അഭിമുഖത്തിൽ വിജയിക്കാനുള്ള പരമ്പരാഗത ഉപദേശങ്ങൾ പൊതുവെ മനുഷ്യനെ യാന്ത്രികവും നേർരേഖാപരവുമായ ഒരു മാതൃകയിൽ കാണുന്ന രീതിശാസ്ത്രത്തിലാണ് അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്. അഭിമുഖം ഒരു പരീക്ഷയാണെന്നും, സ്ഥാനാർഥി മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ ഉത്തരങ്ങൾ കൃത്യമായി അവതരിപ്പിക്കണമെന്നും, കഴിവ് വ്യക്തിയിൽ നേരത്തേ തന്നെ പൂർണ്ണമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സ്ഥിരഗുണമാണെന്നും, പിഴവുകളും അറിവിന്റെ പരിമിതികളും പരമാവധി മറച്ചുവയ്ക്കണമെന്നും ഈ സമീപനം കരുതുന്നു. ഇതിന്റെ പിന്നിൽ ഒരു കർശനമായ അധികാരവിഭജനവും നിലനിൽക്കുന്നു. അറിവും അധികാരവും വിലയിരുത്താനുള്ള അവകാശവും അഭിമുഖകർത്താവിന്റെ ഭാഗത്താണെന്നും സ്ഥാനാർഥി ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പ്രതികരിക്കുന്ന ഒരാളായി മാത്രം നിലകൊള്ളണമെന്നും കരുതപ്പെടുന്നു. അറിവ് ഒരു ഭാഗത്തുനിന്ന് മറ്റൊരു ഭാഗത്തേക്ക് ഏകദിശയിൽ കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്നതും വിലയിരുത്തൽ പ്രക്രിയയിൽ നിന്ന് വേറിട്ടുനിൽക്കുന്ന, സ്ഥിരവും നിഷ്പക്ഷവുമായ ഒരു പ്രവർത്തനമാണെന്നുമുള്ള പഴയ ജ്ഞാനധാരണയുടെ പ്രതിഫലനമാണിത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഈ ധാരണ അടിസ്ഥാനപരമായി അപൂർണ്ണമാണ്. മനുഷ്യരുടെ യഥാർത്ഥ ഇടപെടൽ നിശ്ചലമല്ല; അത് ചലനാത്മകവും പരസ്പരബന്ധിതവും സാഹചര്യാധിഷ്ഠിതവും അതിനിടയിൽ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതുമായ ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.
യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഒരു അഭിമുഖം സ്ഥാനാർഥിയുടെ കഴിവിന്റെ നിശ്ചലമായ ഒരു ചിത്രമല്ല. സ്ഥാനാർഥിയും സ്ഥാപനവും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങൾ താൽക്കാലികമായി പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന ഒരു സജീവ സംഭവമാണ് അഭിമുഖം. ഓരോ സംവിധാനവും സ്വന്തം ചരിത്രവും ആന്തരിക വിരുദ്ധതകളും പരിമിതികളും ആവശ്യങ്ങളും പ്രതീക്ഷകളും അഭിലാഷങ്ങളും വഹിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഈ ഇടപെടലിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്. സ്ഥാപനം ഒരു നിഷ്പക്ഷമായ വിലയിരുത്തൽ യന്ത്രമല്ല. അതിനകത്ത് നിറവേറ്റപ്പെടാത്ത ആവശ്യങ്ങളും സംഘടനാപരമായ സംഘർഷങ്ങളും തന്ത്രപരമായ അനിശ്ചിതത്വങ്ങളും അധികാരബന്ധങ്ങളും സാംസ്കാരിക ശീലങ്ങളും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യത്യസ്ത പ്രതീക്ഷകളും പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു പരിണമിക്കുന്ന സാമൂഹിക സംവിധാനമാണ് സ്ഥാപനം. അതുപോലെ സ്ഥാനാർഥിയും ഒരു നിശ്ചലമായ കഴിവുകളുടെ കൂട്ടമല്ല. വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ ചിന്തിക്കാനും പ്രതികരിക്കാനും സ്വയം അവതരിപ്പിക്കാനും പഠിക്കാനും മാറാനും കഴിയുന്ന, തുടർച്ചയായി വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു മനുഷ്യവ്യക്തിയാണ്. അതിനാൽ അഭിമുഖം രണ്ട് സംവിധാനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഇടമായി മാറുന്നു. അവിടെ ഇരുപക്ഷവും പരസ്പരം മനസ്സിലാക്കുകയും പരസ്പരപരിധികൾ പരിശോധിക്കുകയും ഭാവിയിൽ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ പരസ്പര പൊരുത്തവും സഹകരണവും സാധ്യമാകുമോ എന്ന് പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അഭിമുഖത്തെ ഇത്തരത്തിലുള്ള ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക കൂടിക്കാഴ്ചയായാണ് കാണുന്നത്. അനിശ്ചിതത്വവും അധികാരത്തിലെ അസമത്വവും പരസ്പര വിലയിരുത്തലും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സജീവ പ്രക്രിയയാണത്. അഭിമുഖകർത്താവിനാണ് ഔപചാരികമായ അധികാരം കൂടുതലെന്ന് തോന്നുമെങ്കിലും വിലയിരുത്തൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഏകപക്ഷീയമല്ല. സ്ഥാനാർഥിയെ വിലയിരുത്തുന്നതിനിടയിൽ അഭിമുഖകർത്താവും അറിയാതെയെങ്കിലും സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—സ്ഥാപനത്തിന്റെ മുൻഗണനകൾ, ഭയങ്ങൾ, ആവശ്യങ്ങൾ, ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, മാറ്റത്തോടുള്ള തുറന്ന മനോഭാവം എന്നിവ. അതുകൊണ്ട് അഭിമുഖം ഒരു നിമിഷത്തിൽ ഒരു ഫലത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്ന ലളിതമായ സംഭവം അല്ല. നിരവധി സാധ്യതകൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു അവസ്ഥയിൽ ചോദ്യങ്ങളും ഉത്തരങ്ങളും പ്രതികരണങ്ങളും മുഖഭാവങ്ങളും നിശ്ശബ്ദതകളും പരസ്പരവിശ്വാസവും ആശയവിനിമയവും ചേർന്ന് ആ സാധ്യതകളിൽ ചിലതിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും മറ്റുചിലതിനെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒടുവിൽ ഒരു തീരുമാനം രൂപപ്പെടുന്നത് ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ്. ഇരുപക്ഷവും ചേർന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവഫലമാണത്.
അതിനാൽ അഭിമുഖവിജയത്തെ മുൻകൂട്ടി പരിശീലിച്ച പൂർണ്ണമായ പ്രകടനത്തോടോ പിഴവില്ലാത്ത ഉത്തരങ്ങളോടോ തുല്യമാക്കാനാവില്ല. അത്തരം കൃത്രിമ പൂർണ്ണത പലപ്പോഴും ഒരു വ്യാജ സുസംഘടിതത്വം മാത്രമാണ്. പ്രതീക്ഷിക്കാത്ത ചോദ്യം ഉയർന്നാൽ, സംഭാഷണത്തിന്റെ ദിശ മാറിയാൽ, അല്ലെങ്കിൽ പരിചിതമായ ചോദ്യത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ ചോദിച്ചാൽ ഈ കൃത്രിമ ഘടന തകർന്നുപോകാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിജയത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അടയാളം വിരുദ്ധതകളുടെ സാന്നിധ്യത്തിലും സ്വയം തകരാതെ നിലനിൽക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. ആത്മവിശ്വാസവും വിനയവും, തയ്യാറെടുപ്പും സ്വാഭാവികതയും, അറിവും അറിവിന്റെ പരിധി അംഗീകരിക്കാനുള്ള സത്യസന്ധതയും ഒരേസമയം നിലനിർത്താൻ കഴിയുക എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ കഴിവ്. സമ്മർദ്ദം കൂടുമ്പോൾ ഈ വിരുദ്ധതകൾ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. അവയെ ഉത്കണ്ഠയിലേക്കോ പ്രതിരോധത്തിലേക്കോ ചിതറാൻ അനുവദിക്കാതെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു സുസംഘടിതാവസ്ഥയിലേക്ക് ക്രമീകരിക്കാനാകുമോ എന്നതാണ് നിർണായകം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സംഭാവന ഉദ്ഭവം എന്ന ആശയത്തിലാണ്. അഭിമുഖത്തിൽ ഏറ്റവും വിലമതിക്കപ്പെടുന്ന ചില ഗുണങ്ങൾ വ്യക്തിയിൽ മുൻകൂട്ടി പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നവയായിരിക്കണമെന്നില്ല. അവ ഇടപെടലിനിടയിലാണ് പുറത്തുവരുന്നത്. ചിന്തയുടെ വ്യക്തത, ബൗദ്ധിക സത്യസന്ധത, പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള കഴിവ്, നൈതികബോധം, ആത്മനിയന്ത്രണം, പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവ സ്ഥാനാർഥിയെ വെല്ലുവിളിക്കുമ്പോഴോ, അപ്രതീക്ഷിതമായ ചോദ്യം ചോദിക്കുമ്പോഴോ, ഉറപ്പില്ലാത്ത സാഹചര്യത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുമ്പോഴോ മാത്രമാണ് വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ അഭിമുഖം ഒരു തത്സമയ പരീക്ഷണശാല പോലെയാണ്. സമ്മർദ്ദത്തിനിടയിൽ ഒരു വ്യക്തി എങ്ങനെ ചിന്തിക്കുകയും സ്വയം ക്രമീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന് അവിടെ കാണാൻ കഴിയും. അഭിമുഖകർത്താവ് ഒടുവിൽ പ്രതികരിക്കുന്നത് സ്ഥാനാർഥി മനഃപാഠമാക്കിയ ഉത്തരത്തോട് മാത്രമല്ല; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ചിന്തിക്കാനും ബന്ധപ്പെടാനും വിവിധ അറിവുകളെ സംയോജിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന കഴിവിന്റെ ജീവിക്കുന്ന പ്രകടനത്തോടാണ്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അഭിമുഖം വെറും പരീക്ഷയല്ല; അത് വ്യക്തിയുടെ വളർച്ചയും കഴിവും തത്സമയം രൂപപ്പെടുകയും വെളിപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക മേഖലയാണ്. ഇവിടെ വിരുദ്ധതകൾ മറച്ചുവയ്ക്കേണ്ട ദൗർബല്യങ്ങളല്ല. മറിച്ച് കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പൊരുത്തം കണ്ടെത്താൻ സഹായിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തികളാണ്. അതിനാൽ അഭിമുഖവിജയം ഒരു തയ്യാറാക്കിയ പ്രസംഗം കുറ്റമറ്റ രീതിയിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നതല്ല. അനിശ്ചിതത്വത്തെയും ബന്ധപരമായ സമ്മർദ്ദത്തെയും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന അർത്ഥത്തെയും ബോധപൂർവം നേരിടുന്നതിനിടയിൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു സംയോജനം തത്സമയം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ വിജയം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ രീതിശാസ്ത്രം അഭിമുഖങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനും വിജയകരമായി നേരിടാനും പ്രത്യേകമായി സഹായിക്കുന്നത് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സമഗ്രമായ യാഥാർത്ഥ്യദർശനം കൊണ്ടാണ്. ഭൗതികവും ജൈവികവും മാനസികവും ബൗദ്ധികവും സാമൂഹികവുമായ എല്ലാ യഥാർത്ഥ പ്രക്രിയകളെയും പലതലങ്ങളുള്ളതും പരസ്പരവിരുദ്ധതകളാൽ നിർമിതവുമായും പുതുഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതുമായും നേർരേഖയിലല്ലാതെ വികസിക്കുന്നതുമായ പ്രക്രിയകളായി ഇത് കാണുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യം പരസ്പരം വേർതിരിച്ച ഘടകങ്ങൾ ഒന്നിന് പിന്നാലെ മറ്റൊന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു യാന്ത്രിക കൂട്ടിച്ചേർക്കൽമാത്രമല്ല. ഒരേ സമയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന നിരവധി തലങ്ങളാണ് യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നത്. ഓരോ തലത്തിനും അതിന്റേതായ ചലനാത്മകതയുണ്ടെങ്കിലും അവ നിരന്തരം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ തലങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായി സമതുലിതാവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല; സംഘർഷം, സംവാദം, ക്രമീകരണം, പരസ്പര സ്വാധീനം എന്നിവയിലൂടെയാണ് അവ താൽക്കാലികമായി ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ വിരുദ്ധത ഒഴിവാക്കേണ്ട ഒരു പിഴവല്ല; വികസനത്തിന്റെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാന വ്യവസ്ഥയാണ്.
ഈ ദർശനത്തിൽ ഉദ്ഭവം കേന്ദ്രസ്ഥാനത്താണ്. പുതിയ ഗുണങ്ങൾ പഴയ ഘടകങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കലിലൂടെ മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഘടകങ്ങൾ ഒരു നിർണായക ഘടനയിലെത്തുമ്പോഴാണ് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഒരു തലത്തിലെ ചെറിയ മാറ്റം മുഴുവൻ സംവിധാനത്തിലും ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിന് കാരണമാകാം. ഒരു ഘടകത്തെ മാത്രം പരിശോധിച്ചുകൊണ്ട് മുൻകൂട്ടി പ്രവചിക്കാനാവാത്ത ഫലങ്ങളാണ് അങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ട് യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും പതുക്കെയും ഒരേ വേഗത്തിലും മുന്നേറുന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ദീർഘകാലം അടിഞ്ഞുകൂടിയ ശേഷം ഒരു നിർണായക ഘട്ടത്തിൽ പെട്ടെന്ന് ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഈ നേർരേഖയില്ലാത്ത സ്വഭാവമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ വെറും ഉള്ളടക്കത്തിലല്ല, മറിച്ച് പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ രീതിയിലും സംഘർഷത്തിന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളിലും നിർണായക നിമിഷങ്ങളിലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്.
ഈ രീതിയിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഒരു അഭിമുഖം മനുഷ്യന്റെ വിവിധ പ്രവർത്തനതലങ്ങളെ ഒരേസമയം സജീവമാക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംഭവമാണ്. ബൗദ്ധിക തലത്തിൽ സ്ഥാനാർഥി ഓർമ്മ, യുക്തിചിന്ത, ആശയസംയോജനം, പ്രശ്നപരിഹാരം എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുന്നു. വൈകാരിക തലത്തിൽ ആത്മവിശ്വാസം, ഉത്കണ്ഠ, പ്രതീക്ഷ, ഭയം, സ്വയംനിയന്ത്രണം എന്നിവ നിരന്തരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. വികാരങ്ങൾ ചിന്തയുടെ പുറത്തുള്ള ഒരു അനാവശ്യ ഘടകം അല്ല; അവ ചിന്തയുടെ വ്യക്തതയെയും ഭാഷയെയും പ്രതികരണത്തെയും നേരിട്ട് സ്വാധീനിക്കുന്നു. സാമൂഹിക തലത്തിൽ അധികാരം, പദവി, പ്രതീക്ഷ, സ്ഥാപനപരമായ മേൽക്കോയ്മ എന്നിവ ഇടപെടലിന്റെ ഘടന നിർണയിക്കുന്നു.
ഇതിനോടൊപ്പം അർത്ഥതലവും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഭാഷ, ശബ്ദഭാവം, ഉപമകൾ, വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങൾ, മൂല്യസൂചനകൾ എന്നിവ അവയുടെ നേരിട്ടുള്ള അർത്ഥത്തെക്കാൾ കൂടുതൽ സന്ദേശങ്ങൾ വഹിക്കുന്നു. ഈ തലത്തിലാണ് സ്ഥാനാർഥി “ഞാൻ ആരാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് പരോക്ഷമായി മറുപടി നൽകുന്നത്. അതുപോലെ സ്ഥാപനം ഏത് തരത്തിലുള്ള വ്യക്തിയെയാണ് അംഗീകരിക്കാവുന്നതെന്നും അഭികാമ്യമെന്നും കരുതുന്നത് എന്നും അവിടെ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ സമയതലവും നിർണായകമാണ്. അഭിമുഖം പരിമിതമായ സമയത്തിനുള്ളിൽ നടക്കുന്നതിനാൽ ആദ്യ നിമിഷങ്ങളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ധാരണകൾ പിന്നീട് വരുന്ന ഉത്തരങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാം. അതേസമയം ഒരു അപ്രതീക്ഷിതമായ സംഭാഷണം മുഴുവൻ വിലയിരുത്തലിന്റെ ദിശ തന്നെ മാറ്റുകയും ചെയ്യാം.
അഭിമുഖത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത ഈ തലങ്ങൾ ഒന്നിന് പിന്നാലെ ഒന്നായി പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല എന്നതിലാണ്. അവ ഒരേ സമയം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു ബൗദ്ധിക ബുദ്ധിമുട്ട് ഉത്കണ്ഠ വർധിപ്പിക്കാം; ഉത്കണ്ഠ ഭാഷയുടെ വ്യക്തത കുറയ്ക്കാം; ഭാഷയിലെ ആശയക്കുഴപ്പം സാമൂഹിക അകലം വർധിപ്പിക്കാം; സമയപരിമിതി ഈ എല്ലാ വിരുദ്ധതകളെയും ഒരേസമയം ശക്തിപ്പെടുത്താം. പരമ്പരാഗത അഭിമുഖപരിശീലനം സാധാരണയായി വിഷയജ്ഞാനത്തിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ച് ഈ ബഹുതല ഇടപെടലിനെ അവഗണിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിശാസ്ത്രം ഇതിന് വിപരീതമായി ഈ മുഴുവൻ ഘടനയെ ഒരുമിച്ച് കാണാനും കൈകാര്യം ചെയ്യാനും വ്യക്തിയെ പരിശീലിപ്പിക്കുന്നു.
ഇവിടെ വളർത്തിയെടുക്കേണ്ട പ്രധാന കഴിവ് വിരുദ്ധതകൾ സജീവമായിരിക്കുമ്പോഴും വിവിധ തലങ്ങൾക്കിടയിൽ സുസംഘടിതത്വം നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവാണ്. ഉത്കണ്ഠയെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുക, അധികാരത്തിലെ അസമത്വം നിഷേധിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ പൂർണ്ണമായ വ്യക്തത കൈവരിക്കുക എന്നതല്ല ഇതിന്റെ അർത്ഥം. ചിന്ത, വികാരം, ഭാഷ, ബന്ധം എന്നിവയെ സമ്മർദ്ദത്തിനിടയിലും ചലനാത്മകമായ സമതുലിതാവസ്ഥയിൽ നിലനിർത്തുക എന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാഷയിൽ വിജയകരമായ സ്ഥാനാർഥി നിശ്ചലമായ സമതുലിതാവസ്ഥ അന്വേഷിക്കുന്നില്ല; ചലനാത്മക സുസംഘടിതത്വം ആണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുന്നതിനനുസരിച്ച് സ്വയം പുനഃക്രമീകരിക്കുമ്പോഴും തകരാതെ നിലനിൽക്കുന്ന ജീവിക്കുന്ന ഒരു സംയോജനമാണത്.
അഭിമുഖഫലങ്ങൾ യാന്ത്രികമായി മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അവ ഇടപെടലിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ശാന്തമായ ഒരു ചെറിയ ഇടവേള, ഒരു ചോദ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യക്തതയുള്ള വിശദീകരണം, സ്വന്തം പരിധിയെ സത്യസന്ധമായി അംഗീകരിക്കൽ തുടങ്ങിയ ചെറിയ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങൾ പോലും അഭിമുഖകർത്താവിന്റെ സ്ഥാനാർഥിയെക്കുറിച്ചുള്ള സമഗ്രമായ ധാരണയെ മാറ്റിയേക്കാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത്തരം നിമിഷങ്ങൾ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലെ ഗുണപരമായ ചാട്ടങ്ങളാണ്. അതിനാൽ അഭിമുഖവിജയം ശരിയായ ഉത്തരങ്ങളുടെ ആകെ എണ്ണമല്ല; ബൗദ്ധികവും വൈകാരികവും സാമൂഹികവും അർത്ഥപരവും സമയപരവുമായ തലങ്ങളിലുടനീളം സുസംഘടിതത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്വയംസംഘടനയുടെ ഉദ്ഭവഫലമാണ്.
പരമ്പരാഗത അഭിമുഖസംസ്കാരത്തിൽ വിരുദ്ധത ഒരു കുറവായി കാണപ്പെടുന്നു. ഉത്കണ്ഠയെ ആത്മവിശ്വാസക്കുറവായും ഉറപ്പില്ലായ്മയെ കഴിവില്ലായ്മയായും ഒരു ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം അറിയാത്തതിനെ പരാജയമായും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. കഴിവുള്ള സ്ഥാനാർഥി എല്ലായ്പ്പോഴും ആത്മവിശ്വാസമുള്ളവനും തയ്യാറായവനും ഉറപ്പുള്ളവനും ആയിരിക്കണമെന്നതാണ് ഇതിന്റെ പിന്നിലെ ധാരണ. അറിവ് പൂർണ്ണമായിരിക്കണം, വികാരങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാനാകണം, പ്രകടനം മുൻകൂട്ടി കുറ്റമറ്റതാക്കാനാകണം എന്ന നിശ്ചലമായ മനുഷ്യധാരണയാണ് ഇതിന് പിന്നിൽ. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് യാഥാർത്ഥ്യവിരുദ്ധമാണ്. ദൃശ്യമായ സംഘർഷത്തിന്റെ അഭാവത്തെ യഥാർത്ഥ കഴിവിന്റെ തെളിവായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുകയാണ് ഇവിടെ ചെയ്യുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിന് വിപരീതമായ ഒരു അടിസ്ഥാന ധാരണയിലാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്: വിരുദ്ധത എല്ലാ യഥാർത്ഥ പ്രക്രിയകളുടെയും അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ്. വളർച്ചയും പഠനവും ബുദ്ധിശക്തിയും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ പ്രവണതകൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അഭിമുഖത്തിലെ വിരുദ്ധത എന്തെങ്കിലും തെറ്റിപ്പോയതിന്റെ അടയാളമല്ല; യഥാർത്ഥ ബൗദ്ധികവും മാനുഷികവുമായ പ്രക്രിയ നടക്കുന്നതിന്റെ അടയാളമാണ്. അറിയുന്നതും അറിയാത്തതും തമ്മിലുള്ള വിരുദ്ധത, ആത്മവിശ്വാസവും വിനയവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, തയ്യാറെടുപ്പും സ്വാഭാവിക പ്രതികരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം, സ്വയം അനുകൂലമായി അവതരിപ്പിക്കേണ്ടതും അതേസമയം സത്യസന്ധമായി നിലനിൽക്കേണ്ടതുമായ ആവശ്യം—ഇവയെല്ലാം അഭിമുഖത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഭാഗങ്ങളാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയിൽ പരിശീലനം നേടിയ സ്ഥാനാർഥി ഈ വിരുദ്ധതകളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല. അവയെ അടിച്ചമർത്തുന്നത് ദുർബലവും കൃത്രിമവുമായ ഒരു ഏകത സൃഷ്ടിക്കും. പകരം, അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു സുസംഘടിതാവസ്ഥയിലേക്ക് ക്രമീകരിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഉത്കണ്ഠയെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ബോധപൂർവം ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉറപ്പില്ലായ്മ മറയ്ക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ പശ്ചാത്തലം വ്യക്തമാക്കുന്നു. അറിവിലെ കുറവുകൾ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; അവയെ ചിന്തിക്കാനും പഠിക്കാനുമുള്ള അവസരങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നു.
ഒരു ചോദ്യത്തിന് പൂർണ്ണമായി ഉത്തരം നൽകാനാകാത്ത നിമിഷത്തിലാണ് ഈ രീതിയുടെ ശക്തി ഏറ്റവും വ്യക്തമായി കാണുന്നത്. പരമ്പരാഗത സമീപനത്തിൽ അത് ഒരു തകർച്ചയായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. പരിഭ്രമിക്കുകയോ വിഷയം മാറ്റുകയോ അറിയാമെന്ന് നടിക്കുകയോ ചെയ്യാൻ സ്ഥാനാർഥി ശ്രമിച്ചേക്കാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം അതിനെ സംയോജനത്തിനുള്ള അവസരമായി കാണുന്നു. സ്ഥാനാർഥിക്ക് അറിയാവുന്ന ഭാഗം സത്യസന്ധമായി വ്യക്തമാക്കാം. അതുവഴി നൈതിക സുസംഘടിതത്വം നിലനിർത്താം. തുടർന്ന് പ്രശ്നത്തെ സമീപിക്കാൻ താൻ സ്വീകരിക്കുന്ന ചിന്താരീതി വിശദീകരിക്കാം. ഇതിലൂടെ മനഃപാഠശക്തിയേക്കാൾ ചിന്തയുടെ ഘടനയാണ് പ്രകടമാകുന്നത്. ആവശ്യമായാൽ കൂടുതൽ പഠിക്കാനും തിരുത്തൽ സ്വീകരിക്കാനും താൻ തയ്യാറാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കാം. അങ്ങനെ ആദ്യം അറിവില്ലായ്മയായി തോന്നിയ ഒരു ദൗർബല്യം സത്യസന്ധത, ആലോചനാശേഷി, പഠിക്കാനുള്ള സന്നദ്ധത, ബൗദ്ധിക വിനയം എന്നിവ ഉൾപ്പെട്ട ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള കഴിവായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
സിദ്ധാന്തത്തെക്കുറിച്ച് അറിവില്ലാത്ത അഭിമുഖകർത്താക്കളും ഇത്തരം പ്രതികരണങ്ങളോട് പലപ്പോഴും അനുകൂലമായി പ്രതികരിക്കുന്നത് ഇതുകൊണ്ടാണ്. അവർക്ക് അതിന്റെ തത്വശാസ്ത്രപരമായ കാരണം വ്യക്തമാക്കാനാകാതിരുന്നാലും പക്വത, ആത്മബോധം, പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള കഴിവ്, സങ്കീർണ്ണമായ സാഹചര്യങ്ങളെ സമഗ്രമായി കാണാനുള്ള ബുദ്ധിശക്തി എന്നിവ അവർ തിരിച്ചറിയുന്നു. സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സ്ഥിരമായ അറിവ് മാത്രം കൈവശമുള്ള ആളുകളെ ആവശ്യമില്ല. അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലും സുസംഘടിതമായി പ്രവർത്തിക്കാനും സങ്കീർണ്ണമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പഠിക്കാനും സ്വന്തം പരിധികളുമായി സൃഷ്ടിപരമായി ഇടപെടാനും കഴിയുന്ന ആളുകളെയാണ് അവയ്ക്ക് ആവശ്യം. യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിലെ കഴിവ് വിരുദ്ധതകളില്ലാത്ത അവസ്ഥയല്ല; വിരുദ്ധതകളിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോഴും സുസംഘടിതത്വം നഷ്ടപ്പെടാതെ പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു കേന്ദ്ര ആശയം ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്. നിശ്ചലതയിലൂടെയോ കർശനമായ ഘടനയിലൂടെയോ ലഭിക്കുന്ന സ്ഥിരതയല്ല അത്; നിരന്തരമായ ചലനം, ക്രമീകരണം, സ്വയംനിയന്ത്രണം എന്നിവയിലൂടെ നിലനിർത്തുന്ന സ്ഥിരതയാണ്. പ്രകൃതിയിലെ ജീവജാലങ്ങളിൽ നിന്ന് അതിസൂക്ഷ്മമായ ഭൗതിക പ്രക്രിയകളിലേക്കു വരെ സ്ഥിരത എന്നത് മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല. നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങൾക്കിടയിലും സ്വന്തം സുസംഘടിതത്വം നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവാണ് സ്ഥിരത. മനുഷ്യചിന്തയിലും സാമൂഹിക ഇടപെടലിലും ഈ തത്വം പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ മനഃപാഠം, മുൻകൂട്ടി എഴുതിവെച്ച ഉത്തരങ്ങൾ, എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കാമെന്ന മിഥ്യാധാരണ എന്നിവയിൽ അധിഷ്ഠിതമായ അഭിമുഖപരിശീലനത്തിന്റെ പരിമിതികൾ വ്യക്തമായി കാണാം.
ഒരു അഭിമുഖം സ്വഭാവതന്നെ അനിശ്ചിതത്വമുള്ള അന്തരീക്ഷമാണ്. ചോദ്യങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി കരുതിയ ക്രമത്തിലും രൂപത്തിലും വരണമെന്നില്ല. പരിചിതമായ വിഷയങ്ങൾ പോലും അപ്രതീക്ഷിതമായ രീതിയിൽ ചോദിക്കാം. വിലയിരുത്തലിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾ പലപ്പോഴും തുറന്നു പറയപ്പെടുന്നില്ല. സ്ഥാപനത്തിന്റെ സംസ്കാരം, പറയാത്ത മുൻഗണനകൾ, അഭിമുഖകർത്താവിന്റെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ധാരണ എന്നിവ അവയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. കൂടാതെ അഭിമുഖം ഏകദിശയിലുള്ള സംഭാഷണമല്ല. മുഖഭാവം, ശബ്ദഭാവം, തുടർചോദ്യങ്ങൾ, ഇടയ്ക്കുള്ള തടസ്സപ്പെടുത്തൽ, നിശ്ശബ്ദത എന്നിവയിലൂടെ അഭിമുഖകർത്താവ് സംഭാഷണത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷം നിരന്തരം മാറ്റുന്നു. സ്ഥാനാർഥിയുടെ ഓരോ ഉത്തരവും അടുത്ത ചോദ്യത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം തന്നെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ അഭിമുഖം ചെറിയ മാറ്റങ്ങളോടും നിമിഷികമായ വ്യതിയാനങ്ങളോടും വളരെ പ്രതികരണശേഷിയുള്ള ഒരു നേർരേഖയില്ലാത്ത പ്രക്രിയയാണ്.
പ്രതീക്ഷിക്കാവുന്ന സാഹചര്യമാണ് മുന്നിലുള്ളതെന്ന് കരുതുന്ന കർശനമായ മനഃപാഠരീതി ഇത്തരം സാഹചര്യങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമല്ല. യാഥാർത്ഥ്യം പ്രതീക്ഷിച്ചതുപോലെ പെരുമാറുന്നിടത്തോളം മാത്രം നിലനിൽക്കുന്ന ദുർബലമായ സുസംഘടിതത്വമാണ് അത് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അപ്രതീക്ഷിതമായ ചോദ്യം ഉയർന്നാൽ മനഃപാഠമാക്കിയ ഘടന തകർന്നുപോകുകയും ഉത്കണ്ഠ, ആശയക്കുഴപ്പം, പ്രതിരോധപരമായ പെരുമാറ്റം എന്നിവ പ്രകടമാകുകയും ചെയ്യാം. പുറത്തുള്ള സാഹചര്യം മാറുമ്പോൾ ഉള്ളിലെ വിരുദ്ധതകളെ പുനഃക്രമീകരിച്ച് സുസംഘടിതത്വം നിലനിർത്താൻ കഴിയാത്തതിന്റെ അടയാളമാണിത്.
ഇതിന് വിപരീതമായി വൈരുദ്ധ്യാത്മക സുസംഘടിതത്വം ഇഴയുന്ന സ്വഭാവമുള്ളതും പൊരുത്തപ്പെടുന്നതുമായതാണ്. സമ്മർദ്ദത്തിനിടയിലും തകരാതെ ഉത്തരങ്ങളെ സാഹചര്യത്തിനനുസരിച്ച് ക്രമീകരിക്കാൻ അത് സ്ഥാനാർഥിയെ സഹായിക്കുന്നു. ഇതിനർത്ഥം തയ്യാറെടുപ്പ് ഉപേക്ഷിക്കണമെന്നല്ല. തയ്യാറെടുപ്പിനെ മാറ്റാനാകാത്ത ഒരു തിരക്കഥയായി കാണാതെ ആവശ്യാനുസരണം ഉപയോഗിക്കാവുന്ന ഒരു അറിവുസമ്പത്തായി കാണണമെന്നാണ്. ചോദ്യത്തിന്റെ പുതിയ സൂചനകൾ മനസ്സിലാക്കി മറുപടിയുടെ പ്രാധാന്യവും ആഴവും ശബ്ദഭാവവും മാറ്റാൻ കഴിയണം. അതേസമയം സ്വന്തം അടിസ്ഥാന വ്യക്തിത്വവും ലക്ഷ്യബോധവും നഷ്ടപ്പെടരുത്. ഇവിടെ വ്യക്തിത്വം ഒരു കർശനമായ മുഖംമൂടിയല്ല; സത്യസന്ധത നഷ്ടപ്പെടാതെ സാഹചര്യത്തിനനുസരിച്ച് മാറാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ആന്തരിക കേന്ദ്രമാണ്.
അപ്രതീക്ഷിതത്വത്തെ നേരിടുമ്പോഴുള്ള ആത്മനിയന്ത്രണം അത്യന്തം പ്രധാനമാണ്. അപ്രതീക്ഷിതത്വം പ്രതീക്ഷയും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിൽ പെട്ടെന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന ഒരു വിരുദ്ധതയാണ്. സാധാരണ സമീപനത്തിൽ അത് ഞെട്ടലിനും പ്രതിരോധത്തിനും കാരണമാകുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിൽ അപ്രതീക്ഷിതത്വം ഭീഷണിയല്ല; പുതിയ അറിവാണ്. സ്ഥാനാർഥി ഒരു നിമിഷം നിർത്തുന്നു, സാഹചര്യം വീണ്ടും മനസ്സിലാക്കുന്നു, തുടർന്ന് ആലോചിച്ച് പ്രതികരിക്കുന്നു. ഈ സ്വയംനിയന്ത്രണം വസ്തുതകൾ മാത്രം അറിയുന്നതിനെക്കാൾ ഉയർന്ന ഒരു ബുദ്ധിശേഷിയുടെ അടയാളമാണ്.
ഇന്നത്തെ സ്ഥാപനങ്ങൾ തന്നെ അനിശ്ചിതത്വവും സങ്കീർണ്ണതയും അതിവേഗത്തിലുള്ള മാറ്റങ്ങളും നിറഞ്ഞ സാഹചര്യത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സാങ്കേതിക അറിവ് ആവശ്യമായിരുന്നാലും അത് മാത്രം മതിയാകുന്നില്ല. മുൻഗണനകൾ മാറുമ്പോഴും അപൂർണ്ണമായ വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുമ്പോഴും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ ആവശ്യങ്ങൾ ഉയരുമ്പോഴും സുസംഘടിതമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആളുകളെയാണ് സ്ഥാപനങ്ങൾ കൂടുതലായി അന്വേഷിക്കുന്നത്. സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ പഠിക്കാനും പ്രതികരണങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വയം പുനഃക്രമീകരിക്കാനും നൈതികവും ബൗദ്ധികവുമായ അടിത്തറ നഷ്ടപ്പെടാതെ മാറാനും കഴിയുന്ന കഴിവാണ് ഇവിടെ നിർണായകം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ കഴിവിനെ ഒരു സ്വഭാവഗുണം മാത്രമായി കാണുന്നില്ല. വിരുദ്ധതകളെ ക്രമീകരിക്കുന്നതിലൂടെ വളർത്തിയെടുക്കാവുന്ന ഒരു രീതിശാസ്ത്രപരമായ ശേഷിയായാണ് അത് കാണുന്നത്. അഭിമുഖത്തിൽ ഈ കഴിവ് ശാന്തമായ പൊരുത്തപ്പെടൽ, ആലോചിച്ചുള്ള പ്രതികരണം, സമ്മർദ്ദത്തിനിടയിലും നിലനിൽക്കുന്ന വ്യക്തത, പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്വയം പുനഃക്രമീകരിക്കൽ എന്നിവയായി പ്രകടമാകും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ആശയവിനിമയം എന്നത് വെറും വിവരകൈമാറ്റമല്ല. ബൗദ്ധികവും സാമൂഹികവും അർത്ഥപരവും ബന്ധപരവുമായ നിരവധി തലങ്ങളിൽ ഒരേസമയം സുസംഘടിതത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനമാണ് ആശയവിനിമയം. ഒരു വാക്കും ഒരു തലത്തിൽ മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ അഭിമുഖത്തിലെ ഒരു മറുപടിയെ വെറും ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരമായി കാണുന്നത് വലിയ ലളിതീകരണമാണ്. യഥാർത്ഥത്തിൽ അത് സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ബന്ധമേഖലയ്ക്കുള്ളിലെ ഒരു പ്രവർത്തനമാണ്. അതിന്റെ അർത്ഥം വിവിധ തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തത്തിലൂടെയോ പൊരുത്തക്കേടിലൂടെയോ ആണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഏറ്റവും നേരിട്ടുള്ള തലത്തിൽ ചോദിച്ച ചോദ്യത്തിന് പ്രസക്തമായ വസ്തുതകളും സാങ്കേതിക അറിവും അനുഭവവും നൽകണം. എന്നാൽ ഓരോ ചോദ്യത്തിനും പിന്നിൽ ഒരു മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ആശങ്കയോ ആവശ്യകതയോ ഉണ്ടാകാം. അഭിമുഖകർത്താവ് വെറും കൗതുകം കൊണ്ടല്ല ചോദിക്കുന്നത്. സ്ഥാപനത്തിന്റെ അപകടസാധ്യതകൾ, പഴയ പരാജയങ്ങൾ, നിറവേറ്റപ്പെടാത്ത ആവശ്യങ്ങൾ, ഭാവിയിലെ വെല്ലുവിളികൾ എന്നിവ ചോദ്യങ്ങളുടെ രൂപത്തെ സ്വാധീനിച്ചേക്കാം. പ്രശ്നപരിഹാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം പഴയ സംഘടനാപരമായ പരാജയങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ആശങ്കയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കാം. സംഘപ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം സ്ഥാപനത്തിനകത്തെ ചില പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത സംഘർഷങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ “എന്താണ് ചോദിച്ചത്?” എന്നതിനൊപ്പം “എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇത് ചോദിച്ചത്?” എന്നും മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ് പ്രധാനമാണ്.
ഇതിനപ്പുറം സ്ഥാപനത്തിന്റെ മൂല്യങ്ങളുടെ തലമുണ്ട്. കാര്യക്ഷമത, സത്യസന്ധത, പുതുമ, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം, സ്ഥിരത, മാറ്റത്തിനുള്ള സന്നദ്ധത തുടങ്ങിയ മൂല്യങ്ങൾ ഓരോ സ്ഥാപനത്തിനും വ്യത്യസ്ത അളവിൽ ഉണ്ടായിരിക്കും. സാങ്കേതികമായി തോന്നുന്ന ചോദ്യങ്ങൾ പോലും പലപ്പോഴും ഈ മൂല്യങ്ങളുമായി സ്ഥാനാർഥിയുടെ പൊരുത്തം പരിശോധിക്കുന്നവയായിരിക്കും. അതിനാൽ വ്യക്തിപരമായ കഴിവിനെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിശാലമായ ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മറുപടി നൽകുന്നത് കൂടുതൽ ശക്തമായ ആശയവിനിമയമാകുന്നു. എന്നാൽ അതിനായി സ്ഥാപനത്തെ പുകഴ്ത്തുകയോ അതിന്റെ അഭിപ്രായങ്ങളെ അനുകരിക്കുകയോ വേണ്ട. സ്വന്തം ചിന്തയും അനുഭവവും സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളുമായി എങ്ങനെ പൊരുത്തപ്പെടുന്നു എന്ന് വ്യക്തമായി കാണിച്ചാൽ മതിയാകും.
അതോടൊപ്പം മനുഷ്യബന്ധത്തിന്റെ തലവും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അഭിമുഖം പദവികൾ തമ്മിലുള്ള കൂടിക്കാഴ്ച മാത്രമല്ല; മനുഷ്യർ തമ്മിലുള്ള കൂടിക്കാഴ്ചയാണ്. ശ്രദ്ധ, ആദരം, പ്രതികരണശേഷി, ശബ്ദഭാവം, കേൾക്കാനുള്ള കഴിവ്, നൈതിക നിലപാട് എന്നിവ ഒരു പുതിയ ബന്ധത്തിന്റെ തുടക്കത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. സ്ഥാനാർഥിയോടൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കുന്നത് സഹകരണപരവും സൃഷ്ടിപരവുമായിരിക്കുമോ, അതോ നിരന്തരം സംഘർഷം സൃഷ്ടിക്കുമോ എന്നതും അഭിമുഖകർത്താവ് ബോധപൂർവമോ അബോധപൂർവമോ വിലയിരുത്തുന്നു. ബന്ധത്തിലെ സുസംഘടിതത്വം മറ്റ് തലങ്ങളിലെ അർത്ഥത്തെയും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. സാങ്കേതികമായി ശരിയായ മറുപടി പോലും മനുഷ്യബന്ധത്തിന്റെ ബോധമില്ലാതെ നൽകിയാൽ വിശ്വാസം സൃഷ്ടിക്കണമെന്നില്ല. ചെറിയൊരു അപൂർണ്ണതയുള്ള മറുപടി പോലും വ്യക്തതയോടും ആദരവോടും തുറന്ന മനസ്സോടും കൂടി നൽകിയാൽ വിശ്വാസം സൃഷ്ടിക്കാം.
ഇത്തരത്തിലുള്ള സുസംഘടിതമായ സ്ഥാനാർഥി ഈ വിവിധ തലങ്ങളെ കൃത്രിമമായി തോന്നാതെ സ്വാഭാവികമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. സാങ്കേതിക വിശദീകരണത്തെ വലിയ ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങളെ സ്വയംപ്രശംസയ്ക്കായി മാത്രം ഉപയോഗിക്കാതെ സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രശ്നങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ് പ്രകടിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവും സ്ഥാപനപരവുമായ പശ്ചാത്തലത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നു. അങ്ങനെ അറിവും മൂല്യവും മനുഷ്യബന്ധവും പരസ്പരം വിരുദ്ധമാകാതെ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനം രൂപപ്പെടുന്നു.
അഭിമുഖകർത്താക്കൾ പലപ്പോഴും ഈ ഗുണത്തെ ലളിതമായി “പൊരുത്തം” എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ അതിനെ അനുരണനം എന്ന് വിളിക്കാം. രണ്ട് പരസ്പരപ്രവർത്തിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങൾക്കിടയിൽ ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ പൊരുത്തത്തിന്റെ സാധ്യത തിരിച്ചറിയുന്ന അവസ്ഥയാണ് അനുരണനം. ഇവിടെ പൂർണ്ണത ആവശ്യമില്ല. അറിവിലെ ചെറിയ കുറവുകളോ ചെറിയ മടികളോ മൊത്തത്തിലുള്ള സുസംഘടിതത്വത്തെ തകർക്കുന്നില്ല. സ്ഥാനാർഥിക്ക് സമഗ്രമായി ചിന്തിക്കാനും മനുഷ്യപരമായി ബന്ധപ്പെടാനും സ്ഥാപനത്തിന്റെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യവുമായി അർത്ഥപൂർവം പൊരുത്തപ്പെടാനും കഴിയുമെന്ന് അഭിമുഖകർത്താവിന് അനുഭവപ്പെടുന്നു.
പരമ്പരാഗത അഭിമുഖോപദേശങ്ങളിൽ വിപണികേന്ദ്രിതമായ ചിന്തയും മത്സരാധിഷ്ഠിത വ്യക്തിവാദവും ശക്തമായി പ്രതിഫലിക്കുന്നു. സ്വന്തം കഴിവുകൾ നിരന്തരം ഉയർത്തിക്കാട്ടുക, ദൗർബല്യങ്ങൾ കുറച്ചുകാണിക്കുക, സ്വയം പൂർണ്ണമായ ഒരു ഉൽപ്പന്നമായി അവതരിപ്പിക്കുക എന്നിവയാണ് പൊതുവായ ഉപദേശം. ഇത് പുറമേ ആത്മവിശ്വാസം സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് ഏകപക്ഷീയമായ സുസംഘടിതത്വമാണ്. സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ബന്ധത്തിലേക്ക് ഒരു മുൻകൂട്ടി നിർമ്മിച്ച സ്വരൂപം അടിച്ചേൽപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണത്. ഇതിൽ പരസ്പരസംവാദത്തിനും മാറ്റത്തിനും പരസ്പര തിരിച്ചറിവിനും ഇടമില്ല. അതിനാൽ ശക്തമായ യോഗ്യതകൾ ഉണ്ടായാലും സ്ഥാനാർഥി അഹങ്കാരിയായോ വഴങ്ങാത്തവനായോ ആഴമില്ലാത്തവനായോ തോന്നാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ മാതൃക നിരസിക്കുന്നത് സ്ഥാനാർഥിയും സ്ഥാപനവും പൂർത്തിയായ, അടഞ്ഞ ഘടകങ്ങളല്ല എന്ന തിരിച്ചറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. രണ്ടും നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങളാണ്. രണ്ടിന്റെയും ഉള്ളിൽ വിരുദ്ധതകളുണ്ട്; പുറത്തുനിന്നുള്ള സമ്മർദ്ദങ്ങളും അവയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വയംപ്രചാരണത്തിന് പകരം പരസ്പര സംയോജനം എന്ന ആശയത്തിനാണ് പ്രാധാന്യം. സ്ഥാനാർഥി സ്വയം കുറ്റമറ്റ അന്തിമ ഉൽപ്പന്നമായി അവതരിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല. അതുപോലെ അംഗീകാരത്തിനായി അപേക്ഷിക്കുന്ന കീഴടങ്ങിയ വ്യക്തിയായും മാറേണ്ടതില്ല. പകരം, യഥാർത്ഥ കഴിവുകളുള്ളതും ആലോചിക്കുന്നതുമായ, എന്നാൽ തുടർന്നും വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന വ്യക്തിയായി സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.
സ്ഥാപനങ്ങൾക്കകത്തുതന്നെ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, കാര്യക്ഷമതയും നൈതികതയും, പുതുമയും അപകടസാധ്യതയും, അധികാരവും സഹകരണവും തമ്മിലുള്ള വിരുദ്ധതകൾ നിലനിൽക്കുന്നു. പല അഭിമുഖചോദ്യങ്ങളും ഈ പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത സംഘർഷങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായി ചിന്തിക്കുന്ന സ്ഥാനാർഥി ഈ സംഘർഷങ്ങളെ ശ്രദ്ധിക്കുകയും അവയെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് മറുപടി നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്ഥാപനം പൂർണ്ണമായും ഏകതയുള്ള ഒന്നാണെന്ന് നടിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ അതിനെ മുൻവിധിയോടെ വിമർശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നില്ല. സ്ഥാപനത്തെ ഒരു ജീവിക്കുന്ന, മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സംവിധാനമായി കാണാനുള്ള കഴിവാണ് ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നത്.
സ്ഥാപനത്തിലെ വിരുദ്ധതകളോടൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കാനും അവയുടെ പരിണാമത്തിൽ പങ്കാളിയാകാനും കഴിയുന്ന വ്യക്തിയായി സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുക എന്നതാണ് പരസ്പര സംയോജനത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകം. “എനിക്ക് എന്തെല്ലാം ചെയ്യാൻ കഴിയും?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് പുറമെ “സങ്കീർണ്ണമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഞാൻ എങ്ങനെ ചിന്തിക്കും, പഠിക്കും, മാറും?” എന്ന ചോദ്യത്തിനും സ്ഥാനാർഥി മറുപടി നൽകുന്നു. സ്ഥാപനം തന്നെ പഠിപ്പിക്കണം എന്ന ഏകപക്ഷീയമായ സമീപനത്തിനുപകരം സ്ഥാപനത്തിന്റെ വളർച്ചയിലും താൻ സംഭാവന ചെയ്യുമെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അങ്ങനെ അഭിമുഖം ഏകപക്ഷീയമായ വിലയിരുത്തലിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലെ സഹകരണത്തിന്റെ ഒരു പ്രാരംഭഘട്ടമായി മാറുന്നു.
നൈതികതയെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനവും ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. നൈതികത പ്രവർത്തനത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് ചേർക്കുന്ന ഒരു ചട്ടക്കൂടല്ല. സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സംവിധാനത്തിനകത്ത് സുസംഘടിതത്വം നിലനിർത്താനുള്ള അടിസ്ഥാന വ്യവസ്ഥയാണ് അത്. വ്യക്തിപരമായ താൽപര്യവും ഉത്തരവാദിത്തവും, ആഗ്രഹവും പരിമിതിയും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള വിരുദ്ധതകളെ തകരാതെ ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്താൻ നൈതികത സഹായിക്കുന്നു. നൈതിക സുസംഘടിതത്വം ഇല്ലാത്ത സംവിധാനങ്ങൾ കുറച്ചുകാലം പ്രവർത്തിക്കുന്നതായി തോന്നിയാലും അവയുടെ ഉള്ളിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന സംഘർഷങ്ങൾ അടിഞ്ഞുകൂടുകയും പിന്നീട് അസ്ഥിരതയായി പുറത്തുവരികയും ചെയ്യും.
അഭിമുഖത്തിൽ അതിരുകടന്ന രീതിയിൽ തയ്യാറാക്കിയ ഉത്തരങ്ങൾ പലപ്പോഴും യഥാർത്ഥ സുസംഘടിതത്വമല്ലാത്ത കൃത്രിമ ഏകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സ്ഥാനാർഥി അഭിമുഖകർത്താവ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതാണെന്ന് കരുതുന്ന വാക്കുകൾ വളരെ മിനുസത്തോടെ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ യഥാർത്ഥ വിരുദ്ധതകൾ അടിച്ചമർത്തപ്പെടുന്നു. ഒരു തുടർചോദ്യം, ശബ്ദഭാവത്തിലെ മാറ്റം, അപ്രതീക്ഷിതമായ ഒരു സാഹചര്യം എന്നിവ ആ കൃത്രിമ ഏകതയെ പെട്ടെന്ന് തകർക്കാം. കാരണം വാക്കുകളും ആന്തരിക നിലപാടുകളും തമ്മിൽ പൊരുത്തക്കേട് ഉണ്ടായിരിക്കും.
അസത്യസന്ധത ഇതിലും ഗുരുതരമായ ആന്തരിക വിഘടനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇല്ലാത്ത അനുഭവം അവകാശപ്പെടുക, അറിയാത്ത കാര്യം അറിയാമെന്ന് പറയുക, യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്വീകരിക്കാത്ത മൂല്യങ്ങളെ സ്വന്തമാക്കിയതായി അവതരിപ്പിക്കുക എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിൽ വിഭജനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കെട്ടിച്ചമച്ച കഥ നിലനിർത്താൻ ബൗദ്ധികശക്തി ചെലവാകുന്നതിനാൽ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കാനുള്ള കഴിവ് കുറയുന്നു. വാക്കുകളും ശബ്ദഭാവവും മുഖഭാവവും ശരീരഭാഷയും തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തക്കേടിലൂടെ ഈ ആന്തരിക സംഘർഷം പുറത്തുവരാം. വിരുദ്ധതയെ സത്യസന്ധമായി സംയോജിപ്പിക്കാതെ നിഷേധിക്കുമ്പോഴാണ് ഇത്തരം സൂചനകൾ പലപ്പോഴും പ്രകടമാകുന്നത്.
ഇതിന് പകരം വൈരുദ്ധ്യാത്മക സത്യസന്ധത ആവശ്യമാണ്. സത്യസന്ധത എന്നത് നിയന്ത്രണമില്ലാതെ സ്വയം തുറന്നുകാട്ടുക എന്നതല്ല. സ്വന്തം കഴിവിനെ തകർക്കാതെ പരിമിതികളെ അംഗീകരിക്കുക, തെറ്റ് സമ്മതിക്കുമ്പോൾ സ്വയം അപമാനിക്കാതിരിക്കുക, സ്വയം പൂർത്തിയായ ഒരു മാതൃകയായി അവതരിപ്പിക്കാതെ വളർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന വ്യക്തിയായി സ്വയം കാണുക എന്നിവയാണ് അതിന്റെ അർത്ഥം. പഠനത്തിന്റെ തുടർച്ച, ആലോചനാശേഷി, മാറ്റത്തെ സ്വീകരിക്കാനുള്ള സന്നദ്ധത എന്നിവ വ്യക്തമാക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതകഥ യഥാർത്ഥ തൊഴിൽപരിസരത്തിന്റെ സ്വഭാവവുമായി കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്നു.
നൈതികത മുദ്രാവാക്യങ്ങളിലൂടെയോ “ഞാൻ സത്യസന്ധനാണ്” എന്ന പ്രഖ്യാപനങ്ങളിലൂടെയോ തെളിയിക്കേണ്ടതില്ല. ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ എങ്ങനെ തീരുമാനമെടുക്കുന്നു, പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ ആവശ്യങ്ങളെ എങ്ങനെ തുലനം ചെയ്യുന്നു, തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ പഠിക്കുന്നു, നിയമങ്ങൾ വ്യക്തമായിട്ടില്ലാത്തപ്പോൾ എങ്ങനെ ചിന്തിക്കുന്നു എന്നതിലൂടെയാണ് നൈതികത യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നത്. മൂല്യങ്ങൾ വാക്കുകളായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിനുപകരം പ്രവർത്തനരീതിയായി പ്രകടമാകുമ്പോഴാണ് അവ വിശ്വസനീയമാകുന്നത്.
വിശ്വാസം പൂർണ്ണതയിൽ നിന്നല്ല; അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലും വിശ്വസനീയമായി പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള കഴിവിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. നിയമങ്ങൾ വ്യക്തമായിട്ടില്ലാത്തപ്പോൾ, സമ്മർദ്ദം ഉയർന്നപ്പോൾ, പരസ്പരവിരുദ്ധമായ ആവശ്യങ്ങൾ ഒരേസമയം ഉയർന്നപ്പോൾ ഈ വ്യക്തിയെ വിശ്വസിക്കാമോ എന്നതാണ് അഭിമുഖകർത്താവിന്റെ ആന്തരിക ചോദ്യം. വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായി സത്യസന്ധനായ സ്ഥാനാർഥി തന്റെ ചിന്താരീതിയിലൂടെയും പെരുമാറ്റത്തിലൂടെയും സ്വയം തിരുത്താനും പഠിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു ആന്തരിക സുസംഘടിതത്വം തനിക്കുണ്ടെന്ന് തെളിയിക്കുന്നു. അങ്ങനെ വിശ്വാസം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ഒരു ഗുണമല്ല; സുസംഘടിതമായ ഇടപെടലിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അഭിമുഖം ഒരു യാന്ത്രിക നടപടിക്രമമല്ല; അർത്ഥവും വിലയിരുത്തലും അന്തിമഫലവും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവസംഭവമാണ്. അഭിമുഖകർത്താവിന്റെ മനസ്സിൽ വിധി നേരത്തേ തന്നെ തയ്യാറായിക്കിടക്കുന്നു; ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ അത് സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന പരമ്പരാഗത ധാരണ ഇവിടെ നിരസിക്കപ്പെടുന്നു. കഴിവ് സ്ഥിരമാണെന്നും വിലയിരുത്തലിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾ മാറ്റമില്ലാത്തതാണെന്നും കരുതാനാവില്ല. സംഭാഷണം മുന്നോട്ടുപോകുന്നതിനനുസരിച്ച് വിലയിരുത്തലും മാറുന്നു.
അഭിമുഖം നിരവധി സാധ്യതകൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു താൽക്കാലിക മേഖലയായി കാണുമ്പോൾ ആദ്യധാരണകൾ അന്തിമമല്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. പിന്നീട് വരുന്ന ഉത്തരങ്ങൾ മുമ്പത്തെ ഉത്തരങ്ങളുടെ അർത്ഥത്തെ പോലും മാറ്റാം. ചിന്തിച്ചെടുത്ത ഒരു ചെറിയ ഇടവേള, വ്യക്തതയ്ക്കായി ചോദിച്ച ഒരു ചോദ്യം, സത്യസന്ധമായ ഒരു ആത്മപരിശോധന എന്നിവ മുഴുവൻ സംഭാഷണത്തിന്റെ ദിശ മാറ്റിയേക്കാം. ഫലം സ്ഥാനാർഥിയിൽ നിന്ന് ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവിൽ നിന്ന് പുറത്തെടുക്കുന്നതല്ല; സ്ഥാനാർഥിയും സ്ഥാപനവും എന്ന രണ്ട് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിൽ നിന്നാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്.
ഈ തിരിച്ചറിവോടെ പരിശീലനം നേടിയ സ്ഥാനാർഥി അഭിമുഖത്തിലേക്ക് ഒരു വിധിക്കായി കാത്തിരിക്കുന്ന ഇരയായി പ്രവേശിക്കുന്നില്ല. ആരെയോ കാണിക്കാനായി അഭിനയിക്കുന്ന വ്യക്തിയായും പ്രവേശിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് ഒരു പങ്കാളിയായാണ് പ്രവേശിക്കുന്നത്. തന്റെ ഓരോ പ്രതികരണവും അഭിമുഖത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷത്തെയും വിലയിരുത്തലിന്റെ ദിശയെയും സ്വാധീനിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് അവൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. അതിനാൽ അവൻ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുകയും കൂടുതൽ ആലോചിച്ച് പ്രതികരിക്കുകയും സംഭാഷണത്തിന്റെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ദിശയോട് തുറന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യും.
അഭിമുഖത്തെ പരസ്പര സൃഷ്ടിയുടെ പ്രക്രിയയായി കാണുന്നത് ഈ സമീപനത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. ചോദ്യങ്ങൾ പുതിയ ചിന്തകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു; ഉത്തരങ്ങൾ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു; പരസ്പര ധാരണ ക്രമേണ രൂപപ്പെടുന്നു. മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ ഒരു സ്വരൂപത്തിൽ മുറുകെപ്പിടിക്കുന്നതിനുപകരം സംഭാഷണത്തിനിടയിൽ തന്നെ സ്വന്തം പ്രസക്തിയും കഴിവും വ്യക്തിത്വവും കൂടുതൽ കൃത്യമായി പ്രകടിപ്പിക്കാൻ സ്ഥാനാർഥിക്ക് കഴിയും. ഇത് ദൗർബല്യമല്ല; മാറിവരുന്ന സാഹചര്യങ്ങളെ ക്രമീകരിക്കാനുള്ള സ്വന്തം കഴിവിലുള്ള ആത്മവിശ്വാസമാണ്.
അഭിമുഖത്തിന്റെ ആദ്യ നിമിഷത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ധാരണ അവസാന നിമിഷംവരെ മാറ്റമില്ലാതെ നിലനിൽക്കണമെന്നില്ല. പിന്നീട് ഉണ്ടാകുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനം മുമ്പത്തെ ധാരണകളെ പോലും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാം. തുടക്കത്തിൽ ബുദ്ധിമുട്ടിയെങ്കിലും പിന്നീട് ആലോചനാപൂർവം പ്രതികരിച്ച് സുസംഘടിതത്വം വീണ്ടെടുത്ത സ്ഥാനാർഥി തുടക്കം മുതൽ വളരെ മിനുസത്തോടെ സംസാരിച്ചെങ്കിലും അപ്രതീക്ഷിതമായ സാഹചര്യത്തിൽ തകർന്ന മറ്റൊരാളേക്കാൾ മികച്ചതായി വിലയിരുത്തപ്പെടാം. അതിനാൽ ആദ്യത്തെ ഒരു പിഴവിനെ അന്തിമപരാജയമായി കാണേണ്ടതില്ല.
ഈ സമീപനത്തിന് നേരിട്ടുള്ള മാനസിക ഗുണവുമുണ്ട്. അഭിമുഖം ഒരു തിരിച്ചുപോകാനാകാത്ത ഏകപരീക്ഷയല്ലെന്നും അതിൽ തിരുത്താനും വീണ്ടെടുക്കാനും പുതിയ ദിശയിലേക്ക് നീങ്ങാനും കഴിയുമെന്നും മനസ്സിലാകുമ്പോൾ ഉത്കണ്ഠ കുറയും. സ്വയം നിരന്തരം നിരീക്ഷിക്കുന്നതിൽ കുടുങ്ങിക്കിടന്ന ബൗദ്ധികശക്തി യഥാർത്ഥ ചോദ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും ഉചിതമായി പ്രതികരിക്കാനും ഉപയോഗിക്കാം. സംസാരത്തിലെ വ്യക്തത വർധിക്കും. ഭയത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള സ്വയംരക്ഷയിൽ നിന്ന് അന്വേഷണാത്മകമായ ചിന്തയിലേക്കാണ് ആന്തരിക സംവിധാനം മാറുന്നത്.
അഭിമുഖകർത്താവിനും ഈ മാറ്റം അനുഭവപ്പെടും. സ്ഥാനാർഥി കൂടുതൽ സന്നിഹിതനും കൂടുതൽ ചിന്തിക്കുന്നവനും കൂടുതൽ സ്വാഭാവികനുമായി തോന്നും. സംഭാഷണം മനഃപാഠമാക്കിയ പ്രസംഗംപോലെയല്ലാതെ ജീവിക്കുന്ന ഒരു ആശയവിനിമയമായി അനുഭവപ്പെടും. എതിർപ്പിനേക്കാൾ സഹകരണം കൂടുതലായി അനുഭവപ്പെടും. ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് സ്ഥാനാർഥിയുടെ ഉള്ളിലെ സുസംഘടിതത്വം ഇടപെടലിലൂടെ പുറത്തേക്ക് ദൃശ്യമാകുന്നത്. അവൻ ഇനി ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം നൽകുന്ന ഒരാൾ മാത്രമല്ല; പങ്കിട്ട ഒരു ധാരണയുടെ രൂപീകരണത്തിൽ പങ്കാളിയാകുന്ന വ്യക്തിയാണ്.
പ്രായോഗികമായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അഭിമുഖരീതി നിശ്ചിത തന്ത്രങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടികയല്ല. അഭിമുഖത്തിന് മുമ്പുള്ള തയ്യാറെടുപ്പ്, അഭിമുഖസമയത്തെ സാന്നിധ്യം, ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള നിമിഷങ്ങളിലെ പ്രതികരണം എന്നിവയെ ഒരേ അടിസ്ഥാന തത്വത്തിൽ ക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു രീതിശാസ്ത്രമാണ് അത്. വിരുദ്ധതകളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയോടൊപ്പം പ്രവർത്തിച്ച് അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിൽ സുസംഘടിതത്വം വളർത്തുക എന്നതാണ് ഇതിന്റെ കേന്ദ്രലക്ഷ്യം.
അഭിമുഖത്തിന് മുമ്പുള്ള തയ്യാറെടുപ്പ് മനഃപാഠപരിശീലനം മാത്രമാകരുത്. “എന്ത് ചോദിക്കും, എന്ത് ഉത്തരം പറയും” എന്ന രീതിയിൽ മാത്രം തയ്യാറാകുന്നതിനുപകരം ജോലിയുടെയും സ്ഥാപനത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനഘടന മനസ്സിലാക്കണം. ആ ജോലിയിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്ന വിരുദ്ധതകൾ തിരിച്ചറിയണം—സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്തവും, പുതുമയും നിയന്ത്രണവും, വേഗവും കൃത്യതയും, വ്യക്തിപരമായ മുൻകൈയും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങൾപോലെ. ഈ ഘടന മനസ്സിലാക്കിയാൽ ഏത് രൂപത്തിൽ ചോദ്യം വന്നാലും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനപ്രശ്നം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് മറുപടി നൽകാൻ കഴിയും.
സ്വന്തം ശക്തികളും പരിമിതികളും കുറിച്ചുള്ള ആത്മപരിശോധനയും അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്. ഏത് കഴിവുകളിലാണ് തനിക്ക് ഉറപ്പുള്ളത്, ഏത് മേഖലകളിലാണ് കൂടുതൽ പഠിക്കേണ്ടത്, സമ്മർദ്ദത്തിനിടയിൽ താൻ എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കുന്നു, എങ്ങനെ പഠിക്കുന്നു, എവിടെയാണ് സ്വന്തം പരിധികൾ—ഇവയെല്ലാം സത്യസന്ധമായി മനസ്സിലാക്കണം. ഇത് കഴിവുകളെ അമിതമായി അവകാശപ്പെടുന്നതിൽ നിന്നും പരിധികൾ പുറത്തുവരുമ്പോൾ തകർന്നുപോകുന്നതിൽ നിന്നും സംരക്ഷിക്കും. സ്ഥാനാർഥി പൂർണ്ണത അവകാശപ്പെടുന്ന ദുർബലമായ ആത്മവിശ്വാസവുമായി അല്ല, സ്വന്തം വളർച്ചയുടെ ദിശയെക്കുറിച്ചുള്ള ഉറച്ച ബോധ്യവുമായാണ് അഭിമുഖത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്.
അഭിമുഖത്തിനിടയിൽ വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായ കേൾവി ആവശ്യമാണ്. പറയുന്ന വാക്കുകൾ മാത്രമല്ല, അവയ്ക്ക് പിന്നിലെ ഉദ്ദേശവും ആശങ്കയും ആവശ്യവും കേൾക്കണം. ചോദ്യം വെറും വിവരാവശ്യപ്പെടൽ മാത്രമല്ല; അത് സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഒരു പ്രശ്നത്തെയോ ആശങ്കയെയോ ഭാവിയാവശ്യത്തെയോ പ്രതിഫലിപ്പിച്ചേക്കാം. ഇങ്ങനെ കേൾക്കുമ്പോൾ ചോദ്യത്തിന് പുറമേ അതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തോടും മറുപടി നൽകാൻ കഴിയും.
ഇവിടെ നിശ്ശബ്ദതയ്ക്കും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാധാരണ അഭിമുഖസംസ്കാരത്തിൽ ഒരു നിമിഷം മിണ്ടാതിരിക്കുക പരാജയമായി തോന്നാം. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ചെറിയൊരു ഇടവേള ചിന്തിക്കാനുള്ള ഇടമാണ്. പെട്ടെന്ന് പരിഭ്രമിച്ച് പറയുന്നതിനു പകരം ഉള്ളിലെ വിരുദ്ധതകളെ ക്രമീകരിക്കാനുള്ള അവസരമാണ് അത്. ഒരു ചെറിയ ഇടവേള ചിന്താശേഷിയുടെയും ആത്മനിയന്ത്രണത്തിന്റെയും അടയാളമാകാം. അതിനാൽ ചോദ്യം കേട്ട ഉടൻ മറുപടി പറയേണ്ട നിർബന്ധമില്ല. മനസ്സിലാക്കുക, ചിന്തിക്കുക, തുടർന്ന് പ്രതികരിക്കുക എന്നതാണ് കൂടുതൽ ശക്തമായ രീതി.
വികാരവും യുക്തിയും തമ്മിലുള്ള സമതുലിതാവസ്ഥയും നിർണായകമാണ്. ഉത്കണ്ഠയെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ഒരു ശത്രുവായി കാണേണ്ടതില്ല. അത് സാഹചര്യത്തിന്റെ പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സൂചനയാണ്. എന്നാൽ അതിനെ യുക്തിയെ നിയന്ത്രിക്കാൻ അനുവദിക്കാനും പാടില്ല. വികാരത്തെ തിരിച്ചറിയുകയും അതിൽ നിന്ന് ആവശ്യമായ വിവരം സ്വീകരിക്കുകയും അതേസമയം യുക്തിചിന്തയെ സജീവമായി നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് വൈരുദ്ധ്യാത്മക സമീപനം.
ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതോ അപ്രതീക്ഷിതമായതോ ആയ ചോദ്യം ഉയരുമ്പോഴാണ് ഈ രീതി ഏറ്റവും വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നത്. അതിനെ ഭീഷണിയായി കാണാതെ ചിന്താശേഷി പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള അവസരമായി കാണണം. അറിയാവുന്നതും അറിയാത്തതും തമ്മിലുള്ള വിരുദ്ധതയെ അംഗീകരിക്കുക. പ്രശ്നത്തിന്റെ വിവിധ ഘടകങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുക. ലഭ്യമായ വിവരങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുക. വ്യത്യസ്ത സാധ്യതകൾ പരിഗണിക്കുക. ആവശ്യമായാൽ സ്വന്തം നിലപാട് തിരുത്താൻ തയ്യാറാവുക. അങ്ങനെ “ശരിയായ ഉത്തരം” നൽകുന്നതിനേക്കാൾ “എങ്ങനെ ചിന്തിക്കുന്നു” എന്ന് കാണിക്കുന്നതിലേക്ക് ശ്രദ്ധ മാറുന്നു.
ഇത്തരം കഴിവാണ് യഥാർത്ഥ തൊഴിൽജീവിതത്തിലും ആവശ്യമായത്. എല്ലാം വ്യക്തമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ശരിയായ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകുന്ന ആളുകളേക്കാൾ വിവരങ്ങൾ അപൂർണ്ണമായിരിക്കുമ്പോഴും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ ആവശ്യങ്ങൾ ഉയരുമ്പോഴും പ്രശ്നങ്ങളെ ക്രമബദ്ധമായി സമീപിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആളുകളെയാണ് സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ആവശ്യം. അതിനാൽ അഭിമുഖത്തിലെ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള ചോദ്യം ഒരു തടസ്സമല്ല; സ്ഥാനാർഥിയുടെ യഥാർത്ഥ ബൗദ്ധിക ശേഷി പ്രകടമാക്കാനുള്ള ഏറ്റവും നല്ല അവസരങ്ങളിലൊന്നാണ്.
അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അഭിമുഖവിജയത്തെ പ്രകടനത്തിന്റെ വിജയമായി കാണുന്നില്ല; വൈരുദ്ധ്യാത്മക കഴിവിന്റെ പ്രകടനമായി കാണുന്നു. അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലാണ് വിജയം എന്ന ധാരണ ഇത് നിരസിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിലെ എല്ലാ സങ്കീർണ്ണ ഇടപെടലുകളിലും അനിശ്ചിതത്വം അനിവാര്യമാണ്. അതിനെ അടിച്ചമർത്താനുള്ള ശ്രമം കൃത്രിമത്വവും ഉത്കണ്ഠയും കാഠിന്യവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അനിശ്ചിതത്വം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും സ്വന്തം ചിന്തയെയും വികാരങ്ങളെയും ആശയവിനിമയത്തെയും പ്രവർത്തനത്തെയും സുസംഘടിതമായി നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവിലാണ് യഥാർത്ഥ പ്രാവീണ്യം.
അതുപോലെ തന്നെ, അഭിമുഖവിജയം പൂർണ്ണമായ അറിവിന്റെ പ്രകടനത്തിലും ആശ്രയിക്കുന്നില്ല. യഥാർത്ഥ കഴിവ് അറിവിലെ വിടവുകൾ ഇല്ലാത്തതിലല്ല; അവയെ എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതിലാണ്. അറിയുന്നതും അറിയാത്തതും, ആത്മവിശ്വാസവും വിനയവും, തയ്യാറെടുപ്പും സ്വാഭാവിക പ്രതികരണവും, വ്യക്തിപരമായ ആഗ്രഹവും സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആവശ്യവും എന്നിവ തമ്മിലുള്ള വിരുദ്ധതകളെ തകരാതെ ഒരുമിച്ച് കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന കഴിവാണ് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ബൗദ്ധികസംഘടനയുടെ അടയാളം.
അതുകൊണ്ട് അഭിമുഖത്തെ സ്വയം വിൽക്കുന്ന ഒരു വിപണിപ്രവർത്തനമായി കാണുന്നതും ഒഴിവാക്കണം. സ്വയം വിൽക്കുക എന്നത് സ്ഥാനാർഥിയെ ഒരു ഉൽപ്പന്നമാക്കി ചുരുക്കുന്നു. അതിനു പകരം അഭിമുഖത്തെ പരസ്പര സാധ്യത പരിശോധിക്കുന്ന ഒരു മനുഷ്യബന്ധമായി കാണണം. വ്യക്തിയും സ്ഥാപനവും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ പരസ്പരം പരിശോധിക്കുകയും ഭാവിയിൽ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള സുസംഘടിതമായ സാധ്യതയുണ്ടോ എന്ന് അന്വേഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മേഖലയാണ് അഭിമുഖം.
ഇന്നത്തെ അതിവേഗം മാറുന്ന സാങ്കേതികവും സാമൂഹികവുമായ ലോകത്തിൽ ഈ സമീപനത്തിന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സ്ഥാപനങ്ങൾ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ജോലികളുടെ സ്വഭാവം മാറുന്നു. അറിവിന്റെ ആയുസ്സ് കുറയുന്നു. പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ നിരന്തരം ഉയർന്നുവരുന്നു. അതിനാൽ ഒരിക്കൽ നേടിയ അറിവ് മാത്രം മതിയാകുന്നില്ല. തുടർച്ചയായി പഠിക്കാനും മാറാനും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന വ്യക്തികളെയാണ് ഭാവിയിലെ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ആവശ്യം. അഭിമുഖം അത്തരത്തിലുള്ള കഴിവ് ആദ്യമായി നിരീക്ഷിക്കാവുന്ന ഒരു അവസരമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതുകൊണ്ട് അഭിമുഖം “ജയിക്കാനുള്ള” തന്ത്രങ്ങൾ നൽകുന്നില്ല. ജയിക്കുക എന്ന ആശയം തന്നെ മത്സരത്തെയും മറ്റൊരാളുടെ പരാജയത്തെയും മുൻകൂട്ടി അംഗീകരിക്കുന്നു. അതിനു പകരം വ്യക്തിയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു പരിവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചെയ്യുന്നത്. സങ്കീർണ്ണതയിൽ തകരാതെ ചിന്തിക്കാനും വിരുദ്ധതകളെ നേരിടാനും പഠിക്കാനും സ്വയം തിരുത്താനും മറ്റൊരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനവുമായി സഹകരിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന വ്യക്തിയായി മാറുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യം.
അതിനാൽ അഭിമുഖത്തിന് ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള തയ്യാറെടുപ്പ് കൂടുതൽ ഉത്തരങ്ങൾ മനഃപാഠമാക്കുന്നതല്ല; വിരുദ്ധതകളോടൊപ്പം ചിന്തിക്കാൻ പഠിക്കുന്നതാണ്. അപ്രതീക്ഷിതത്വത്തെ ഭയക്കാതെ അതിൽ നിന്ന് പുതിയ വിവരം കണ്ടെത്തുക; ഉറപ്പില്ലായ്മയെ ദൗർബല്യമായി കാണാതെ ചിന്തയുടെ അവസരമാക്കുക; സ്വന്തം പരിധികളെ മറച്ചുവയ്ക്കാതെ അവയിൽ നിന്ന് പഠനത്തിന്റെ സാധ്യത കണ്ടെത്തുക; സംഭാഷണത്തെ ഏകപക്ഷീയമായ പ്രകടനമായി കാണാതെ പരസ്പരസൃഷ്ടിയുടെ പ്രക്രിയയായി കാണുക; ഓരോ നിമിഷത്തിലും ചിന്ത, വികാരം, ഭാഷ, സാമൂഹികബന്ധം, സമയം എന്നീ തലങ്ങൾക്കിടയിൽ സുസംഘടിതത്വം പുനഃസ്ഥാപിക്കുക—ഇവയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അഭിമുഖരീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാരം.
അവസാനം, അഭിമുഖം ഒരു വ്യക്തി സ്ഥാപനത്തെ ജയിക്കുന്നതോ സ്ഥാപനം വ്യക്തിയെ വിധിക്കുന്നതോ ആയ ഏകപക്ഷീയമായ സംഭവം അല്ല. രണ്ട് സജീവവും പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള താൽക്കാലിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക മേഖലയാണ് അത്. ആ മേഖലയിൽ അനവധി സാധ്യതകൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. ചോദ്യങ്ങളും ഉത്തരങ്ങളും, പ്രതീക്ഷകളും അപ്രതീക്ഷിതത്വങ്ങളും, അറിവും അറിവില്ലായ്മയും, ആത്മവിശ്വാസവും സംശയവും, വ്യക്തിപരമായ കഴിവുകളും സ്ഥാപനപരമായ ആവശ്യങ്ങളും പരസ്പരം ഇടപെടുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ ബന്ധ യാഥാർത്ഥ്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ആ ഇടപെടലിൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സുസംഘടിതത്വം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാനാർഥിക്കാണ് യഥാർത്ഥ സാധ്യത.
അതുകൊണ്ട് അഭിമുഖവിജയം അഭിനയത്തിന്റെ വിജയമല്ല; അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലും സ്വയം ക്രമീകരിക്കാനും വിരുദ്ധതകളെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലേക്ക് മാറ്റാനും മറ്റൊരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനവുമായി അനുരണനം സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന മനുഷ്യശേഷിയുടെ പ്രകടനമാണ്. നല്ല അഭിമുഖാർത്ഥി എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ ഉത്തരങ്ങളുള്ള വ്യക്തിയല്ല. ഉത്തരമറിയാത്ത നിമിഷത്തിലും ചിന്തയുടെ സുസംഘടിതത്വം നഷ്ടപ്പെടാത്ത വ്യക്തിയാണ്. തന്റെ അറിവിനെയും അറിവില്ലായ്മയെയും, ആത്മവിശ്വാസത്തെയും വിനയത്തെയും, വ്യക്തിപരമായ ലക്ഷ്യങ്ങളെയും സ്ഥാപനപരമായ ആവശ്യങ്ങളെയും, വികാരങ്ങളെയും യുക്തിയെയും, സ്ഥിരതയെയും മാറ്റത്തെയും ഒരേ ചലനാത്മക ഘടനയിൽ സംയോജിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തിയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശക്തനായ അഭിമുഖാർത്ഥി.
ഇതാണ് അഭിമുഖരീതിശാസ്ത്രത്തിന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നൽകുന്ന അടിസ്ഥാനപരമായ പുതിയ ദിശ: അഭിമുഖത്തെ ജയിക്കേണ്ട ഒരു പരീക്ഷയായി കാണാതെ, ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സുസംഘടിതത്വം ഉദ്ഭവിപ്പിക്കേണ്ട ഒരു സജീവ വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയായി കാണുക. അപ്പോൾ സ്ഥാനാർഥി ഒരു ജോലി നേടാൻ ശ്രമിക്കുന്ന വ്യക്തി മാത്രമല്ല; സങ്കീർണ്ണമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ചിന്തിക്കാനും പഠിക്കാനും മാറാനും സംഭാവന ചെയ്യാനും കഴിയുന്ന ഒരു പരിണമിക്കുന്ന മനുഷ്യസമൂഹഘടകമായി സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സ്ഥാപനത്തിന് ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ടത് പലപ്പോഴും ഇതുതന്നെയാണ്—പൂർണ്ണത അവകാശപ്പെടുന്ന ഒരു പൂർത്തിയായ ഉൽപ്പന്നമല്ല, മറിച്ച് വിരുദ്ധതകൾക്കിടയിലും സുസംഘടിതത്വം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ട് സ്ഥാപനത്തോടൊപ്പം വളരാനും സ്ഥാപനത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ സജീവമായി പങ്കാളിയാകാനും കഴിയുന്ന ജീവിക്കുന്നതും പഠിക്കുന്നതും സ്വയം തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ മനുഷ്യശേഷി.
അഭിമുഖത്തെ വിജയകരമായി നേരിടുന്നതിനുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിശാസ്ത്രത്തെ ഇനിയും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ആദ്യം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് സ്ഥാനാർഥി എന്നത് ഒരു സ്ഥിരമായ വ്യക്തിത്വമല്ല, നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ് എന്നതാണ്. മനുഷ്യന്റെ അറിവും കഴിവുകളും അനുഭവങ്ങളും വികാരങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ഒരേ സമയം പ്രവർത്തിക്കുകയും പരസ്പരം മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ “ഈ വ്യക്തിക്ക് ഇത്ര കഴിവുണ്ട്” എന്ന നിശ്ചലമായ വിലയിരുത്തൽ യഥാർത്ഥ മനുഷ്യശേഷിയെ പൂർണ്ണമായി പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നില്ല. ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു കഴിവ് പ്രകടമാകാതെ പോകാം; മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ അതേ കഴിവ് വളരെ ശക്തമായി ഉദ്ഭവിക്കാം. അതിനാൽ ഒരു അഭിമുഖത്തിൽ സ്ഥാനാർഥി കാണിക്കുന്ന പ്രകടനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഴുവൻ ശേഷിയുടെ പൂർണ്ണ പ്രതിനിധാനം ആവണമെന്നില്ല. അഭിമുഖം ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യശേഷി എങ്ങനെ സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് നിരീക്ഷിക്കുന്ന ഒരു അവസരമാണ്.
ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു: അഭിമുഖം സ്ഥാനാർഥിയെ മാത്രം പരിശോധിക്കുന്നില്ല; സ്ഥാനാർഥിയുടെ ഉള്ളിൽ പുതിയ കഴിവുകൾ ഉദ്ഭവിക്കാനുള്ള സാധ്യതയെയും പരിശോധിക്കുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് ആവശ്യമുള്ളത് ഇപ്പോൾ എല്ലാം അറിയുന്ന ഒരാളായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഭാവിയിൽ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ നേരിടുമ്പോൾ പഠിക്കാനും സ്വയം മാറ്റാനും കഴിയുന്ന ഒരാളായിരിക്കാം കൂടുതൽ വിലപ്പെട്ടത്. അതിനാൽ പഠിക്കാനുള്ള കഴിവ് പലപ്പോഴും നിലവിലുള്ള അറിവിനേക്കാൾ പ്രധാനമാകുന്നു. അറിവ് കാലക്രമേണ പഴകാം; എന്നാൽ പഠിക്കാനും ചിന്തിക്കാനും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന കഴിവ് പുതിയ അറിവുകളെ നിരന്തരം ഉൾക്കൊള്ളാൻ സഹായിക്കുന്നു.
ഇവിടെ “അറിയാത്തതിനെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ്” എന്നത് ഒരു പ്രധാന മാനദണ്ഡമായി മാറുന്നു. പരമ്പരാഗത വിദ്യാഭ്യാസവും തൊഴിൽപരിശീലനവും പലപ്പോഴും അറിയേണ്ട കാര്യങ്ങളുടെ പട്ടിക തയ്യാറാക്കുന്നതിലാണ് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിൽ നേരിടുന്ന പ്രശ്നങ്ങളിൽ പലതും ആ പട്ടികയിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കില്ല. പുതിയ പ്രശ്നം, അപൂർണ്ണമായ വിവരം, പരസ്പരവിരുദ്ധമായ നിർദ്ദേശങ്ങൾ, പരിമിതമായ സമയം, വ്യത്യസ്ത താൽപര്യങ്ങളുള്ള ആളുകൾ എന്നിവ ഒരുമിച്ച് വന്നേക്കാം. അത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ മുമ്പ് പഠിച്ച ഉത്തരങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. പ്രശ്നത്തെ പുതുതായി കാണാനും അറിയാവുന്ന അറിവുകളെ പുതിയ രീതിയിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കാനും അറിയാത്ത ഭാഗങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും ആവശ്യമായ അറിവ് കണ്ടെത്താനും കഴിയണം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലെ ബൗദ്ധിക സുസംഘടിതത്വം.
ഒരു അഭിമുഖത്തിലെ ഏറ്റവും സാധാരണമായ പിഴവ് ചോദ്യത്തിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഉടൻ അതിന് തയ്യാറാക്കിയ ഉത്തരം പറയാൻ തുടങ്ങുന്നതാണ്. ഇത് ചോദ്യം കേൾക്കുന്നതായി തോന്നിച്ചാലും യഥാർത്ഥത്തിൽ ചോദ്യം മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ ചോദ്യം ആദ്യം ഒരു ശബ്ദസമുച്ചയമായി കേൾക്കേണ്ടതല്ല; അതിന്റെ പിന്നിലുള്ള പ്രശ്നം തിരിച്ചറിയേണ്ടതാണ്.
ഉദാഹരണത്തിന്, “നിങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ ദൗർബല്യം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യം വെറും ദൗർബല്യത്തിന്റെ പട്ടിക ആവശ്യപ്പെടുന്നതല്ല. സ്ഥാനാർഥിക്ക് സ്വന്തം പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനും കഴിയുമോ എന്നതാണ് അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഉദ്ദേശ്യം. അതുപോലെ “നിങ്ങൾക്ക് ഞങ്ങളുടെ സ്ഥാപനത്തിൽ ജോലി ചെയ്യാൻ താൽപര്യമെന്തുകൊണ്ട്?” എന്ന ചോദ്യം സ്ഥാപനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ മാത്രം ചോദിക്കുന്നതല്ല. സ്ഥാനാർഥിയുടെ വ്യക്തിപരമായ ലക്ഷ്യങ്ങളും സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളും തമ്മിൽ എന്തെങ്കിലും യഥാർത്ഥ പൊരുത്തമുണ്ടോ എന്നതും അതിലൂടെ പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് നല്ല അഭിമുഖാർത്ഥി ചോദ്യത്തിന്റെ പുറംരൂപം മാത്രം കേൾക്കുന്നില്ല. ചോദ്യത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ചോദ്യവും കേൾക്കുന്നു. ചോദിക്കുന്ന വാക്കുകൾക്കപ്പുറം ചോദിക്കുന്നവന്റെ ആശങ്ക, ലക്ഷ്യം, പ്രതീക്ഷ, സംശയം എന്നിവ തിരിച്ചറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇതാണ് വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായ കേൾവിയുടെ ഉയർന്ന രൂപം.
ഒരു മറുപടിക്ക് രണ്ടു ലക്ഷ്യങ്ങളുണ്ട്. ഒന്നാമത് ചോദ്യത്തിന് ആവശ്യമായ വിവരം നൽകുക. രണ്ടാമത് ആ വിവരം നൽകുന്ന വ്യക്തിയെക്കുറിച്ച് ഒരു വിശ്വസനീയമായ ധാരണ സൃഷ്ടിക്കുക. അതിനാൽ ഒരു മറുപടിയുടെ ഉള്ളടക്കവും അതിന്റെ അവതരണരീതിയും വേർതിരിക്കാനാവില്ല.
ഒരു വ്യക്തി വളരെ ശരിയായ വിവരം നൽകിയാലും ശബ്ദത്തിൽ അസഹിഷ്ണുതയും പെരുമാറ്റത്തിൽ അഹങ്കാരവും ഉണ്ടെങ്കിൽ ആ വിവരം പ്രതീക്ഷിച്ച ഫലം നൽകണമെന്നില്ല. മറുവശത്ത്, ചെറിയ അറിവിന്റെ കുറവുണ്ടെങ്കിലും വ്യക്തതയോടും വിനയത്തോടും ശ്രദ്ധയോടും കൂടി മറുപടി നൽകുന്ന വ്യക്തി കൂടുതൽ വിശ്വാസം സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. ഇതുകൊണ്ടാണ് ആശയവിനിമയത്തിന്റെ ബൗദ്ധികവും വൈകാരികവും സാമൂഹികവുമായ തലങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അതിനാൽ ഒരു മറുപടിയുടെ വിജയം അതിലെ വസ്തുതകളുടെ എണ്ണത്തിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. മറുപടി എത്രത്തോളം അർത്ഥവത്തായ ബന്ധം സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതും അതിന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അഭിമുഖത്തിൽ ഏറ്റവും ഭയപ്പെടുന്ന വാക്കുകളിൽ ഒന്നാണ് “എനിക്ക് അറിയില്ല.” പരമ്പരാഗത സമീപനത്തിൽ അത് കഴിവില്ലായ്മയുടെ സമ്മതമായി കാണപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ “എനിക്ക് അറിയില്ല” എന്നത് ശരിയായ സാഹചര്യത്തിൽ ബൗദ്ധിക സത്യസന്ധതയുടെ ശക്തമായ അടയാളമാകാം.
തീർച്ചയായും എല്ലാ ചോദ്യത്തിനും “എനിക്ക് അറിയില്ല” എന്ന് പറയുന്നത് കഴിവിന്റെ അടയാളമല്ല. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയാത്ത കാര്യം അറിയാമെന്ന് നടിക്കുന്നതിനേക്കാൾ അറിവിന്റെ പരിധി കൃത്യമായി തിരിച്ചറിയുന്നത് ഉയർന്ന ബൗദ്ധികശേഷിയാണ്. കാരണം അറിവിന്റെ അതിർത്തി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുക എന്നത് അറിവിന്റെ തന്നെ ഒരു രൂപമാണ്.
കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത് “എനിക്ക് അറിയില്ല” എന്നതിനു ശേഷം എന്താണ് പറയുന്നത് എന്നതാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, “ഈ പ്രത്യേക വസ്തുത എനിക്ക് ഇപ്പോൾ ഉറപ്പായി പറയാനാവില്ല. എന്നാൽ പ്രശ്നത്തെ സമീപിക്കേണ്ടി വന്നാൽ ആദ്യം ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഘടകങ്ങൾ പരിശോധിക്കുകയും ലഭ്യമായ തെളിവുകൾ താരതമ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യും” എന്ന പ്രതികരണം അറിവില്ലായ്മയെ ചിന്താശേഷിയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ ഒരു താഴ്ന്ന അവസ്ഥ ഉയർന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. അറിവില്ലായ്മ → അംഗീകാരം → ചിന്ത → അന്വേഷണം → സാധ്യതയുള്ള പരിഹാരം എന്ന ചലനമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഇതുതന്നെയാണ് വൈരുദ്ധ്യാത്മക വികസനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരീതി.
അഭിമുഖത്തിൽ ഒരു തെറ്റ് സംഭവിച്ചാൽ പല സ്ഥാനാർഥികളും ഉടൻ മാനസികമായി തകർന്നുപോകുന്നു. “ഇനി എല്ലാം പോയി” എന്ന ചിന്ത അടുത്ത ഉത്തരങ്ങളെയും ബാധിക്കുന്നു. ഒരു ചെറിയ പിഴവ് മുഴുവൻ അഭിമുഖത്തിന്റെ ഫലത്തെ നിർണയിക്കണമെന്നില്ല. പക്ഷേ പിഴവിനെത്തുടർന്നുള്ള പ്രതികരണം അടുത്ത നിമിഷങ്ങളുടെ സ്വഭാവത്തെ നിർണയിക്കാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു പിഴവ് ഒരു വിരുദ്ധതയുടെ ഉദ്ഭവം ആയി കാണാം. “ഞാൻ കഴിവുള്ളവനാണ്” എന്ന സ്വധാരണയും “ഞാൻ ഇപ്പോൾ തെറ്റി” എന്ന യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിൽ സംഘർഷമുണ്ടാകുന്നു. ഈ വിരുദ്ധതയെ അംഗീകരിക്കാതെ അതിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിച്ചാൽ ആശയക്കുഴപ്പം വർധിക്കും. എന്നാൽ തെറ്റ് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് തിരുത്താൻ കഴിയുമെങ്കിൽ അതേ വിരുദ്ധത ഉയർന്ന സുസംഘടിതത്വത്തിലേക്ക് നയിക്കും.
ഒരു സ്ഥാനാർഥിക്ക്, “അതെ, ആ ഭാഗത്ത് ഞാൻ പറഞ്ഞത് കൃത്യമല്ല. ചോദ്യം വീണ്ടും പരിഗണിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ ശരിയായ രീതിയിൽ പറയേണ്ടത് ഇങ്ങനെയാണ്…” എന്ന് പറയാൻ കഴിയുന്നത് ദൗർബല്യമല്ല. മറിച്ച് സ്വയം തിരുത്താനുള്ള കഴിവിന്റെ നേരിട്ടുള്ള തെളിവാണ്. യഥാർത്ഥ തൊഴിൽജീവിതത്തിൽ തെറ്റുകൾ സംഭവിക്കാതിരിക്കുക അസാധ്യമാണ്. അതിനാൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട വ്യക്തി ഒരിക്കലും തെറ്റാത്തവനല്ല; തെറ്റുണ്ടായാൽ അത് തിരിച്ചറിയാനും കാരണം മനസ്സിലാക്കാനും തിരുത്താനും വീണ്ടും അതേ തെറ്റ് ആവർത്തിക്കാതിരിക്കാനും കഴിയുന്നവനാണ്.
അഭിമുഖകർത്താവ് ചിലപ്പോൾ സ്ഥാനാർഥിയുടെ മറുപടിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാം. ചിലപ്പോൾ ഉദ്ദേശപൂർവം എതിർചോദ്യം ചോദിച്ചേക്കാം. ചിലപ്പോൾ സ്ഥാനാർഥിയുടെ അഭിപ്രായത്തോട് നേരിട്ട് വിയോജിക്കാം. ഈ നിമിഷങ്ങൾ സ്ഥാനാർഥിയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന നിർണായക നിമിഷങ്ങളാണ്. വിമർശനം കേട്ട ഉടൻ പ്രതിരോധപരമായി പ്രതികരിക്കുന്നത് ആന്തരിക സുസംഘടിതത്വം ദുർബലമാണെന്ന സൂചന നൽകാം. മറുവശത്ത്, എല്ലാ വിമർശനവും അന്ധമായി അംഗീകരിക്കുന്നതും ശരിയല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം മൂന്നാമത്തെ വഴി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: വിമർശനത്തെ ആദ്യം വിവരമായി സ്വീകരിക്കുക, തുടർന്ന് പരിശോധിക്കുക, ആവശ്യമെങ്കിൽ തിരുത്തുക, എന്നാൽ യുക്തിപരമായ അടിസ്ഥാനമുള്ള സ്വന്തം നിലപാട് ഉപേക്ഷിക്കാതിരിക്കുക. ഇവിടെ ആത്മവിശ്വാസവും വിനയവും തമ്മിലുള്ള വിരുദ്ധത വീണ്ടും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. “ഞാൻ ഒരിക്കലും തെറ്റില്ല” എന്നത് അഹങ്കാരമാണ്. “ഞാൻ പറയുന്നതെല്ലാം തെറ്റായിരിക്കാം” എന്നത് ആത്മവിശ്വാസക്കുറവാണ്. “എന്റെ നിലപാടിന് കാരണമുണ്ട്; എന്നാൽ പുതിയ തെളിവ് ലഭിച്ചാൽ അത് തിരുത്താൻ ഞാൻ തയ്യാറാണ്” എന്നതാണ് വൈരുദ്ധ്യാത്മക പക്വത.
പരമ്പരാഗത അഭിമുഖത്തിൽ സ്ഥാനാർഥി ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം നൽകുന്ന വ്യക്തിയായി മാത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിൽ നല്ല ചോദ്യം ചോദിക്കാനുള്ള കഴിവും സ്ഥാനാർഥിയുടെ ബൗദ്ധികശേഷിയുടെ തെളിവാണ്. അഭിമുഖത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ “നിങ്ങൾക്ക് എന്തെങ്കിലും ചോദിക്കാനുണ്ടോ?” എന്ന് ചോദിക്കുമ്പോൾ “ഇല്ല” എന്ന് പറയുന്നത് അവസരം നഷ്ടപ്പെടുത്താം. അതേസമയം മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ പൊതുവായ ചോദ്യങ്ങൾ മാത്രം ചോദിക്കുന്നതും വലിയ ഗുണം നൽകില്ല. അഭിമുഖത്തിനിടയിൽ മനസ്സിലാക്കിയ കാര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രസക്തമായ ചോദ്യം ഉയർത്തുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശക്തമായ രീതി.
ഉദാഹരണത്തിന്, “ഈ സ്ഥാനത്ത് ആദ്യ ആറുമാസത്തിനുള്ളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മാറ്റം കൊണ്ടുവരണമെന്ന് സ്ഥാപനം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത് ഏത് മേഖലയിലാണ്?” എന്ന ചോദ്യം സ്ഥാനാർഥിയുടെ ഭാവിദർശനവും സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള താൽപര്യവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. “ഈ സ്ഥാനത്തിന്റെ വിജയത്തെ നിങ്ങൾ എങ്ങനെ വിലയിരുത്തുന്നു?” എന്ന ചോദ്യം സ്ഥാനാർഥി വെറും ജോലി നേടാൻ മാത്രമല്ല, ജോലിയുടെ അർത്ഥവും ഉത്തരവാദിത്തവും മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നുവെന്ന് കാണിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ചോദ്യം ചോദിക്കൽ സംഭാഷണത്തെ ഏകപക്ഷീയമായ ചോദ്യം–ഉത്തരം രീതിയിൽ നിന്ന് പരസ്പരചിന്തയുടെ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു.
അഭിമുഖത്തിൽ പറയുന്ന വാക്കുകൾ മാത്രമല്ല ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നത്. കണ്ണോട്ടം, ഇരിപ്പിന്റെ രീതി, മുഖഭാവം, കൈകളുടെ ചലനം, ശബ്ദത്തിന്റെ ഉയർച്ചതാഴ്ച, സംസാരത്തിന്റെ വേഗം, ഇടവേളകൾ എന്നിവയും സന്ദേശം നൽകുന്നു. എന്നാൽ ശരീരഭാഷയെ കൃത്രിമമായി നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള അമിതശ്രമം വീണ്ടും കൃത്രിമത്വം സൃഷ്ടിക്കും. ഉദാഹരണത്തിന് “എപ്പോഴും കണ്ണിൽ നോക്കണം”, “കൈ ഇങ്ങനെ വെക്കണം”, “ഇത്ര നേരം മാത്രം സംസാരിക്കണം” എന്നിങ്ങനെ യാന്ത്രിക നിയമങ്ങൾ മനഃപാഠമാക്കുന്നത് സ്വാഭാവികത കുറയ്ക്കാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ശരീരഭാഷയെ പുറത്തുനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനു പകരം ആന്തരിക സുസംഘടിതത്വം വളർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ചിന്തയും വികാരവും തമ്മിൽ വലിയ സംഘർഷമില്ലെങ്കിൽ ശരീരഭാഷയും കൂടുതൽ സ്വാഭാവികമാകും.
ഇവിടെ ശരീരഭാഷ ഒരു സ്വതന്ത്ര അഭിനയരീതി അല്ല; ആന്തരികാവസ്ഥയുടെ സാമൂഹിക പ്രകടനമാണ്. അതിനാൽ ശരീരഭാഷ തിരുത്തുന്നതിനേക്കാൾ ആന്തരിക സംഘർഷം ക്രമീകരിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം.
ഒരേ വാക്കുകൾ വ്യത്യസ്ത ശബ്ദഭാവത്തിൽ പറയുമ്പോൾ വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ അഭിമുഖത്തിലെ ശബ്ദം വെറും ശബ്ദമല്ല; അത് സ്ഥാനാർഥിയുടെ ആന്തരികാവസ്ഥയുടെ സാമൂഹിക സൂചനയാണ്.വളരെ താഴ്ന്ന ശബ്ദം ആത്മവിശ്വാസക്കുറവായി തോന്നാം; അമിതമായ ഉയർന്ന ശബ്ദം ആക്രമണപരമായി തോന്നാം. വളരെ വേഗത്തിലുള്ള സംസാരം ഉത്കണ്ഠയെ സൂചിപ്പിക്കാം; അമിതമായി മന്ദഗതിയിലുള്ള സംസാരം അനിശ്ചിതത്വം സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ ഇതിന് പരിഹാരം ശബ്ദത്തെ കൃത്രിമമായി പരിശീലിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഇല്ല. ശ്വാസം നിയന്ത്രിക്കുക, ചിന്തയ്ക്ക് സമയം നൽകുക, വാക്കുകൾ വ്യക്തമായി തിരഞ്ഞെടുക്കുക, ആവശ്യമെങ്കിൽ ഇടവേള എടുക്കുക എന്നിവയാണ് കൂടുതൽ സ്വാഭാവികമായ മാർഗങ്ങൾ.
അഭിമുഖത്തിൽ സമയം ഒരു നിശ്ചിത വിഭവമാണ്. ഓരോ ചോദ്യത്തിനും അനന്തമായി സംസാരിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ചുരുക്കവും ആഴവും തമ്മിൽ സമതുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്.
വളരെ ചുരുങ്ങിയ മറുപടി സ്ഥാനാർഥിക്ക് അറിവില്ലെന്ന് തോന്നിക്കാം. അമിതമായി നീണ്ട മറുപടി വിഷയത്തിൽ നിന്ന് വഴിതെറ്റിയതായി തോന്നിക്കാം. അതിനാൽ ആദ്യം പ്രധാന ആശയം വ്യക്തമാക്കുകയും ആവശ്യമായാൽ വിശദീകരണം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് നല്ല രീതി. ഇതും ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയുടെ ഒരു ഉദാഹരണമാണ്. കുറച്ചുപറയലും കൂടുതലുപറയലും തമ്മിൽ ശരിയായ അളവ് കണ്ടെത്തുക എന്നത് യാന്ത്രിക നിയമത്തിലൂടെ സാധ്യമല്ല. സംഭാഷണത്തിന്റെ പ്രവാഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞാണ് അത് തീരുമാനിക്കേണ്ടത്.
ഒരു അഭിമുഖത്തിന്റെ പ്രത്യേകത, വളരെ ചുരുങ്ങിയ സമയത്തിനുള്ളിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ നിരവധി ഗുണങ്ങൾ നിരീക്ഷിക്കാനുള്ള അവസരം നൽകുന്നു എന്നതാണ്. സാധാരണ ജീവിതത്തിൽ ഒരാളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ദിവസങ്ങളോ മാസങ്ങളോ വേണ്ടിവരും. അഭിമുഖത്തിൽ ഏതാനും മിനിറ്റുകൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ ചില നിർണായക ഗുണങ്ങൾ പുറത്തുവരാം.
ഒരു അപ്രതീക്ഷിത ചോദ്യം വന്നപ്പോൾ എന്ത് സംഭവിക്കുന്നു? വിമർശനം കേട്ടപ്പോൾ എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കുന്നു? അറിയാത്ത കാര്യം ചോദിച്ചപ്പോൾ എന്ത് ചെയ്യുന്നു? സ്വന്തം അഭിപ്രായത്തോട് എതിർപ്പ് ഉയർന്നപ്പോൾ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു? ചോദ്യം പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാകാത്തപ്പോൾ വീണ്ടും ചോദിക്കാൻ ധൈര്യമുണ്ടോ? മറ്റൊരാളുടെ വാക്ക് തടസ്സപ്പെടുത്താതെ കേൾക്കുമോ? ഈ ചെറിയ നിമിഷങ്ങളിലാണ് യഥാർത്ഥ മനുഷ്യശേഷി പലപ്പോഴും പ്രകടമാകുന്നത്. അതുകൊണ്ട് അഭിമുഖം അറിവിന്റെ പരീക്ഷ മാത്രമല്ല; വിരുദ്ധതകളെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവിന്റെ പരീക്ഷണശാലയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ ഒരു നല്ല അഭിമുഖാർത്ഥി ഒരേസമയം നിരവധി വിരുദ്ധതകളെ സംയോജിപ്പിക്കണം. ആത്മവിശ്വാസം വേണം, എന്നാൽ അഹങ്കാരം പാടില്ല. വിനയം വേണം, എന്നാൽ സ്വയം ചെറുതാക്കരുത്. തയ്യാറെടുപ്പ് വേണം, എന്നാൽ മനഃപാഠത്തിൽ കുടുങ്ങരുത്. വ്യക്തത വേണം, എന്നാൽ അമിതമായ ഉറപ്പിന്റെ ഭാവം പാടില്ല. സ്വന്തം കഴിവുകൾ അവതരിപ്പിക്കണം, എന്നാൽ സ്വയംപ്രചാരണമായി മാറരുത്. സ്ഥാപനവുമായി പൊരുത്തപ്പെടണം, എന്നാൽ സ്വന്തം വ്യക്തിത്വം നഷ്ടപ്പെടുത്തരുത്. ചോദ്യങ്ങൾക്ക് നേരിട്ട് മറുപടി നൽകണം, എന്നാൽ ചോദ്യത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഉദ്ദേശവും മനസ്സിലാക്കണം. തെറ്റ് സമ്മതിക്കണം, എന്നാൽ ഒരു തെറ്റിനെ മുഴുവൻ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ പരാജയമാക്കരുത്. ഈ വിരുദ്ധതകളെല്ലാം ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ കൃത്രിമമായ വ്യക്തിത്വം രൂപപ്പെടും. അവയെ ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്താൻ പഠിക്കുമ്പോഴാണ് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള വ്യക്തിത്വസുസംഘടിതത്വം രൂപപ്പെടുന്നത്.
പരമ്പരാഗത അഭിമുഖം പ്രധാനമായും “നിങ്ങൾക്ക് ഇപ്പോൾ എന്താണ് അറിയുന്നത്?”, “ഇപ്പോൾ നിങ്ങൾക്ക് എന്താണ് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നത്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളിലാണ് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഭാവിയിലേക്ക് നോക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനം മറ്റൊരു ചോദ്യവും അന്വേഷിക്കുന്നു: “ഈ വ്യക്തിക്ക് എന്തായി മാറാൻ കഴിയും?”
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സംഭാവന. വ്യക്തിയെ നിലവിലെ അവസ്ഥയിൽ മാത്രം കാണാതെ സാധ്യതകളുടെ ഒരു മേഖലയായി കാണുക. നിലവിലെ കഴിവ് ഒരു ആരംഭാവസ്ഥയാണ്; പഠനം, അനുഭവം, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ, സ്ഥാപനപരമായ സാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ പുതിയ കഴിവുകൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. അതുകൊണ്ട് സ്ഥാനാർഥി തന്റെ പഴയ നേട്ടങ്ങൾ മാത്രം പറയുന്നതിനു പകരം താൻ എങ്ങനെ പഠിച്ചു, ഒരു പരാജയത്തിൽ നിന്ന് എന്ത് മാറ്റം വരുത്തി, പുതിയ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുത്തപ്പോൾ എങ്ങനെ മാറി, പരിചയമില്ലാത്ത ഒരു മേഖലയിലേക്ക് എങ്ങനെ കടന്നു തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങളും അവതരിപ്പിക്കണം. ഇവ ഭാവിയിലെ കഴിവിന്റെ സൂചനകളാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിൽ സ്ഥാനാർഥിയെ “പൂർണ്ണമായ ഉൽപ്പന്നം” ആയി അവതരിപ്പിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല. അത്തരത്തിലുള്ള അവതരണം യാഥാർത്ഥ്യവിരുദ്ധമാണ്. ഒരു മനുഷ്യനും പൂർണ്ണനല്ല; ഒരു സ്ഥാപനവും പൂർണ്ണമല്ല. ഇരുവരും നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നവയാണ്. അതിനാൽ സ്ഥാനാർഥിയുടെ ഏറ്റവും ശക്തമായ അവതരണം ഇങ്ങനെയായിരിക്കാം: “എനിക്ക് ഈ മേഖലയിൽ ശക്തമായ അനുഭവമുണ്ട്; ഈ മേഖലയിൽ കൂടുതൽ പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്; പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ വേഗത്തിൽ പഠിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിഞ്ഞിട്ടുള്ള അനുഭവമുണ്ട്; ഈ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളുമായി എന്റെ കഴിവുകൾ എങ്ങനെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാമെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നു.” ഇത് ദൗർബല്യത്തിന്റെ ഭാഷയല്ല. വളർച്ചയുടെ ഭാഷയാണ്.
അവസാനം, ഒരു അഭിമുഖത്തിന്റെ വിജയം എത്ര ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ശരിയായ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകി എന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. ശരിയായ ഉത്തരങ്ങൾ തീർച്ചയായും പ്രധാനമാണ്; എന്നാൽ അവ സ്ഥാനാർഥിയുടെ യഥാർത്ഥ കഴിവിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രമേ വെളിപ്പെടുത്തുന്നുള്ളൂ. കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലും വ്യക്തമായി ചിന്തിക്കാനും, അപൂർണ്ണമായ വിവരങ്ങളിൽനിന്ന് യുക്തിസഹമായ നിഗമനത്തിലെത്താനും, അപ്രതീക്ഷിത സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്വന്തം ചിന്തയുടെ ക്രമം നഷ്ടപ്പെടാതെ പ്രതികരിക്കാനും സ്ഥാനാർഥിക്ക് കഴിയുന്നുണ്ടോ എന്നതാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്. മുൻകൂട്ടി പഠിച്ച ഉത്തരങ്ങൾ ആവർത്തിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ ചിന്തയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് യഥാർത്ഥ ബൗദ്ധികശേഷിയുടെ സൂചകം.
അതുപോലെ തന്നെ, അറിയാത്ത കാര്യങ്ങളെ സ്ഥാനാർഥി എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതും നിർണായകമാണ്. അറിവില്ലാത്ത കാര്യം അറിയാമെന്ന് നടിക്കാതെ സത്യസന്ധമായി അംഗീകരിക്കാനും, അതോടൊപ്പം പ്രശ്നത്തെ എങ്ങനെ സമീപിക്കാമെന്ന് വിശദീകരിക്കാനും കഴിയുന്ന വ്യക്തി ബൗദ്ധിക പക്വത പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ അറിവിന്റെ അഭാവം തന്നെ പരാജയമാകുന്നില്ല; അറിവില്ലായ്മയെ തിരിച്ചറിയാനും അതിൽനിന്ന് അന്വേഷണം, പഠനം, ചിന്ത, പരിഹാരം എന്നിവയിലേക്ക് നീങ്ങാനുമുള്ള കഴിവാണ് പ്രധാനമാകുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഒരു സ്ഥാനാർഥിയുടെ അറിവിന്റെ പരിധി മാത്രമല്ല, ആ പരിധിക്കപ്പുറത്തേക്ക് അറിവ് വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ശേഷിയും അഭിമുഖത്തിൽ വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.
വിമർശനത്തെ സ്ഥാനാർഥി എങ്ങനെ സ്വീകരിക്കുന്നു എന്നതും അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്. സ്വന്തം മറുപടിയെ ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ഉടൻ പ്രതിരോധപരമായി പ്രതികരിക്കാതെ വിമർശനത്തെ ആദ്യം ഒരു വിവരമായി സ്വീകരിക്കാനും, അതിന്റെ യുക്തി പരിശോധിക്കാനും, ശരിയാണെങ്കിൽ സ്വന്തം നിലപാട് തിരുത്താനും, അതേസമയം യുക്തിപരമായ അടിസ്ഥാനമുള്ള സ്വന്തം അഭിപ്രായം വെറും സമ്മർദ്ദംകൊണ്ട് ഉപേക്ഷിക്കാതിരിക്കാനും കഴിയണം. “ഞാൻ ഒരിക്കലും തെറ്റില്ല” എന്ന അഹങ്കാരവും “ഞാൻ പറയുന്നതെല്ലാം തെറ്റായിരിക്കാം” എന്ന ആത്മവിശ്വാസക്കുറവും ഒരുപോലെ അപര്യാപ്തമാണ്. പുതിയ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്വന്തം നിലപാട് പുനഃപരിശോധിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്ന ഉറച്ച വിനയമാണ് വൈരുദ്ധ്യാത്മക പക്വതയുടെ അടയാളം.
ഇതോടൊപ്പം സ്വന്തം തെറ്റ് തിരിച്ചറിയാനും തിരുത്താനും കഴിയുന്ന കഴിവും വളരെ പ്രധാനമാണ്. അഭിമുഖത്തിൽ ഒരു പിഴവ് സംഭവിച്ചാൽ അതിനെ മുഴുവൻ പ്രകടനത്തിന്റെ പരാജയമായി കാണുന്ന സ്ഥാനാർഥി പലപ്പോഴും അടുത്ത ചോദ്യങ്ങളിലും അതിന്റെ ആഘാതം വഹിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. എന്നാൽ തെറ്റ് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ശാന്തമായി തിരുത്താനും അതിൽനിന്ന് മുന്നോട്ടുപോകാനും കഴിയുന്ന സ്ഥാനാർഥി കൂടുതൽ ഉയർന്ന സ്വയംനിയന്ത്രണം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥ തൊഴിൽജീവിതത്തിൽ തെറ്റുകൾ പൂർണ്ണമായി ഒഴിവാക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ തെറ്റാത്ത വ്യക്തിയേക്കാൾ തെറ്റിനെ തിരിച്ചറിയുകയും കാരണം മനസ്സിലാക്കുകയും തിരുത്തുകയും അതിൽനിന്ന് പഠിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വ്യക്തിയാണ് കൂടുതൽ വിശ്വസനീയൻ.
അഭിമുഖവിജയത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക മാനദണ്ഡം പരസ്പരവിരുദ്ധമായ ആവശ്യങ്ങളെ ഒരേസമയം പരിഗണിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. വേഗതയും കൃത്യതയും, സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്തവും, പുതുമയും നിയന്ത്രണവും, വ്യക്തിഗത നേട്ടവും കൂട്ടായ ലക്ഷ്യവും, ആത്മവിശ്വാസവും വിനയവും—തൊഴിൽജീവിതത്തിൽ ഇത്തരം വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ അനിവാര്യമാണ്. ഇവയിൽ ഒന്നിനെ തിരഞ്ഞെടുത്ത് മറ്റേതിനെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, അവയുടെ പരസ്പരബന്ധം മനസ്സിലാക്കി ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു സുസംഘടിതമായ പരിഹാരത്തിലേക്ക് നീങ്ങാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തിയാണ് സങ്കീർണ്ണമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായി പ്രവർത്തിക്കുക. ഈ കഴിവ് അഭിമുഖത്തിൽ തന്നെ പ്രകടമാകുമ്പോൾ, സ്ഥാനാർഥിക്ക് യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിലെ സങ്കീർണ്ണതകളെ നേരിടാനുള്ള ശേഷിയുണ്ടെന്ന സൂചന ലഭിക്കുന്നു.
അതുപോലെ, അഭിമുഖകർത്താവിന്റെ ചോദ്യത്തിന്റെ പുറംരൂപത്തിനപ്പുറം അതിന്റെ പിന്നിലുള്ള യഥാർത്ഥ ആശങ്ക മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവും പ്രധാനമാണ്. ഒരു ചോദ്യം പലപ്പോഴും അതിന്റെ വാക്കുകൾ പറയുന്നതിലുപരി എന്തെങ്കിലും അന്വേഷിക്കുന്നുണ്ടാകും. “നിങ്ങളുടെ ദൗർബല്യം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യം ആത്മബോധവും സ്വയംതിരുത്താനുള്ള കഴിവും അന്വേഷിച്ചേക്കാം. “എന്തുകൊണ്ടാണ് ഞങ്ങളുടെ സ്ഥാപനത്തിൽ ചേരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യം വ്യക്തിപരമായ താൽപര്യത്തിനപ്പുറം സ്ഥാനാർഥിയുടെ ലക്ഷ്യങ്ങളും സ്ഥാപനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തം പരിശോധിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ നല്ല അഭിമുഖാർത്ഥി ചോദ്യം കേട്ട് തയ്യാറാക്കിയ മറുപടി പറയുന്നില്ല; ചോദ്യം ഉയർന്നുവരുന്ന സാഹചര്യവും അതിന്റെ പിന്നിലെ ഉദ്ദേശ്യവും മനസ്സിലാക്കി പ്രതികരിക്കുന്നു.
സ്വന്തം കഴിവുകളെ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോഴും അഹങ്കാരത്തിൽനിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കാനുള്ള കഴിവും അഭിമുഖവിജയത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. സ്വന്തം നേട്ടങ്ങളെ മറച്ചുവയ്ക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ അവയെ സ്വയംപ്രശംസയുടെ രൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നതും ഉചിതമല്ല. “ഞാൻ എന്താണ് നേടിയിട്ടുള്ളത്?” എന്നതിനൊപ്പം “ആ അനുഭവം മറ്റുള്ളവർക്കും സ്ഥാപനത്തിനും എന്ത് സംഭാവന നൽകി?” എന്ന ചോദ്യവും ഉൾപ്പെടുത്തുമ്പോൾ വ്യക്തിപരമായ കഴിവ് കൂട്ടായ മൂല്യവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് കഴിവുള്ള വ്യക്തിയെ മാത്രമല്ല, തന്റെ കഴിവുകളെ കൂട്ടായ ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തിയെയാണ് സാധാരണയായി കൂടുതൽ ആവശ്യം.
ഇതോടൊപ്പം സ്ഥാനാർഥിയുടെ സ്വന്തം വളർച്ചയും സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവും നിർണായകമാണ്. ഒരു നല്ല സ്ഥാനാർഥി താൻ ഇതിനകം എന്തെല്ലാം നേടിയിട്ടുണ്ട് എന്നതിൽ മാത്രം നിൽക്കുന്നില്ല; ഇനി എന്താണ് പഠിക്കേണ്ടത്, ഏതു മേഖലകളിലാണ് വളരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, ആ വളർച്ച സ്ഥാപനത്തിന് എങ്ങനെ പ്രയോജനപ്പെടും, സ്ഥാപനത്തിൽനിന്ന് പഠിക്കുന്നതിനൊപ്പം സ്ഥാപനത്തിന് എന്ത് സംഭാവന നൽകാൻ കഴിയും എന്നതും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇതോടെ സ്ഥാനാർഥി ഒരു ജോലി തേടുന്ന വ്യക്തി എന്ന നിലയിൽനിന്ന് സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഭാവിവികസനത്തിൽ പങ്കാളിയാകാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തിയായി മാറുന്നു.
അഭിമുഖത്തിനിടയിൽ ഒരു യഥാർത്ഥ മനുഷ്യബന്ധം സൃഷ്ടിക്കാനാകുന്നുണ്ടോ എന്നതും പലപ്പോഴും നിർണായകമാണ്. അഭിമുഖം വെറും ചോദ്യങ്ങളും ഉത്തരങ്ങളും കൈമാറുന്ന യാന്ത്രികപ്രക്രിയയല്ല. ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക, ആവശ്യമായപ്പോൾ വ്യക്തത തേടുക, മറ്റൊരാളുടെ അഭിപ്രായത്തെ ബഹുമാനിക്കുക, സ്വന്തം ആശയം വ്യക്തമായി അവതരിപ്പിക്കുക, സംഭാഷണത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രവാഹത്തോട് പൊരുത്തപ്പെടുക എന്നിവയിലൂടെ ഒരു പ്രാഥമിക വിശ്വാസബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു. സാങ്കേതികമായി ശരിയായ ഒരു മറുപടിയേക്കാൾ, വ്യക്തതയോടും ബഹുമാനത്തോടും സത്യസന്ധതയോടും കൂടിയ ഒരു മറുപടി ചിലപ്പോൾ കൂടുതൽ ശക്തമായ വിശ്വാസം സൃഷ്ടിക്കും. ഈ വിശ്വാസം വെറും വികാരപരമായ ഘടകമല്ല; ഭാവിയിൽ വ്യക്തിയും സ്ഥാപനവും തമ്മിൽ ഉണ്ടാകാവുന്ന സഹകരണത്തിന്റെ ഒരു പ്രാഥമിക സൂചനയാണ്.
എന്നാൽ ഇവയെല്ലാംക്കാളും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം സമ്മർദ്ദം കൂടുമ്പോൾ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത് എന്നതാണ്. സാധാരണ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പലർക്കും വ്യക്തമായി ചിന്തിക്കാനും ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ സംസാരിക്കാനും കഴിയും. എന്നാൽ അപ്രതീക്ഷിതമായ ചോദ്യം, എതിർപ്പ്, സമയപരിമിതി, അറിവില്ലാത്ത വിഷയം, വിമർശനം തുടങ്ങിയവ ഒരുമിച്ച് വന്നപ്പോൾ സ്ഥാനാർഥിയുടെ ആന്തരിക സുസംഘടിതത്വം എങ്ങനെ മാറുന്നു എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ പരീക്ഷണം. സമ്മർദ്ദം കൂടുമ്പോൾ ചിന്ത തകരുകയാണോ, വികാരം നിയന്ത്രണം ഏറ്റെടുക്കുകയാണോ, അതോ സ്ഥാനാർഥിക്ക് കൂടുതൽ ശ്രദ്ധയോടെ സ്വയം ക്രമീകരിച്ച് വ്യക്തതയോടെ പ്രതികരിക്കാനാകുകയാണോ? ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതാണ് ഏറ്റവും നിർണായകമായ മാനദണ്ഡം.
കാരണം യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിലെ സങ്കീർണ്ണമായ സാഹചര്യങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ ചോദ്യപേപ്പറുകളെപ്പോലെയല്ല. അവിടെ അപൂർണ്ണമായ വിവരങ്ങളും സമയപരിമിതിയും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ ആവശ്യങ്ങളും അപ്രതീക്ഷിത സംഭവങ്ങളും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണതയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കും. അതിനാൽ അഭിമുഖത്തിൽ സമ്മർദ്ദത്തിനിടയിലും സുസംഘടിതമായി ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തി ഭാവിയിലെ സങ്കീർണ്ണമായ തൊഴിൽസാഹചര്യങ്ങളിലും കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായി പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള സാധ്യത കാണിക്കുന്നു.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അഭിമുഖരീതിയുടെ കേന്ദ്രചോദ്യം “സ്ഥാനാർഥി എത്ര ശരിയുത്തരങ്ങൾ നൽകി?” എന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം “വിരുദ്ധതകളും അനിശ്ചിതത്വവും സമ്മർദ്ദവും വർധിക്കുമ്പോൾ സ്ഥാനാർഥിക്ക് സ്വന്തം ചിന്തയെയും വികാരങ്ങളെയും അറിവിനെയും പെരുമാറ്റത്തെയും കൂടുതൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സുസംഘടിതത്വത്തിലേക്ക് ക്രമീകരിക്കാൻ കഴിയുന്നുണ്ടോ?” എന്നതാണ്. അഭിമുഖവിജയത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മാനദണ്ഡം ഇവിടെയാണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഒരാൾക്ക് എല്ലാം അറിയണമെന്നില്ല; എന്നാൽ അറിയാത്തതിനിടയിലും ചിന്തിക്കാൻ കഴിയണം. ഒരാൾ ഒരിക്കലും തെറ്റാതിരിക്കണമെന്നില്ല; എന്നാൽ തെറ്റിൽനിന്ന് പഠിച്ച് സ്വയം തിരുത്താൻ കഴിയണം. ഒരാൾക്ക് എല്ലാ സമ്മർദ്ദവും ഒഴിവാക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ സമ്മർദ്ദത്തിനിടയിലും സുസംഘടിതനായി നിലനിൽക്കാൻ കഴിയണം. വിരുദ്ധതകളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതല്ല യഥാർത്ഥ കഴിവ്; അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സുസംഘടിതത്വത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതാണ്. ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അഭിമുഖവിജയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസാരം.
ഒരു വ്യക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ കഴിവ് എല്ലാം അറിയുന്നതിൽ അല്ല. അറിയാത്തതിനെ നേരിടുമ്പോഴും പഠിക്കാനുള്ള കഴിവ് നിലനിർത്തുന്നതിലാണ്. ഒരിക്കലും തെറ്റാത്തതിൽ അല്ല; തെറ്റിൽ നിന്ന് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. ഒരിക്കലും ഉത്കണ്ഠ അനുഭവിക്കാത്തതിൽ അല്ല; ഉത്കണ്ഠയെ നിയന്ത്രിച്ച് ചിന്തയുടെ ഭാഗമാക്കുന്നതിലാണ്. ഒരിക്കലും അഭിപ്രായം മാറ്റാത്തതിൽ അല്ല; പുതിയ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അഭിപ്രായം മാറ്റുമ്പോഴും ബൗദ്ധിക സത്യസന്ധത നിലനിർത്തുന്നതിലാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിജയകരമായ അഭിമുഖാർത്ഥി വിരുദ്ധതകളില്ലാത്ത വ്യക്തിയല്ല; വിരുദ്ധതകളെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സുസംഘടിതത്വത്തിലേക്ക് മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തിയാണ്. სწორედ ഈ കഴിവാണ് യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിലെ നേതൃത്വം, പഠനം, സഹകരണം, പ്രശ്നപരിഹാരം, നൈതിക തീരുമാനമെടുക്കൽ എന്നിവയുടെ അടിത്തറ.
അഭിമുഖം അപ്പോൾ ഒരു ജോലി നേടാനുള്ള അവസാന പരീക്ഷയല്ല. അത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ കഴിവുകളും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളും ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ ആവശ്യങ്ങളും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളും പരസ്പരം കണ്ടുമുട്ടുന്ന ഒരു ചെറിയ സാമൂഹിക പരീക്ഷണശാലയായി മാറുന്നു. ആ കൂടിക്കാഴ്ചയിൽ നിന്നാണ് പുതിയൊരു സാധ്യത ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്—വ്യക്തിയും സ്ഥാപനവും പരസ്പരം കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ കഴിയുമോ എന്ന സാധ്യത.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ യഥാർത്ഥ സംഭാവന ഇതിലാണ്: അഭിമുഖത്തിൽ വിജയിക്കാൻ അഭിനയിക്കേണ്ടതില്ല; പകരം, അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലും സ്വന്തം ചിന്തയെയും വികാരങ്ങളെയും അറിവിനെയും പരിമിതികളെയും ബന്ധങ്ങളെയും സുസംഘടിതമായി ക്രമീകരിക്കാൻ പഠിക്കണം. അപ്പോൾ അഭിമുഖം ഭയപ്പെടേണ്ട ഒരു പരീക്ഷയല്ലാതാകും. അത് സ്വന്തം മനുഷ്യശേഷി യഥാർത്ഥ സാഹചര്യത്തിൽ പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു അവസരമായി മാറും.
അഭിമുഖത്തെ വിജയകരമായി നേരിടുന്നതിനുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിശാസ്ത്രത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് സ്ഥാനാർഥി എന്നത് ഒരു സ്ഥിരമായ വ്യക്തിത്വമല്ല, മറിച്ച് നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ് എന്നതാണ്. മനുഷ്യന്റെ അറിവും കഴിവുകളും അനുഭവങ്ങളും വികാരങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ഒരേ സമയം പ്രവർത്തിക്കുകയും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ “ഈ വ്യക്തിക്ക് ഇത്ര കഴിവുണ്ട്” എന്ന നിശ്ചലമായ വിലയിരുത്തൽ യഥാർത്ഥ മനുഷ്യശേഷിയെ പൂർണ്ണമായി പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നില്ല. ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ പ്രകടമാകാത്ത ഒരു കഴിവ് മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ വളരെ ശക്തമായി ഉദ്ഭവിച്ചേക്കാം. സമ്മർദ്ദമില്ലാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ സ്വാഭാവികമായി പ്രകടമാകുന്ന കഴിവ് കടുത്ത സമ്മർദ്ദത്തിൽ താൽക്കാലികമായി മങ്ങിപ്പോകാം; അതുപോലെ തന്നെ പ്രതിസന്ധി നേരിടുമ്പോഴാണ് ഒരാളിൽ ഇതുവരെ പ്രകടമാകാത്ത ധൈര്യവും ചിന്താശേഷിയും സ്വയംനിയന്ത്രണവും നേതൃത്വശേഷിയും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു അഭിമുഖത്തിൽ സ്ഥാനാർഥി പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന കഴിവ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഴുവൻ മനുഷ്യശേഷിയുടെ പൂർണ്ണ പ്രതിനിധാനം ആവണമെന്നില്ല. മറിച്ച്, ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവിധ കഴിവുകളും വികാരങ്ങളും അറിവുകളും എങ്ങനെ പരസ്പരം ക്രമീകരിച്ച് ഒരു പ്രത്യേക പെരുമാറ്റമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് നിരീക്ഷിക്കാനുള്ള ഒരു അവസരമാണ് അഭിമുഖം.
ഇതിൽനിന്ന് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ആശയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അഭിമുഖം സ്ഥാനാർഥിയുടെ നിലവിലുള്ള കഴിവുകളെ മാത്രം പരിശോധിക്കുന്നില്ല; പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയ കഴിവുകൾ ഉദ്ഭവിപ്പിക്കാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശേഷിയെയും പരിശോധിക്കുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് ഇപ്പോൾ ആവശ്യമായ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും അറിയുന്ന ഒരാളെ മാത്രമല്ല ആവശ്യം. ഭാവിയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാനിരിക്കുന്ന പുതിയ പ്രശ്നങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനും അതിനനുസരിച്ച് പഠിക്കാനും സ്വയം മാറ്റാനും കഴിയുന്ന വ്യക്തിയാണ് പലപ്പോഴും കൂടുതൽ വിലപ്പെട്ടത്. നിലവിലുള്ള അറിവ് കാലക്രമേണ പഴകാം; എന്നാൽ പഠിക്കാനുള്ള കഴിവ് പുതിയ അറിവുകളെ തുടർച്ചയായി ഉൾക്കൊള്ളാനും പഴയ അറിവുകളെ പുനഃക്രമീകരിക്കാനും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ അവയെ പ്രയോഗിക്കാനും സഹായിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു സ്ഥാനാർഥിയുടെ മൂല്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലവിലെ അറിവിന്റെ അളവിൽ മാത്രം നിശ്ചയിക്കാനാവില്ല. അറിവില്ലാത്ത മേഖലകളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാനും അവിടെ നിന്ന് അറിവ് സമ്പാദിക്കാനും അറിവുകളെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ് ഭാവിയിലെ കഴിവിന്റെ പ്രധാന സൂചകം.
ഇവിടെ “അറിയാത്തതിനെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ്” ഒരു പ്രധാന മാനദണ്ഡമായി മാറുന്നു. പരമ്പരാഗത വിദ്യാഭ്യാസവും തൊഴിൽപരിശീലനവും സാധാരണയായി അറിയേണ്ട കാര്യങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടിക തയ്യാറാക്കി അവ മനസ്സിലാക്കുന്നതിലും ഓർമ്മിക്കുന്നതിലുമാണ് കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിൽ നേരിടുന്ന പ്രശ്നങ്ങളിൽ പലതും അത്തരമൊരു പട്ടികയിൽ മുൻകൂട്ടി ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കില്ല. പുതിയ പ്രശ്നം, അപൂർണ്ണമായ വിവരം, പരസ്പരവിരുദ്ധമായ നിർദ്ദേശങ്ങൾ, പരിമിതമായ സമയം, വ്യത്യസ്ത താൽപര്യങ്ങളുള്ള ആളുകൾ, മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവ ഒരേ സമയം മുന്നിലെത്താം. അത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ മുമ്പ് പഠിച്ച ഉത്തരങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. പ്രശ്നത്തെ പുതുതായി കാണാനും ലഭ്യമായ അറിവുകളെ പുതിയ രീതിയിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കാനും അറിയാത്ത ഭാഗങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനും ആവശ്യമായ അറിവ് എവിടെനിന്ന് കണ്ടെത്തണമെന്ന് മനസ്സിലാക്കാനും താൽക്കാലികമായെങ്കിലും യുക്തിസഹമായ ഒരു പരിഹാരത്തിലേക്ക് നീങ്ങാനും കഴിയണം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലെ ബൗദ്ധിക സുസംഘടിതത്വം. എല്ലാം അറിയുക എന്നതല്ല ഇവിടെ ബുദ്ധിശക്തിയുടെ അടയാളം; അറിയാത്ത സാഹചര്യത്തിലും ചിന്തയുടെ ക്രമം നഷ്ടപ്പെടാതെ മുന്നോട്ടുപോകുക എന്നതാണ്.
ഈ സമീപനം അഭിമുഖത്തിലെ ചോദ്യങ്ങളെ കേൾക്കുന്ന രീതിയെയും മാറ്റുന്നു. ഒരു അഭിമുഖത്തിലെ സാധാരണ പിഴവ് ചോദ്യത്തിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഉടൻ അതിന് മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ ഉത്തരം പറയാൻ തുടങ്ങുന്നതാണ്. പുറമേ നോക്കുമ്പോൾ ഇത് ചോദ്യം കേൾക്കുന്നതായി തോന്നിയാലും യഥാർത്ഥത്തിൽ ചോദ്യം മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ ചോദ്യം ആദ്യം വാക്കുകളുടെ ഒരു കൂട്ടമായി കേൾക്കേണ്ടതല്ല; അതിന്റെ പിന്നിലുള്ള പ്രശ്നവും ആശങ്കയും ആവശ്യകതയും തിരിച്ചറിയേണ്ടതാണ്. “നിങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ ദൗർബല്യം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യം വെറും ദൗർബല്യങ്ങളുടെ പട്ടിക ആവശ്യപ്പെടുന്നതല്ല. സ്വന്തം പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനും അവയിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും സ്ഥാനാർഥിക്ക് കഴിയുമോ എന്നതാണ് അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഉദ്ദേശ്യം. അതുപോലെ “നിങ്ങൾക്ക് ഞങ്ങളുടെ സ്ഥാപനത്തിൽ ജോലി ചെയ്യാൻ താൽപര്യമെന്തുകൊണ്ട്?” എന്ന ചോദ്യം സ്ഥാപനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ മാത്രം ചോദിക്കുന്നതല്ല. സ്ഥാനാർഥിയുടെ വ്യക്തിപരമായ ലക്ഷ്യങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളും ലക്ഷ്യങ്ങളും തമ്മിൽ യഥാർത്ഥമായ ഏതെങ്കിലും പൊരുത്തമുണ്ടോ എന്നതും അതിലൂടെ പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ നല്ല അഭിമുഖാർത്ഥി ചോദ്യത്തിന്റെ പുറംരൂപം മാത്രം കേൾക്കുന്നില്ല; ചോദ്യത്തിനുള്ളിലെ ചോദ്യവും കേൾക്കുന്നു. ചോദിക്കുന്ന വാക്കുകൾക്കപ്പുറം ചോദിക്കുന്നവന്റെ ആശങ്കയും ലക്ഷ്യവും പ്രതീക്ഷയും സംശയവും തിരിച്ചറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇതാണ് വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായ കേൾവിയുടെ ഉയർന്ന രൂപം.
അഭിമുഖത്തിലെ മറുപടിയും വെറും വിവരകൈമാറ്റമായി കാണാനാവില്ല. ഒരു മറുപടിക്ക് ഒരേസമയം രണ്ട് പ്രധാന പ്രവർത്തനങ്ങളുണ്ട്. ഒന്നാമതായി, ചോദ്യത്തിന് ആവശ്യമായ വിവരം നൽകണം. രണ്ടാമതായി, ആ വിവരം നൽകുന്ന വ്യക്തിയെക്കുറിച്ച് വിശ്വസനീയമായ ഒരു ധാരണ സൃഷ്ടിക്കണം. അതിനാൽ മറുപടിയുടെ ഉള്ളടക്കവും അതിന്റെ അവതരണരീതിയും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ഒരാൾ വളരെ കൃത്യമായ വിവരം നൽകിയാലും ശബ്ദത്തിൽ അസഹിഷ്ണുതയും പെരുമാറ്റത്തിൽ അഹങ്കാരവും ഉണ്ടെങ്കിൽ ആ അറിവ് പ്രതീക്ഷിച്ച ഫലം നൽകണമെന്നില്ല. മറുവശത്ത്, ചെറിയ അറിവിന്റെ കുറവുണ്ടെങ്കിലും വ്യക്തതയോടും വിനയത്തോടും ശ്രദ്ധയോടും സത്യസന്ധതയോടും കൂടി മറുപടി നൽകുന്ന ഒരാൾ കൂടുതൽ വിശ്വാസം സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. കാരണം ആശയവിനിമയത്തിൽ ബൗദ്ധികവും വൈകാരികവും സാമൂഹികവുമായ തലങ്ങൾ ഒരേ സമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അതിനാൽ ഒരു മറുപടിയുടെ വിജയം അതിലെ വസ്തുതകളുടെ എണ്ണത്തിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. മറുപടി എത്രത്തോളം അർത്ഥവത്തായ ഒരു മനുഷ്യബന്ധം സൃഷ്ടിച്ചു, എത്രത്തോളം വിശ്വാസം വളർത്തി, എത്രത്തോളം സ്ഥാനാർഥിയുടെ ചിന്തയുടെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തി എന്നതും അതിന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് അഭിമുഖത്തിൽ ഏറ്റവും ഭയപ്പെടുന്ന വാക്കുകളിലൊന്നായ “എനിക്ക് അറിയില്ല” എന്ന പ്രയോഗത്തിനും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത സമീപനത്തിൽ അത് കഴിവില്ലായ്മയുടെ സമ്മതമായി കാണപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയാത്ത കാര്യം അറിയാമെന്ന് നടിക്കുന്നതിനേക്കാൾ സ്വന്തം അറിവിന്റെ പരിധി കൃത്യമായി തിരിച്ചറിയുന്നത് ഉയർന്ന ബൗദ്ധികശേഷിയുടെ അടയാളമാണ്. കാരണം അറിവിന്റെ അതിർത്തി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുക എന്നത് അറിവിന്റെ തന്നെ ഒരു രൂപമാണ്. തീർച്ചയായും എല്ലാ ചോദ്യത്തിനും “എനിക്ക് അറിയില്ല” എന്ന് പറയുന്നത് കഴിവിന്റെ അടയാളമല്ല. എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക വസ്തുത തനിക്ക് ഉറപ്പായി അറിയില്ലെന്ന് സത്യസന്ധമായി അംഗീകരിക്കുകയും അതേസമയം പ്രശ്നത്തെ എങ്ങനെ സമീപിക്കുമെന്ന് വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ബൗദ്ധിക പക്വത പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. “ഈ പ്രത്യേക വസ്തുത എനിക്ക് ഇപ്പോൾ ഉറപ്പായി പറയാനാവില്ല. എന്നാൽ ഈ പ്രശ്നം പരിഹരിക്കേണ്ടി വന്നാൽ ആദ്യം ബന്ധപ്പെട്ട ഘടകങ്ങൾ പരിശോധിക്കുകയും ലഭ്യമായ തെളിവുകൾ താരതമ്യം ചെയ്യുകയും തുടർന്ന് ഏറ്റവും യുക്തിസഹമായ നിഗമനത്തിലെത്താൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യും” എന്ന പ്രതികരണം അറിവില്ലായ്മയെ ചിന്താശേഷിയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ അറിവില്ലായ്മ → അംഗീകാരം → ചിന്ത → അന്വേഷണം → സാധ്യതയുള്ള പരിഹാരം എന്ന വൈരുദ്ധ്യാത്മക ചലനമാണ് നടക്കുന്നത്. താഴ്ന്നതായി തോന്നുന്ന ഒരു അവസ്ഥ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനത്തിന് തുടക്കമാകുന്നു.
ഇതേ തത്വം പിഴവുകളെയും ബാധിക്കുന്നു. അഭിമുഖത്തിൽ ഒരു തെറ്റ് സംഭവിച്ചാൽ പല സ്ഥാനാർഥികളും ഉടൻ മാനസികമായി തകർന്നുപോകുന്നു. “ഇനി എല്ലാം പോയി” എന്ന ചിന്ത അടുത്ത ഉത്തരങ്ങളെയും ബാധിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു ചെറിയ പിഴവ് മുഴുവൻ അഭിമുഖത്തിന്റെ ഫലത്തെ നിർണയിക്കണമെന്നില്ല. പലപ്പോഴും പിഴവിനേക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ടത് പിഴവിനെത്തുടർന്നുള്ള പ്രതികരണമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു പിഴവിനെ ഒരു വിരുദ്ധതയുടെ ഉദ്ഭവമായി കാണാം. “ഞാൻ കഴിവുള്ളവനാണ്” എന്ന സ്വധാരണയും “ഞാൻ ഇപ്പോൾ തെറ്റി” എന്ന യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിൽ സംഘർഷമുണ്ടാകുന്നു. ഈ വിരുദ്ധതയെ അംഗീകരിക്കാതെ അതിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിച്ചാൽ പരിഭ്രമവും ആശയക്കുഴപ്പവും വർധിക്കും. എന്നാൽ തെറ്റ് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് തിരുത്താൻ കഴിയുമെങ്കിൽ അതേ വിരുദ്ധത ഉയർന്ന സുസംഘടിതത്വത്തിലേക്ക് നയിക്കും. “അതെ, ആ ഭാഗത്ത് ഞാൻ പറഞ്ഞത് കൃത്യമല്ല. ചോദ്യം വീണ്ടും പരിഗണിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ ശരിയായ രീതിയിൽ പറയേണ്ടത് ഇങ്ങനെയാണ്…” എന്ന് പറയാൻ കഴിയുന്നത് ദൗർബല്യമല്ല; മറിച്ച് സ്വയം തിരുത്താനുള്ള കഴിവിന്റെ നേരിട്ടുള്ള തെളിവാണ്. യഥാർത്ഥ തൊഴിൽജീവിതത്തിൽ തെറ്റുകൾ സംഭവിക്കാതിരിക്കുക അസാധ്യമാണ്. അതിനാൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട വ്യക്തി ഒരിക്കലും തെറ്റാത്തവനല്ല; തെറ്റുണ്ടായാൽ അത് തിരിച്ചറിയാനും കാരണം മനസ്സിലാക്കാനും തിരുത്താനും അതിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും വീണ്ടും അതേ തെറ്റ് ആവർത്തിക്കാതിരിക്കാനും കഴിയുന്ന വ്യക്തിയാണ്.
വിമർശനത്തെ നേരിടുന്ന രീതിയും ഇതേ രീതിയിൽ ഒരു സ്ഥാനാർഥിയുടെ ആന്തരിക സുസംഘടിതത്വം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. അഭിമുഖകർത്താവ് ചിലപ്പോൾ സ്ഥാനാർഥിയുടെ മറുപടിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാം, ഉദ്ദേശപൂർവം എതിർചോദ്യം ചോദിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ സ്ഥാനാർഥിയുടെ അഭിപ്രായത്തോട് നേരിട്ട് വിയോജിക്കാം. ഈ നിമിഷങ്ങൾ സ്ഥാനാർഥിയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന നിർണായക അവസരങ്ങളാണ്. വിമർശനം കേട്ട ഉടൻ പ്രതിരോധപരമായി പ്രതികരിക്കുന്നത് ആന്തരിക സുസംഘടിതത്വം ദുർബലമാണെന്ന സൂചന നൽകാം. എന്നാൽ എല്ലാ വിമർശനവും അന്ധമായി അംഗീകരിക്കുന്നതും ശരിയല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഇതിനിടയിൽ മൂന്നാമത്തെ വഴിയാണ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്: വിമർശനത്തെ ആദ്യം വിവരമായി സ്വീകരിക്കുക, തുടർന്ന് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനവും യുക്തിയും പരിശോധിക്കുക, ശരിയാണെങ്കിൽ തിരുത്തുക, എന്നാൽ യുക്തിപരമായ അടിസ്ഥാനമുള്ള സ്വന്തം നിലപാട് വെറും സമ്മർദ്ദംകൊണ്ട് ഉപേക്ഷിക്കാതിരിക്കുക. ഇവിടെ ആത്മവിശ്വാസവും വിനയവും തമ്മിലുള്ള വിരുദ്ധത വീണ്ടും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. “ഞാൻ ഒരിക്കലും തെറ്റില്ല” എന്നത് അഹങ്കാരമാണ്; “ഞാൻ പറയുന്നതെല്ലാം തെറ്റായിരിക്കാം” എന്നത് ആത്മവിശ്വാസക്കുറവാണ്. “എന്റെ നിലപാടിന് യുക്തിപരമായ അടിസ്ഥാനമുണ്ട്; എന്നാൽ പുതിയ തെളിവ് ലഭിച്ചാൽ അത് തിരുത്താൻ ഞാൻ തയ്യാറാണ്” എന്നതാണ് വൈരുദ്ധ്യാത്മക പക്വത.
അഭിമുഖത്തിൽ സ്ഥാനാർഥി ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മാത്രം ഉത്തരം നൽകുന്ന വ്യക്തിയായി ചുരുങ്ങേണ്ടതില്ല. നല്ല ചോദ്യം ചോദിക്കാനുള്ള കഴിവും സ്ഥാനാർഥിയുടെ ബൗദ്ധികശേഷിയുടെ തെളിവാണ്. അഭിമുഖത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ “നിങ്ങൾക്ക് എന്തെങ്കിലും ചോദിക്കാനുണ്ടോ?” എന്ന് ചോദിക്കുമ്പോൾ “ഇല്ല” എന്ന് പറയുന്നത് ഒരു പ്രധാന അവസരം നഷ്ടപ്പെടുത്താം. എന്നാൽ മുൻകൂട്ടി മനഃപാഠമാക്കിയ പൊതുവായ ചോദ്യങ്ങൾ മാത്രം ചോദിക്കുന്നതും വലിയ ഗുണം നൽകില്ല. അഭിമുഖത്തിനിടയിൽ മനസ്സിലാക്കിയ കാര്യങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വാഭാവികമായി ഉയരുന്ന പ്രസക്തമായ ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശക്തമായ രീതി. “ഈ സ്ഥാനത്ത് ആദ്യ ആറുമാസത്തിനുള്ളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മാറ്റം കൊണ്ടുവരണമെന്ന് സ്ഥാപനം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത് ഏത് മേഖലയിലാണ്?” എന്ന ചോദ്യം സ്ഥാനാർഥിയുടെ ഭാവിദർശനവും സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള താൽപര്യവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. “ഈ സ്ഥാനത്തിന്റെ വിജയത്തെ നിങ്ങൾ എങ്ങനെ വിലയിരുത്തുന്നു?” എന്ന ചോദ്യം ജോലി നേടാനുള്ള താൽപര്യത്തിനപ്പുറം ആ ജോലിയുടെ അർത്ഥവും ഉത്തരവാദിത്തവും മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ചോദ്യം ചോദിക്കൽ സംഭാഷണത്തെ ഏകപക്ഷീയമായ ചോദ്യം–ഉത്തരം രീതിയിൽനിന്ന് പരസ്പരചിന്തയുടെ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. സ്ഥാനാർഥി ഇനി വിലയിരുത്തപ്പെടുന്ന ഒരാൾ മാത്രമല്ല; സംഭാഷണത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയിൽ പങ്കാളിയാകുന്ന ഒരാളായി മാറുന്നു.
അഭിമുഖത്തിലെ ആശയവിനിമയം വാക്കുകളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. കണ്ണോട്ടം, ഇരിപ്പിന്റെ രീതി, മുഖഭാവം, കൈകളുടെ ചലനം, ശബ്ദത്തിന്റെ ഉയർച്ചതാഴ്ച, സംസാരത്തിന്റെ വേഗം, ഇടവേളകൾ എന്നിവയും സന്ദേശം നൽകുന്നു. എന്നാൽ ശരീരഭാഷയെ കൃത്രിമമായി നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള അമിതശ്രമം വീണ്ടും കൃത്രിമത്വം സൃഷ്ടിക്കും. “എപ്പോഴും കണ്ണിൽ നോക്കണം”, “കൈ ഇങ്ങനെ വെക്കണം”, “ഇത്ര നേരം മാത്രം സംസാരിക്കണം” എന്നിങ്ങനെ യാന്ത്രിക നിയമങ്ങൾ മനഃപാഠമാക്കുന്നത് സ്വാഭാവികത കുറയ്ക്കാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ശരീരഭാഷയെ പുറത്തുനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനേക്കാൾ ആന്തരിക സുസംഘടിതത്വം വളർത്തുന്നതിനാണ് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്. ചിന്തയും വികാരവും തമ്മിൽ വലിയ ആന്തരിക സംഘർഷമില്ലെങ്കിൽ ശരീരഭാഷയും കൂടുതൽ സ്വാഭാവികമാകും. അതിനാൽ ശരീരഭാഷ ഒരു സ്വതന്ത്ര അഭിനയരീതി അല്ല; ആന്തരികാവസ്ഥയുടെ സാമൂഹിക പ്രകടനമാണ്. പുറമേയുള്ള ശരീരചലനങ്ങൾ കൃത്രിമമായി മാറ്റുന്നതിനേക്കാൾ അവയ്ക്കു പിന്നിലെ ആന്തരിക സംഘർഷം ക്രമീകരിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം.
ശബ്ദവും ഇതേ ബഹുതല ആശയവിനിമയത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഒരേ വാക്കുകൾ വ്യത്യസ്ത ശബ്ദഭാവത്തിൽ പറയുമ്പോൾ വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ അഭിമുഖത്തിലെ ശബ്ദം വെറും ശബ്ദമല്ല; സ്ഥാനാർഥിയുടെ ആന്തരികാവസ്ഥയുടെ സാമൂഹിക സൂചന കൂടിയാണ്. വളരെ താഴ്ന്ന ശബ്ദം ആത്മവിശ്വാസക്കുറവായി തോന്നാം; അമിതമായി ഉയർന്ന ശബ്ദം ആക്രമണപരമായി തോന്നാം. വളരെ വേഗത്തിലുള്ള സംസാരം ഉത്കണ്ഠയെ സൂചിപ്പിക്കാം; അമിതമായി മന്ദഗതിയിലുള്ള സംസാരം അനിശ്ചിതത്വമോ താൽപര്യക്കുറവോ സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ ഇതിന് പരിഹാരം ശബ്ദത്തെ കൃത്രിമമായി പരിശീലിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഇല്ല. ശ്വാസം സ്വാഭാവികമായി ക്രമീകരിക്കുക, ചിന്തയ്ക്ക് ആവശ്യമായ സമയം നൽകുക, വാക്കുകൾ വ്യക്തമായി തിരഞ്ഞെടുക്കുക, ആവശ്യമായിടത്ത് ചെറിയ ഇടവേള എടുക്കുക എന്നിവയാണ് കൂടുതൽ സ്വാഭാവികമായ മാർഗങ്ങൾ. ഇവിടെ വീണ്ടും ആന്തരിക സുസംഘടിതത്വമാണ് പുറമേയുള്ള പ്രകടനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി മാറുന്നത്.
അഭിമുഖത്തിലെ സമയം മറ്റൊരു നിർണായക ഘടകമാണ്. ഓരോ ചോദ്യത്തിനും അനന്തമായി സംസാരിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ചുരുക്കവും ആഴവും തമ്മിൽ ചലനാത്മകമായ ഒരു സമതുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്. വളരെ ചുരുങ്ങിയ മറുപടി സ്ഥാനാർഥിക്ക് അറിവില്ലെന്ന് തോന്നിക്കാം; അമിതമായി നീണ്ട മറുപടി വിഷയത്തിൽനിന്ന് വഴിതെറ്റിയതായി തോന്നിക്കാം. അതിനാൽ ആദ്യം പ്രധാന ആശയം വ്യക്തമായി അവതരിപ്പിക്കുകയും ആവശ്യമായാൽ വിശദീകരണം വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം. എത്ര പറയണം എന്നതിന് എല്ലായിടത്തും ബാധകമായ ഒരു യാന്ത്രിക നിയമമില്ല. സംഭാഷണത്തിന്റെ പ്രവാഹം, ചോദ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം, അഭിമുഖകർത്താവിന്റെ പ്രതികരണം, ലഭ്യമായ സമയം എന്നിവ മനസ്സിലാക്കി പ്രതികരണം ക്രമീകരിക്കണം. ഇതും ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയുടെ ഒരു ഉദാഹരണമാണ്. കുറച്ചുപറയലും കൂടുതലുപറയലും തമ്മിലുള്ള ശരിയായ അളവ് മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ചതല്ല; ഇടപെടലിനിടയിൽ തന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ അഭിമുഖത്തെ ഒരു ചെറിയ സാമൂഹിക പരീക്ഷണശാലയായി കാണാം. സാധാരണ ജീവിതത്തിൽ ഒരാളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ദിവസങ്ങളോ മാസങ്ങളോ വേണ്ടിവരും. എന്നാൽ അഭിമുഖത്തിൽ ഏതാനും മിനിറ്റുകൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ ചില നിർണായക ഗുണങ്ങൾ പുറത്തുവരാം. അപ്രതീക്ഷിതമായ ചോദ്യം വന്നപ്പോൾ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്, വിമർശനം കേട്ടപ്പോൾ എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കുന്നു, അറിയാത്ത കാര്യം ചോദിച്ചപ്പോൾ എന്താണ് ചെയ്യുന്നത്, സ്വന്തം അഭിപ്രായത്തോട് എതിർപ്പ് ഉയർന്നപ്പോൾ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു, ചോദ്യം പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാകാത്തപ്പോൾ വീണ്ടും ചോദിക്കാൻ ധൈര്യമുണ്ടോ, മറ്റൊരാളുടെ വാക്ക് തടസ്സപ്പെടുത്താതെ കേൾക്കുമോ, തെറ്റ് തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ തിരുത്തുമോ തുടങ്ങിയ ചെറിയ നിമിഷങ്ങളിലാണ് യഥാർത്ഥ മനുഷ്യശേഷി പലപ്പോഴും പ്രകടമാകുന്നത്. അതിനാൽ അഭിമുഖം അറിവിന്റെ പരീക്ഷ മാത്രമല്ല; വിരുദ്ധതകളെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവിന്റെ ഒരു തത്സമയ പരീക്ഷണശാലയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ ഒരു നല്ല അഭിമുഖാർത്ഥി ഒരേസമയം നിരവധി വിരുദ്ധതകളെ സംയോജിപ്പിക്കണം. ആത്മവിശ്വാസം വേണം, എന്നാൽ അഹങ്കാരം പാടില്ല. വിനയം വേണം, എന്നാൽ സ്വയം ചെറുതാക്കരുത്. തയ്യാറെടുപ്പ് വേണം, എന്നാൽ മനഃപാഠത്തിൽ കുടുങ്ങരുത്. വ്യക്തത വേണം, എന്നാൽ അമിതമായ ഉറപ്പിന്റെ ഭാവം പാടില്ല. സ്വന്തം കഴിവുകൾ അവതരിപ്പിക്കണം, എന്നാൽ അത് സ്വയംപ്രചാരണമായി മാറരുത്. സ്ഥാപനവുമായി പൊരുത്തപ്പെടണം, എന്നാൽ സ്വന്തം വ്യക്തിത്വം നഷ്ടപ്പെടുത്തരുത്. ചോദ്യങ്ങൾക്ക് നേരിട്ട് മറുപടി നൽകണം, എന്നാൽ ചോദ്യത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഉദ്ദേശവും മനസ്സിലാക്കണം. തെറ്റ് സമ്മതിക്കണം, എന്നാൽ ഒരു തെറ്റിനെ മുഴുവൻ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ പരാജയമാക്കരുത്. വിമർശനം സ്വീകരിക്കണം, എന്നാൽ സ്വന്തം യുക്തിസഹമായ നിലപാട് ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ആത്മവിശ്വാസം വേണം, എന്നാൽ അനിശ്ചിതത്വത്തെ നിഷേധിക്കരുത്. ഈ വിരുദ്ധതകളെല്ലാം ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ കൃത്രിമമായ ഒരു വ്യക്തിത്വം രൂപപ്പെടും. അവയെ ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്താനും ആവശ്യമായിടത്ത് പരസ്പരം ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുപോകാനും പഠിക്കുമ്പോഴാണ് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള വ്യക്തിത്വസുസംഘടിതത്വം രൂപപ്പെടുന്നത്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അഭിമുഖത്തെ “ഞാൻ ആരാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽനിന്ന് “ഞാൻ എന്തായി മാറാൻ കഴിയും?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. പരമ്പരാഗത അഭിമുഖം പ്രധാനമായും സ്ഥാനാർഥിയുടെ നിലവിലെ അറിവിനെയും ഇപ്പോഴത്തെ കഴിവുകളെയും പരിശോധിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഭാവിയിലേക്ക് നോക്കുന്ന ഒരു സ്ഥാപനം അതിനപ്പുറം മറ്റൊരു ചോദ്യം അന്വേഷിക്കുന്നു: ഈ വ്യക്തിക്ക് എന്തായി മാറാൻ കഴിയും? ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സംഭാവന. വ്യക്തിയെ നിലവിലെ അവസ്ഥയിൽ മാത്രം കാണാതെ സാധ്യതകളുടെ ഒരു മേഖലയായി കാണുക. നിലവിലെ കഴിവ് ഒരു ആരംഭാവസ്ഥ മാത്രമാണ്; പഠനം, അനുഭവം, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ, സ്ഥാപനപരമായ സാഹചര്യങ്ങൾ, പുതിയ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ, പരാജയങ്ങൾ, വിജയങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ പുതിയ കഴിവുകൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. അതിനാൽ സ്ഥാനാർഥി തന്റെ പഴയ നേട്ടങ്ങൾ മാത്രം പറയുന്നതിനു പകരം താൻ എങ്ങനെ പഠിച്ചു, ഒരു പരാജയത്തിൽനിന്ന് എന്ത് മാറ്റം വരുത്തി, പുതിയ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുത്തപ്പോൾ എങ്ങനെ മാറി, പരിചയമില്ലാത്ത ഒരു മേഖലയിലേക്ക് കടന്നപ്പോൾ എങ്ങനെ സ്വയം തയ്യാറാക്കി തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങളും അവതരിപ്പിക്കണം. ഇവ നിലവിലെ കഴിവിനേക്കാൾ ഭാവിയിലെ വളർച്ചാശേഷിയുടെ കൂടുതൽ ശക്തമായ സൂചനകളായിരിക്കാം.
അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിൽ സ്ഥാനാർഥിയെ ഒരു പൂർത്തിയായ ഉൽപ്പന്നമായി അവതരിപ്പിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല. അത്തരത്തിലുള്ള അവതരണം യാഥാർത്ഥ്യവിരുദ്ധമാണ്. ഒരു മനുഷ്യനും പൂർണ്ണനല്ല; ഒരു സ്ഥാപനവും പൂർണ്ണമല്ല. ഇരുവരും നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങളാണ്. അതിനാൽ സ്ഥാനാർഥിയുടെ കൂടുതൽ ശക്തമായ അവതരണം സ്വന്തം കഴിവുകളെയും പരിമിതികളെയും ഒരുമിച്ച് ഉൾക്കൊള്ളുന്നതായിരിക്കും. “എനിക്ക് ഈ മേഖലയിൽ ശക്തമായ അനുഭവമുണ്ട്; ഈ മേഖലയിൽ കൂടുതൽ പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്; പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ വേഗത്തിൽ പഠിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിഞ്ഞിട്ടുള്ള അനുഭവമുണ്ട്; ഈ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളുമായി എന്റെ കഴിവുകൾ എങ്ങനെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാമെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നു” എന്ന നിലപാട് ദൗർബല്യത്തിന്റെ ഭാഷയല്ല. അത് വളർച്ചയുടെ ഭാഷയാണ്. പൂർണ്ണത അവകാശപ്പെടുന്നതിനേക്കാൾ സ്വന്തം വളർച്ചയുടെ ദിശ വ്യക്തമാക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ വിശ്വസനീയമായ ആത്മവിശ്വാസം.
ഇതിൽനിന്ന് അഭിമുഖവിജയത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മാനദണ്ഡവും വ്യക്തമായി വരുന്നു. ഒരു അഭിമുഖത്തിന്റെ വിജയം എത്ര ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ശരിയായ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകി എന്നതിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലും സ്ഥാനാർഥിക്ക് ചിന്തയുടെ ക്രമം നിലനിർത്താനായോ, അറിയാത്ത കാര്യത്തെ സത്യസന്ധമായി കൈകാര്യം ചെയ്യാനായോ, വിമർശനത്തെ പ്രതിരോധമില്ലാതെ പരിശോധിക്കാനായോ, സ്വന്തം തെറ്റ് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് തിരുത്താനായോ, പരസ്പരവിരുദ്ധമായ ആവശ്യങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കാനായോ, അഭിമുഖകർത്താവിന്റെ ചോദ്യത്തിന് പിന്നിലെ യഥാർത്ഥ ആശങ്ക മനസ്സിലാക്കാനായോ, സ്വന്തം കഴിവുകളെ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോഴും അഹങ്കാരം ഒഴിവാക്കാനായോ, സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളുമായി സ്വന്തം വളർച്ചയെ ബന്ധിപ്പിക്കാനായോ, അഭിമുഖത്തിനിടയിൽ ഒരു യഥാർത്ഥ മനുഷ്യബന്ധം സൃഷ്ടിക്കാനായോ എന്നതാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്. ഏറ്റവും പ്രധാനമായി, സമ്മർദ്ദം കൂടിയപ്പോൾ സ്ഥാനാർഥിയുടെ സുസംഘടിതത്വം വർധിച്ചോ, അതോ തകർന്നോ എന്നതാണ് നിർണായകമായ ചോദ്യം.
ഒരു വ്യക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ കഴിവ് എല്ലാം അറിയുന്നതിൽ അല്ല. അറിയാത്തതിനെ നേരിടുമ്പോഴും പഠിക്കാനുള്ള കഴിവ് നിലനിർത്തുന്നതിലാണ്. ഒരിക്കലും തെറ്റാത്തതിൽ അല്ല; തെറ്റിൽനിന്ന് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. ഒരിക്കലും ഉത്കണ്ഠ അനുഭവിക്കാത്തതിൽ അല്ല; ഉത്കണ്ഠയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് നിയന്ത്രിച്ച് ചിന്തയുടെ ഭാഗമാക്കുന്നതിലാണ്. ഒരിക്കലും അഭിപ്രായം മാറ്റാത്തതിൽ അല്ല; പുതിയ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അഭിപ്രായം മാറ്റുമ്പോഴും ബൗദ്ധിക സത്യസന്ധത നിലനിർത്തുന്നതിലാണ്. ഒരിക്കലും വിമർശിക്കപ്പെടാത്തതിൽ അല്ല; വിമർശനത്തെ സ്വയംവികസനത്തിനുള്ള വിവരമായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിലാണ്. ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്തതിൽ അല്ല; പരാജയത്തെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പഠനത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിലാണ് യഥാർത്ഥ കഴിവ്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിജയകരമായ അഭിമുഖാർത്ഥി വിരുദ്ധതകളില്ലാത്ത വ്യക്തിയല്ല; വിരുദ്ധതകളെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സുസംഘടിതത്വത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തിയാണ്. ഈ കഴിവാണ് യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിലെ നേതൃത്വം, പഠനം, സഹകരണം, പ്രശ്നപരിഹാരം, നൈതിക തീരുമാനമെടുക്കൽ, സാഹചര്യാനുസൃതമായ മാറ്റം എന്നിവയുടെ അടിത്തറ. അഭിമുഖം അപ്പോൾ ഒരു ജോലി നേടാനുള്ള അവസാന പരീക്ഷയല്ല. അത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ കഴിവുകളും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളും ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ ആവശ്യങ്ങളും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളും പരസ്പരം കണ്ടുമുട്ടുന്ന ഒരു ചെറിയ സാമൂഹിക പരീക്ഷണശാലയായി മാറുന്നു. ആ കൂടിക്കാഴ്ചയിൽനിന്നാണ് പുതിയൊരു സാധ്യത ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്—വ്യക്തിയും സ്ഥാപനവും പരസ്പരം കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ കഴിയുമോ എന്ന സാധ്യത.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ യഥാർത്ഥ സംഭാവന. അഭിമുഖത്തിൽ വിജയിക്കാൻ അഭിനയിക്കേണ്ടതില്ല; പകരം, അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലും സ്വന്തം ചിന്തയെയും വികാരങ്ങളെയും അറിവിനെയും പരിമിതികളെയും ബന്ധങ്ങളെയും സുസംഘടിതമായി ക്രമീകരിക്കാൻ പഠിക്കണം. ചോദ്യം കേൾക്കുന്നതിനു മുമ്പ് അതിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കണം; ഉത്തരം പറയുന്നതിനു മുമ്പ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം തിരിച്ചറിയണം; അറിയാത്തത് മറച്ചുവയ്ക്കാതെ അതിനെ അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടക്കമാക്കണം; പിഴവിനെ പരാജയമാക്കാതെ തിരുത്തലിന്റെ അവസരമാക്കണം; വിമർശനത്തെ ഭീഷണിയായി കാണാതെ അറിവായി സ്വീകരിക്കണം; സ്വന്തം കഴിവുകളെ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോഴും മറ്റൊരാളെ കീഴടക്കാൻ ശ്രമിക്കരുത്; സ്ഥാപനവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുമ്പോഴും സ്വന്തം ബൗദ്ധിക സ്വാതന്ത്ര്യം നഷ്ടപ്പെടുത്തരുത്; ഏറ്റവും പ്രധാനമായി, മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ സ്വന്തം ആന്തരിക സുസംഘടിതത്വം നിലനിർത്തണം.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ അഭിമുഖം ഭയപ്പെടേണ്ട ഒരു പരീക്ഷയല്ല. അത് മനുഷ്യശേഷി യഥാർത്ഥ സാഹചര്യത്തിൽ സ്വയം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക മേഖലയാണ്. സ്ഥാനാർഥി അവിടെ ഒരു ഉത്തരങ്ങൾ നൽകുന്ന യന്ത്രമല്ല; നിരന്തരം പഠിക്കുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു മനുഷ്യസിസ്റ്റമാണ്. അഭിമുഖകർത്താവും വെറും വിധികർത്താവല്ല; മറ്റൊരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയാണ്. ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിൽ നിന്നാണ് അർത്ഥവും വിശ്വാസവും സാധ്യതയും ഒടുവിൽ തീരുമാനവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ അഭിമുഖവിജയം ഒരാളെ മറ്റൊരാളുടെ മേൽ വിജയിപ്പിക്കുന്നതല്ല. വ്യക്തിയുടെ കഴിവുകളും സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളും തമ്മിൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സുസംഘടിതത്വവും അനുരണനവും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് യഥാർത്ഥ അഭിമുഖവിജയം.
ഈ നിലയിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അഭിമുഖത്തെ ജയിക്കേണ്ട ഒരു മത്സരമായി കാണുന്നതിൽനിന്ന് അതിനെ ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക സഹസൃഷ്ടിയുടെ പ്രക്രിയയായി കാണുന്നതിലേക്കാണ് മാറ്റുന്നത്. സ്ഥാനാർഥി തന്റെ കഴിവുകൾ തെളിയിക്കുന്നതിനൊപ്പം പഠിക്കാനുള്ള കഴിവും തെളിയിക്കുന്നു; തന്റെ ശക്തികൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നതിനൊപ്പം പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള സത്യസന്ധതയും കാണിക്കുന്നു; സ്വന്തം നിലപാട് സംരക്ഷിക്കുന്നതിനൊപ്പം പുതിയ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാറാനുള്ള സന്നദ്ധതയും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു; സ്ഥാപനത്തിൽനിന്ന് ലഭിക്കാനുള്ളതിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നതിനൊപ്പം സ്ഥാപനത്തിന് നൽകാനാകുന്ന സംഭാവനയും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരതയിലാണ് അഭിമുഖം യഥാർത്ഥ അർത്ഥത്തിൽ ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ മനുഷ്യബന്ധമായി മാറുന്നത്.
അവസാനം, അഭിമുഖത്തിൽ ഏറ്റവും ശക്തമായ വ്യക്തി ഏറ്റവും കൂടുതൽ സംസാരിക്കുന്നയാളോ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അറിവ് പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നയാളോ അല്ല. അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലും വ്യക്തമായി ചിന്തിക്കുകയും, വിരുദ്ധതകളുടെ സാന്നിധ്യത്തിലും സ്വയം തകരാതെ നിലനിൽക്കുകയും, അറിയാത്തതിനെ സത്യസന്ധമായി അംഗീകരിക്കുകയും, തെറ്റിൽനിന്ന് പഠിക്കുകയും, വിമർശനത്തെ പരിശോധിക്കുകയും, മറ്റൊരാളുടെ ചിന്ത കേൾക്കുകയും, പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും, വ്യക്തിപരമായ വളർച്ചയെ കൂട്ടായ ലക്ഷ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വ്യക്തിയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശക്തനായ അഭിമുഖാർത്ഥി. ഈ കഴിവുകളുടെ സമഗ്രമായ ഉദ്ഭവമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അഭിമുഖവിജയത്തിന്റെ ആന്തരിക സാരം.
അഭിമുഖത്തിനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ സമീപിക്കുമ്പോൾ, തയ്യാറെടുപ്പ് എന്നത് സാധ്യതയുള്ള ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മുൻകൂട്ടി ഉത്തരങ്ങൾ മനഃപാഠമാക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയല്ലെന്ന് ആദ്യം തിരിച്ചറിയണം. മനഃപാഠം ഓർമ്മശക്തിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തിയേക്കാം, എന്നാൽ അത് പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ചിന്തിക്കാനുള്ള കഴിവ് ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. അഭിമുഖം സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ അനിശ്ചിതവും പരസ്പരപ്രതികരണാത്മകവുമായ ഒരു പ്രക്രിയയായതിനാൽ, തയ്യാറെടുപ്പും അതിനനുസരിച്ച് ചലനാത്മകമായിരിക്കണം. സ്ഥാനാർഥി ഓരോ ചോദ്യത്തിനും ഓരോ ഉത്തരവും പ്രത്യേകം സംഭരിക്കുന്നതിനുപകരം, ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പിന്നിലുള്ള അടിസ്ഥാന ആശയങ്ങളും പ്രശ്നങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും മനസ്സിലാക്കണം. അങ്ങനെ തയ്യാറാക്കിയ അറിവ് ഒരു അടച്ച സംഭരണിയായി നിൽക്കാതെ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാവുന്ന ഒരു ചലനാത്മക വിഭവമായി മാറുന്നു.
ഒരു ജോലി എന്നത് ചില നിർദ്ദിഷ്ട പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ കൂട്ടം മാത്രമല്ല. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ പരസ്പരം വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്ന നിരവധി ആവശ്യങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കും. വേഗതയും കൃത്യതയും, സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്തവും, പുതുമയും നിയന്ത്രണവും, വ്യക്തിഗത കഴിവും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനവും, ചെലവുകുറവും ഗുണനിലവാരവും, ഉടൻ ലഭിക്കേണ്ട ഫലവും ദീർഘകാല വളർച്ചയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഏതൊരു സ്ഥാപനത്തിലും കാണാം. സ്ഥാനാർഥി ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അഭിമുഖത്തിലെ ചോദ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. ഉദാഹരണത്തിന്, “നിങ്ങൾ സമ്മർദ്ദത്തെ എങ്ങനെ നേരിടുന്നു?” എന്ന ചോദ്യം വ്യക്തിപരമായ മാനസികശേഷിയെക്കുറിച്ച് മാത്രമല്ല. സ്ഥാപനത്തിൽ ഒരേസമയം നിരവധി ആവശ്യങ്ങൾ ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ മുൻഗണനകൾ എങ്ങനെ നിശ്ചയിക്കും എന്നതിനെക്കുറിച്ചും അത് ചോദിക്കുന്നുണ്ടാകാം. അതിനാൽ തയ്യാറെടുപ്പ് എന്നത് ചോദ്യങ്ങളുടെ എണ്ണം കൂട്ടുന്നതല്ല; ചോദ്യങ്ങളുടെ പിന്നിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ഭൂപടം നിർമ്മിക്കുന്നതാണ്.
ഇത്തരത്തിലുള്ള തയ്യാറെടുപ്പിൽ സ്ഥാപനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവിനും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സ്ഥാപനത്തിന്റെ ചരിത്രം, പ്രവർത്തനമേഖല, പ്രധാന ഉൽപ്പന്നങ്ങളോ സേവനങ്ങളോ, ഇപ്പോഴത്തെ വെല്ലുവിളികൾ, വളർച്ചയുടെ ദിശ, സംഘടനാപരമായ സംസ്കാരം, സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് മനസ്സിലാക്കുന്നത് വെറും വിവരശേഖരണമല്ല. ആ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം പുറത്തുനിന്ന് ഏകീകൃതമായ ഒന്നായി തോന്നിയാലും അതിന്റെ ഉള്ളിൽ പല താൽപര്യങ്ങളും ആവശ്യങ്ങളും സമ്മർദ്ദങ്ങളും നിലനിൽക്കും. ഒരു സ്ഥാനാർഥി ഈ സങ്കീർണ്ണത മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ “ഈ സ്ഥാപനത്തെക്കുറിച്ച് ഞാൻ എന്താണ് അറിയുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽനിന്ന് “ഈ സ്ഥാപനം ഇപ്പോൾ ഏതു മാറ്റങ്ങളിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്?” എന്ന കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു.
സ്വയം മനസ്സിലാക്കലും ഇതേ രീതിയിൽ പ്രധാനമാണ്. “എന്റെ ശക്തികൾ എന്തൊക്കെയാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് കുറച്ച് ഗുണങ്ങളുടെ പട്ടിക തയ്യാറാക്കുന്നതിൽ തയ്യാറെടുപ്പ് അവസാനിക്കുന്നില്ല. ഓരോ ശക്തിയും ഏതു സാഹചര്യത്തിലാണ് തെളിഞ്ഞത്, ഏതു സാഹചര്യത്തിലാണ് അത് പരിമിതമായത്, അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ എന്താണ് പഠിച്ചത് എന്നതും പരിശോധിക്കണം. ഒരാൾക്ക് നേതൃത്വം നൽകാനുള്ള കഴിവുണ്ടെന്ന് പറയുന്നത് മാത്രം പോരാ; ഏതു സാഹചര്യത്തിലാണ് നേതൃത്വം ഏറ്റെടുത്തത്, മറ്റുള്ളവരുടെ എതിർപ്പിനെ എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്തു, തെറ്റായ തീരുമാനം എടുത്തപ്പോൾ എന്ത് ചെയ്തു, കൂട്ടായ ലക്ഷ്യവും വ്യക്തിഗത അഭിപ്രായവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം എങ്ങനെ പരിഹരിച്ചു എന്നിവ മനസ്സിലാക്കുമ്പോഴാണ് ആ കഴിവിന്റെ യഥാർത്ഥ ഘടന വ്യക്തമാകുന്നത്. അതുപോലെ തന്നെ സ്വന്തം ദൗർബല്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നതും അവയെക്കുറിച്ച് ആത്മനിന്ദയോടെ സംസാരിക്കുന്നതല്ല. അവ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, അവയെ നിയന്ത്രിക്കാൻ എന്താണ് ചെയ്യുന്നത്, കഴിഞ്ഞ കാലത്ത് അവയിൽ എന്ത് മാറ്റം വരുത്താൻ കഴിഞ്ഞു എന്നതാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്.
ഇവിടെ ആത്മപരിശോധനയ്ക്ക് പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. സ്വന്തം ജീവിതത്തിലെ വിജയങ്ങളെയും പരാജയങ്ങളെയും വെറും സംഭവങ്ങളായി ഓർക്കുന്നതിനു പകരം അവയ്ക്കിടയിലെ ബന്ധം തിരിച്ചറിയണം. ഒരു പരാജയം പിന്നീട് ഒരു പുതിയ കഴിവിന്റെ തുടക്കമായോ? ഒരു വിമർശനം പിന്നീട് ഒരു പെരുമാറ്റമാറ്റത്തിന് കാരണമായോ? ഒരു പ്രതിസന്ധി പുതിയൊരു ചിന്താരീതി വികസിപ്പിച്ചോ? ഒരു തെറ്റായ തീരുമാനത്തിൽനിന്ന് പിന്നീട് മികച്ച തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവ് ഉദ്ഭവിച്ചോ? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുമ്പോൾ ജീവിതചരിത്രം ഒരു സംഭവങ്ങളുടെ പട്ടികയിൽനിന്ന് വികസനത്തിന്റെ ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. അഭിമുഖത്തിൽ ഈ രീതിയിലുള്ള അനുഭവങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ സ്ഥാനാർഥി സ്വന്തം ഭൂതകാലം മാത്രം വിവരിക്കുന്നില്ല; സ്വന്തം വളർച്ചയുടെ നിയമവും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
അഭിമുഖത്തിന് മുമ്പുള്ള തയ്യാറെടുപ്പിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാനഘടകം പ്രതീക്ഷിക്കാത്തതിനെ പ്രതീക്ഷിക്കാൻ പഠിക്കുക എന്നതാണ്. ഇത് വിരോധാഭാസമായി തോന്നാം. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അനിശ്ചിതത്വത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിയില്ല; അതിനാൽ അതിനോട് പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള ശേഷിയാണ് വികസിപ്പിക്കേണ്ടത്. സാധാരണ ചോദ്യങ്ങൾ പരിശീലിക്കുന്നതിനൊപ്പം അവയെ വ്യത്യസ്ത രീതിയിൽ ചോദിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങളും മനസ്സിൽ പരീക്ഷിക്കാം. ഒരു ചോദ്യത്തിന് എതിർചോദ്യം വന്നാൽ എന്ത് ചെയ്യും? സ്വന്തം മറുപടിയെ ചോദ്യം ചെയ്താൽ എങ്ങനെ വിശദീകരിക്കും? ഒരു വസ്തുത ഓർമ്മയിൽ വരാതിരുന്നാൽ എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കും? ചോദ്യത്തിന്റെ അർത്ഥം വ്യക്തമായില്ലെങ്കിൽ വീണ്ടും ചോദിക്കുമോ? അഭിമുഖകർത്താവ് അപ്രതീക്ഷിതമായി വിഷയം മാറ്റിയാൽ എങ്ങനെ ചിന്തയുടെ തുടർച്ച നിലനിർത്തും? ഇത്തരം പരിശീലനം മനഃപാഠത്തിന്റേതല്ല; സാഹചര്യാനുസൃതമായ സ്വയംസംഘടനയുടെ പരിശീലനമാണ്.
ഇതിന്റെ ഭാഗമായി ചെറിയ ഇടവേളകളുടെ ഉപയോഗം അഭിമുഖത്തിൽ വളരെ പ്രധാനമാണ്. ചോദ്യം കേട്ട ഉടൻ മറുപടി പറയണമെന്ന സാമൂഹിക സമ്മർദ്ദം പല സ്ഥാനാർഥികളിലും ഉത്കണ്ഠ വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു ചെറിയ ഇടവേള പലപ്പോഴും ചിന്തയെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി ക്രമീകരിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. അത് ആശയക്കുഴപ്പത്തിന്റെ അടയാളമല്ല; മറിച്ച് പ്രതികരണത്തിന് മുമ്പുള്ള ബൗദ്ധികസംഘടനയുടെ അടയാളമായിരിക്കാം. ചോദ്യം കേൾക്കുക, ഒരു നിമിഷം നിശ്ശബ്ദമായി അതിന്റെ അർത്ഥം ഉൾക്കൊള്ളുക, പ്രധാന ഘടകം തിരിച്ചറിയുക, തുടർന്ന് മറുപടി ആരംഭിക്കുക—ഇതാണ് കൂടുതൽ സുസംഘടിതമായ രീതി. ഈ ചെറിയ സമയവ്യത്യാസം വികാരപ്രതികരണത്തിൽനിന്ന് ചിന്താപരമായ പ്രതികരണത്തിലേക്കുള്ള ഒരു പരിവർത്തനമാകുന്നു.
ഇവിടെ ശ്വാസനിയന്ത്രണത്തിനും പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഉത്കണ്ഠ വർധിക്കുമ്പോൾ ശ്വാസത്തിന്റെ വേഗം കൂടുകയും സംസാരത്തിന്റെ വേഗം അതിനൊപ്പം വർധിക്കുകയും ചിന്തയുടെ വ്യക്തത കുറയുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ അഭിമുഖത്തിന് മുമ്പും ഇടയിലും സ്വാഭാവികമായ ആഴത്തിലുള്ള ശ്വാസം, ശരീരത്തിലെ അനാവശ്യമായ മുറുക്കം കുറയ്ക്കൽ, ചോദ്യങ്ങൾക്കിടയിൽ ചെറിയ ഇടവേളകൾ സ്വീകരിക്കൽ തുടങ്ങിയ ലളിതമായ രീതികൾ ആന്തരിക സമതുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്താൻ സഹായിക്കും. ലക്ഷ്യം വികാരങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. വികാരങ്ങളെ ബോധപൂർവം ഉൾക്കൊണ്ട് അവ ചിന്തയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനുപകരം ചിന്തയുടെ ഭാഗമാക്കുകയാണ്.
അഭിമുഖത്തിൽ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ സ്വഭാവവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. സാധാരണയായി ആത്മവിശ്വാസം എന്നത് “എനിക്ക് എല്ലാം അറിയാം, എനിക്ക് എല്ലാം ചെയ്യാം” എന്ന പ്രകടനമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അത്തരം ഉറപ്പ് പലപ്പോഴും കൃത്രിമവും ദുർബലവുമാണ്. യഥാർത്ഥ ആത്മവിശ്വാസം സ്വന്തം കഴിവുകളുടെ അതിരുകൾ അറിയുകയും അതേസമയം പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളെ നേരിടാനുള്ള സ്വന്തം ശേഷിയിൽ വിശ്വാസം പുലർത്തുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. “എനിക്ക് ഇത് അറിയാം” എന്നതോടൊപ്പം “ഇത് എനിക്ക് അറിയില്ല, പക്ഷേ പഠിക്കാനും മനസ്സിലാക്കാനും കഴിയും” എന്ന് പറയാനുള്ള ധൈര്യവും യഥാർത്ഥ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ആത്മവിശ്വാസവും വിനയവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളല്ല; ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ബൗദ്ധിക സുസംഘടിതത്വത്തിൽ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്.
ഇതേ കാര്യം സ്ഥാനാർഥിയുടെ സ്വയംപരിചയത്തിലും ബാധകമാണ്. “എന്നെക്കുറിച്ച് പറയൂ” എന്ന ചോദ്യം പല അഭിമുഖങ്ങളിലും തുടക്കത്തിൽ തന്നെ വരാറുണ്ട്. ഇതിന് ജീവചരിത്രം മുഴുവൻ പറയേണ്ടതില്ല. സ്വന്തം ജീവിതത്തിലെ എല്ലാ സംഭവങ്ങളും പട്ടികപ്പെടുത്തുന്നതിനേക്കാൾ ഇപ്പോഴത്തെ സ്ഥാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വികസനരേഖ അവതരിപ്പിക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം. താൻ എവിടെനിന്നാണ് വന്നത്, ഏതു അനുഭവങ്ങളാണ് തന്റെ ചിന്തയെയും കഴിവുകളെയും രൂപപ്പെടുത്തിയത്, ഇപ്പോൾ ഏതു കഴിവുകളിലാണ് ശക്തി, ഇനി ഏതു മേഖലകളിലാണ് വളരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, ഈ ജോലി ആ വളർച്ചയുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്നിങ്ങനെ ആശയങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ സ്വയംപരിചയം ഒരു ജീവചരിത്രമല്ലാതെ ഒരു വികസനകഥയായി മാറുന്നു.
അഭിമുഖത്തിനിടയിൽ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട മറ്റൊരു കാര്യം സംഭാഷണത്തിന്റെ പ്രവാഹം ആണ്. സ്ഥാനാർഥി സ്വന്തം മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ ഉള്ളടക്കം മാത്രം പറയാൻ ശ്രമിച്ചാൽ അഭിമുഖകർത്താവിന്റെ പ്രതികരണങ്ങളിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന സൂചനകൾ നഷ്ടപ്പെടാം. അഭിമുഖകർത്താവ് കൂടുതൽ വിശദീകരണം ആവശ്യപ്പെടുന്നുണ്ടോ, ഒരു പ്രത്യേക ഭാഗത്തിൽ കൂടുതൽ താൽപര്യം കാണിക്കുന്നുണ്ടോ, മറ്റൊരു വിഷയത്തിലേക്ക് മാറുകയാണോ, സ്ഥാനാർഥിയുടെ മറുപടി ചോദ്യം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണോ തുടങ്ങിയ സൂചനകൾ ശ്രദ്ധിക്കണം. ഇവയെല്ലാം സംഭാഷണത്തിന്റെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സ്ഥാനാർഥി ഇവയെ പ്രതിബന്ധങ്ങളായി കാണുന്നില്ല; മറിച്ച് അടുത്ത മറുപടിയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന വിവരങ്ങളായി സ്വീകരിക്കുന്നു.
ഇതിനാലാണ് കേൾക്കൽ സംസാരിക്കുന്നതിനെക്കാൾ ചിലപ്പോൾ പ്രധാനമാകുന്നത്. കേൾക്കാതെ തയ്യാറാക്കിയ മറുപടി പറയുന്ന വ്യക്തി സ്വന്തം അറിവ് പ്രദർശിപ്പിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ കേട്ട് പ്രതികരിക്കുന്ന വ്യക്തി സാഹചര്യബോധം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ മറ്റുള്ളവരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ കേൾക്കാനും പ്രശ്നത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയാനും പ്രതികരണം മാറ്റാനും കഴിയേണ്ടതുണ്ട്. അതിനാൽ അഭിമുഖത്തിലെ കേൾവിയുടെ ഗുണമേന്മ ഭാവിയിലെ തൊഴിൽശേഷിയുടെ ഒരു സൂചനയായി മാറുന്നു.
അഭിമുഖത്തിലെ ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം വ്യക്തിപരമായ നേട്ടവും കൂട്ടായ സംഭാവനയും തമ്മിലുള്ളതാണ്. “ഞാൻ എന്താണ് നേടിയിട്ടുള്ളത്?” എന്നതിൽ മാത്രം ഊന്നിയാൽ സ്ഥാനാർഥിയുടെ വ്യക്തിപരമായ മത്സരബോധം പ്രകടമാകാം. എന്നാൽ “ഞാൻ നേടിയ അനുഭവം മറ്റുള്ളവർക്കും സ്ഥാപനത്തിനും എങ്ങനെ പ്രയോജനപ്പെടുത്തി?” എന്ന ചോദ്യം കൂടി ഉൾപ്പെടുത്തുമ്പോൾ വ്യക്തിഗത കഴിവ് കൂട്ടായ മൂല്യവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് സാധാരണയായി മികച്ച വ്യക്തികളെ മാത്രമല്ല, മികച്ച കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന വ്യക്തികളെയാണ് ആവശ്യം. അതിനാൽ സ്വന്തം നേട്ടങ്ങൾ പറയുമ്പോഴും അതിന്റെ കൂട്ടായ ഫലത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നത് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സ്ഥാപനബോധം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.
ഇവിടെ നേതൃത്വം എന്ന ആശയവും പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. നേതൃത്വം മറ്റുള്ളവരെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന കഴിവല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുള്ള ഒരു കൂട്ടായ സംവിധാനത്തെ ലക്ഷ്യബോധത്തോടെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകാനുള്ള കഴിവാണ്. അതിനാൽ “നിങ്ങൾക്ക് നേതൃത്വം നൽകേണ്ടി വന്ന ഒരു സാഹചര്യം വിവരിക്കൂ” എന്ന ചോദ്യം വന്നാൽ, താൻ എത്ര പേരെ നിയന്ത്രിച്ചു എന്നതിലല്ല ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്. വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ എങ്ങനെ ഏകോപിപ്പിച്ചു, എതിർപ്പിനെ എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്തു, സ്വന്തം തീരുമാനം തെറ്റാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞപ്പോൾ എങ്ങനെ തിരുത്തി, കൂട്ടായ ലക്ഷ്യം വ്യക്തിഗത താൽപര്യങ്ങളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധിപ്പിച്ചു തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളാണ് കൂടുതൽ പ്രസക്തം. ഇത്തരത്തിലുള്ള മറുപടി നേതൃത്വത്തെ അധികാരത്തിൽനിന്ന് വൈരുദ്ധ്യസംഘടനയിലേക്കാണ് മാറ്റുന്നത്.
അഭിമുഖത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടവും ആരംഭത്തെപ്പോലെ തന്നെ പ്രധാനമാണ്. അവസാനത്തെ ചില നിമിഷങ്ങൾ മുഴുവൻ ഇടപെടലിന്റെ അർത്ഥത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. ഒരു സ്ഥാനാർഥി അവസാനമായി വ്യക്തമായ ഒരു ചോദ്യം ചോദിക്കുകയോ, സംഭാഷണത്തിൽനിന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഒരു പ്രധാന കാര്യം ചുരുക്കമായി പങ്കുവയ്ക്കുകയോ, സ്ഥാപനത്തോടുള്ള താൽപര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ കാരണം വ്യക്തമാക്കുകയോ ചെയ്യുമ്പോൾ അവസാനത്തെ പ്രതീതി കൂടുതൽ സുസംഘടിതമാകാം. എന്നാൽ ഇത് വീണ്ടും കൃത്രിമമായ “അവസാനവാചകം” മനഃപാഠമാക്കുന്നതായി മാറരുത്. അഭിമുഖത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രവാഹത്തിൽനിന്ന് സ്വാഭാവികമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സമാപനമാണ് കൂടുതൽ ശക്തമായത്.
അഭിമുഖത്തിനു ശേഷമുള്ള ആത്മപരിശോധനയും ഈ രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അഭിമുഖം കഴിഞ്ഞ ഉടൻ “എനിക്ക് കിട്ടുമോ ഇല്ലയോ?” എന്ന ചിന്തയിൽ മാത്രം കുടുങ്ങുന്നതിനുപകരം, “എവിടെയാണ് ഞാൻ വ്യക്തമായി ചിന്തിച്ചത്?”, “എവിടെയാണ് ഉത്കണ്ഠ ചിന്തയെ ബാധിച്ചത്?”, “ഏത് ചോദ്യമാണ് എന്നെ അപ്രതീക്ഷിതമായി പിടികൂടിയത്?”, “എവിടെയാണ് ഞാൻ വളരെ നീണ്ടുപോയത്?”, “എവിടെയാണ് കൂടുതൽ വിശദീകരണം ആവശ്യമായിരുന്നത്?”, “ഏത് മറുപടിയാണ് അഭിമുഖകർത്താവുമായി നല്ല ബന്ധം സൃഷ്ടിച്ചത്?”, “എവിടെയാണ് എന്റെ യഥാർത്ഥ കഴിവ് പ്രകടമായത്?” എന്നിങ്ങനെ പരിശോധിക്കണം. ഈ ആത്മപരിശോധന അടുത്ത അഭിമുഖത്തിനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പായി മാറുന്നു. അങ്ങനെ ഓരോ അഭിമുഖവും ഒരു വിജയമോ പരാജയമോ എന്ന ഏകദ്വന്ദ്വത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല; അടുത്ത വളർച്ചയുടെ തുടക്കമാകുന്നു.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രത്യേകതകളിലൊന്ന്. വിജയം ഒരു അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; തുടർച്ചയായ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഫലമാണ്. പരാജയവും അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; പുതിയ പഠനത്തിനുള്ള അസംസ്കൃത വസ്തുവാണ്. അഭിമുഖത്തിൽ ജോലി ലഭിച്ചാൽ അത് ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്; ജോലി ലഭിച്ചില്ലെങ്കിൽ അതും അടുത്ത സാധ്യതകളിലേക്ക് നീങ്ങാനുള്ള വിവരമായി മാറാം. അതിനാൽ ഫലത്തെ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന മനോഭാവത്തിൽനിന്ന് പ്രക്രിയയെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന മനോഭാവത്തിലേക്ക് മാറുമ്പോൾ അഭിമുഖത്തോടുള്ള ഭയവും കുറയുന്നു.
അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അഭിമുഖരീതിയുടെ സാരം ഏതാനും പെരുമാറ്റച്ചട്ടങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. ഇത് ഒരു ചിന്താരീതിയാണ്. ചോദ്യത്തെ അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഘടനയോടെ കേൾക്കുക, മറുപടിയെ വെറും വിവരമായി കാണാതെ ബന്ധനിർമ്മാണമായി കാണുക, അറിയാത്തതിനെ സത്യസന്ധമായി അംഗീകരിച്ച് അന്വേഷണത്തിലേക്ക് മാറ്റുക, പിഴവിനെ തിരുത്തലിന്റെ അവസരമാക്കുക, വിമർശനത്തെ വിവരമായി സ്വീകരിക്കുക, ആത്മവിശ്വാസവും വിനയവും സംയോജിപ്പിക്കുക, തയ്യാറെടുപ്പിനെയും സ്വാഭാവികതയെയും ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്തുക, വ്യക്തിപരമായ കഴിവിനെ കൂട്ടായ ലക്ഷ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുക, അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലും ആന്തരിക സുസംഘടിതത്വം നിലനിർത്തുക—ഇവയെല്ലാം ഒരേ അടിസ്ഥാന തത്വത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണ്.
ആ അടിസ്ഥാന തത്വം ഇതാണ്: യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനാവാത്തിടത്ത് അതുമായി വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായി ഇടപെടാൻ പഠിക്കണം. അഭിമുഖത്തിലെ ചോദ്യം നമുക്ക് നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല; അഭിമുഖകർത്താവിന്റെ മനോഭാവം പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല; അപ്രതീക്ഷിതമായ സംഭവങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി ഇല്ലാതാക്കാനാവില്ല; സ്വന്തം വികാരങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ഇവയുമായി എങ്ങനെ ഇടപെടണമെന്ന് നമുക്ക് പരിശീലിക്കാം. അതാണ് അഭിമുഖവിജയത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ശാസ്ത്രം. സാഹചര്യത്തെ നമ്മുടെ ഇഷ്ടത്തിന് അനുസരിച്ച് മാറ്റാൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ, സാഹചര്യത്തോടുള്ള നമ്മുടെ ആന്തരിക സംഘടനയെ മാറ്റുക. ഈ മാറ്റമാണ് ഭയത്തെ ചിന്തയാക്കി, അനിശ്ചിതത്വത്തെ അന്വേഷണമായി, പിഴവിനെ പഠനമായി, വിമർശനത്തെ വളർച്ചയായി, വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഉയർന്ന സുസംഘടിതത്വമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നത്.
അങ്ങനെ അഭിമുഖത്തിനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പ് ഒരു പരീക്ഷയ്ക്കുള്ള തയ്യാറെടുപ്പിൽനിന്ന് മനുഷ്യന്റെ സ്വയംവികസനത്തിനുള്ള പരിശീലനമായി മാറുന്നു. അഭിമുഖത്തിൽ വിജയിക്കാനുള്ള കഴിവ് മാത്രമല്ല, ജീവിതത്തിലെ സങ്കീർണ്ണമായ സാഹചര്യങ്ങളെ കൂടുതൽ വ്യക്തതയോടും സത്യസന്ധതയോടും സ്വയംനിയന്ത്രണത്തോടും ചിന്താശേഷിയോടും നേരിടാനുള്ള കഴിവും ഇതിലൂടെ വികസിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അഭിമുഖരീതിശാസ്ത്രം ഒരു തൊഴിൽസാധ്യത നേടാനുള്ള ഉപാധി മാത്രമല്ല; അനിശ്ചിതവും നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ മനുഷ്യലോകത്തിൽ സുസംഘടിതമായി നിലനിൽക്കാനും വളരാനും പഠിക്കുന്ന ഒരു വിശാലമായ ജീവിതരീതിയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അഭിമുഖരീതിശാസ്ത്രത്തെ ഇനിയും വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അഭിമുഖവിജയത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ഘടകം സ്വയം അവതരിപ്പിക്കുന്നതിലല്ല, സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലാണ് എന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. പരമ്പരാഗത രീതികൾ സ്ഥാനാർഥിയോട് “നിങ്ങളെ എങ്ങനെ മികച്ചതായി അവതരിപ്പിക്കാം?” എന്നാണ് പ്രധാനമായും ചോദിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായ മറ്റൊരു ചോദ്യം ഉന്നയിക്കുന്നു: “അനിശ്ചിതത്വവും സമ്മർദ്ദവും വിരുദ്ധതകളും നിറഞ്ഞ ഒരു സാഹചര്യത്തിൽ നിങ്ങൾക്ക് സ്വയം എങ്ങനെ സുസംഘടിതമായി നിലനിർത്താൻ കഴിയും?” ഈ വ്യത്യാസം ചെറുതായി തോന്നിയാലും അതിന്റെ പ്രാധാന്യം വളരെ വലുതാണ്. സ്വയംപ്രകടനം പുറമേയുള്ള ഒരു പ്രവർത്തനമാണ്; സ്വയംസംഘടന ആന്തരികമായ ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. ഒന്നാമത്തേത് മറ്റുള്ളവരുടെ ധാരണയെ സ്വാധീനിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് യാഥാർത്ഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള സ്വന്തം ശേഷിയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.
ഒരു സ്ഥാനാർഥി അഭിമുഖത്തിൽ മികച്ച പ്രതിച്ഛായ സൃഷ്ടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, പലപ്പോഴും സ്വന്തം യഥാർത്ഥ പ്രതികരണങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാനും മറച്ചുവയ്ക്കാനും തുടങ്ങുന്നു. ഉത്കണ്ഠയുണ്ടെങ്കിലും അത് കാണിക്കരുത്, ഒരു കാര്യം അറിയില്ലെങ്കിലും അറിയാമെന്ന് തോന്നിക്കണം, സ്വന്തം ദൗർബല്യങ്ങൾ മറച്ചുവയ്ക്കണം, എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും ഉറച്ച മറുപടി നൽകണം എന്നിങ്ങനെ നിരവധി ആന്തരിക നിർദ്ദേശങ്ങൾ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി പുറമേ ആത്മവിശ്വാസം പ്രകടിപ്പിക്കുമ്പോഴും ഉള്ളിൽ പല വിരുദ്ധതകളും സജീവമാകുന്നു. “ഞാൻ എങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നു?” എന്ന ചിന്ത “ചോദ്യം യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണ് ചോദിക്കുന്നത്?” എന്ന പ്രധാനപ്പെട്ട ചിന്തയെ മറികടക്കുന്നു. ഇതോടെ ശ്രദ്ധയുടെ ഒരു വലിയ ഭാഗം സ്വയംനിരീക്ഷണത്തിനും സ്വയംസംരക്ഷണത്തിനും ചെലവാകുന്നു. ചിന്തിക്കാനും കേൾക്കാനും പ്രതികരിക്കാനും ലഭിക്കേണ്ട മാനസികശേഷി കുറയുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഈ അവസ്ഥയെ കൃത്രിമ സുസംഘടിതത്വമായി കാണുന്നു. യഥാർത്ഥ സുസംഘടിതത്വം പുറത്തുനിന്നുള്ള അഭിനയത്തിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്നതല്ല; ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ ക്രമീകരിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ അഭിമുഖത്തിൽ ശ്രദ്ധയുടെ ദിശ നിർണായകമാണ്. “അവർ എന്നെ എങ്ങനെ വിലയിരുത്തുന്നു?” എന്ന ചിന്തയിൽ അമിതമായി കുടുങ്ങുന്ന സ്ഥാനാർഥി തന്റെ ചിന്തയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം സ്വയംപരിശോധനയ്ക്കായി മാറ്റിവയ്ക്കുന്നു. “ഈ പ്രശ്നം എന്താണ്?”, “അവർ എന്താണ് മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്?”, “എനിക്ക് ഇതിനെ എങ്ങനെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായി വിശദീകരിക്കാം?”, “എനിക്ക് അറിയാത്ത ഭാഗം ഏതാണ്?”, “ഇതിൽ ഏതു ഘടകങ്ങളാണ് തമ്മിൽ സംഘർഷിക്കുന്നത്?” എന്നിങ്ങനെ ശ്രദ്ധയെ പ്രശ്നത്തിലേക്കും സംഭാഷണത്തിലേക്കും മാറ്റുന്ന സ്ഥാനാർഥിക്ക് കൂടുതൽ മാനസിക സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ അഭിമുഖവിജയത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന രഹസ്യം സ്വയംകേന്ദ്രിതമായ ശ്രദ്ധയിൽനിന്ന് സാഹചര്യകേന്ദ്രിതമായ ശ്രദ്ധയിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ്. ഇത് ആത്മവിശ്വാസക്കുറവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നതല്ല; മറിച്ച് സ്വയംരക്ഷയുടെ അമിതഭാരം കുറച്ച് യഥാർത്ഥ ബൗദ്ധികശേഷിക്ക് പ്രവർത്തിക്കാൻ അവസരം നൽകുന്നു.
ഇവിടെ “അഭിമുഖഭയം” എന്നതും പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാം. ഭയം വെറും മാനസിക ദൗർബല്യമല്ല. ഒരു നിർണായക സാഹചര്യത്തിൽ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അനിശ്ചിതത്വവും സാമൂഹിക വിലയിരുത്തലിന്റെ സാധ്യതയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന സ്വാഭാവിക പ്രതികരണമാണ് അത്. സ്ഥാനാർഥിയുടെ മനസ്സിൽ ഒരേസമയം പല സാധ്യതകളും സജീവമാകുന്നു: ജോലി ലഭിക്കുമോ, ലഭിക്കില്ലയോ, ഞാൻ ശരിയായി മറുപടി പറയുമോ, തെറ്റിപ്പോകുമോ, അവർ എന്നെ കഴിവില്ലാത്തവനായി കാണുമോ തുടങ്ങിയവ. ഭാവിയുടെ അനവധി സാധ്യതകൾ ഒരുമിച്ച് സജീവമായിരിക്കുന്ന ഈ അവസ്ഥയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാഷയിൽ സാധ്യതകളുടെ ഒരു സംയുക്താവസ്ഥയായി കാണാം. അഭിമുഖം മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോൾ ഓരോ ചോദ്യവും ഓരോ മറുപടിയും ഈ സാധ്യതകളുടെ ക്രമീകരണത്തെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ തുടക്കത്തിലെ ഒരു ചെറിയ പിഴവ് മുഴുവൻ ഭാവിയെയും നിർണയിച്ചുവെന്ന് കരുതുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഈ ചലനാത്മക സ്വഭാവത്തെ അവഗണിക്കുന്നതാണ്.
ഇത് സ്ഥാനാർഥിക്ക് വലിയൊരു മാനസിക സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്നു. ആദ്യത്തെ മറുപടി അത്ര നല്ലതായില്ലെങ്കിൽ പോലും അഭിമുഖം അവസാനിച്ചിട്ടില്ല. ഒരു പിന്നീട് നൽകിയ വ്യക്തമായ വിശദീകരണം മുമ്പത്തെ പ്രതീതിയെ മാറ്റാം. ഒരു തെറ്റായ വാക്കിനു ശേഷം നടത്തിയ സത്യസന്ധമായ തിരുത്തൽ വിശ്വാസം വർധിപ്പിക്കാം. തുടക്കത്തിലെ ഉത്കണ്ഠയ്ക്ക് ശേഷം ക്രമേണ സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നത് സ്വയംനിയന്ത്രണത്തിന്റെ തെളിവായി മാറാം. അതായത് അഭിമുഖത്തിലെ ഓരോ നിമിഷവും അടുത്ത നിമിഷത്തിനുള്ള പുതിയ സാഹചര്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ഘട്ടത്തിലെ പ്രകടനത്തെ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയുടെ അന്തിമ വിധിയായി കാണരുത്.
ഈ ആശയം “വീണ്ടെടുക്കൽശേഷി”യെ അഭിമുഖവിജയത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകമാക്കുന്നു. സമ്മർദ്ദം വന്നപ്പോൾ ഒരിക്കലും തളരാതിരിക്കുക എന്നതല്ല യഥാർത്ഥ ശക്തി. തളർച്ചയോ ആശയക്കുഴപ്പമോ സംഭവിച്ചാൽ വീണ്ടും സുസംഘടിതമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് മടങ്ങിവരാനുള്ള കഴിവാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്. ഒരു സ്ഥാനാർഥി ഒരു ചോദ്യത്തിൽ കുടുങ്ങിയേക്കാം, കുറച്ചുനേരം ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാകാം, ഒരു വസ്തുത മറന്നുപോകാം. എന്നാൽ അതിനുശേഷം സ്വയം ക്രമീകരിച്ച് അടുത്ത ചോദ്യത്തിലേക്ക് വ്യക്തതയോടെ നീങ്ങാൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ ആ ചെറിയ തകരാർ മുഴുവൻ അഭിമുഖത്തെ തകർക്കണമെന്നില്ല. യഥാർത്ഥ ജീവിതത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. സങ്കീർണ്ണമായ സംവിധാനങ്ങൾ സ്ഥിരത നിലനിർത്തുന്നത് ഒരിക്കലും വ്യതിചലിക്കാത്തതിനാൽ അല്ല; വ്യതിചലനങ്ങൾക്ക് ശേഷം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നതിനാലാണ്.
ഇതിൽനിന്ന് പ്രതികരണശേഷിയും പ്രതികരണനിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും വ്യക്തമാകുന്നു. അപ്രതീക്ഷിത ചോദ്യം കേട്ട ഉടൻ എന്തെങ്കിലും പറയുക എന്നത് പ്രതികരണമാണ്. ചോദ്യം മനസ്സിലാക്കി, അതിന്റെ പ്രധാന ഘടകം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ഒരു നിമിഷം ചിന്തിച്ച്, അനുയോജ്യമായ മറുപടി തിരഞ്ഞെടുക്കുക എന്നത് നിയന്ത്രിത പ്രതികരണമാണ്. രണ്ടാമത്തേതിന് കൂടുതൽ സമയം ആവശ്യമായി വന്നേക്കാം, പക്ഷേ അതിൽ ബൗദ്ധികസംഘടന കൂടുതലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയിൽ ഈ ചെറിയ ഇടവേള വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്, കാരണം അത് ഉത്തേജനത്തിനും പ്രതികരണത്തിനുമിടയിൽ ഒരു ബോധപൂർവമായ ഇടം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ ഇടത്തിലാണ് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സാധ്യമാകുന്നത്.
ഇതിനൊപ്പം ചോദ്യം പുനർഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവും വളർത്തേണ്ടതുണ്ട്. ചിലപ്പോൾ അഭിമുഖകർത്താവിന്റെ ചോദ്യം വളരെ പൊതുവായിരിക്കും; ചിലപ്പോൾ അതിൽ ഒന്നിലധികം ചോദ്യങ്ങൾ ഒളിഞ്ഞിരിക്കും; ചിലപ്പോൾ ചോദ്യം വ്യക്തമായി മനസ്സിലാകാതിരിക്കാം. അത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ ഉടൻ അനുമാനിച്ച് മറുപടി പറയുന്നതിനേക്കാൾ, “താങ്കൾ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് ഈ പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തെക്കുറിച്ചാണോ, അതോ പൊതുവായ അനുഭവത്തെക്കുറിച്ചാണോ?” എന്ന രീതിയിൽ വ്യക്തത തേടുന്നത് കൂടുതൽ ബൗദ്ധികമായ സമീപനമാണ്. ചോദ്യം വ്യക്തമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് അറിവില്ലായ്മയുടെ അടയാളമല്ല. മറിച്ച് ശരിയായ പ്രശ്നത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞശേഷം മാത്രമേ ശരിയായ പരിഹാരം സാധ്യമാകൂ എന്ന ബോധത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. യഥാർത്ഥ തൊഴിൽജീവിതത്തിലും തെറ്റായി നിർവചിച്ച പ്രശ്നത്തിന് മികച്ച പരിഹാരം നൽകാനാവില്ല.
അഭിമുഖത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം വ്യക്തിത്വവും വേഷവും തമ്മിലാണ്. സ്ഥാനാർഥി ഒരു പ്രത്യേക തൊഴിൽവേഷത്തിനായി സ്വയം അവതരിപ്പിക്കണം. എന്നാൽ ആ വേഷം തന്റെ മുഴുവൻ വ്യക്തിത്വത്തെ വിഴുങ്ങാൻ അനുവദിക്കരുത്. ഉദാഹരണത്തിന്, “നേതൃത്വ സ്ഥാനത്തേക്ക് അപേക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ എപ്പോഴും ശക്തനായതായി തോന്നണം” എന്ന ധാരണ വ്യക്തിയെ കൃത്രിമമാക്കാം. യഥാർത്ഥ നേതൃത്വം ചിലപ്പോൾ “എനിക്ക് ഇത് അറിയില്ല”, “ഇവിടെ മറ്റൊരാളുടെ അഭിപ്രായം കൂടുതൽ പ്രയോജനകരമായിരിക്കും”, “എന്റെ മുൻ തീരുമാനം ശരിയായിരുന്നില്ല” എന്ന് പറയാനുള്ള ശേഷിയും ആവശ്യപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ തൊഴിൽവേഷത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളും വ്യക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവവും തമ്മിൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനം വേണം. വേഷം വ്യക്തിത്വത്തെ നിയന്ത്രിക്കാതെ വ്യക്തിത്വം വേഷത്തെ സജീവമാക്കണം.
ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് മൂല്യങ്ങളുടെ സ്ഥിരതയും പെരുമാറ്റത്തിലെ വഴക്കവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം. സാഹചര്യത്തിനനുസരിച്ച് മാറാൻ കഴിയണം എന്നത് അടിസ്ഥാനമൂല്യങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കണം എന്നല്ല. യഥാർത്ഥ വഴക്കം രൂപത്തിലും രീതിയിലും ഉണ്ടാകേണ്ടതാണ്; അടിസ്ഥാന നൈതികതയിൽ അല്ല. ഒരു പ്രശ്നത്തെ സമീപിക്കുന്ന രീതി മാറാം, എന്നാൽ സത്യസന്ധത, ഉത്തരവാദിത്തം, മറ്റുള്ളവരോടുള്ള ബഹുമാനം തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാനമൂല്യങ്ങൾ നിലനിർത്താം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാഷയിൽ ഇത് രൂപത്തിലെ മാറ്റത്തിനിടയിലെ അടിസ്ഥാനസുസംഘടിതത്വം എന്നാണ് കാണാനാവുക. സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുമ്പോഴും ചില ആന്തരിക കേന്ദ്രങ്ങൾ നിലനിർത്താനാകുമ്പോഴാണ് വ്യക്തിത്വത്തിന് യഥാർത്ഥ സ്ഥിരത ലഭിക്കുന്നത്.
ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ പുതിയ വ്യക്തി ചേർന്നശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഴിവ് പലപ്പോഴും അഭിമുഖത്തിൽ കണ്ടതിനെക്കാൾ വ്യത്യസ്തമായി വികസിക്കാം. കാരണം വ്യക്തിയുടെ കഴിവുകൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ സാഹചര്യവുമായി ഇടപഴകുമ്പോഴാണ് പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ അഭിമുഖം ഒരു വ്യക്തിയെ സ്ഥാപനത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് പരിശോധിക്കുന്ന അവസാനഘട്ടമല്ല; ഭാവിയിൽ ഉണ്ടാകാൻ പോകുന്ന വ്യക്തി–സ്ഥാപന ബന്ധത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടമാണ്. ഒരു സ്ഥാനാർഥി സ്ഥാപനത്തിന് അനുയോജ്യനാണോ എന്നത് മാത്രം ചോദിക്കുന്നത് പര്യാപ്തമല്ല. ഈ സ്ഥാനാർഥിയുമായി ഇടപഴകുമ്പോൾ സ്ഥാപനത്തിനുള്ളിലും പുതിയ സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുമോ? എന്ന ചോദ്യവും പ്രസക്തമാണ്.
ഇതിലാണ് “പൊരുത്തം” എന്ന സാധാരണ ആശയത്തേക്കാൾ “അനുരണനം” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ യോജിക്കുന്നത്. പൊരുത്തം എന്നത് രണ്ട് കാര്യങ്ങൾ ഇതിനകം ഒരുപോലെയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അനുരണനം എന്നത് വ്യത്യാസങ്ങളുള്ള രണ്ട് സംവിധാനങ്ങൾ പരസ്പരം സ്വാധീനിച്ച് ഒരു പുതിയ സുസംഘടിതത്വത്തിലേക്ക് നീങ്ങാൻ കഴിയുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്ഥാപനവും സ്ഥാനാർഥിയും പൂർണ്ണമായി ഒരുപോലെയാകേണ്ടതില്ല. അവരുടെ വ്യത്യാസങ്ങൾ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ തകർച്ചയിലേക്ക് നയിക്കാതെ സൃഷ്ടിപരമായ സഹകരണത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയാണെങ്കിൽ അതാണ് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പൊരുത്തം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് പുതിയ ചിന്ത ആവശ്യമായിരിക്കാം; സ്ഥാനാർഥിക്ക് സ്ഥാപനത്തിന്റെ അനുഭവം ആവശ്യമായിരിക്കാം. ഈ പരസ്പരപൂരകതയിൽനിന്ന് മൂന്നാമതൊരു ഉയർന്ന സാധ്യത ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഇതോടെ അഭിമുഖം ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രക്രിയ മാത്രമല്ല, ഒരു സാധ്യതാനിർമ്മാണ പ്രക്രിയ കൂടിയാകുന്നു. അഭിമുഖകർത്താവ് സ്ഥാനാർഥിയെക്കുറിച്ച് ഒരു തീരുമാനത്തിലെത്തുന്നു എന്നത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം സ്ഥാനാർഥിയും സ്ഥാപനത്തെക്കുറിച്ച് തീരുമാനമെടുക്കുന്നു. സ്ഥാപനം തന്റെ കഴിവുകൾ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കും? പഠിക്കാനുള്ള അവസരം ലഭിക്കുമോ? സ്ഥാപനത്തിന്റെ മൂല്യങ്ങൾ തന്റെ മൂല്യങ്ങളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു? അവിടെയുള്ള ജോലി താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വളർച്ചയ്ക്ക് സഹായകരമാകുമോ? ഇങ്ങനെ ഇരുപക്ഷവും പരസ്പരം വിലയിരുത്തുമ്പോഴാണ് യഥാർത്ഥ പരസ്പരത രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ സ്ഥാനാർഥി ജോലി ചോദിക്കുന്ന ഒരാൾ മാത്രമല്ല; തനിക്കും സ്ഥാപനത്തിനും അനുയോജ്യമായ ഭാവി ബന്ധത്തെ പരിശോധിക്കുന്ന ഒരാളുമാണ്.
ഈ പരസ്പരത സ്ഥാനാർഥിയുടെ മാനസികാവസ്ഥയിലും മാറ്റമുണ്ടാക്കുന്നു. “എന്നെ സ്വീകരിക്കുമോ?” എന്ന ഏകപക്ഷീയമായ ഭയം കുറച്ച് “ഇവിടെ നമുക്ക് പരസ്പരം എന്ത് സൃഷ്ടിക്കാനാകും?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് ശ്രദ്ധ മാറുന്നു. ഇതോടെ സ്ഥാനാർഥിയുടെ നിലപാട് അപേക്ഷകനിൽനിന്ന് പങ്കാളിയിലേക്കു മാറുന്നു. ഈ മാറ്റം അഹങ്കാരമല്ല. മറിച്ച് മനുഷ്യബന്ധത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കുകയാണ്. ഒരു തൊഴിൽബന്ധം രണ്ട് പക്ഷങ്ങൾക്കും പരസ്പരം ബാധകമായ ഒരു ബന്ധമാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ തുടക്കമായ അഭിമുഖവും ഏകപക്ഷീയമായ പരീക്ഷയാകേണ്ടതില്ല.
അഭിമുഖത്തിലെ നൈതികതയും ഈ പരസ്പരതയുടെ അടിസ്ഥാനമാണ്. ജോലി നേടാനുള്ള ആഗ്രഹം സ്ഥാനാർഥിയെ അതിശയോക്തിയിലേക്കോ തെറ്റായ അവകാശവാദങ്ങളിലേക്കോ നയിക്കാം. എന്നാൽ താൽക്കാലിക നേട്ടത്തിനായി സൃഷ്ടിക്കുന്ന തെറ്റായ പ്രതിച്ഛായ പിന്നീട് വലിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്ക് കാരണമാകും. ഒരു കഴിവില്ലാത്ത മേഖലയിൽ കഴിവുണ്ടെന്ന് അവകാശപ്പെടുകയോ, അനുഭവമില്ലാത്ത മേഖലയെക്കുറിച്ച് പരിചയമുണ്ടെന്ന് പറയുകയോ ചെയ്താൽ ജോലി ലഭിച്ചാലും പിന്നീട് യാഥാർത്ഥ്യവുമായി സംഘർഷമുണ്ടാകും. അതിനാൽ അഭിമുഖത്തിലെ സത്യസന്ധത തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയത്തിനുള്ള ഒരു നൈതിക ഗുണം മാത്രമല്ല; ദീർഘകാല സുസംഘടിതത്വത്തിന്റെ ആവശ്യകത കൂടിയാണ്. സത്യസന്ധത എന്നാൽ സ്വന്തം ദൗർബല്യങ്ങൾ എല്ലാം തുറന്നുപറയുക എന്നതല്ല. ബോധപൂർവമായ സ്വയംഅപമാനവും സത്യസന്ധതയല്ല. യഥാർത്ഥ സത്യസന്ധത എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വളച്ചൊടിക്കാതിരിക്കുക എന്നതാണ്. സ്വന്തം കഴിവുകൾ യുക്തിസഹമായി അവതരിപ്പിക്കുക, പരിധികൾ അംഗീകരിക്കുക, പഠിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന മേഖലകൾ വ്യക്തമാക്കുക, അറിയാത്ത കാര്യങ്ങളിൽ അനുമാനത്തെ അറിവായി അവതരിപ്പിക്കാതിരിക്കുക എന്നിവയാണ് നൈതിക സുസംഘടിതത്വത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങൾ. ഇത്തരത്തിലുള്ള വ്യക്തിയിൽ സ്ഥാപനത്തിന് ദീർഘകാല വിശ്വാസം സ്ഥാപിക്കാൻ എളുപ്പമാണ്.
അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അഭിമുഖരീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം സ്ഥാനാർഥിയെ ഒരു “വിജയയന്ത്രമായി” മാറ്റുക എന്നതല്ല. മറിച്ച്, സങ്കീർണ്ണവും അനിശ്ചിതവുമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്വയംസംഘടിതമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യനായി വളർത്തുക എന്നതാണ്. അഭിമുഖം അതിന്റെ ഒരു പരിശീലനമേഖല മാത്രമാണ്. ഇതേ കഴിവ് പിന്നീട് ജോലിസ്ഥലത്തെ യോഗങ്ങളിലും ചർച്ചകളിലും പ്രശ്നപരിഹാരങ്ങളിലും നേതൃത്വപരമായ തീരുമാനങ്ങളിലും സംഘർഷപരിഹാരത്തിലും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും പ്രയോഗിക്കപ്പെടും. ചോദ്യം മനസ്സിലാക്കുക, വൈരുദ്ധ്യം തിരിച്ചറിയുക, വിവരങ്ങൾ സംയോജിപ്പിക്കുക, വികാരങ്ങളെ നിയന്ത്രിതമായി ഉൾക്കൊള്ളുക, അപൂർണ്ണമായ അറിവിനിടയിൽ തീരുമാനമെടുക്കുക, ഫലത്തെ വിലയിരുത്തി ആവശ്യമെങ്കിൽ തിരുത്തുക—ഇവയെല്ലാം അഭിമുഖത്തിനപ്പുറം ജീവിതത്തിന്റെ പൊതുവായ ബൗദ്ധിക കഴിവുകളാണ്.
അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ അഭിമുഖരീതിശാസ്ത്രത്തെ ഒരു പ്രത്യേക തൊഴിൽനൈപുണ്യമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ വ്യാപ്തി കുറയ്ക്കുന്നതായിരിക്കും. ഇത് മനുഷ്യന്റെ പൊതുവായ വൈരുദ്ധ്യസംഘടനാശേഷിയുടെ പരിശീലനമാണ്. മനുഷ്യജീവിതം തന്നെ വിരുദ്ധതകളുടെ തുടർച്ചയാണ്—അറിയുന്നതും അറിയാത്തതും, ആഗ്രഹവും പരിമിതിയും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്തവും, വിജയവും പരാജയവും, ആത്മവിശ്വാസവും വിനയവും. ഈ വിരുദ്ധതകളെ ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ അവയെ പരസ്പരം നശിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളായി കാണാതെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ശക്തികളായി കാണാൻ പഠിക്കാം. അഭിമുഖത്തിൽ വിജയിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന അതേ കഴിവാണ് ജീവിതത്തിലും മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ സുസംഘടിതനും സൃഷ്ടിപരനും ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളവനുമാക്കുന്നത്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഒരു വിജയകരമായ അഭിമുഖം ജോലി ലഭിക്കുന്ന നിമിഷത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. യഥാർത്ഥ വിജയം അഭിമുഖത്തിനിടയിൽ തന്നെ ആരംഭിച്ച ഒരു പുതിയ സ്വയംവികസനപ്രക്രിയയായി തുടരുന്നു. ഒരു ചോദ്യം ചിന്തയെ മാറ്റുന്നു, ഒരു എതിർപ്പ് ധാരണയെ തിരുത്തുന്നു, ഒരു പിഴവ് പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു, ഒരു വിമർശനം പുതിയ പെരുമാറ്റം ഉദ്ഭവിപ്പിക്കുന്നു, ഒരു അപ്രതീക്ഷിത സാഹചര്യം പുതിയ കഴിവ് പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നു. അങ്ങനെ അഭിമുഖം തന്നെ ഒരു ചെറിയ വൈരുദ്ധ്യാത്മക വികസനപ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. സ്ഥാനാർഥി അഭിമുഖത്തെ നേരിടുന്നില്ല; അഭിമുഖത്തിനിടയിൽ തന്നെ പുതിയൊരു സ്ഥാനാർഥി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ ഉദ്ഭവമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള കാഴ്ചപ്പാടിൽ അഭിമുഖത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം.
QUANTUM DIALECTICS- 
Leave a comment