പുതിയ ത്രികോണത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു: പ്രകൃതി – മനുഷ്യൻ – സമൂഹം. പ്രകൃതി മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; മനുഷ്യൻ സമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സമൂഹം വീണ്ടും പ്രകൃതിയെയും മനുഷ്യനെയും മാറ്റുന്നു. ഈ മൂന്നും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക ബന്ധത്തിലാണ് ചരിത്രം. ഈ ബന്ധത്തിലെ ഏകീകരണവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരസംഘർഷത്തിലാണ് പരിണാമം. അതിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ ഘടനകളിലാണ് ഭാവി.
വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഭാവി അതിനാൽ ഭൂതകാലത്തിലേക്കുള്ള മടക്കയാത്രയല്ല. അത് ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയ അറിവും, മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴത്തിലുള്ള അന്വേഷണവും, സാമൂഹികനീതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചരിത്രബോധവും, പ്രകൃതിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തവും, സർവമാനവിക സമത്വവും ഒരുമിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ വിജ്ഞാനസംസ്കാരത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയാണ്.
അവിടെ ബ്രഹ്മം ഒരു അതീന്ദ്രിയ പരമസത്തയായി നിർബന്ധിക്കപ്പെടേണ്ടതില്ല; അതിന്റെ പകരം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമഗ്രഭൗതികതയെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണമാണ്. ഋതം ഒരു ശാശ്വത ദൈവികനിയമമല്ല; ചലനാത്മകമായ പ്രകൃതി–സാമൂഹിക ക്രമത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയാന്വേഷണമാണ്. ധർമ്മം ജന്മാധിഷ്ഠിത കർത്തവ്യമല്ല; നീതിയുക്തമായ സാമൂഹിക–പരിസ്ഥിതിക സന്തുലനത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. യജ്ഞം ദൈവത്തിന് അർപ്പണമല്ല; പ്രകൃതിയും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള വസ്തു–ഊർജ–വിവര കൈമാറ്റത്തിന്റെ സാമൂഹികബോധമാണ്. മോക്ഷം ലോകത്യാഗമല്ല; അജ്ഞാനം, അനീതി, അന്യീകരണം, അസമത്വം, ഭയം, പ്രകൃതിവിനാശം എന്നിവയിൽനിന്നുള്ള മനുഷ്യവിമോചനമാണ്.
ഈ പരിവർത്തനത്തിലാണ് വൈദിക വിജ്ഞാനം ഒരു പുരാതന സ്മാരകത്തിൽനിന്ന് ആധുനിക മനുഷ്യരാശിയുടെ വിമർശനാത്മക സ്മൃതിയായി മാറുന്നത്. അതിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ മാറ്റമില്ലായ്മയിൽ അല്ല; മാറ്റത്തിലൂടെ അതിജീവിക്കാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്തിമ പാഠവും ഇതുതന്നെയാണ്: യാഥാർത്ഥ്യം ഒരിക്കലും പൂർത്തിയായ രൂപത്തിൽ നിൽക്കുന്നില്ല. ദ്രവ്യം ചലിക്കുന്നു, ജീവൻ പരിണമിക്കുന്നു, ബോധം വികസിക്കുന്നു, സമൂഹം മാറുന്നു, ആശയങ്ങൾ രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സത്യാന്വേഷണത്തിനും അന്തിമമായ അടച്ചുപൂട്ടൽ ഉണ്ടാകരുത്. ഓരോ ഉത്തരവും അടുത്ത ചോദ്യത്തിന്റെ ജനനസ്ഥലമാണ്. ഓരോ സംശ്ലേഷണവും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ തുടക്കമാണ്. മനുഷ്യവിജ്ഞാനത്തിന്റെ മഹത്വം അന്തിമസത്യം കൈവശപ്പെടുത്തിയതിലല്ല; സത്യത്തെ അന്വേഷിക്കുന്ന പ്രക്രിയയെ ഒരിക്കലും അവസാനിപ്പിക്കാത്തതിലാണ്.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയെ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായി ഉയരുന്ന ചോദ്യം “എന്താണ് അറിയാൻ കഴിയുന്നത്?” എന്നതാണ്. മനുഷ്യൻ തന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ പ്രകൃതിയെ അനുഭവിക്കുന്നു, സ്മരണയിലൂടെ കഴിഞ്ഞ അനുഭവങ്ങളെ സൂക്ഷിക്കുന്നു, ഭാഷയിലൂടെ അവ പങ്കുവയ്ക്കുന്നു, യുക്തിയിലൂടെ അവ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു, പരീക്ഷണത്തിലൂടെ അനുമാനങ്ങളെ പരിശോധിക്കുന്നു, സാമൂഹികസംവാദത്തിലൂടെ അറിവിനെ തിരുത്തുന്നു. ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയും ചേർന്നാണ് മനുഷ്യജ്ഞാനം രൂപപ്പെടുന്നത്. വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിൽ പ്രത്യക്ഷം, അനുമാനം, ശബ്ദം തുടങ്ങിയ വിവിധ ജ്ഞാനമാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ പിന്നീട് ഇന്ത്യൻ ദർശനങ്ങളിൽ കൂടുതൽ വികസിച്ചു. അവയെ ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ ജ്ഞാനമീമാംസയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം വ്യക്തമാണ്: ഒരു പ്രസ്താവന ആരാണ് പറഞ്ഞത് എന്നതല്ല അതിന്റെ സത്യാവസ്ഥ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്; അത് അനുഭവപരമായി പരിശോധിക്കാനാകുമോ, യുക്തിപരമായി നിലനിൽക്കുമോ, പുതിയ തെളിവുകൾക്ക് മുന്നിൽ സ്വയം തിരുത്താനാകുമോ എന്നതാണ് നിർണായകം.
ഇതോടെ “ശ്രുതി” എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയൊരു ചരിത്രപരമായ സ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നു. ഒരു ഗ്രന്ഥം തലമുറകളിലൂടെ കൃത്യമായി കൈമാറപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അത് സാംസ്കാരികമായി അത്യന്തം പ്രധാനപ്പെട്ട രേഖയാണ്. എന്നാൽ പാരമ്പര്യമായി കൈമാറപ്പെട്ടത് എന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയാണെന്നതിന് സ്വതന്ത്രമായ തെളിവല്ല. ഒരു പ്രസ്താവനയുടെ പ്രായം അതിന്റെ സത്യത്തിന്റെ അളവുകോൽ അല്ല. ആയിരക്കണക്കിന് വർഷം പഴക്കമുള്ള ഒരു ആശയം തെറ്റായിരിക്കാം; ഇന്നലെ രൂപപ്പെട്ട ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം ശരിയായിരിക്കാം. അതുപോലെ പുരാതനമായ ഒരു ആശയത്തിൽ ആഴത്തിലുള്ള അന്തർദൃഷ്ടി ഉണ്ടായിരിക്കാം; പുതിയ ആശയത്തിൽ പോലും ഗുരുതരമായ പിഴവുകൾ ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ ചരിത്രപ്രാചീനതയും ജ്ഞാനസത്യവും തമ്മിൽ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസം നിലനിർത്തണം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ജ്ഞാനമീമാംസയിൽ അറിവ് ഒരു പൂർത്തിയായ സംഭരണശേഖരമല്ല; നിരന്തരം വികസിക്കുന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ്. ഒരു നിരീക്ഷണം ഒരു സങ്കൽപ്പത്തിന് ജന്മം നൽകുന്നു. സങ്കൽപ്പം ഒരു പ്രവചനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പ്രവചനം പരീക്ഷണത്തിലൂടെ പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു. ഫലം സങ്കൽപ്പത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയോ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യുന്നു. പുതിയ തെളിവുകൾ പഴയ മാതൃകയെ മാറ്റുന്നു. അങ്ങനെ അറിവിന്റെ വളർച്ച ഒരു നേരിട്ടുള്ള കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല; നിഷേധങ്ങളിലൂടെയും തിരുത്തലുകളിലൂടെയും പുനർസംഘടനകളിലൂടെയും മുന്നേറുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്.
വൈദിക സാഹിത്യത്തിലും പിന്നീട് വളർന്ന ഇന്ത്യൻ ചിന്താപാരമ്പര്യങ്ങളിലും പുരാണപരവും പ്രതീകാത്മകവുമായ ഭാഷയ്ക്ക് വലിയ സ്ഥാനം ലഭിച്ചു. പ്രപഞ്ചത്തെ ദേവതകളായി, ശക്തികളെ വ്യക്തികളായി, പ്രകൃതിപ്രക്രിയകളെ കഥകളായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് പുരാതന മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികാവസ്ഥയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു. എന്നാൽ പുരാണത്തിന്റെ മൂല്യം അതിലെ സംഭവങ്ങൾ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ നടന്നുവെന്ന് തെളിയിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ആശ്രയിക്കേണ്ടതില്ല. ഒരു പുരാണം മനുഷ്യന്റെ ഭയം, പ്രതീക്ഷ, പ്രകൃതിയോടുള്ള ആശ്രിതത്വം, സാമൂഹികസംഘർഷം, നൈതികചിന്ത, മരണബോധം എന്നിവയെ പ്രതീകാത്മകമായി പ്രകടിപ്പിച്ചേക്കാം.
അതിനാൽ പുരാണത്തെ ശാസ്ത്രീയ സത്യമായി വായിക്കുന്നതും അതിനെ വെറും അസംബന്ധകഥയായി തള്ളുന്നതും ഒരുപോലെ പരിമിതമായ സമീപനങ്ങളാണ്. പുരാണം ഒരു സാംസ്കാരിക സത്യത്തിന്റെ വാഹകമായിരിക്കാം, എന്നാൽ അത് ഭൗതിക സത്യത്തിന്റെ തെളിവല്ല. ഉദാഹരണത്തിന് പ്രളയകഥകൾ മനുഷ്യന്റെ പ്രകൃതിദുരന്താനുഭവങ്ങളുടെ സാംസ്കാരികസ്മൃതിയായിരിക്കാം. സൃഷ്ടികഥകൾ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ വിസ്മയത്തിന്റെ പ്രതീകമായിരിക്കാം. ദേവതകളുടെ സംഘർഷങ്ങൾ സാമൂഹികവും പ്രകൃതിപരവുമായ ശക്തികളുടെ പ്രതീകാത്മക അവതരണങ്ങളായിരിക്കാം. ഈ രീതിയിൽ വായിക്കുമ്പോൾ പുരാണം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക രേഖയാണ്.
എന്നാൽ പ്രതീകത്തിന്റെ ശക്തിയെ അതീന്ദ്രിയ തെളിവായി മാറ്റുമ്പോഴാണ് പ്രശ്നം ആരംഭിക്കുന്നത്. ഒരു കഥയ്ക്ക് ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥമുണ്ടെന്നത് അതിലെ ഭൗതികസംഭവങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ നടന്നുവെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. ഒരു ഉപമയ്ക്ക് ശാസ്ത്രീയസമവാക്യത്തിന്റെ സ്ഥാനമെടുക്കാനാവില്ല. ഒരു പ്രതീകത്തിന് മനുഷ്യബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയുമെങ്കിലും അതുകൊണ്ട് അത് പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനനിയമമാകുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രതീകത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക മൂല്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയപരിധി വ്യക്തമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
വൈദിക–ഉപനിഷദിക ചിന്തയിൽ ആത്മനും ബ്രഹ്മവും സംബന്ധിച്ച ആശയങ്ങൾ പിന്നീട് ഇന്ത്യൻ ദർശനത്തിന്റെ കേന്ദ്രപ്രശ്നങ്ങളായി മാറി. വ്യക്തിയിലെ ആന്തരികസത്തയും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസത്തയും തമ്മിൽ ബന്ധമുണ്ടെന്ന ആശയം മനുഷ്യന്റെ സ്വയംപരിശോധനയുടെ ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്. എന്നാൽ ആത്മാവ് ശരീരത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ, അമരവും ഭൗതികാതീതവുമായ സത്തയാണെന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിനാൽ ഈ ആശയങ്ങളെ നേരിട്ട് ശാസ്ത്രീയ സത്യങ്ങളായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയ ജ്ഞാനമീമാംസയുടെ മാനദണ്ഡങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമാണ്.
എന്നാൽ “ആത്മൻ” എന്ന ആശയത്തെ മനുഷ്യന്റെ സ്വയംബോധത്തിന്റെ പ്രതീകമായി പുനർവായിക്കാം. മനുഷ്യൻ തന്റെ ശരീരത്തെക്കുറിച്ചും ചിന്തകളെക്കുറിച്ചും വികാരങ്ങളെക്കുറിച്ചും ഓർമ്മകളെക്കുറിച്ചും സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചും ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന ജീവിയാണ്. ഈ സ്വയംസൂചകബോധം മറ്റനവധി ജീവികളിൽ കാണുന്ന ബോധപ്രക്രിയകളിൽനിന്ന് സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ഉയർന്നതല ഗുണമാണ്. “ഞാൻ ആരാണ്?” എന്ന ചോദ്യം അതിനാൽ ആത്മീയചോദ്യമാത്രമല്ല; നാഡീശാസ്ത്രം, മനഃശാസ്ത്രം, പരിണാമശാസ്ത്രം, ഭാഷാശാസ്ത്രം, സാമൂഹികശാസ്ത്രം എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയചോദ്യവുമാണ്.
അതുപോലെ “ബ്രഹ്മം” എന്ന ആശയത്തെ ഒരു വ്യക്തിപരമായ ദൈവസത്തയായി നിർബന്ധിക്കുന്നതിന് പകരം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമഗ്രതയെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ പുരാതന ചോദ്യത്തിന്റെ പ്രതീകമായി വായിക്കാം. ബ്രഹ്മം എന്താണെന്ന് പുരാതന ചിന്ത ചോദിച്ചപ്പോൾ, ആധുനിക ശാസ്ത്രം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടന എന്താണ്, ദ്രവ്യം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, ഊർജവും സ്ഥലവും കാലവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എന്താണ്, സങ്കീർണ്ണത എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളാണ് ചോദിക്കുന്നത്. ചോദ്യത്തിന്റെ ഭാഷ മാറിയെങ്കിലും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സമഗ്രതയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ അന്വേഷണമാണ് തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു നിർണായക വ്യത്യാസം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സമഗ്രത ഒരു “വ്യക്തിസത്ത” ആവണമെന്നില്ല. സമഗ്രത എന്നത് ബന്ധങ്ങളുടെ മൊത്തമാണ്. ഒരു ജീവി അതിന്റെ കോശങ്ങളുടെ കൂട്ടം മാത്രമല്ല; കോശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്. ഒരു സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടം മാത്രമല്ല; അവരിലെ സാമ്പത്തിക, സാംസ്കാരിക, രാഷ്ട്രീയ, ആശയപര ബന്ധങ്ങളുടെ സമഗ്രതയാണ്. അതുപോലെ പ്രപഞ്ചവും ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുക്കളുടെ ശേഖരം മാത്രമല്ല; അവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഭൗതികബന്ധങ്ങളുടെ ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്.
അദ്വൈതം ഏകതയെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു; ദ്വൈതം വ്യത്യാസത്തെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു; വിശിഷ്ടാദ്വൈതം ഏകതയ്ക്കുള്ളിലെ വ്യത്യാസത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു നിലപാടുകളെയും ഒരു ചരിത്രപരമായ ദാർശനികവികാസത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളായി വായിക്കാം. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവയിൽ ഒന്നിനെയും അന്തിമസത്യമായി സ്വീകരിക്കേണ്ടതില്ല. യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഏകതയും വ്യത്യാസവും ഒരുമിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
ഒരു ജീവകോശം ശരീരത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്, എന്നാൽ അതിന് സ്വന്തം അതിരുകളും പ്രവർത്തനങ്ങളും ഉണ്ട്. ഒരു വ്യക്തി സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്, എന്നാൽ അവന് സ്വന്തം ചിന്തയും അനുഭവവും ഉണ്ട്. ഒരു സമൂഹം മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാഗമാണ്, എന്നാൽ അതിന് പ്രത്യേക ചരിത്രവും സംസ്കാരവും ഉണ്ട്. അതിനാൽ ഭാഗവും സമഗ്രതയും പരസ്പരം നിഷേധിക്കുന്നവയല്ല. ഭാഗം സമഗ്രതയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല; സമഗ്രത ഭാഗങ്ങളില്ലാതെ നിലനിൽക്കുകയുമില്ല.
ഈ ബന്ധം “ഡയലക്ടിക്കൽ അദ്വൈതം” എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. ഏകത വ്യത്യാസത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; വ്യത്യാസം ഏകതയെ തകർക്കുന്നില്ല. ഉയർന്ന ഏകീകരണം വ്യത്യാസങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഏകീകരണമാണ്. മനുഷ്യശരീരത്തിൽ കോടിക്കണക്കിന് കോശങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു, എന്നാൽ അവയുടെ ഏകോപനമാണ് ജീവിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സമഗ്രത എന്നത് ഏകതാനതയല്ല. വൈവിധ്യത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഏകോപനമാണ് യഥാർത്ഥ സമഗ്രത.
ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വൈദികചിന്തയും ആധുനിക ശാസ്ത്രവും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണത്തിൽ ഏറ്റവും വലിയ പ്രശ്നം ദ്രവ്യം–ബോധം ദ്വന്ദ്വമാണ്. ബോധം ദ്രവ്യത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു സ്വതന്ത്രസത്തയാണെങ്കിൽ, ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് ബോധം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന പ്രശ്നം പരിഹരിക്കപ്പെടാതെ തുടരും. മറുവശത്ത് ബോധത്തെ നാഡീകോശങ്ങളിലെ രാസപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഒരു ലളിതമായ കൂട്ടമായി മാത്രം ചുരുക്കിയാൽ ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാൻ പ്രയാസമുണ്ടാകും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ “ഉദ്ഭവഭൗതികവാദം” സ്വീകരിക്കുന്നു. ദ്രവ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണസംഘടനയിൽനിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ജലത്തിന്റെ തന്മാത്രകൾക്ക് ഒറ്റയ്ക്ക് “നനവ്” എന്ന ഗുണമില്ല; അനവധി തന്മാത്രകളുടെ കൂട്ടായ പെരുമാറ്റത്തിൽ ഒരു പുതിയ ഗുണം പ്രകടമാകുന്നു. ജീവൻ ഒരു ഒറ്റ തന്മാത്രയുടെ ഗുണമല്ല; സങ്കീർണ്ണമായ രാസ–സ്വയംസംഘടനയുടെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. അതുപോലെ ബോധവും ഒറ്റ നാഡീകോശത്തിന്റെ ഗുണമല്ല; വൻതോതിലുള്ള നാഡീശൃംഖലകൾ, വിവരപ്രവാഹങ്ങൾ, ശരീരാവസ്ഥകൾ, സ്മൃതി, ഭാഷ, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണസംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഉയർന്നതല ഗുണമാണ്.
ഇതിലൂടെ ദ്രവ്യവും ബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം “ഒന്ന് മറ്റൊന്നിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടതാണ്” എന്ന ദ്വൈതത്തിൽനിന്നും “ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി ചുരുക്കാം” എന്ന യാന്ത്രിക ചുരുക്കലിൽനിന്നും വ്യത്യസ്തമാകുന്നു. ബോധം ദ്രവ്യത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഉദ്ഭവിച്ചശേഷം അത് സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമായ ലോകത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ കാരണശേഷിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ആശയം ഒരു ഭൗതികപ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറുമ്പോൾ അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മാറ്റുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രീയസിദ്ധാന്തം സാങ്കേതികവിദ്യയാകുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപാദനത്തെ മാറ്റുന്നു; ഉൽപാദനം സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ബോധം ദ്രവ്യത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്.
മനുഷ്യബോധത്തെ വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കത്തിനുള്ളിൽ മാത്രം അടച്ചിടാനാവില്ല. ഭാഷയിലൂടെ വ്യക്തി സമൂഹത്തിന്റെ സമാഹരിച്ച അറിവിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. ഒരു കുട്ടി ജനിക്കുമ്പോൾ അവന് ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളുടെ ശാസ്ത്രം, സംസ്കാരം, ചരിത്രം, ഭാഷ, നൈതികത എന്നിവ അറിയില്ല. എന്നാൽ സാമൂഹികവൽക്കരണത്തിലൂടെ അവൻ ഒരു തലമുറയുടെ അനുഭവം സ്വന്തം ബോധത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധം ജൈവപരമായ അടിത്തറയോടൊപ്പം സാമൂഹികമായ നിർമ്മിതിയും ആണ്.
ഇതോടെ വൈദിക വാചികപാരമ്പര്യത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വീണ്ടും തെളിയുന്നു. തലമുറകളുടെ അറിവ് ശബ്ദത്തിലൂടെ കൈമാറുന്നത് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വ്യക്തിപരമായ പരിധികളെ മറികടക്കാനുള്ള ഒരു സാമൂഹിക സാങ്കേതികവിദ്യയായിരുന്നു. ഒരു വ്യക്തി മരിച്ചാലും അവൻ കൈമാറിയ ഭാഷയും അറിവും ആശയങ്ങളും സാമൂഹികസ്മൃതിയിൽ തുടരാം. മനുഷ്യസംസ്കാരം അതിനാൽ വ്യക്തികളുടെ ജീവിതകാലത്തെക്കാൾ ദൈർഘ്യമുള്ള ഒരു കൂട്ടായ ബോധപ്രക്രിയയാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനർജന്മസങ്കൽപ്പത്തെയും ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ വായിക്കാം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ വ്യക്തിപരമായ ബോധം ശരീരമരണത്തിനു ശേഷം അതേ വ്യക്തിത്വത്തോടെ തുടരുന്നു എന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിച്ചിട്ടില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ സാമൂഹികസ്മൃതിയിലൂടെ പുനർജനിക്കുന്നു എന്ന അർത്ഥത്തിൽ “പുനർജന്മം” എന്ന ആശയത്തിന് ഒരു ഭൗതികവാദപരമായ ഉപമ കണ്ടെത്താം.
ഒരു ആശയം ഒരാളുടെ മനസ്സിൽ ജനിക്കുന്നു, മറ്റൊരാളിലേക്ക് കൈമാറുന്നു, അവിടെ രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു, പിന്നീട് മറ്റൊരു തലമുറയിൽ പുതിയ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു കലാരൂപം നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കുശേഷം പുനർസൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു ദാർശനികചിന്ത പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യത്തിൽ പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ആശയമായി മാറുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഈ തുടർച്ചയെ ജൈവ പുനർജന്മമായി വിളിക്കാനാവില്ലെങ്കിലും സാംസ്കാരിക പുനരുത്പാദനം എന്ന നിലയിൽ അത് യാഥാർത്ഥ്യമാണ്.
അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ അമരത്വത്തെ ശരീരത്തിനപ്പുറം വ്യക്തിഗത ആത്മാവിന്റെ അനന്തജീവിതത്തിൽ മാത്രം അന്വേഷിക്കേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ബന്ധങ്ങൾ, ആശയങ്ങൾ, അറിവ്, സാമൂഹിക സംഭാവനകൾ എന്നിവയിൽ അവന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ കാരണപരമായ തുടർച്ച നിലനിൽക്കും. വ്യക്തി ഇല്ലാതാകുന്നു; എന്നാൽ അവൻ ലോകത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ച മാറ്റങ്ങൾ പലപ്പോഴും തുടരുന്നു.
വൈദിക പ്രകൃതിബോധത്തിന്റെ ആധുനിക പുനർവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട തിരിച്ചറിവ് മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തല്ല എന്നതാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്ന ജീവിയാണ്; എന്നാൽ പ്രകൃതിയില്ലാതെ മനുഷ്യന് നിലനിൽക്കാനാവില്ല. മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തിലെ മൂലകങ്ങൾ നക്ഷത്രപരിണാമത്തിന്റെ ദീർഘചരിത്രത്തിൽ രൂപപ്പെട്ടവയാണ്. മനുഷ്യന്റെ ഭക്ഷണം മണ്ണിന്റെയും ജലത്തിന്റെയും സൂര്യഊർജത്തിന്റെയും ജീവജാലങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനഫലമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ശ്വാസം അന്തരീക്ഷവുമായി നേരിട്ടുള്ള വിനിമയമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ശരീരം ജൈവവ്യവസ്ഥയുടെ ഒരു താൽക്കാലിക സംഘടനയാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് “മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ അധിപൻ” എന്ന പഴയ ആശയത്തെ മറികടക്കുന്നു. മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയെ മാറ്റാനുള്ള അസാധാരണ ശേഷിയുണ്ട്; എന്നാൽ ആ ശേഷി പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല. മറിച്ച് പ്രകൃതിയെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവ് പ്രകൃതിനിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനെ കൂടുതൽ നിർണായകമാക്കുന്നു. ഒരു നദിയെ തടയാൻ കഴിയുന്നത് നദിയുടെ മുഴുവൻ പരിസ്ഥിതികപ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്നു എന്നല്ല. ഒരു വനത്തെ വെട്ടിമാറ്റാൻ കഴിയുന്നത് അതിന്റെ ജൈവവ്യവസ്ഥയുടെ പകരം മറ്റൊന്ന് ഉടൻ സൃഷ്ടിക്കാനാകുന്നു എന്നല്ല. ജനിതകപരമായി ഒരു ജീവിയെ മാറ്റാൻ കഴിയുന്നത് അതിന്റെ മുഴുവൻ പരിസ്ഥിതികഫലങ്ങളും മുൻകൂട്ടി അറിയാമെന്നല്ല.
അതുകൊണ്ട് സാങ്കേതികശക്തിയുടെ വർധനവിനൊപ്പം ഉത്തരവാദിത്തവും വർധിക്കണം. മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനശേഷി വളരുമ്പോൾ അതിന്റെ അനന്തരഫലങ്ങളുടെ പരിധിയും വളരുന്നു. വ്യാവസായിക വിപ്ലവം മനുഷ്യന്റെ ഉൽപാദനശേഷി വിപുലീകരിച്ചു; എന്നാൽ അതോടൊപ്പം കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, മലിനീകരണം, ജൈവവൈവിധ്യനാശം തുടങ്ങിയ പുതിയ പ്രതിസന്ധികളും സൃഷ്ടിച്ചു. ആണവശക്തി ഊർജത്തിന്റെ പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറന്നു; അതോടൊപ്പം മനുഷ്യന്റെ സ്വയംനാശശേഷിയും വർധിപ്പിച്ചു. കൃത്രിമബുദ്ധി വിജ്ഞാനപ്രവർത്തനങ്ങളെ വിപുലീകരിക്കുന്നു; അതോടൊപ്പം തൊഴിൽ, സ്വകാര്യത, അധികാരം, വിവരനിയന്ത്രണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
വൈദിക കാലത്ത് മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതികശേഷി പ്രധാനമായും കൃഷി, ലോഹസംസ്കരണം, ജലനിയന്ത്രണം, മൃഗസംരക്ഷണം, നിർമ്മാണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലായിരുന്നു. ഇന്ന് മനുഷ്യൻ അണുവിന്റെ ഘടനയിൽ ഇടപെടുന്നു, ജനിതകവസ്തുവിനെ മാറ്റുന്നു, ഉപഗ്രഹങ്ങൾ അയക്കുന്നു, കൃത്രിമബുദ്ധി വികസിപ്പിക്കുന്നു, ആഗോള വിവരശൃംഖലകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അടിസ്ഥാനഡയലക്ടിക്സ് മാറിയിട്ടില്ല: അത് മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ പുതിയ ആശ്രിതത്വങ്ങളും പുതിയ അപകടങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഒരു ഉപകരണം മനുഷ്യന്റെ കഴിവിന്റെ വിപുലീകരണമാണ്. എന്നാൽ ഉപകരണം നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ മാറിയില്ലെങ്കിൽ ഉപകരണം പുതിയ അസമത്വം സൃഷ്ടിക്കാം. ഉൽപാദനക്ഷമത വർധിച്ചാലും അതിന്റെ നേട്ടം കുറച്ച് ആളുകളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ ജീവിതത്തിൽ സമാനമായ പുരോഗതി ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പുരോഗതി സ്വതന്ത്രമായി സാമൂഹികവിമോചനം ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. സാങ്കേതികശക്തിയുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ജനാധിപത്യനിയന്ത്രണവും അതിന്റെ ഫലവിതരണവും നിർണായകമാണ്.
കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലത്ത് “ബുദ്ധി” എന്ന ആശയം തന്നെ പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ബുദ്ധി മസ്തിഷ്കത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതാണെങ്കിലും അത് ഭാഷ, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയാൽ രൂപപ്പെടുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിച്ച ഗണിതമാതൃകകൾ, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി, ഡാറ്റ, ഭാഷാപരമായ മാതൃകകൾ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണസംയോജനമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യബുദ്ധിയും കൃത്രിമബുദ്ധിയും ഒരേ തരത്തിലുള്ള ബോധമാണെന്ന് പറയാനാവില്ല.
വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിലെ “ബുദ്ധി” എന്ന ആശയം മനുഷ്യന്റെ വിവേചനശേഷിയെയും നിർണയശേഷിയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നതായി വായിക്കാം. ആധുനിക കൃത്രിമബുദ്ധി അതിന്റെ ചില പ്രവർത്തനങ്ങളെ അനുകരിക്കുകയോ വിപുലീകരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും ആത്മബോധവും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു സംവിധാനം സങ്കീർണ്ണമായ ഭാഷാപ്രവർത്തനം നടത്തുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് അതിന് മനുഷ്യന്റെ അനുഭവപരമായ ബോധമുണ്ടെന്ന് സ്വതേ തെളിയിക്കാനാവില്ല. ഇവിടെ വീണ്ടും പ്രവർത്തനവും അനുഭവവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പ്രധാനമാകുന്നു.
എങ്കിലും കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെ മാറ്റും. മനുഷ്യബുദ്ധി മുമ്പ് പ്രത്യേകമായി കരുതിയിരുന്ന ചില പ്രവർത്തനങ്ങൾ യന്ത്രങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ “ബുദ്ധി”യുടെ അടിസ്ഥാനഗുണങ്ങൾ എന്താണെന്ന് കൂടുതൽ കൃത്യമായി ചോദിക്കേണ്ടിവരും. ഈ ചോദ്യത്തിൽനിന്ന് പുതിയ ശാസ്ത്രവും പുതിയ ദർശനവും ഉദ്ഭവിക്കും. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ വീണ്ടും മനുഷ്യന്റെ സ്വയംബോധത്തെ മാറ്റുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ശക്തിയായി മാറുന്നു.
ഈ മുഴുവൻ പുനർവായനയുടെ ലക്ഷ്യം വൈദിക വിജ്ഞാനത്തെ ആധുനിക ശാസ്ത്രവുമായി നിർബന്ധിതമായി ഒത്തുചേരുന്നതല്ല. അതിലും പ്രധാനപ്പെട്ടത്, മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ സംസ്കാരം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. പുരാതന മനുഷ്യന്റെ നിരീക്ഷണശേഷിയും പ്രതീകാത്മക ചിന്തയും സാമൂഹികസ്മരണയും നൈതികചോദ്യങ്ങളും ആധുനിക ശാസ്ത്രീയരീതിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഒരു സമ്പന്നമായ മനുഷ്യവിജ്ഞാനചരിത്രം രൂപപ്പെടുന്നു.
ഈ ശാസ്ത്രീയ സംസ്കാരത്തിൽ സംശയം ഒരു ദൗർബല്യമല്ല; അറിവിന്റെ സുരക്ഷാസംവിധാനമാണ്. വിമർശനം ശത്രുതയല്ല; അറിവിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ പ്രക്രിയയാണ്. തെളിവ് പാരമ്പര്യത്തെ അപമാനിക്കുന്നതല്ല; സത്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന രീതിയാണ്. ഒരു ആശയം പഴയതാണെന്ന കാരണത്താൽ സ്വീകരിക്കേണ്ടതില്ല; പുതിയതാണെന്ന കാരണത്താൽ നിരസിക്കേണ്ടതുമില്ല. എല്ലാ ആശയങ്ങളും അവയുടെ തെളിവ്, യുക്തി, പ്രവചനശേഷി, സാമൂഹികഫലം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിലയിരുത്തണം.
ഇവിടെനിന്ന് “ജ്ഞാനധർമ്മം” എന്ന ഒരു പുതിയ ആശയം രൂപപ്പെടുത്താം. ജ്ഞാനത്തെ ആദരിക്കുക എന്നത് ഒരു ഗ്രന്ഥത്തെ അന്ധമായി വിശ്വസിക്കുക എന്നല്ല. സത്യത്തെ അന്വേഷിക്കുന്ന പ്രക്രിയയെ സംരക്ഷിക്കുക എന്നതാണ്. തെളിവ് ലഭിക്കുമ്പോൾ അഭിപ്രായം തിരുത്താനുള്ള വിനയം, സ്വന്തം സിദ്ധാന്തത്തെ വിമർശിക്കാൻ കഴിയുന്ന ധൈര്യം, മറ്റൊരാളുടെ വാദം കേൾക്കാനുള്ള സന്നദ്ധത, തെറ്റായ വിവരം തിരുത്താനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം, അറിവിനെ അധികാരത്തിനായി ദുരുപയോഗം ചെയ്യാതിരിക്കാനുള്ള നൈതികബോധം—ഇവയാണ് ആധുനിക ജ്ഞാനധർമ്മത്തിന്റെ ഘടകങ്ങൾ.
ഈ ജ്ഞാനധർമ്മം വൈദിക “സത്യാന്വേഷണ”ത്തിന്റെ ആധുനിക രൂപമായി കാണാം. സത്യം ഒരിക്കൽ വെളിപ്പെട്ട് ശാശ്വതമായി അവസാനിക്കുന്ന ഒന്നല്ല; മനുഷ്യൻ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിരന്തരം കൂടുതൽ കൃത്യമായ ധാരണകളിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതിനാൽ അറിവിന്റെ വിനയം ശാസ്ത്രീയതയുടെ അടിസ്ഥാനഗുണമാണ്.
വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായനയിൽനിന്ന് ഇപ്പോൾ ഒരു സമഗ്രമായ ദാർശനികരൂപം ഉയർന്നുവരുന്നു. പ്രപഞ്ചം നിശ്ചല വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; നിരന്തരമായ ഭൗതികപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സമഗ്രതയാണ്. ദ്രവ്യം നിശ്ചലമല്ല; സംഘടനയുടെ വിവിധ പാളികളിലൂടെ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജീവൻ ദ്രവ്യത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട അതീന്ദ്രിയ സത്തയല്ല; സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. ബോധം ജീവന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്; എന്നാൽ അത് സമൂഹവും ഭാഷയും സംസ്കാരവും വഴി കൂടുതൽ വികസിക്കുന്നു. സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടം മാത്രമല്ല; പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായ സമഗ്രതയാണ്. സംസ്കാരം പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച ആത്മീയലോകമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക–ഭൗതിക പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ പ്രതീകാത്മകവും ആശയപരവുമായ രൂപമാണ്.
ഈ സമഗ്രതയിൽ ഏകീകരണവും വിയോജനവും ശത്രുക്കളല്ല. ഏകീകരണം ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിയോജനം മാറ്റത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. അമിത ഏകീകരണം ജഡത സൃഷ്ടിക്കും. അമിത വിയോജനം വിഘടനം സൃഷ്ടിക്കും. ജീവിതവും സമൂഹവും പ്രപഞ്ചവും നിലനിൽക്കുന്നത് ഇവയ്ക്കിടയിലെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലാണ്. അതിനാൽ പരിണാമം പഴയ ഘടനയുടെ ലളിതമായ നാശമല്ല; അതിലെ ഉപയോഗപ്രദമായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.
ഈ തത്വം വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിനും ബാധകമാണ്. അതിലെ സമഗ്രചിന്തയെ സംരക്ഷിക്കാം; അതിലെ അതീന്ദ്രിയവാദത്തെ ശാസ്ത്രീയമായി പുനർപരിശോധിക്കാം. പ്രകൃതിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തത്തെ വികസിപ്പിക്കാം; പ്രകൃതിയെ ദൈവികസത്തയായി കണക്കാക്കേണ്ട നിർബന്ധം ഒഴിവാക്കാം. ആത്മപരിശോധനയുടെ മൂല്യം അംഗീകരിക്കാം; ശരീരത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച അമരാത്മാവിനെ ശാസ്ത്രീയ സത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കാതിരിക്കാം. ധർമ്മത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തെ ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവരാം; ജന്മാധിഷ്ഠിത വർണ്ണ–ജാതി കർത്തവ്യങ്ങളെ നിരസിക്കാം. യജ്ഞത്തിലെ പരസ്പരവിനിമയത്തിന്റെ പ്രതീകം സംരക്ഷിക്കാം; അതിനെ പ്രകൃതിയുടെ ഭൗതികചക്രങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം.
ഇങ്ങനെ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ രൂപാന്തരം അതിന്റെ നിഷേധമല്ല. ഒരു വിത്ത് അതേ രൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അത് വളരുന്നില്ല; മുളയ്ക്കുമ്പോൾ വിത്തിന്റെ പഴയ രൂപം നഷ്ടപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അതിലെ ജീവശേഷി പുതിയ സസ്യരൂപത്തിൽ തുടരുന്നു. അതുപോലെ ഒരു വിജ്ഞാനപാരമ്പര്യവും പുതിയ ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ജീവിക്കണമെങ്കിൽ അതിന്റെ പുറംരൂപങ്ങളിൽ ചിലത് നഷ്ടപ്പെടുകയും അതിലെ സൃഷ്ടിപരമായ ഘടകങ്ങൾ പുതിയ വിജ്ഞാനസംവിധാനത്തിൽ പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും വേണം.
ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ പാരമ്പര്യം. പാരമ്പര്യം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത് അതിനെ മാറ്റമില്ലാതെ ആവർത്തിക്കുന്നതിലൂടെയല്ല; അതിനെ വിമർശനാത്മകമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിലൂടെയാണ്. അതുകൊണ്ട് പുരാതനത്വം ഭാവിയുടെ ശത്രുവാകേണ്ടതില്ല. ചരിത്രബോധത്തോടെ സമീപിക്കുമ്പോൾ അത് ഭാവിയുടെ ഒരു ബൗദ്ധിക വിഭവമായി മാറുന്നു.
മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽ സമൂഹത്തിന്റെ പരിധി ചെറിയ കൂട്ടായ്മകളായിരുന്നു. പിന്നീട് ഗ്രാമം, നഗരം, രാജ്യം, സാമ്രാജ്യം, രാഷ്ട്രം എന്നിങ്ങനെ സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തിന്റെ പരിധി വികസിച്ചു. ഇന്ന് മനുഷ്യരാശി മുഴുവൻ പരസ്പരബന്ധിതമായ ഒരു ഗ്രഹതല വ്യവസ്ഥയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഒരു രാജ്യത്തിലെ വ്യവസായപ്രവർത്തനം മറ്റൊരു രാജ്യത്തിന്റെ കാലാവസ്ഥയെ ബാധിക്കുന്നു. ഒരു രാജ്യത്തിലെ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി മറ്റൊരു രാജ്യത്തെ തൊഴിൽവിപണിയെ ബാധിക്കുന്നു. ഒരു പ്രദേശത്തെ പകർച്ചവ്യാധി ലോകമെമ്പാടും വ്യാപിക്കാം. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സാങ്കേതികവിദ്യ മുഴുവൻ മനുഷ്യരാശിയുടെ ജീവിതത്തെ മാറ്റാം.
അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക ഏകീകരണം ഇനി ദേശീയപരിധിയിൽ അവസാനിക്കാനാവില്ല. ഗ്രഹതല പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് ഗ്രഹതല സഹകരണം ആവശ്യമാണ്. ഇത് പുരാതന “സർവജീവബന്ധം” എന്ന ആശയത്തെ പുതിയ ഭൗതിക–രാഷ്ട്രീയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. മനുഷ്യരാശി ഒരു ഏകതാന സമൂഹമാകേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ പൊതുവായ ഗ്രഹപരിസ്ഥിതി, പൊതുവായ മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾ, പൊതുവായ ശാസ്ത്രീയ ഉത്തരവാദിത്തം, പൊതുവായ സമാധാനാവശ്യകത എന്നിവയെ അംഗീകരിക്കുന്ന ഒരു ഗ്രഹമാനവികത അനിവാര്യമാണ്.
ഇതാണ് വൈദിക “വസുധൈവ കുടുംബകം” പോലുള്ള ആശയങ്ങളെ ചരിത്രപരമായ പ്രതീകത്തിൽനിന്ന് ആധുനിക ഗ്രഹമാനവികതയിലേക്ക് ഉയർത്താനുള്ള സാധ്യത. ഭൂമി ഒരു കുടുംബമാണെന്ന് പറയുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല; ആ കുടുംബത്തിലെ വിഭവങ്ങൾ ആരാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, ആരാണ് കൂടുതൽ ഉപഭോഗിക്കുന്നത്, ആരാണ് പരിസ്ഥിതിചെലവ് വഹിക്കുന്നത്, ആരാണ് തീരുമാനമെടുക്കുന്നത് എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ചോദിക്കണം. അതിനാൽ ഗ്രഹമാനവികത വികാരപരമായ സഹോദരത്വം മാത്രമല്ല; സാമ്പത്തികവും പരിസ്ഥിതികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ നീതിയുടെ പദ്ധതിയുമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രത്തെ നോക്കുമ്പോൾ ഒരു അത്ഭുതകരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം കാണാം. പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ തുടങ്ങി. പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കിയ മനുഷ്യൻ ഉപകരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ഉപകരണങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനശേഷി വർധിപ്പിച്ചു. വർധിച്ച പ്രവർത്തനശേഷി പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പുതിയ ആശയങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. ആശയങ്ങൾ വീണ്ടും ഭൗതികലോകത്തെ മാറ്റുന്ന ശക്തികളായി. ഇങ്ങനെ പ്രകൃതി മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിച്ചു; മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംബോധമുള്ള ഒരു രൂപമായി മാറി; ആ സ്വയംബോധം വീണ്ടും പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും മാറ്റിത്തുടങ്ങി.
ഇവിടെ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തേക്ക് ഉയരുന്നില്ല. മറിച്ച് പ്രകൃതി സ്വന്തം പരിണാമത്തിൽ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ സ്വയം അറിയാനുള്ള ശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധം പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംപരിശോധനയുടെ ഒരു രൂപമായി കാണാവുന്നതാണ്. എന്നാൽ ഇത് ഒരു അതീന്ദ്രിയ പ്രസ്താവനയല്ല; പരിണാമപരമായും നാഡീശാസ്ത്രപരമായും സാമൂഹികമായും വികസിച്ച ഒരു ആശയപരമായ വ്യാഖ്യാനമാണ്.
മനുഷ്യൻ ഇപ്പോൾ സ്വന്തം സൃഷ്ടികളുടെ പരിധിയും തിരിച്ചറിയേണ്ട ഘട്ടത്തിലെത്തി. ആണവായുധം, കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, ജനിതകസാങ്കേതികവിദ്യ, കൃത്രിമബുദ്ധി, ആഗോള സാമ്പത്തികശൃംഖലകൾ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ശക്തിയെ ചരിത്രത്തിൽ അപൂർവമായ ഉയരത്തിലെത്തിച്ചു. ഈ ശക്തി ഉത്തരവാദിത്തമില്ലാതെ ഉപയോഗിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം സൃഷ്ടികളിലൂടെ തന്നെ സ്വയം നശിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ അടുത്ത പരിണാമഘട്ടം കൂടുതൽ ശക്തി നേടുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; ശക്തിയെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള കൂടുതൽ ഉയർന്ന കൂട്ടായ ബോധം വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മനുഷ്യവാദപരമായ കേന്ദ്രം. സ്വാതന്ത്ര്യം നിയന്ത്രണമില്ലായ്മയല്ല; സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി ബോധപൂർവം പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്. വികസനം വിഭവങ്ങളുടെ അനന്തമായ ഉപഭോഗമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകളും പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയും തമ്മിലുള്ള ഉയർന്ന സന്തുലനം സൃഷ്ടിക്കലാണ്. വിജ്ഞാനം വിവരശേഖരണം മാത്രമല്ല; ശരിയായ തീരുമാനങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്ന സാമൂഹികശേഷിയാണ്. സംസ്കാരം ഭൂതകാലത്തിന്റെ സ്മരണം മാത്രമല്ല; ഭാവിയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന കൂട്ടായ സങ്കൽപ്പശേഷിയാണ്.
ഈ നിലയിൽ വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയും മാർക്സിയൻ ചരിത്രഭൗതികവാദവും ആധുനിക ശാസ്ത്രവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണം ഒരു പുതിയ ചരിത്രപരമായ സംശ്ലേഷണത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിൽനിന്ന് പ്രപഞ്ചസമഗ്രതയുടെയും മനുഷ്യന്റെ അന്തർബോധത്തിന്റെയും നൈതിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെയും ചോദ്യങ്ങൾ; മാർക്സിസത്തിൽനിന്ന് ഭൗതികജീവിതം, തൊഴിൽ, വർഗ്ഗബന്ധം, ചരിത്രപരിവർത്തനം എന്നിവയുടെ വിശകലനം; ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് തെളിവ്, പരീക്ഷണം, ഗണിതമാതൃക, സ്വയംതിരുത്തൽ എന്നിവയുടെ രീതിശാസ്ത്രം; ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽനിന്ന് ഏകീകരണം–വിയോജനം, പാളിസംഘടന, ഉദ്ഭവം, ചലനാത്മക സന്തുലനം എന്നിവയുടെ സമഗ്രചട്ടക്കൂട്—ഇവയെ പരസ്പരം ലയിപ്പിക്കാതെ, അവയുടെ ശക്തികളെ ഒരു ഉയർന്ന സംശ്ലേഷണത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാനാണ് ശ്രമം.
അവിടെ ഒരു പുതിയ വിജ്ഞാനദർശനം രൂപപ്പെടുന്നു: പ്രകൃതിയെ അറിയുക, മനുഷ്യനെ മനസ്സിലാക്കുക, സമൂഹത്തെ വിമർശിക്കുക, പാരമ്പര്യത്തെ പുനർവായിക്കുക, ശാസ്ത്രത്തെ വികസിപ്പിക്കുക, അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുക, ഭാവിയെ ബോധപൂർവം നിർമ്മിക്കുക.
ഇതാണ് വൈദിക വിജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ പുനർവായനയുടെ അന്തിമ ദിശ. ഭൂതകാലത്തെ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതിലല്ല അതിന്റെ ഭാവി; ഭൂതകാലത്തെ വിമർശനാത്മകമായി അതിജീവിക്കുന്നതിലാണ്. പുരാതന വിജ്ഞാനത്തെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന് കീഴ്പ്പെടുത്തുന്നതിലല്ല അതിന്റെ പുനർജന്മം; ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനയ്ക്ക് തുറന്നുകൊടുത്തുകൊണ്ട് അതിലെ സൃഷ്ടിപരമായ അന്തർദൃഷ്ടികളെ പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യത്തിൽ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.
ഒടുവിൽ വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അവകാശം ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക ഗ്രന്ഥത്തിന്റെയോ പുരോഹിതാധികാരത്തിന്റെയോ മതസ്ഥാപനത്തിന്റെയോ കൈവശമാകുന്നില്ല. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ആരംഭിച്ച ആ ദീർഘമായ അന്വേഷണത്തിന്റെ ഭാഗമായിട്ടാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്ഥാനം. ആ അന്വേഷണം ഒരിക്കലും അവസാനിച്ചിട്ടില്ല. അതുകൊണ്ട് വൈദിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ആധുനിക രൂപം ഒരു അടഞ്ഞ സത്യവ്യവസ്ഥയാകാൻ കഴിയില്ല; അത് തുറന്ന അന്വേഷണമായിരിക്കണം.
ആ അന്വേഷണത്തിൽ വേദം അവസാനത്തെ വാക്കല്ല; ഒരു ചരിത്രപരമായ വാക്കാണ്. ശാസ്ത്രവും അവസാനത്തെ വാക്കല്ല; നിരന്തരം തിരുത്തപ്പെടുന്ന വിജ്ഞാനപ്രക്രിയയാണ്. ദർശനവും അവസാനത്തെ വാക്കല്ല; ആശയങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ബോധപ്രവർത്തനമാണ്. മനുഷ്യനും അവസാനത്തെ വാക്കല്ല; സ്വയം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രകൃതിയുടെ ഒരു സജീവ ഘട്ടമാണ്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ യഥാർത്ഥ “ബ്രഹ്മാന്വേഷണം” ഒരു അതീന്ദ്രിയ സത്തയെ കണ്ടെത്താനുള്ള യാത്രയല്ല; പ്രപഞ്ചം, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ ഉദ്ഭവബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ അനന്തമായ ശാസ്ത്രീയ–ദാർശനിക അന്വേഷണമാണ്. യഥാർത്ഥ “ധർമ്മം” ഒരു പുരാതന നിർദ്ദേശം അനുസരിക്കുന്നതല്ല; ഈ സമഗ്രജീവിതവ്യവസ്ഥയുടെ നിലനിൽപ്പിനും വികസനത്തിനും നീതിക്കും ആവശ്യമായ ബന്ധങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയാണ്. യഥാർത്ഥ “യജ്ഞം” ദൈവത്തിന് എന്തെങ്കിലും അർപ്പിക്കുന്നതല്ല; മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള വസ്തു, ഊർജം, വിവരം എന്നിവയുടെ വിനിമയം ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയാണ്. യഥാർത്ഥ “മോക്ഷം” ലോകത്തിൽനിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുമാറുന്നതല്ല; ലോകത്തെ കൂടുതൽ ബോധപൂർവവും സ്വതന്ത്രവും നീതിയുക്തവും സുസ്ഥിരവുമായ രൂപത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള മനുഷ്യശേഷിയുടെ വികസനമാണ്.
ഇവിടെയാണ് വൈദിക പാരമ്പര്യം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു പുതിയ ചരിത്രജീവിതം നേടുന്നത്—അധികാരമായി അല്ല, അന്വേഷണമായി; dogma ആയി അല്ല, ചോദ്യമായി; ഭൂതകാലത്തിന്റെ ബന്ധനമായി അല്ല, ഭാവിയുടെ ബൗദ്ധിക വിഭവമായി.
QUANTUM DIALECTICS- 
Leave a comment