മുതലാളിത്തം, ലിബറലിസം, നിയോലിബറലിസം- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ

മുതലാളിത്ത, ലിബറലിസം, നിയോ-ലിബറലിസം എന്നീ മൂന്ന് ആശയങ്ങൾ ആധുനിക ലോകത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക, രാഷ്ട്രീയ, സാമൂഹിക ഘടനയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്. പലപ്പോഴും ഇവയെ പരസ്പരം സമാനമായ ആശയങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കാറുണ്ടെങ്കിലും അവയുടെ സ്വഭാവത്തിലും ചരിത്രപരമായ ഉത്ഭവത്തിലും സാമൂഹിക ദൗത്യത്തിലും ഗണ്യമായ വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്. മുതലാളിത്തം പ്രധാനമായും ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത, തൊഴിൽബന്ധം, വിപണി, മൂലധനസഞ്ചയം എന്നിവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഒരു സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയാണ്. ലിബറലിസം വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം, സ്വകാര്യസ്വത്ത്, നിയമത്തിന് മുമ്പിലുള്ള സമത്വം, വ്യക്തിയുടെ അവകാശങ്ങൾ, ഭരണാധികാരത്തിന്റെ പരിധി എന്നിവയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ-തത്ത്വചിന്തയാണ്. നിയോ-ലിബറലിസമാകട്ടെ, വിപണിയുടെ സ്വതന്ത്ര പ്രവർത്തനത്തെ സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ക്രമീകരണത്തിന്റെ പ്രധാന അടിസ്ഥാനമായി ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്ന ആധുനിക രാഷ്ട്രീയ-സാമ്പത്തിക സമീപനമാണ്.

എന്നാൽ ഇവയെ നിശ്ചലമായ ആശയങ്ങളായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ, പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ ചരിത്രപരമായ രൂപങ്ങളായി കാണുമ്പോഴാണ് അവയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നത്n. ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ദൃഷ്ടികോണം നൽകുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ പ്രതിഭാസങ്ങളും പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഏകീകരണശക്തികളും വിഘടനശക്തികളും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നതെന്നതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ധാരണ. ഒരു ഘടനയെ ഒന്നിച്ചു നിർത്തുന്ന ശക്തികളാണ് ഏകീകരണശക്തികൾ. നിലവിലുള്ള ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും അതിൽ മാറ്റവും വൈവിധ്യവും പുതിയ രൂപങ്ങളുടെ ഉദയവും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവയാണ് വിഘടനശക്തികൾ. ഈ തത്വം സാമൂഹിക ലോകത്തേക്കും പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ, ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ നിലനിൽപ്പ് അതിനെ ഏകീകരിക്കുന്ന ശക്തികളുടെയും അതിനെ മാറ്റത്തിനായി പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണെന്ന് കാണാം.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മുതലാളിത്തം ഒരു നിശ്ചലമായ സാമ്പത്തിക സംവിധാനം മാത്രമല്ല. നിരന്തരമായി സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടുകയും സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സാമൂഹിക ഘടനയാണ് അത്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളും വിപണിയിലൂടെ നടക്കുന്ന ചരക്കുകൈമാറ്റവും വേതനാധിഷ്ഠിത തൊഴിലും മൂലധനം വീണ്ടും നിക്ഷേപിച്ച് കൂടുതൽ മൂലധനം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള നിരന്തരമായ പ്രേരണയും നിലകൊള്ളുന്നു. മുതലാളിത്തത്തിൽ ഉൽപ്പാദനം മനുഷ്യരുടെ നേരിട്ടുള്ള ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനായി മാത്രം നടക്കുന്നില്ല. ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ച വസ്തുക്കളുടെയും സേവനങ്ങളുടെയും വിൽപ്പനയിലൂടെ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും ആ മൂല്യം വീണ്ടും ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് നിക്ഷേപിച്ച് മൂലധനം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് അതിന്റെ കേന്ദ്രചലനം.

ഇവിടെ മൂലധനം ഒരു നിശ്ചലമായ സമ്പത്തല്ല. അത് നിരന്തരമായ സഞ്ചാരത്തിലാണ്. പണം ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിനായി തൊഴിൽശക്തിയും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വിപണിയിലെത്തുന്നു. വിൽപ്പനയിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന മൂല്യം വീണ്ടും നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രക്രിയ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മൂലധനം എന്നത് ഒരു വസ്തുവിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ഒരു സാമൂഹിക ചലനമാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തികളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത് ഉൽപ്പാദനവും വിപണിയും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധമാണ്. എന്നാൽ അതേ സമയം മത്സരമാണ് അതിന്റെ പ്രധാന വിഘടനശക്തികളിലൊന്ന്. ഓരോ മുതലാളിയും മറ്റുള്ളവരുമായി മത്സരിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് കുറയ്ക്കണം, ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കണം, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കണം, പുതിയ വിപണികൾ കണ്ടെത്തണം. അതിനാൽ മുതലാളിത്തം തന്നെ സ്വന്തം ഘടനയെ നിരന്തരം മാറ്റുന്ന ഒരു സംവിധാനമാണ്.

ഇതിൽ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. മത്സരം ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതേ മത്സരം ചെറുകിട മൂലധനങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കി വലിയ മൂലധനങ്ങളുടെ കേന്ദ്രീകരണത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ ചില തൊഴിൽ മേഖലകളുടെ ആവശ്യകത കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യാം. ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന വസ്തുക്കൾ വാങ്ങാനുള്ള ജനങ്ങളുടെ ശേഷി അതേ അനുപാതത്തിൽ വർധിക്കണമെന്നില്ല. ആഗോള വിപണി വ്യാപിക്കുന്നു; അതോടൊപ്പം സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ അസമത്വങ്ങളും വർധിക്കാം. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രം അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ചരിത്രം കൂടിയാണ്.

ഫ്യൂഡൽ സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ തകർച്ചയോടും ആധുനിക സമൂഹത്തിന്റെ ഉദയത്തോടുമാണ് ലിബറലിസം ശക്തിപ്രാപിച്ചത്. ജന്മാവകാശത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള സാമൂഹിക പദവിവ്യവസ്ഥ, രാജകീയ പരമാധികാരം, മതാധിഷ്ഠിത രാഷ്ട്രീയാധികാരം തുടങ്ങിയവയെ ചോദ്യം ചെയ്ത് വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം, നിയമസമത്വം, സ്വകാര്യസ്വത്ത്, കരാർബന്ധം, ജനപ്രതിനിധിത്വം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾക്ക് ലിബറലിസം പ്രാധാന്യം നൽകി.

ഇതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം ചെറുതല്ല. ഒരാൾ ജനിച്ച കുടുംബം, വർഗം, സാമൂഹിക പദവി എന്നിവകൊണ്ട് മാത്രം അവന്റെ അവകാശങ്ങൾ നിർണയിക്കപ്പെടരുതെന്ന ആശയം മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ വലിയ മാറ്റമായിരുന്നു. വ്യക്തിക്ക് അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട്, വിശ്വാസസ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട്, നിയമപരമായ അവകാശങ്ങളുണ്ട്, ഭരണാധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള അവകാശമുണ്ട് എന്ന ആശയങ്ങൾ ആധുനിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് നിർണായകമായി.

എന്നാൽ ലിബറലിസത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു. നിയമപരമായി സ്വതന്ത്രരായ എല്ലാ വ്യക്തികളും സാമ്പത്തികമായി തുല്യരായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഒരാൾക്ക് വൻതോതിൽ മൂലധനമുണ്ടാകാം; മറ്റൊരാളുടെ കൈവശം വിൽക്കാനുള്ളത് സ്വന്തം തൊഴിൽശക്തി മാത്രമായിരിക്കാം. ഇരുവരും നിയമപരമായി സ്വതന്ത്രരാണെങ്കിലും അവരുടെ സാമൂഹിക ശക്തി ഒരുപോലെയല്ല.

അതിനാൽ നിയമപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് എന്തും തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള നിയമപരമായ അവകാശമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ ആ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രയോഗിക്കാൻ ആവശ്യമായ സാമ്പത്തിക ശേഷി ഇല്ലെങ്കിൽ ആ സ്വാതന്ത്ര്യം പരിമിതമായിരിക്കും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് പല തലങ്ങളുണ്ട്. നിയമപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരു തലത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. സാമ്പത്തിക ശേഷി മറ്റൊരു തലത്തിലാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, വിവരലഭ്യത എന്നിവ വീണ്ടും വേറിട്ട തലങ്ങളിലാണ്. ഈ വിവിധ തലങ്ങൾ തമ്മിൽ യോജിച്ച ബന്ധം ഉണ്ടാകുമ്പോഴാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം പൂർണമായ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യമായി മാറുന്നത്.

ലിബറലിസത്തിൽ സ്വകാര്യസ്വത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും സ്വയംഭരണത്തിന്റെയും അടിത്തറയായി സ്വകാര്യസ്വത്ത് കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ ഉപഭോഗത്തിനുള്ള സ്വത്തും മറ്റുള്ളവരുടെ തൊഴിൽ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയും ഒരേ സാമൂഹിക പ്രതിഭാസമല്ല.

ഒരു വ്യക്തിയുടെ വീട്, വസ്ത്രം, വ്യക്തിപരമായ ഉപകരണങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഉടമസ്ഥതയും ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികൾ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു വലിയ വ്യവസായ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ആദ്യത്തേത് പ്രധാനമായും വ്യക്തിപരമായ ഉപയോഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. രണ്ടാമത്തേത് സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ നിയന്ത്രണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.

ഇവിടെയാണ് സാമ്പത്തിക ശക്തിയും രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയും തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടുന്നത്. വൻതോതിൽ മൂലധനം കൈവശമുള്ളവർക്ക് ഉൽപ്പാദനത്തിൽ മാത്രമല്ല, മാധ്യമങ്ങളിലും രാഷ്ട്രീയത്തിലും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും സാംസ്കാരിക രംഗത്തും പൊതുനയരൂപീകരണത്തിലും സ്വാധീനം ചെലുത്താനുള്ള കൂടുതൽ സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ നിയമപരമായ ജനാധിപത്യം നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സമൂഹത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ സാമ്പത്തിക ശക്തിയുടെ അസമത്വം രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനത്തിന്റെ അസമത്വമായി മാറാൻ കഴിയും.

മുതലാളിത്തവും ജനാധിപത്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വളരെ സങ്കീർണമാണ്. ജനാധിപത്യം രാഷ്ട്രീയ സമത്വത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കുന്നു. ഓരോ പൗരനും ഒരു വോട്ട് എന്നതാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം. എന്നാൽ മുതലാളിത്തം സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ അസമമായ ഉടമസ്ഥതയെ അനുവദിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരേ സമൂഹത്തിൽ “ഓരോ വ്യക്തിക്കും ഒരു വോട്ട്” എന്ന രാഷ്ട്രീയ സമത്വവും “ചില വ്യക്തികൾക്ക് അത്യന്തം വലിയ സാമ്പത്തിക ശക്തി” എന്ന യാഥാർത്ഥ്യവും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് സമൂഹത്തിലെ വിവിധ വ്യവസ്ഥകളുടെ സഹവർത്തിത്വമായി കാണാം. ജനാധിപത്യം, മുതലാളിത്തം, പൊതുമേഖല, സ്വകാര്യ മേഖല, സാമൂഹിക ക്ഷേമം, വിപണി മത്സരം, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം എന്നിവ ഒരേ സമൂഹത്തിൽ വിവിധ തലങ്ങളിൽ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് മുതലാളിത്തത്തെ സ്വഭാവതಃ ജനാധിപത്യവിരുദ്ധമെന്നോ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക അടിത്തറയെന്നോ മാത്രം നിർവചിക്കുന്നത് ശരിയല്ല. ഈ രണ്ടു ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്. തൊഴിലാളി സംഘടനകൾ, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, പുരോഗമന നികുതി, ശക്തമായ നിയമവ്യവസ്ഥ, സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങൾ, ജനാധിപത്യ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ എന്നിവ ശക്തമായിരിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക ശക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയ ആധിപത്യം നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാം.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യപകുതിയിൽ മുതലാളിത്തം മഹാമാന്ദ്യം, തൊഴിലില്ലായ്മ, സാമ്പത്തിക തകർച്ച, യുദ്ധങ്ങൾ, തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ വളർച്ച, സോഷ്യലിസ്റ്റ് ആശയങ്ങളുടെ വ്യാപനം തുടങ്ങിയ വെല്ലുവിളികൾ നേരിട്ടു. വിപണിയെ പൂർണമായും സ്വതന്ത്രമായി വിട്ടാൽ സമൂഹത്തിൽ വലിയ പ്രതിസന്ധികൾ ഉണ്ടാകാമെന്ന തിരിച്ചറിവ് ശക്തമായി.

ഇതിന്റെ ഫലമായി പല രാജ്യങ്ങളിലും ഭരണകൂടത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഇടപെടൽ വർധിച്ചു. പൊതുമേഖല, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങൾ, പൊതുജനാരോഗ്യം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിലില്ലായ്മാ സഹായം, പുരോഗമന നികുതി തുടങ്ങിയ സംവിധാനങ്ങൾ വികസിച്ചു.

ഇവിടെ മുതലാളിത്തം സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഭാഗികമായി ഉൾക്കൊണ്ട് പുതിയൊരു സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിച്ചു. വിപണി നിലനിന്നു; സ്വകാര്യസ്വത്തും നിലനിന്നു; എന്നാൽ വിപണിയുടെ സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ഭരണകൂടവും സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളും കൂടുതൽ ശക്തമായി.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഒരു പ്രധാന ആശയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: ഒരു വ്യവസ്ഥയിലെ വൈരുദ്ധ്യം എല്ലായ്പ്പോഴും അതിന്റെ തകർച്ചയിൽ അവസാനിക്കണമെന്നില്ല. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അതേ വൈരുദ്ധ്യം പുതിയതും കൂടുതൽ സങ്കീർണവുമായ ഒരു ഘടനയുടെ ഉദയത്തിന് കാരണമാകാം.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനപാദത്തിൽ ലോക മുതലാളിത്തം വീണ്ടും വലിയ മാറ്റങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോയി. പണപ്പെരുപ്പം, സാമ്പത്തിക മന്ദഗതി, എണ്ണപ്രതിസന്ധി, ഉൽപ്പാദനരീതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ, അന്താരാഷ്ട്ര മൂലധനത്തിന്റെ വർധിച്ച ചലനശേഷി എന്നിവ പുതിയ സാമ്പത്തിക നയങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കി.

ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് നിയോ-ലിബറലിസം ശക്തിപ്രാപിച്ചത്. വിപണിയുടെ പ്രവർത്തനപരിധി വിപുലീകരിക്കുക, സ്വകാര്യവൽക്കരണം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, ഭരണകൂടത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള സാമ്പത്തിക ഇടപെടൽ കുറയ്ക്കുക, വ്യാപാരനിയന്ത്രണങ്ങൾ കുറയ്ക്കുക, മൂലധനത്തിന്റെ രാജ്യാന്തര ചലനത്തിന് കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുക, മത്സരത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുക എന്നിവ അതിന്റെ പ്രധാന നയങ്ങളായി മാറി.

നിയോ-ലിബറലിസം പഴയ ലിബറലിസത്തിന്റെ ഒരു ലളിതമായ ആവർത്തനം മാത്രമല്ല. വിപണിയെ സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ കേന്ദ്രനിയന്ത്രണശക്തിയാക്കി മാറ്റാനുള്ള കൂടുതൽ വ്യാപകമായ ശ്രമമാണത്.

നിയോ-ലിബറൽ ചിന്തയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ വിപണിക്ക് വലിയൊരു ഏകോപനശേഷിയുണ്ടെന്ന വിശ്വാസമാണ്. അനേകം വ്യക്തികളുടെയും സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും തീരുമാനങ്ങളെ വിലയെന്ന ഒരു പൊതുസൂചനയിലൂടെ ഏകോപിപ്പിക്കാൻ വിപണിക്ക് കഴിയുന്നു. മത്സരത്തിലൂടെ കാര്യക്ഷമത വർധിക്കാം. പുതിയ കണ്ടുപിടിത്തങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് കുറയാം.

എന്നാൽ വിപണി എല്ലാ സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങളും പരിഹരിക്കുന്ന സംവിധാനമല്ല. ശുദ്ധവായു, ശുദ്ധജലം, പൊതുജനാരോഗ്യം, അടിസ്ഥാനവിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയവയെ വിപണി വിലയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രം ക്രമീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല.

ഒരു വസ്തുവിന് വിപണിവില കുറവായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന് സമൂഹത്തിൽ വലിയ മൂല്യമുണ്ടാകാം. ഒരു കാടിന്റെ വില അതിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന മരത്തിന്റെ വിലയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ജലസംരക്ഷണം, ജൈവവൈവിധ്യം, കാലാവസ്ഥാ നിയന്ത്രണം, മണ്ണുസംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ അതിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും വലിയ സാമൂഹിക മൂല്യമുണ്ട്. അതിനാൽ വിപണിവിലയും സാമൂഹിക മൂല്യവും ഒന്നല്ല.

നിയോ-ലിബറലിസം വിപണി സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിപണിയിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള കഴിവും തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള സാമ്പത്തിക ശേഷിയും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ട്.

ഒരു വ്യക്തിക്ക് നിരവധി ആശുപത്രികളിൽ നിന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള നിയമപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ ചികിത്സയ്ക്കാവശ്യമായ പണം ഇല്ലെങ്കിൽ ആ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രായോഗികമായി പരിമിതമാണ്. നിരവധി വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ ഉയർന്ന ഫീസ് നൽകാനുള്ള ശേഷിയില്ലെങ്കിൽ ആ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ പരിധി ചുരുങ്ങും.

അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെ എണ്ണം മാത്രമല്ല; തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രയോഗിക്കാനുള്ള യഥാർത്ഥ ശേഷിയും അതിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു: അവകാശവും അതിനെ പ്രയോഗിക്കാനുള്ള ശേഷിയും ഒരേ കാര്യമല്ല. അവ തമ്മിൽ യോജിച്ചാൽ മാത്രമേ ഔപചാരിക സ്വാതന്ത്ര്യം യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറുകയുള്ളൂ.

സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ ചില മേഖലകളിൽ പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളെക്കാൾ കാര്യക്ഷമമായി പ്രവർത്തിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ എല്ലാ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളെയും സ്വകാര്യവിപണിക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കുന്നത് സാമൂഹിക അസമത്വം വർധിപ്പിക്കാം.

ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ജലം, ശുചിത്വം, അടിസ്ഥാന ഗതാഗതം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ എന്നിവ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങളാണ്. ഇവയിൽ സാമ്പത്തിക ശേഷിയാണ് സേവനം ലഭിക്കുന്നതിന്റെ പ്രധാന നിർണായക ഘടകമാകുന്നതെങ്കിൽ, സമൂഹത്തിലെ പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങൾ കൂടുതൽ പിന്നിലേക്ക് തള്ളപ്പെടാം.

ഇവിടെ വിപണിയുടെ കാര്യക്ഷമതയും സാമൂഹിക നീതിയും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു. പരിഹാരം ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നുകൊണ്ട് പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല; രണ്ടിനും അനുയോജ്യമായ മേഖലകൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവ തമ്മിൽ ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.

നിയോ-ലിബറൽ കാലഘട്ടത്തിലെ പ്രധാന മാറ്റങ്ങളിലൊന്ന് ധനമൂലധനത്തിന്റെ വൻ വളർച്ചയാണ്. യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനവുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ധനവിപണിയിലെ ഇടപാടുകൾ അതിവേഗം വ്യാപിച്ചു. യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് മനുഷ്യരുടെ തൊഴിൽ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, അറിവ് എന്നിവയുടെ സംയുക്തഫലമാണ്. എന്നാൽ ധനവിപണിയിലെ മൂല്യനിർണയം യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് അമിതമായി വേർപെടുമ്പോൾ ഊഹക്കച്ചവടവും സാമ്പത്തിക കുമിളകളും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ സാമ്പത്തിക മേഖലയുടെയും ഭൗതിക ഉൽപ്പാദന മേഖലയുടെയും പരസ്പരബന്ധത്തിൽ coherence കുറയുന്ന അവസ്ഥയായി ഇതിനെ കാണാം. സാമ്പത്തിക ലോകം യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനവുമായി പൂർണമായും ബന്ധം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ വ്യവസ്ഥാപരമായ അസ്ഥിരത വർധിക്കുന്നു.

നിയോ-ലിബറലിസം മൂലധനത്തിന്റെ രാജ്യാന്തര ചലനശേഷി വർധിപ്പിച്ചു. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലെ ഉൽപ്പാദനകേന്ദ്രങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു. സാധനങ്ങൾ, സേവനങ്ങൾ, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, മൂലധനം എന്നിവ അതിവേഗം രാജ്യങ്ങൾക്കിടയിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് ലോകസമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ പരസ്പരാശ്രിതത്വം വർധിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ഇതിന്റെ നേട്ടങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ ലഭിച്ചില്ല.

മൂലധനത്തിന് അതിർത്തികൾ കടക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിച്ചപ്പോൾ തൊഴിലാളികളുടെ ചലനശേഷി പലപ്പോഴും അത്രയേറെ വർധിച്ചില്ല. ഒരു രാജ്യത്തിലെ തൊഴിലാളി മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലെ കുറഞ്ഞ വേതന തൊഴിലാളിയുമായി മത്സരിക്കേണ്ടിവന്നു. ഇതിലൂടെ വേതനത്തിലും തൊഴിൽസുരക്ഷയിലും സമ്മർദ്ദം ഉണ്ടാകാം. അതായത് മൂലധനത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും തൊഴിലിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഒരേ തോതിലുള്ളതല്ല എന്ന വൈരുദ്ധ്യം ആഗോളവൽക്കരണത്തിന്റെ പ്രധാന സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങളിലൊന്നായി മാറി.

സാങ്കേതികവിദ്യ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ നിർണായക ശക്തിയാണ്. യന്ത്രവൽക്കരണം, കമ്പ്യൂട്ടർ സാങ്കേതികവിദ്യ, കൃത്രിമബുദ്ധി, യന്ത്രപഠനം എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി അതിവേഗം വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഫലം സ്വതന്ത്രമായി നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഒരേ സാങ്കേതികവിദ്യ വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക ഘടനകളിൽ വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും.

യന്ത്രവൽക്കരണം തൊഴിലാളിയുടെ ജോലി സമയം കുറയ്ക്കാനും കൂടുതൽ വിശ്രമസമയം നൽകാനും ഉപയോഗിക്കാം. അതേ സമയം അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിലാളികളെ ഒഴിവാക്കാനും ഉപയോഗിക്കാം. കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യരുടെ അറിവ് വികസിപ്പിക്കുന്ന ഉപകരണമായും ഉപയോഗിക്കാം; അതേ സമയം തൊഴിലിന്റെ നിയന്ത്രണം കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാനും കഴിയും. അതുകൊണ്ട് സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വതവേ മനുഷ്യവിമോചനശക്തിയോ മനുഷ്യവിരുദ്ധശക്തിയോ അല്ല. അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ഉപയോഗരീതിയും അതിന്റെ ഫലത്തെ നിർണയിക്കുന്നു.

ലിബറലിസത്തിന്റെ വ്യക്തിവാദം ചരിത്രപരമായി വ്യക്തിയെ ഫ്യൂഡൽ അധികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന പുരോഗമനപരമായ ശക്തിയായിരുന്നു. എന്നാൽ നിയോ-ലിബറൽ കാലഘട്ടത്തിൽ വ്യക്തിവാദം പലപ്പോഴും ഉപഭോക്തൃവാദത്തിന്റെ രൂപം സ്വീകരിച്ചു.

മനുഷ്യൻ ഒരു പൗരൻ എന്നതിലുപരി ഒരു ഉപഭോക്താവായി കാണപ്പെടാൻ തുടങ്ങി. വ്യക്തിയുടെ വിജയത്തിന്റെ അളവുകോൽ സാമൂഹിക സംഭാവനയേക്കാൾ സമ്പത്ത്, ഉപഭോഗശേഷി, വ്യക്തിപരമായ നേട്ടം, വിപണിയിലെ സ്ഥാനം എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഇതോടെ സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങളെ വ്യക്തിപരമായ പരാജയങ്ങളായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്ന പ്രവണതയും വർധിച്ചു. ദാരിദ്ര്യത്തിലായ വ്യക്തിയോട് കൂടുതൽ പരിശ്രമിക്കണമെന്ന് മാത്രം പറയുമ്പോൾ ദാരിദ്ര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഘടനകൾ അദൃശ്യമാകുന്നു. തൊഴിലില്ലായ്മയെ വ്യക്തിയുടെ കഴിവില്ലായ്മയായി മാത്രം കാണുമ്പോൾ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഘടനാപരമായ പ്രശ്നങ്ങൾ മറയ്ക്കപ്പെടുന്നു.

വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരം വേർപെട്ട സത്തകളല്ല. സമൂഹം വ്യക്തിയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; വ്യക്തികളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സമൂഹത്തെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളല്ല; അവ പരസ്പരം പൂർത്തിയാക്കുന്ന ശക്തികളാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സവിശേഷതകളിലൊന്ന് അതിന്റെ സ്വയംപരിവർത്തനശേഷിയാണ്. തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ശക്തമായപ്പോൾ തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികൾ വന്നപ്പോൾ സാമ്പത്തിക നിയന്ത്രണങ്ങൾ ശക്തിപ്പെട്ടു. സാമൂഹിക സംഘർഷങ്ങൾ വർധിച്ചപ്പോൾ ക്ഷേമസംവിധാനങ്ങൾ വികസിച്ചു. സാങ്കേതിക മാറ്റങ്ങൾ വന്നപ്പോൾ പുതിയ തൊഴിൽരീതികളും വ്യവസായങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടു. അതുകൊണ്ട് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രം ഒരു നേരിട്ടുള്ള രേഖയിൽ മുന്നേറുന്ന ചരിത്രമല്ല. സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളോട് പ്രതികരിച്ചുകൊണ്ട് നിരന്തരം പുതിയ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്ന ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ് അത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, പഴയ ഘടനയ്ക്കുള്ളിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ പുതിയ ഘടനയുടെ ഉദയത്തിനുള്ള സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ മാറ്റം എല്ലായ്പ്പോഴും പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ശക്തിയുടെ ഇടപെടലിലൂടെ മാത്രമല്ല; അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെയും പുതിയ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. നിയോ-ലിബറലിസം ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഇടപെടൽ കുറയ്ക്കണമെന്ന് വാദിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിപണിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം നിലനിർത്താൻ ശക്തമായ ഭരണകൂടം ആവശ്യമാണ്.

സ്വകാര്യസ്വത്ത് സംരക്ഷിക്കാൻ നിയമം വേണം. കരാറുകൾ നടപ്പാക്കാൻ നീതിന്യായ സംവിധാനം വേണം. ബാങ്കുകളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ സ്ഥാപനങ്ങൾ വേണം. നാണയത്തിന്റെ സ്ഥിരത സംരക്ഷിക്കാൻ കേന്ദ്രബാങ്ക് വേണം. അന്താരാഷ്ട്ര വ്യാപാരം നിയന്ത്രിക്കാൻ നിയമങ്ങൾ വേണം. സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികളിൽ വലിയ ധനകാര്യസ്ഥാപനങ്ങളെ രക്ഷിക്കാൻ പോലും ഭരണകൂടം ഇടപെടേണ്ടിവരും.

അതായത് നിയോ-ലിബറൽ ഭരണകൂടം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഭരണകൂടത്തിന്റെ അപ്രത്യക്ഷതയല്ല. ഭരണകൂടത്തിന്റെ പ്രവർത്തനരീതിയിലുള്ള മാറ്റമാണ്. സാമൂഹിക ക്ഷേമത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ നിന്ന് പിന്നോട്ടുപോകുന്ന ഭരണകൂടം വിപണിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലും സ്വകാര്യസ്വത്തിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലും സാമ്പത്തിക ക്രമം നിലനിർത്തുന്നതിലും കൂടുതൽ ശക്തമായി ഇടപെടാം. ഇതാണ് നിയോ-ലിബറലിസത്തിന്റെ പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൊന്ന്: വിപണിയെ സ്വതന്ത്രമാക്കാൻ ഭരണകൂടത്തെ പിൻവലിക്കുമ്പോൾ, ആ വിപണി സ്വാതന്ത്ര്യം നിലനിർത്താൻ ഭരണകൂടത്തിന്റെ മറ്റൊരു രൂപം ശക്തിപ്പെടുന്നു.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഗുരുതരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് പ്രകൃതിയുമായുള്ള അതിന്റെ ബന്ധം. പ്രകൃതിയെ അനന്തമായ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ സംഭരണിയായി മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ബന്ധമാണുള്ളത്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പ് പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. മണ്ണ്, ജലം, വായു, ജൈവവൈവിധ്യം, കാലാവസ്ഥ എന്നിവയുടെ തകർച്ച മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനെയും ബാധിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും വ്യത്യസ്തവും പൂർണമായി സ്വതന്ത്രവുമായ സത്തകളല്ല. മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥ തകർക്കുന്ന സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനം ഒടുവിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ തന്നെ ഭൗതിക അടിത്തറയെ ദുർബലപ്പെടുത്തും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പ്രശ്നത്തിന് പരിഹാരം വിപണിയെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതോ വിപണിയെ പൂർണമായി സ്വതന്ത്രമാക്കുക എന്നതോ ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. വിപണി ആവശ്യമായ മേഖലകളുണ്ട്. വിപണിക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കാൻ പാടില്ലാത്ത മേഖലകളുമുണ്ട്. സ്വകാര്യ സംരംഭം കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ മേഖലകളുണ്ട്. പൊതുസ്വത്തും സഹകരണ ഉടമസ്ഥതയും കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായ മേഖലകളുമുണ്ട്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥ ഒരൊറ്റ ഉടമസ്ഥതാരീതിയാൽ മാത്രം നിർവചിക്കപ്പെടണമെന്നില്ല. പൊതുമേഖല, സ്വകാര്യ സംരംഭം, സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥത, സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ, നിയന്ത്രിത വിപണികൾ, പൊതുസമ്പത്ത് എന്നിവ പരസ്പരം സഹവർത്തിക്കുന്ന ബഹുതല സാമൂഹിക ഘടനയായിരിക്കാം.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകളുടെ സഹവർത്തിത്വം എന്ന ആശയവുമായി യോജിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തെ മുഴുവനായും മുതലാളിത്തമോ മുഴുവനായും സോഷ്യലിസമോ എന്ന രണ്ട് പെട്ടികളിൽ ഒതുക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല. വ്യത്യസ്ത ഉടമസ്ഥതാ-ഉൽപ്പാദന-വിതരണ രൂപങ്ങൾ ഒരേ സമൂഹത്തിൽ വിവിധ തലങ്ങളിൽ സഹവർത്തിക്കാം.

ലിബറലിസം സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ മുൻനിർത്തുന്നു. സോഷ്യലിസ്റ്റ് ചിന്ത സമത്വത്തിനും സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയ്ക്കും പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. ഇവ രണ്ടിനെയും പരസ്പരം ഒഴിവാക്കേണ്ട വിരുദ്ധശക്തികളായി കാണുന്നത് യുക്തിസഹമല്ല. അമിതമായ നിയന്ത്രണം വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്താം. അതിരുകടന്ന സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യം അസമത്വം വർധിപ്പിച്ച് ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ പരിമിതപ്പെടുത്താം.

അതിനാൽ പ്രശ്നം “സ്വാതന്ത്ര്യമോ സമത്വമോ” എന്നതല്ല. സ്വാതന്ത്ര്യവും സമത്വവും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹിക സന്തുലിതാവസ്ഥ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കാം എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ചോദ്യം. സമത്വം എല്ലാവരെയും ഒരുപോലെയാക്കുക എന്നതല്ല. മനുഷ്യരുടെ കഴിവുകളുടെയും താൽപര്യങ്ങളുടെയും വൈവിധ്യം സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അടിസ്ഥാന ജീവിതാവസരങ്ങളിലെ ഘടനാപരമായ അസമത്വം കുറയ്ക്കുക എന്നതാണ്. അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക സമത്വം വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; മറിച്ച് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിലെ മത്സരം മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ഒരു പ്രവണത വഹിക്കുന്നു. ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ലയിക്കുന്നു. വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ കൂടുതൽ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ഏറ്റെടുക്കുന്നു. വിപണിയിലെ മത്സരം ക്രമേണ കുറച്ച് വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങാം.

ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം പ്രകടമാകുന്നു: മത്സരം തന്നെ ഒടുവിൽ മത്സരത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്ന സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇന്നത്തെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ഭൂമി, ഫാക്ടറികൾ, യന്ത്രങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കൊപ്പം വിവരങ്ങളും കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും ബൗദ്ധികസ്വത്തും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉപഭോക്തൃവിവരങ്ങളും പുതിയ മൂലധനരൂപങ്ങളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം ഇനി ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളിൽ മാത്രം സംഭവിക്കുന്നില്ല; അറിവിന്റെയും വിവരത്തിന്റെയും സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെയും നിയന്ത്രണത്തിലും അത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ അറിവിനെ കൂടുതൽ വ്യാപകമായി ലഭ്യമാക്കുന്നു. ഒരാൾക്ക് ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ നിമിഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ലഭിക്കാം. എന്നാൽ അതേ സമയം വിവരങ്ങളുടെ ശേഖരണം, ക്രമീകരണം, വിശകലനം എന്നിവ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. ഇവിടെ ഒരു പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു: അറിവിന്റെ വ്യാപനം ഒരുവശത്ത് നടക്കുമ്പോൾ അറിവിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാങ്കേതികശക്തിയുടെ കേന്ദ്രീകരണം മറുവശത്ത് നടക്കുന്നു.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കും. അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനം ജനാധിപത്യവൽക്കരിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും, അതേ സമയം കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും വിവരശേഖരണവും ഏതാനും സ്ഥാപനങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. ഇത് സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെയും വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെയും പുതിയ രൂപമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ലക്ഷ്യം മുതലാളിത്തം എപ്പോൾ അവസാനിക്കും എന്നത് പ്രവചിക്കുക മാത്രമല്ല. അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ സാമൂഹിക രൂപങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കാമെന്ന് മനസ്സിലാക്കുകയാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്.

മുതലാളിത്തം മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ അഭൂതപൂർവമായ രീതിയിൽ വികസിപ്പിച്ചു. ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും വ്യവസായവും ആഗോള ആശയവിനിമയവും വലിയ തോതിൽ വികസിച്ചു. എന്നാൽ ഈ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വളർച്ച സ്വയം സാമൂഹിക സമത്വത്തിലേക്കോ മനുഷ്യവിമോചനത്തിലേക്കോ നയിച്ചില്ല.

ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു: ഉൽപ്പാദനം കൂടുതൽ കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകുമ്പോഴും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത പലപ്പോഴും കൂടുതൽ കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകൃതമാകുന്നു.

ഒരു ആധുനിക സാങ്കേതിക ഉൽപ്പന്നം ഒരൊറ്റ വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിയല്ല. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലെ ശാസ്ത്രജ്ഞർ, തൊഴിലാളികൾ, എഞ്ചിനീയർമാർ, സാങ്കേതികവിദഗ്ധർ, ഖനിത്തൊഴിലാളികൾ, ഗതാഗതപ്രവർത്തകർ, കർഷകർ, സോഫ്റ്റ്‌വെയർ വിദഗ്ധർ തുടങ്ങി അനേകം മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനമാണ് അതിന്റെ പിന്നിൽ.

അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനം സാമൂഹികമായി കൂടുതൽ കൂട്ടായിത്തീരുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കണം എന്ന ചോദ്യം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക പരിണാമത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രശ്നം ഒരു വ്യവസ്ഥയെ മറ്റൊരു വ്യവസ്ഥകൊണ്ട് യാന്ത്രികമായി മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുക എന്നതല്ല. വിവിധ സാമൂഹിക തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള യോജിപ്പ് ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്.

സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനവും സാമൂഹിക ക്ഷേമവും തമ്മിൽ യോജിപ്പ് വേണം. സാങ്കേതിക പുരോഗതിയും തൊഴിൽസുരക്ഷയും തമ്മിൽ യോജിപ്പ് വേണം. വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക സമത്വവും തമ്മിൽ യോജിപ്പ് വേണം. സ്വകാര്യ സംരംഭവും പൊതുതാൽപര്യവും തമ്മിൽ യോജിപ്പ് വേണം. സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയും തമ്മിൽ യോജിപ്പ് വേണം. രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യവും സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യവും തമ്മിൽ യോജിപ്പ് വേണം. ഇത്തരം യോജിപ്പുകൾ നിശ്ചലമായ സന്തുലിതാവസ്ഥയല്ല. നിരന്തരമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്.

മുതലാളിത്തം, ലിബറലിസം, നിയോ-ലിബറലിസം എന്നിവയെ ചരിത്രത്തിൽ പരസ്പരം ബന്ധമില്ലാത്ത മൂന്ന് ആശയങ്ങളായി കാണാൻ കഴിയില്ല. മുതലാളിത്തം ഉൽപ്പാദനവും ഉടമസ്ഥതയും മൂലധനസഞ്ചയവും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയാണ്. ലിബറലിസം വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും നിയമസമത്വത്തിന്റെയും സ്വകാര്യസ്വത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയ-തത്ത്വചിന്താപരമായ രൂപീകരണമാണ്. നിയോ-ലിബറലിസം വിപണി ശക്തികൾക്ക് സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ക്രമീകരണത്തിൽ കൂടുതൽ വ്യാപകമായ അധികാരം നൽകുന്ന ആധുനിക രാഷ്ട്രീയ-സാമ്പത്തിക ഘട്ടമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇവയിൽ ഓരോന്നും ഏകീകരണശക്തികളുടെയും വിഘടനശക്തികളുടെയും പ്രത്യേക വിന്യാസങ്ങളായി കാണാം. മുതലാളിത്തം ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ ഏകീകരിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അതേസമയം മൂലധനകേന്ദ്രീകരണത്തിലൂടെയും അസമത്വത്തിലൂടെയും സാമൂഹിക വിഘടനത്തിന് കാരണമാകാം. ലിബറലിസം വ്യക്തിയെ ഫ്യൂഡൽ നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ നിയമപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമ്പത്തിക അസമത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം അതിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. നിയോ-ലിബറലിസം വിപണി ശക്തികളെ സ്വതന്ത്രമാക്കുന്നു; എന്നാൽ അതേ സ്വാതന്ത്ര്യം സാമ്പത്തിക കേന്ദ്രീകരണവും സാമൂഹിക അസുരക്ഷയും പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധിയും വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ആവശ്യകത തന്നെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതിനാൽ ചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തെ നിർണയിക്കുന്നത് ഏതെങ്കിലും ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഏകപക്ഷീയമായ വിജയമല്ല. വിവിധ സാമൂഹിക ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം.

ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ ശക്തി അതിനെ ഒന്നിച്ചു നിർത്തുന്ന ശക്തികളുടെ വലുപ്പത്തിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. ആവശ്യമായ മാറ്റങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള അതിന്റെ കഴിവും അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്. അമിതമായ ഏകീകരണം നിശ്ചലതയിലേക്ക് നയിക്കാം; അമിതമായ വിഘടനം അരാജകതയിലേക്കും തകർച്ചയിലേക്കും നയിക്കാം. നിലനിൽപ്പിനും പരിണാമത്തിനും ആവശ്യമായത് ഈ രണ്ടു ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്.

ഈ നിലയിൽ നോക്കുമ്പോൾ, മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവനയും അതിന്റെ പരിമിതികളും ഒരുമിച്ച് കാണേണ്ടതുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ അത് അഭൂതപൂർവമായി വികസിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തിന് അനുസരിച്ചുള്ള സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹിക വിതരണം അതിലൂടെ സ്വയം സംഭവിച്ചില്ല. ലിബറലിസം വ്യക്തിയുടെ അവകാശങ്ങളും സ്വാതന്ത്ര്യവും മുന്നോട്ടുവച്ചു. എന്നാൽ ഔപചാരിക അവകാശങ്ങൾ മാത്രം യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. നിയോ-ലിബറലിസം വിപണിയുടെ ശക്തിയെ പരമാവധി വികസിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ വിപണി സമൂഹത്തിന്റെ എല്ലാ ആവശ്യങ്ങളുടെയും പകരക്കാരനല്ലെന്ന് അതിന്റെ തന്നെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ തെളിയിച്ചു.

അതിനാൽ ഭാവിയുടെ യഥാർത്ഥ ചോദ്യം “മുതലാളിത്തമോ സോഷ്യലിസമോ?”, “വിപണിയോ ഭരണകൂടമോ?”, “സ്വാതന്ത്ര്യമോ സമത്വമോ?” എന്നിങ്ങനെ പരസ്പരം ഒഴിവാക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങളായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം ഇതാണ്: മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹിക സമത്വം, ജനാധിപത്യം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രകൃതി, പൊതുതാൽപര്യം എന്നിവ തമ്മിൽ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള യോജിപ്പ് എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കാം?

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ചരിത്രം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ഒരു ലക്ഷ്യത്തിലേക്കുള്ള നേർരേഖയല്ല. പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ നിരന്തരമായ സംഘർഷത്തിലൂടെയും സഹകരണത്തിലൂടെയും പുതിയ സാമൂഹിക രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ് ചരിത്രം. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഭാവിയും മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ തന്നെയാണ് പുതിയ സാമൂഹിക സാധ്യതകളുടെ വിത്തുകൾ.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം വിപണിയെ സർവശക്തമാക്കുകയോ വിപണിയെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതല്ല. വിപണിയെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഒരു ഉപകരണമായി നിലനിർത്തുകയും മനുഷ്യനെ വിപണിയുടെ ഒരു ഉപകരണമായി ചുരുക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക ലക്ഷ്യം.

വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടാതെയും സാമൂഹിക സമത്വം വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കാതെയും സാമ്പത്തിക വളർച്ച പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെ തകർക്കാതെയും സാങ്കേതിക പുരോഗതി മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക മൂല്യത്തെ കുറയ്ക്കാതെയും നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ—അതാണ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ അടുത്ത പരിണാമഘട്ടത്തിനായുള്ള അടിസ്ഥാന വെല്ലുവിളി.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെയോ ലിബറലിസത്തിന്റെയോ നിയോ-ലിബറലിസത്തിന്റെയോ ഒരു ലളിതമായ നിഷേധമല്ല. അവയുടെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവനകളെയും പരിമിതികളെയും ഒരേസമയം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അവയുടെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക യോജിപ്പിന്റെ സാധ്യത കണ്ടെത്താനുള്ള ഒരു പുതിയ ഭൗതിക-വൈരുദ്ധ്യാത്മക ദൃഷ്ടികോണമാണ്.

മുതലാളിത്തത്തെ ഒരു സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനാത്മകതയെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു. അതിന്റെ അടിത്തറയിൽ സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങൾ മാത്രമല്ല, മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ അധികാരം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രകൃതി, അറിവ്, സംസ്കാരം എന്നിവയും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തെ ഒരു ബഹുതല സാമൂഹിക ഘടനയായി കാണേണ്ടതുണ്ട്. ഓരോ തലവും സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല; ഓരോന്നും മറ്റുള്ളവയുമായി നിരന്തരം ഇടപെടുന്നു. ഒരു തലത്തിലെ മാറ്റം മറ്റുതലങ്ങളിൽ പ്രതിഫലിക്കുകയും, അവിടെ നിന്നുള്ള പ്രതികരണം വീണ്ടും ആദ്യതലത്തെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, മുതലാളിത്തം ഏകതാനമായ ഒരു സാമൂഹിക വസ്തു അല്ല. പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി ക്വാണ്ടം തലങ്ങളുടെ സങ്കീർണമായ സഹവർത്തിത്വമാണ് അത്. മൂലധനം, തൊഴിൽ, വിപണി, ഭരണകൂടം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രകൃതി, അറിവ്, ഉപഭോഗം എന്നിവ ഓരോന്നും പ്രത്യേക തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴും അവയ്ക്കിടയിലെ ബന്ധങ്ങളിലാണ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനം രൂപപ്പെടുന്നത്.

മൂലധനത്തെ സാധാരണയായി പണം, യന്ത്രങ്ങൾ, ഫാക്ടറികൾ, ഭൂമി തുടങ്ങിയ സമ്പത്തുകളുടെ കൂട്ടമായി കാണാറുണ്ട്. എന്നാൽ മൂലധനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക സ്വഭാവം അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ളതാണ്. പണം സ്വതവേ മൂലധനമല്ല. അത് ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയും തൊഴിൽശക്തിയെയും ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുകയും കൂടുതൽ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയിലേക്ക് മാറുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് അത് മൂലധനമാകുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് മൂലധനം ഒരു വസ്തുവല്ല; മനുഷ്യരും ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക ബന്ധമാണ്. ഒരു യന്ത്രം ഒരു സമൂഹത്തിൽ വെറും ഉൽപ്പാദനോപകരണമാകാം. മറ്റൊരു സാമൂഹിക ഘടനയിൽ അതേ യന്ത്രം തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽ നിയന്ത്രിക്കുന്ന മൂലധനത്തിന്റെ ഭാഗമാകാം. അതിന്റെ ഭൗതിക സ്വഭാവം മാറാതെയും അതിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം മാറുന്നു.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു പ്രയോഗം. ഒരു വസ്തുവിന്റെ ഭൗതിക സ്വഭാവവും അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്ഥിതിയും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു പ്രത്യേക വസ്തു ഏത് ബന്ധവലയത്തിലാണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത് എന്നതനുസരിച്ച് അതിന്റെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം മാറുന്നു.

മൂലധനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ഏകീകരണശക്തി സഞ്ചയമാണ്. ലഭിക്കുന്ന മൂല്യം വീണ്ടും നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം, കൂടുതൽ വിപണി, കൂടുതൽ മൂലധനം, വീണ്ടും കൂടുതൽ നിക്ഷേപം—ഈ ചക്രം നിരന്തരം തുടരുന്നു. എന്നാൽ ഇതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ ഒരു വിഘടനശക്തി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അനന്തമായ സഞ്ചയത്തിന്റെ ആവശ്യം പരിമിതമായ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളെയും പരിമിതമായ മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളെയും നിരന്തരം മറികടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ഒന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്: മൂലധനത്തിന്റെ സഞ്ചയം അതിരുകളില്ലാത്തതാകാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ അത് പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഭൗതിക ലോകത്തിന് പരിധികളുണ്ട്. മൂലധനം സ്വയം മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശക്തി, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയുടെ സംയോജനത്തിലൂടെയാണ് ഉൽപ്പാദനം നടക്കുന്നത്. അതിനാൽ തൊഴിൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഒരു പുറംഘടകമല്ല; അതിന്റെ ഉള്ളിലെ അടിസ്ഥാനശക്തിയാണ്.

എന്നാൽ തൊഴിലാളിയും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം തുല്യശക്തികളുടെ ബന്ധമല്ല. തൊഴിലാളിക്ക് തന്റെ തൊഴിൽശക്തി വിൽക്കേണ്ടിവരുന്നു. മൂലധനത്തിന് ആ തൊഴിൽശക്തിയെ വാങ്ങാനും ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയെ നിയന്ത്രിക്കാനും കഴിയും. നിയമപരമായി ഇരുവരും സ്വതന്ത്രരാണെങ്കിലും സാമ്പത്തിക ശക്തിയുടെ കാര്യത്തിൽ അവർ തുല്യരല്ല.

ഇവിടെ ലിബറലിസത്തിന്റെ ഔപചാരിക സ്വാതന്ത്ര്യവും മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പ്രകടമാകുന്നു. ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് ഒരു തൊഴിൽകരാർ സ്വീകരിക്കാനോ നിരസിക്കാനോ നിയമപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട്. എന്നാൽ ജീവിക്കാൻ വരുമാനം ആവശ്യമായിരിക്കുമ്പോൾ ആ സ്വാതന്ത്ര്യം യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ എത്രമാത്രം സ്വതന്ത്രമാണ് എന്നത് മറ്റൊരു ചോദ്യമാണ്.

അതിനാൽ തൊഴിൽവിപണിയിലെ “സ്വതന്ത്ര കരാർ” എന്ന ആശയം സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് കാണാൻ കഴിയില്ല. തൊഴിൽരഹിതത, ദാരിദ്ര്യം, കടബാധ്യത, വിദ്യാഭ്യാസക്കുറവ്, സാമൂഹിക സുരക്ഷയുടെ അഭാവം എന്നിവ തൊഴിലാളിയുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ശേഷിയെ ബാധിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ തൊഴിൽവിപണി ഒരു ഏകതാനമായ സ്വതന്ത്ര ഇടപെടൽമേഖലയല്ല. അതിൽ പല തലങ്ങളിലെ ശക്തികൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു—തൊഴിലാളിയുടെ ആവശ്യകത, മൂലധനത്തിന്റെ ആവശ്യകത, തൊഴിലാളി സംഘടനകൾ, നിയമങ്ങൾ, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, സാങ്കേതികവിദ്യ, തൊഴിലില്ലായ്മയുടെ തോത്, വിദ്യാഭ്യാസം തുടങ്ങിയവ. സാങ്കേതിക പുരോഗതി മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ പ്രധാന ചാലകശക്തികളിലൊന്നാണ്. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥത ആരുടെ കൈയിലാണ് എന്നത് അതിന്റെ സാമൂഹിക ഫലം നിർണയിക്കുന്നു.

ഒരു യന്ത്രം തൊഴിലാളിയുടെ ജോലി സമയം കുറയ്ക്കാൻ ഉപയോഗിക്കാം. അതേ യന്ത്രം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം നേടുന്നതിനായി തൊഴിലാളിയുടെ ജോലി നഷ്ടപ്പെടുത്താനും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ഫലം അതിന്റെ ഭൗതിക സ്വഭാവത്തിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല. കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധിക തൊഴിൽ പോലും യന്ത്രങ്ങളാൽ ഭാഗികമായി നിർവഹിക്കപ്പെടാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇതോടെ “തൊഴിൽ” എന്ന ആശയം തന്നെ പുനർനിർവചിക്കേണ്ട സാഹചര്യം ഉണ്ടാകുന്നു.

മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ അതിവേഗം വർധിക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യന് ജീവിക്കാൻ ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയേണ്ടതായിരുന്നു. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ ഈ നേട്ടം മുഴുവൻ സമൂഹത്തിനും അധിക ഒഴിവുസമയമായി മാറണമെന്നില്ല. അത് കൂടുതൽ ലാഭമായി, കൂടുതൽ സഞ്ചയമായി, കൂടുതൽ ഉപഭോഗമായി മാറാം.

ഇവിടെ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഉണ്ട്: സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ തൊഴിൽഭാരത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ളതായിരിക്കുമ്പോഴും, അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനത്തിനായി ബന്ധിപ്പിക്കാനും കഴിയും.

വിപണി ഉൽപ്പാദകരെയും ഉപഭോക്താക്കളെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. വിലയെന്ന സൂചനയിലൂടെ അനേകം വ്യക്തികളുടെ തീരുമാനങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വിപണി ഒരു ശക്തമായ ഏകീകരണശക്തിയാണ്. എന്നാൽ വിപണിയുടെ ഏകീകരണം മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ മുഴുവൻ സ്വഭാവത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നില്ല. വിപണി ബന്ധത്തിൽ മനുഷ്യൻ പലപ്പോഴും വാങ്ങുന്നവനോ വിൽക്കുന്നവനോ ആയി ചുരുങ്ങുന്നു. കുടുംബബന്ധം, സൗഹൃദം, സഹകരണം, പരസ്പരസഹായം, പൊതുതാൽപര്യം എന്നിവ വിപണിവിലയിലൂടെ പൂർണമായി അളക്കാനാവില്ല.

ഒരു സമൂഹത്തിൽ എല്ലാം വിലയ്ക്ക് വാങ്ങാവുന്ന വസ്തുക്കളായി മാറുമ്പോൾ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ സ്വഭാവവും മാറുന്നു. സേവനം ഒരു മനുഷ്യബന്ധത്തിൽ നിന്ന് വാണിജ്യബന്ധമായി മാറുന്നു. പരിചരണം ഒരു സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ നിന്ന് വാങ്ങിക്കൊള്ളാവുന്ന സേവനമായി മാറുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം അറിവിന്റെ സാമൂഹിക പ്രക്രിയയിൽ നിന്ന് വിൽക്കപ്പെടുന്ന സേവനമായി മാറുന്നു. ആരോഗ്യം മനുഷ്യാവകാശത്തിൽ നിന്ന് വിപണിസേവനമായി മാറുന്നു.

ഇത് വിപണിയുടെ വ്യാപനത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന വിഘടനപ്രവണതയാണ്. വിപണിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി അതിന്റെ വികേന്ദ്രീകൃത തീരുമാനശേഷിയാണ്. എന്നാൽ അതേ വികേന്ദ്രീകരണം സാമൂഹികമായി അനിവാര്യമായ കാര്യങ്ങളുടെ കൂട്ടായ തീരുമാനത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്താം.

ഒരു വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം ഉപഭോഗത്തെക്കുറിച്ച് തീരുമാനിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു നദിയെ എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കണം, ഒരു വനത്തെ എങ്ങനെ പരിപാലിക്കണം, പൊതുജനാരോഗ്യത്തിന് എത്ര വിഭവം മാറ്റിവയ്ക്കണം, ഒരു നഗരത്തിൽ എത്ര പൊതുഗതാഗതം വേണം തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ വ്യക്തിഗത വിപണി ഇടപാടുകളിലൂടെ മാത്രം പരിഹരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഇവിടെയാണ് വ്യക്തിഗത തീരുമാനവും കൂട്ടായ തീരുമാനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ട രണ്ട് ലോകങ്ങളല്ല. വ്യക്തികളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ കൂട്ടായ ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കൂട്ടായ സാഹചര്യങ്ങൾ വ്യക്തികളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. മുതലാളിത്തത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചില ലളിതമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ ഭരണകൂടത്തെ വിപണിക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു ശക്തിയായി കാണാറുണ്ട്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന് ഭരണകൂടം അനിവാര്യമാണ്.

സ്വകാര്യസ്വത്ത് സംരക്ഷിക്കാൻ നിയമം ആവശ്യമാണ്. കരാറുകൾ നടപ്പാക്കാൻ കോടതികൾ ആവശ്യമാണ്. നാണയവ്യവസ്ഥ നിയന്ത്രിക്കാൻ കേന്ദ്രസ്ഥാപനങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ പൊതുനിക്ഷേപം ആവശ്യമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസവും ആരോഗ്യവും തൊഴിൽശക്തിയെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നതിൽ നിർണായകമാണ്. അതുകൊണ്ട് ഭരണകൂടവും വിപണിയും പൂർണമായും വേർതിരിച്ച ശക്തികളല്ല. അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ചരിത്രപരമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതാണ്.

ചില കാലങ്ങളിൽ ഭരണകൂടം വിപണിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ചില കാലങ്ങളിൽ വിപണി ഭരണകൂടത്തിന്റെ നയങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഇരുവരും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ചിലപ്പോൾ ഇവ തമ്മിൽ സംഘർഷവും ഉണ്ടാകുന്നു. ഇതാണ് സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ ചലനാത്മക സ്വഭാവം.

മുതലാളിത്ത സമൂഹത്തിൽ ഭരണകൂടത്തിന് ഇരട്ടപങ്കുണ്ട്. ഒരു വശത്ത് അത് സ്വകാര്യസ്വത്തും വിപണി ക്രമവും സംരക്ഷിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് സമൂഹത്തിലെ സംഘർഷങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുകയും സാമൂഹിക സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തൊഴിലാളികൾക്ക് അവകാശങ്ങൾ നൽകുന്നത് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നതായി തോന്നാം. എന്നാൽ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതസുരക്ഷയും സാമൂഹിക സമാധാനവും ഉറപ്പാക്കുന്നത് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ദീർഘകാല സ്ഥിരതയ്ക്കും സഹായിക്കുന്നു.

അതിനാൽ ഒരു നടപടിക്ക് ഒരേ സമയം വിരുദ്ധമായ രണ്ട് ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. തൊഴിലാളി സംരക്ഷണം മൂലധനത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ കുറയ്ക്കാം; അതേ സമയം തൊഴിൽശക്തിയുടെ പുനരുത്പാദനവും സാമൂഹിക സ്ഥിരതയും ഉറപ്പാക്കി ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥയെ ശക്തിപ്പെടുത്താം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ സഹവർത്തിത്വം. മുതലാളിത്തത്തിലെ സമ്പത്ത് അസമത്വം നിയന്ത്രിക്കുന്ന പ്രധാന ഉപകരണമാണ് നികുതി. പുരോഗമന നികുതി വഴി കൂടുതൽ വരുമാനമുള്ളവരിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ വിഭവങ്ങൾ പൊതുസമൂഹത്തിലേക്ക് മാറ്റാം.

എന്നാൽ നികുതി വെറും പണം ശേഖരിക്കുന്ന സംവിധാനമല്ല. അത് സമൂഹത്തിലെ വിഭവങ്ങളുടെ ശക്തിസന്തുലിതാവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കുന്ന ഉപകരണമാണ്. നികുതി കുറച്ചാൽ സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ കൈവശം കൂടുതൽ വിഭവങ്ങൾ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. നികുതി വർധിപ്പിച്ചാൽ പൊതുസേവനങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ വിഭവം ലഭിക്കും. എന്നാൽ അമിതമായ നികുതി നിക്ഷേപത്തെ ബാധിക്കാം. അതിനാൽ നികുതിനയം പോലും ഏകപക്ഷീയമായ പരിഹാരമല്ല; വിവിധ ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്.

ആധുനിക മുതലാളിത്തത്തിൽ കടം ഒരു പ്രധാന സാമൂഹിക ശക്തിയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. വ്യക്തികളും കുടുംബങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും സർക്കാരുകളും ഭാവിയിലെ വരുമാനത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഇന്നത്തെ ഉപഭോഗവും നിക്ഷേപവും നടത്തുന്നു. കടം ഉൽപ്പാദനത്തെ വികസിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കാം. എന്നാൽ അമിതമായ കടബാധ്യത ഭാവിയിലെ തൊഴിലും വരുമാനവും മുൻകൂട്ടി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

ഒരു കുടുംബം ഭാവിയിൽ ലഭിക്കുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന വരുമാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വീട് വാങ്ങുന്നു. ഒരു വിദ്യാർത്ഥി ഭാവിയിലെ തൊഴിൽവരുമാനത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷയിൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനായി കടം എടുക്കുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനം ഭാവിയിലെ ലാഭത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷയിൽ വലിയ നിക്ഷേപം നടത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭാവി തന്നെ സാമ്പത്തിക മൂലധനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട സാമൂഹിക മാറ്റമാണ്. ഇപ്പോഴത്തെ ഉൽപ്പാദനവും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ സങ്കീർണമാകുന്നു. ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷകൾ ഇന്നത്തെ സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ഇന്നത്തെ തീരുമാനങ്ങൾ ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെ വീണ്ടും മാറ്റുന്നു.

മുതലാളിത്തം ഉൽപ്പാദനം മാത്രമല്ല, ഉപഭോഗവും നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുന്നു. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം നിലനിർത്താൻ കൂടുതൽ ഉപഭോഗം ആവശ്യമാണ്. പരസ്യം മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങളെ പുതിയ ആഗ്രഹങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നു. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റിയ ശേഷം പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. പുതിയ വസ്ത്രം, പുതിയ ഉപകരണം, പുതിയ വാഹനം, പുതിയ വീടിന്റെ അലങ്കാരം, പുതിയ വിനോദം—ഇങ്ങനെ ഉപഭോഗം ജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകമായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു വൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ക്ഷേമം വർധിപ്പിക്കുന്ന ഉപഭോഗത്തിനും വിപണി സൃഷ്ടിക്കുന്ന അനന്തമായ ആഗ്രഹങ്ങൾക്കും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒരു വസ്തു വാങ്ങാനുള്ള കഴിവ് വർധിച്ചതുകൊണ്ട് മാത്രം മനുഷ്യന്റെ ജീവിതഗുണം അതേ അനുപാതത്തിൽ വർധിക്കണമെന്നില്ല.

പരസ്യം ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ വിവരമറിയിക്കുന്ന ഉപാധി മാത്രമല്ല. മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹിക ശക്തിയായി അത് മാറിയിരിക്കുന്നു. “എനിക്ക് എന്താണ് ആവശ്യം?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് വ്യക്തി സ്വയം ഉത്തരം കണ്ടെത്തുന്നതിനു പകരം വിപണി പലപ്പോഴും ആ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം തന്നെ നിർമിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹവും വിപണി ആവശ്യകതയും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി മങ്ങുന്നു. ആവശ്യകത വിപണിയെ നയിക്കുന്നു എന്നതിനു പുറമേ വിപണിയും ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ബോധവും സാമ്പത്തിക ഘടനയും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനം വ്യക്തമാണ്. സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥ മനുഷ്യരുടെ ആഗ്രഹങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; മനുഷ്യരുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ വീണ്ടും സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ വളർച്ചയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ആധുനിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ അറിവിന്റെ പ്രാധാന്യം അതിവേഗം വർധിച്ചു. ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ബൗദ്ധികസ്വത്ത്, വിവരശേഖരണം, കണക്കുകൂട്ടൽശേഷി എന്നിവ സമ്പത്തിന്റെ പുതിയ ഉറവിടങ്ങളായി മാറുന്നു.

ഇതോടെ ഒരു പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. അറിവിന്റെ സ്വഭാവം പങ്കുവെക്കാവുന്നതാണ്. ഒരാൾ അറിവ് ഉപയോഗിച്ചതുകൊണ്ട് മറ്റൊരാളുടെ അറിവ് ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. എന്നാൽ ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശ നിയമങ്ങളിലൂടെ അറിവിനെ സ്വകാര്യ നിയന്ത്രണത്തിലാക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ അറിവ് പൊതുസമ്പത്തായിരിക്കാനുള്ള സ്വഭാവവും സ്വകാര്യസ്വത്തായിരിക്കാനുള്ള പ്രവണതയും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സഞ്ചയതത്വം നിരന്തരമായ വളർച്ചയെ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഭൂമി പരിമിതമാണ്. പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ പരിമിതമാണ്. ജൈവവൈവിധ്യത്തിന് പരിധികളുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തിനും മാനസികശേഷിക്കും പരിധികളുണ്ട്. അതിനാൽ അനന്തമായ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും പരിമിതമായ ഭൗതിക ഭൂമിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു.

പ്രകൃതിയെ വെറും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അസംസ്കൃത വസ്തുവായി കാണുമ്പോൾ പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി അവഗണിക്കപ്പെടാം. കാട് മരം നൽകുന്നു; നദി ജലം നൽകുന്നു; മണ്ണ് ഭക്ഷണം നൽകുന്നു; കടൽ മത്സ്യം നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഇവയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി തകരുമ്പോൾ വിപണിക്ക് അതിനെ ഉടൻ പരിഹരിക്കാൻ കഴിയില്ല.

പ്രകൃതിയുടെ തകർച്ച സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. അത് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ തന്നെ ഭൗതിക നിലനിൽപ്പിന്റെ പ്രതിസന്ധിയാണ്. മുതലാളിത്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത സമയത്തിന്റെ സാമ്പത്തികവൽക്കരണമാണ്. സമയം പണമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. തൊഴിലാളിയുടെ സമയം വേതനമായി അളക്കപ്പെടുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വേഗം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു നിക്ഷേപം എത്ര വേഗത്തിൽ ലാഭം നൽകും എന്നത് പ്രധാനമാകുന്നു.

എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സമയം സാമ്പത്തിക സമയത്തേക്കാൾ വിശാലമാണ്. വിശ്രമം, കുടുംബം, സൗഹൃദം, സ്നേഹം, കല, പ്രകൃതി, ചിന്ത, സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തം എന്നിവയ്ക്ക് വിപണിവില നിർണയിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക സമയം വേഗത്തിലാകുമ്പോൾ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണപരമായ സമയം ചുരുങ്ങുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടാകാം.

ഇതും ഒരു സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യമാണ്: ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സമയം ചുരുങ്ങുമ്പോൾ ജീവിതത്തിന്റെ സമയം കൂടുതൽ സമ്പന്നമാകേണ്ടതാണ്; എന്നാൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ പലപ്പോഴും ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനത്തിനും ഉപഭോഗത്തിനും വേണ്ടി വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഒരു വലിയ ചരിത്രവൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകളെ വികസിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യമായ ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉൽപ്പാദനശേഷിയും മുതലാളിത്തം വൻതോതിൽ വികസിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ആ വികസനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്രമായ ജീവിതവികസനമായി മാറണമെന്നില്ല.

ഒരു സമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായ വസ്തുക്കൾ വളരെ കുറഞ്ഞ മനുഷ്യപ്രയത്നത്തിൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഘട്ടത്തിൽ, മനുഷ്യന് കൂടുതൽ ഒഴിവുസമയവും കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ ജീവിതവും ലഭിക്കേണ്ടതാണ്. എന്നാൽ ആ സാങ്കേതിക ശേഷി ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ് എന്നതനുസരിച്ച് ഫലം മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട് സാങ്കേതിക പുരോഗതി സ്വയം മനുഷ്യവിമോചനം സൃഷ്ടിക്കില്ല. സാങ്കേതിക ശേഷിയുടെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണമാണ് നിർണായകം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹം ഒരു ഏകതാന ഘടനയായിരിക്കണമെന്നില്ല. വിവിധ ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളും ഉൽപ്പാദനരീതികളും പരസ്പരം സഹവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ബഹുതല സമൂഹം രൂപപ്പെടാം.

ചില മേഖലകളിൽ പൊതുസ്വത്ത് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായിരിക്കും. ചില മേഖലകളിൽ സഹകരണ ഉടമസ്ഥത കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായിരിക്കും. ചില മേഖലകളിൽ സ്വകാര്യ സംരംഭം നവീകരണത്തിന് ആവശ്യമായിരിക്കും. ചില വിഭവങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുസമ്പത്തായി സംരക്ഷിക്കേണ്ടിവരും. ചില വിപണികളെ സാമൂഹിക നിയമങ്ങളിലൂടെ നിയന്ത്രിക്കേണ്ടിവരും.

ഇത്തരം ഒരു സമൂഹത്തിൽ ചോദ്യം “ആരാണ് എല്ലാം ഉടമസ്ഥത വഹിക്കുന്നത്?” എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങില്ല. ഏത് വിഭവം ഏത് സാമൂഹിക തലത്തിൽ ഏത് ഉടമസ്ഥതാരൂപത്തിലായിരിക്കണം എന്നതാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ബഹുതല സാമൂഹിക സമീപനത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് അതിനെ പൂർണമായി നിഷേധിക്കുകയോ പൂർണമായി അംഗീകരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതല്ല. അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ നേട്ടങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട് അതിന്റെ സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മറികടക്കാനുള്ള പുതിയ ഘടന കണ്ടെത്തുകയാണ്.

മുതലാളിത്തം ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ വികസിപ്പിച്ചു. ലിബറലിസം വ്യക്തിയുടെ അവകാശങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തി. ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ പരിധി വികസിപ്പിച്ചു. ജനാധിപത്യം രാഷ്ട്രീയ പങ്കാളിത്തത്തിന്റെ പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറന്നു. സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ സമത്വത്തിന്റെയും നീതിയുടെയും ആശയങ്ങളെ വികസിപ്പിച്ചു.

ഇവയെ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ശക്തികളായി കാണാതെ, അവയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ഘടകങ്ങളെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു സാമൂഹിക യോജിപ്പിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ചരിത്രപരമായ പരിണാമത്തിന്റെ അടുത്ത സാധ്യത.

മനുഷ്യൻ വിപണിക്കുവേണ്ടി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ഉപഭോക്താവല്ല; വിപണി മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാനുള്ള ഒരു സാമൂഹിക ഉപാധിയാണ്. മൂലധനം മനുഷ്യന്റെ മേൽ അധികാരം സ്ഥാപിക്കാനുള്ള ശക്തിയല്ല; മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഉപാധിയായി അത് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടേണ്ടതാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിൽ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള ഉപകരണമല്ല; മനുഷ്യനെ അനാവശ്യമായ അധ്വാനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാനുള്ള ശക്തിയാകണം. സമ്പത്ത് ചിലരുടെ അധികാരത്തിന്റെ ഉറവിടമല്ല; മനുഷ്യരുടെ സമഗ്രമായ ജീവിതവികസനത്തിന്റെ അടിത്തറയാകണം. ഈ പരിവർത്തനമാണ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കാവുന്ന ഉയർന്ന സാമൂഹിക രൂപത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസാധ്യത.

മുതലാളിത്തത്തെ ഒരു സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവത്തെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു. ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത, തൊഴിൽബന്ധങ്ങൾ, വിപണി, മൂലധനസഞ്ചയം എന്നിവ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളാണെങ്കിലും, അവയ്ക്കൊപ്പം രാഷ്ട്രീയ അധികാരം, ഭരണകൂടം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംസ്കാരം, മനുഷ്യബോധം, പ്രകൃതി എന്നിവയും അതിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിൽ സജീവമായി ഇടപെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് മുതലാളിത്തം ഒരു ഏകതാനമായ ഘടനയല്ല; പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ സാമൂഹിക സംവിധാനമാണ്. ഓരോ തലത്തിലും നടക്കുന്ന മാറ്റങ്ങൾ മറ്റു തലങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു തലത്തിലെ മാറ്റത്തിന് മറ്റൊരു തലത്തിൽ നിന്ന് പ്രതികരണം ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപങ്ങൾ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ നിലനിൽപ്പുകളും പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഏകീകരണശക്തികളുടെയും വിഘടനശക്തികളുടെയും ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ ഫലമാണ്. ഈ തത്വം സാമൂഹിക ലോകത്തേക്കും പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ, ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയെ നിലനിർത്തുന്ന ശക്തികൾക്കൊപ്പം അതിനെ മാറ്റത്തിലേക്ക് തള്ളിവിടുന്ന ശക്തികളും എല്ലായ്പ്പോഴും പ്രവർത്തിക്കുന്നതായി കാണാം. മുതലാളിത്തത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. മൂലധനസഞ്ചയം, ഉൽപ്പാദനം, വിപണി, നിയമം, സ്വകാര്യസ്വത്ത് എന്നിവ അതിനെ ഏകീകരിക്കുന്ന ശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ മത്സരം, വർഗ്ഗവൈരുദ്ധ്യം, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, സാങ്കേതിക മാറ്റം, സാമൂഹിക പ്രതിഷേധം, പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി എന്നിവ അതിന്റെ നിലവിലുള്ള ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിഘടനശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രം അതിന്റെ സ്ഥിരതയുടെ ചരിത്രം മാത്രമല്ല; സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാൽ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ചരിത്രമാണ്.

മൂലധനത്തെ വെറും പണം, യന്ത്രം, ഫാക്ടറി, ഭൂമി തുടങ്ങിയ സമ്പത്തുകളുടെ കൂട്ടമായി കാണാനാവില്ല. പണം ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ പ്രവേശിക്കുകയും തൊഴിൽശക്തിയെയും ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുകയും കൂടുതൽ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും ആ മൂല്യം വീണ്ടും ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് നിക്ഷേപിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാമൂഹിക ബന്ധത്തിലൂടെയാണ് മൂലധനമായി മാറുന്നത്. അതുകൊണ്ട് മൂലധനം ഒരു വസ്തുവിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ഒരു സാമൂഹിക ശക്തിയാണ്. ഒരു യന്ത്രം സ്വതവേ മൂലധനമല്ല. അത് ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയിലും തൊഴിൽബന്ധത്തിലും പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴാണ് മൂലധനത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറുന്നത്. ഇതിലൂടെ ഒരു പ്രധാന സത്യം വ്യക്തമാകുന്നു: വസ്തുക്കളുടെ ഭൗതിക സ്വഭാവം മാത്രമല്ല, അവ ഉൾപ്പെടുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും അവയുടെ പ്രവർത്തനത്തെ നിർണയിക്കുന്നു.

മൂലധനത്തിന്റെ ചലനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ സഞ്ചയമാണ്. ഉൽപ്പാദനത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന മൂല്യം വീണ്ടും നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു; കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം നടക്കുന്നു; കൂടുതൽ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു; അത് വീണ്ടും നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് സ്വാഭാവികമായ ഒരു അവസാനപരിധിയില്ല. കൂടുതൽ മൂലധനം, കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം, കൂടുതൽ വിപണി, വീണ്ടും കൂടുതൽ മൂലധനം എന്ന ചക്രം തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതോടൊപ്പം ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യവും വളരുന്നു. മൂലധനം അനന്തമായ വളർച്ച തേടുന്നു; എന്നാൽ അത് പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഭൂമിക്കും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾക്കും മനുഷ്യശരീരത്തിനും സാമൂഹിക ഉപഭോഗശേഷിക്കും പരിധികളുണ്ട്. അതിനാൽ അനന്തമായ സഞ്ചയത്തിന്റെ പ്രവണതയും പരിമിതമായ ഭൗതിക ലോകവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ഒന്നായി മാറുന്നു.

തൊഴിലാണ് ഈ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുടെ ജീവിക്കുന്ന ശക്തി. യന്ത്രങ്ങൾക്കും കെട്ടിടങ്ങൾക്കും അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾക്കും സ്വയം ഉൽപ്പാദനം നടത്താനാവില്ല. മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശക്തിയും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലുള്ള സംയോജനത്തിലൂടെയാണ് ഉൽപ്പാദനം നടക്കുന്നത്. എന്നാൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ തൊഴിൽശക്തി ഒരു ചരക്കായി വിപണിയിൽ വിൽക്കപ്പെടുന്നു. തൊഴിലാളിക്ക് തന്റെ തൊഴിൽശക്തി വിൽക്കാനോ വിൽക്കാതിരിക്കാനോ നിയമപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ടെങ്കിലും ജീവിക്കാൻ വരുമാനം ആവശ്യമായതിനാൽ ആ സ്വാതന്ത്ര്യം എല്ലായ്പ്പോഴും സമ്പൂർണമായ സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല. മറുവശത്ത് മൂലധനത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥന് തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽശക്തി വാങ്ങാനും ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയെ നിയന്ത്രിക്കാനും കൂടുതൽ സാമ്പത്തിക ശക്തിയുണ്ട്. അതിനാൽ നിയമപരമായ സമത്വത്തിന്റെ മറവിൽ സാമ്പത്തിക ശക്തിയിലെ അസമത്വം നിലനിൽക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ലിബറലിസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവനയും അതിന്റെ പരിമിതിയും ഒരേസമയം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ഫ്യൂഡൽ സമൂഹത്തിലെ ജന്മാവകാശാധിഷ്ഠിത പദവിവ്യവസ്ഥയ്ക്കും രാജകീയ പരമാധികാരത്തിനും മതാധിഷ്ഠിത രാഷ്ട്രീയ നിയന്ത്രണങ്ങൾക്കും എതിരെ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം, നിയമത്തിന് മുമ്പിലുള്ള സമത്വം, സ്വകാര്യസ്വത്ത്, അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, ഭരണാധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള അവകാശം എന്നിവ മുന്നോട്ടുവച്ചത് വലിയ ചരിത്രപരമായ പുരോഗതിയായിരുന്നു. മനുഷ്യൻ ജനിച്ച കുടുംബമോ സാമൂഹിക പദവിയോ കൊണ്ട് മാത്രം നിർവചിക്കപ്പെടുന്ന സത്തയല്ലെന്നും അവന് സ്വതന്ത്രമായ അവകാശങ്ങളുണ്ടെന്നും ലിബറലിസം പ്രഖ്യാപിച്ചു. ആധുനിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ ഈ ആശയങ്ങൾ നിർണായകമായ പങ്കുവഹിച്ചു.

എന്നാൽ നിയമപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരാൾക്ക് നിയമപരമായി എന്തും തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ ആ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രയോഗിക്കാൻ ആവശ്യമായ സാമ്പത്തിക ശേഷി ഇല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം പരിമിതമായിരിക്കും. ഒരാൾക്ക് നിരവധി ആശുപത്രികളിൽ നിന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടെങ്കിലും ചികിത്സയ്ക്കുള്ള പണം ഇല്ലെങ്കിൽ ആ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന് യഥാർത്ഥ അർത്ഥം കുറയും. നിരവധി വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടെങ്കിലും ഫീസ് നൽകാനുള്ള കഴിവില്ലെങ്കിൽ ആ സ്വാതന്ത്ര്യം ഔപചാരികമായി മാത്രം നിലനിൽക്കും. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം അവകാശത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം മാത്രമല്ല; ആ അവകാശം പ്രയോഗിക്കാനുള്ള ഭൗതികശേഷിയും അതിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് പല തലങ്ങളുണ്ട്. നിയമപരമായ അവകാശം ഒരു തലത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. സാമ്പത്തികശേഷി മറ്റൊരു തലത്തിലാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, വിവരലഭ്യത, രാഷ്ട്രീയപങ്കാളിത്തം എന്നിവ വീണ്ടും വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലാണ്. ഈ തലങ്ങൾ തമ്മിൽ യോജിച്ച ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുമ്പോഴാണ് ഔപചാരിക സ്വാതന്ത്ര്യം യഥാർത്ഥ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറുന്നത്. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ അഭാവമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യമായ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യവും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

സ്വകാര്യസ്വത്തിനെക്കുറിച്ചും ഇതേ വ്യത്യാസം ബാധകമാണ്. വ്യക്തിപരമായ ഉപയോഗത്തിനുള്ള വീട്, വസ്ത്രം, ഉപകരണങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഉടമസ്ഥതയും ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ തൊഴിൽ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഫാക്ടറികളുടെയും ഖനികളുടെയും വൻകിട സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും ഉടമസ്ഥതയും ഒരേ സാമൂഹിക അർത്ഥമുള്ളതല്ല. ആദ്യത്തേത് വ്യക്തിപരമായ ഉപയോഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടപ്പോൾ രണ്ടാമത്തേത് സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ നിയന്ത്രണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വകാര്യസ്വത്തിന്റെ അവകാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ സ്വത്തുകളുടെ സ്വഭാവവും അവയുടെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

മുതലാളിത്തവും ജനാധിപത്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. ജനാധിപത്യം രാഷ്ട്രീയ സമത്വത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കുന്നു. ഓരോ പൗരനും ഒരു വോട്ട് എന്നതാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം. എന്നാൽ മുതലാളിത്തം സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ അസമമായ ഉടമസ്ഥതയെ അനുവദിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരേ സമൂഹത്തിൽ രാഷ്ട്രീയ സമത്വവും സാമ്പത്തിക അസമത്വവും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഒരു വോട്ട് മാത്രമേയുള്ളൂ; എന്നാൽ മറ്റൊരാൾക്ക് മാധ്യമങ്ങളെയും വൻകിട സ്ഥാപനങ്ങളെയും രാഷ്ട്രീയപ്രചാരണങ്ങളെയും പൊതുനയരൂപീകരണത്തെയും സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയുന്ന അളവറ്റ സാമ്പത്തിക ശക്തിയുണ്ടാകാം. ഇതോടെ രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യവും സാമ്പത്തിക അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു.

എന്നാൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യം അനിവാര്യമായി ജനാധിപത്യത്തിന്റെ തകർച്ചയിലേക്ക് നയിക്കണമെന്നില്ല. തൊഴിലാളി സംഘടനകൾ, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, പുരോഗമന നികുതി, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, ശക്തമായ നിയമവ്യവസ്ഥ, സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങൾ, ജനാധിപത്യ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ എന്നിവ സാമ്പത്തിക ശക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയ ആധിപത്യം നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഏകീകരണശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കാം. അതിനാൽ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ രൂപത്തെ നിർണയിക്കുന്നത് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം മാത്രം അല്ല; സാമ്പത്തിക ശക്തിയും സാമൂഹിക ശക്തികളും തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ കൂടിയാണ്.

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യപകുതിയിൽ മുതലാളിത്തം നേരിട്ട മഹാമാന്ദ്യം, തൊഴിലില്ലായ്മ, സാമ്പത്തിക തകർച്ച, യുദ്ധങ്ങൾ, തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ വളർച്ച എന്നിവ വിപണിയെ പൂർണമായും സ്വതന്ത്രമായി വിടുന്നതിന്റെ പരിധികൾ വെളിപ്പെടുത്തി. ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പല രാജ്യങ്ങളിലും ഭരണകൂടത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഇടപെടൽ വർധിച്ചു. പൊതുജനാരോഗ്യം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങൾ, തൊഴിലില്ലായ്മാ സഹായം, പുരോഗമന നികുതി, പൊതുമേഖല തുടങ്ങിയ സംവിധാനങ്ങൾ വികസിച്ചു. വിപണി ഇല്ലാതായില്ല; സ്വകാര്യസ്വത്തും ഇല്ലാതായില്ല. എന്നാൽ വിപണിയുടെ സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടു. മുതലാളിത്തം സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഭാഗികമായി ഉൾക്കൊണ്ട് പുതിയൊരു സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിച്ച ഘട്ടമായിരുന്നു അത്.

എന്നാൽ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനപാദത്തിൽ ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥ വീണ്ടും മാറി. പണപ്പെരുപ്പം, സാമ്പത്തിക മന്ദഗതി, എണ്ണപ്രതിസന്ധി, ഉൽപ്പാദനരീതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ, അന്താരാഷ്ട്ര മൂലധനത്തിന്റെ വർധിച്ച ചലനശേഷി എന്നിവയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിയോ-ലിബറലിസം ശക്തിപ്രാപിച്ചു. വിപണിയുടെ പ്രവർത്തനപരിധി വിപുലീകരിക്കുക, പൊതുമേഖല ചുരുക്കുക, സ്വകാര്യവൽക്കരണം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, വ്യാപാരനിയന്ത്രണങ്ങൾ കുറയ്ക്കുക, മൂലധനത്തിന്റെ രാജ്യാന്തര ചലനത്തിന് കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുക, സാമൂഹിക ചെലവുകൾ നിയന്ത്രിക്കുക എന്നിവ അതിന്റെ പ്രധാന നയങ്ങളായി മാറി. ഇതോടെ വിപണി ഒരു സാമ്പത്തിക ഉപാധി എന്ന നിലയിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ പല മേഖലകളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന പ്രധാന ശക്തിയായി ഉയർന്നു.

നിയോ-ലിബറലിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവിശ്വാസം വിപണിക്ക് വിഭവങ്ങൾ കാര്യക്ഷമമായി വിതരണം ചെയ്യാനും വ്യക്തികളുടെയും സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും തീരുമാനങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കാനും ഭരണകൂടത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ കഴിവുണ്ടെന്നതാണ്. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഈ വാദത്തിന് യാഥാർത്ഥ്യമായ അടിത്തറയുണ്ട്. മത്സരം ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുകയും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ചില വിഭവങ്ങളുടെ കാര്യക്ഷമമായ ഉപയോഗത്തിന് സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ വിപണിക്ക് സ്വയം പരിഹരിക്കാൻ കഴിയാത്ത പ്രശ്നങ്ങളും ധാരാളമുണ്ട്. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, പൊതുജനാരോഗ്യം, അടിസ്ഥാനവിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, ശുദ്ധജലം, പൊതുഗതാഗതം തുടങ്ങിയവയെ വിപണി വിലയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രം ക്രമീകരിക്കാനാവില്ല.

ഒരു കാടിന്റെ മൂല്യം അതിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന മരത്തിന്റെ വിപണിവിലയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് ജലം സംരക്ഷിക്കുന്നു, മണ്ണിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു, കാലാവസ്ഥയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു, അനേകം ജീവജാലങ്ങൾക്ക് ആവാസവ്യവസ്ഥ നൽകുന്നു. അതുപോലെ ഒരു മനുഷ്യന്റെ ആരോഗ്യത്തിന്റെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും മൂല്യം അവയുടെ വിപണിവിലയിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. വിപണിവിലയും സാമൂഹിക മൂല്യവും തമ്മിലുള്ള ഈ വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കാതെ വിപണിയെ സമൂഹത്തിന്റെ പരമമായ ക്രമീകരണശക്തിയാക്കി മാറ്റുന്നത് സാമൂഹിക അസന്തുലിതാവസ്ഥയ്ക്ക് കാരണമാകാം.

സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തിന്റെ കാര്യത്തിലും ഇതേ പ്രശ്നം ഉയരുന്നു. സ്വകാര്യസ്ഥാപനങ്ങൾ ചില മേഖലകളിൽ കാര്യക്ഷമമായി പ്രവർത്തിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, ജലം, ശുചിത്വം, അടിസ്ഥാനഗതാഗതം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സേവനം ലഭിക്കുന്നതിന്റെ പ്രധാന നിർണായക ഘടകം സാമ്പത്തികശേഷിയായി മാറുമ്പോൾ പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങൾ കൂടുതൽ പിന്നിലേക്ക് തള്ളപ്പെടാം. അതിനാൽ വിപണിയുടെ കാര്യക്ഷമതയും സാമൂഹിക നീതിയും തമ്മിൽ യോജിപ്പ് സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

നിയോ-ലിബറലിസത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത ധനമൂലധനത്തിന്റെ ശക്തമായ വളർച്ചയാണ്. യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്ന മൂലധനത്തോടൊപ്പം ഓഹരികൾ, കടപ്പത്രങ്ങൾ, വായ്പകൾ, പലിശ, നാണയവിനിമയം, ഊഹക്കച്ചവടം തുടങ്ങിയ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ അതിവേഗം വികസിച്ചു. ധനമേഖല ഉൽപ്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ നിക്ഷേപം നൽകുന്നതിലൂടെ വലിയ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് സഹായകരമാകാം. എന്നാൽ ധനമേഖല യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനത്തെക്കാൾ വേഗത്തിൽ വളരുകയും സാമ്പത്തിക ആസ്തികളുടെ വില യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അസ്ഥിരത വർധിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന ആശയം പ്രയോഗിക്കാം. സാമ്പത്തിക ജീവിതത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള യോജിപ്പ് കുറയുമ്പോൾ വ്യവസ്ഥയുടെ ആന്തരിക സന്തുലിതാവസ്ഥ ദുർബലമാകുന്നു. ധനമൂലധനത്തിന്റെ വളർച്ച യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനവുമായി ബന്ധം നഷ്ടപ്പെടുന്ന പരിധിയിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക കുമിളകൾ രൂപപ്പെടാം. അവ തകരുമ്പോൾ പ്രതിസന്ധിയുടെ ആഘാതം ധനവിപണിയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ തൊഴിൽ, കുടുംബം, ഉപഭോഗം, പൊതുധനം എന്നിവയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു.

മുതലാളിത്ത പ്രതിസന്ധിയെ അതിനാൽ വെറും തകർച്ചയായി കാണാനാവില്ല. പ്രതിസന്ധി പഴയ ബന്ധങ്ങളെ വിഘടിപ്പിക്കുകയും അതേ സമയം പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ചില സ്ഥാപനങ്ങൾ തകരുന്നു, ചില മൂലധനങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുന്നു, തൊഴിലില്ലായ്മ വർധിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതോടൊപ്പം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, പുതിയ വ്യവസായങ്ങൾ, പുതിയ സാമ്പത്തിക നയങ്ങൾ, പുതിയ ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങൾ എന്നിവയും വളരാം. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധി ഒരേസമയം വിഘടനവും പുനഃസംഘടനയും ആണ്. ഏത് ശക്തികളാണ് ആ പുനഃസംഘടനയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് എന്നതാണ് അതിന്റെ സാമൂഹിക ഫലത്തെ നിർണയിക്കുന്നത്.

മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം വർധിക്കുമ്പോൾ വിപണിയിലെ മത്സരം തന്നെ മാറുന്നു. ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ലയിക്കുന്നു. വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ കൂടുതൽ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ഏറ്റെടുക്കുന്നു. ഏതാനും സ്ഥാപനങ്ങൾ വിപണിയിലെ പ്രധാന പങ്ക് കൈവശപ്പെടുത്തുമ്പോൾ മത്സരത്തിന്റെ പേരിൽ നിലനിന്നിരുന്ന വിപണി ഘടന ക്രമേണ കേന്ദ്രീകൃതമാകുന്നു. ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു: മത്സരം മൂലധനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ അതേ മത്സരം മൂലധനത്തെ കേന്ദ്രീകരിച്ച് ഒടുവിൽ മത്സരത്തെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്താം.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ സാമ്പത്തിക ശക്തിയും രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ അടുത്തുവരുന്നു. വലിയ മൂലധനങ്ങൾക്ക് ഭരണകൂടത്തിന്റെ നയങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാനുള്ള കഴിവ് വർധിക്കുന്നു. വ്യവസായനയം, നികുതി, ഭൂവിനിയോഗം, പൊതുനിക്ഷേപം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനം, ധനകാര്യനിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വലിയ സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ കൂടുതൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തുമ്പോൾ വിപണി സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഔപചാരിക രൂപത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അധികാരത്തിന്റെ അസമത്വം ശക്തമാകുന്നു.

ഇത്തരം സാഹചര്യത്തിലാണ് ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം ശക്തിപ്രാപിക്കുന്നത്. വിപണിയിലെ വിജയം ഉൽപ്പാദനക്ഷമത, നവീകരണം, കാര്യക്ഷമത എന്നിവയാൽ മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടാതെ ഭരണകൂടത്തോടുള്ള പ്രത്യേക ബന്ധം, രാഷ്ട്രീയ സംരക്ഷണം, അനുകൂല നിയമങ്ങൾ, പ്രത്യേക അനുമതികൾ, പൊതുസമ്പത്തിന്റെ സ്വകാര്യ കൈമാറ്റം, പൊതുപണം ഉപയോഗിച്ചുള്ള സ്വകാര്യ രക്ഷാപ്രവർത്തനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ വിപണിയുടെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറുന്നു. ഇവിടെ ഭരണകൂടവും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പൊതുതാൽപര്യത്തെ മറികടന്ന് പ്രത്യേക സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾക്ക് അനുകൂലമാകാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു.

ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം വിപണിയുടെ പൂർണമായ നിഷേധമല്ല. മറിച്ച് വിപണി ശക്തിയും രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും തമ്മിലുള്ള പ്രത്യേക കൂട്ടിച്ചേരലാണ്. ലിബറലിസം നിയമത്തിന് മുമ്പിലുള്ള സമത്വത്തെ പ്രഖ്യാപിക്കുകയും വിപണി എല്ലാവർക്കും മത്സരിക്കാനുള്ള അവസരം നൽകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തത്തിൽ ചിലർക്കു അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രത്യേക പ്രവേശനം ലഭിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഔപചാരികമായ സമത്വത്തിന്റെ അടിത്തറയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ യഥാർത്ഥ അസമത്വം വർധിക്കുന്നു.

പൊതുസമ്പത്തിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണം ഈ പ്രക്രിയയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകമാണ്. ഭൂമി, ഖനിജസമ്പത്ത്, ജലം, വനങ്ങൾ, പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ വിഭവങ്ങളാണ്. ഇവയെ സ്വകാര്യ ലാഭത്തിന്റെ ഉറവിടങ്ങളാക്കി മാറ്റുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന്റെ സമ്പത്ത് സ്വകാര്യ മൂലധനസഞ്ചയത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറുന്നു. അതിനാൽ സ്വകാര്യവൽക്കരണം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത മാറ്റുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സമ്പത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം മാറുന്ന പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്.

ഇവിടെ തലമുറകൾക്കിടയിലെ നീതിയുടെ ചോദ്യവും ഉയരുന്നു. പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ ഇപ്പോഴത്തെ തലമുറയ്ക്ക് മാത്രമുള്ള സ്വത്തല്ല. ഭാവിയിലെ തലമുറകൾക്കും അവയിൽ അവകാശമുണ്ട്. ഇന്ന് ഒരു കാട് നശിപ്പിച്ചാൽ അതിന്റെ നഷ്ടം ഇന്നത്തെ സാമ്പത്തിക കണക്കുകളിൽ മുഴുവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെടണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ഭാവിയിലെ തലമുറയ്ക്ക് നഷ്ടപ്പെടുന്നത് ജലസംരക്ഷണവും ജൈവവൈവിധ്യവും ശുദ്ധവായുവും കാലാവസ്ഥാസന്തുലിതാവസ്ഥയും ആയിരിക്കും. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തീരുമാനം ഇപ്പോഴത്തെ തലമുറയുടെ സ്വകാര്യ തീരുമാനമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല.

ആധുനിക മുതലാളിത്തത്തിൽ തൊഴിലിന്റെ രൂപവും വലിയ മാറ്റങ്ങൾക്കു വിധേയമായി. ഫാക്ടറിയിലെ സ്ഥിരം തൊഴിലാളിയോടൊപ്പം കരാർ തൊഴിലാളി, താൽക്കാലിക തൊഴിലാളി, സേവനമേഖലാ ജീവനക്കാരൻ, വിതരണപ്രവർത്തകൻ, വീട്ടിലിരുന്ന് ജോലി ചെയ്യുന്ന വ്യക്തി, സ്വയംതൊഴിലാളി, കണക്കുകൂട്ടൽ സംവിധാനങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന തൊഴിലാളി തുടങ്ങിയ പുതിയ രൂപങ്ങൾ വളർന്നു. തൊഴിൽസ്ഥലങ്ങൾ ചിതറുകയും തൊഴിലിന്റെ സമയക്രമം മാറുകയും തൊഴിലാളികൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ദുർബലമാകുകയും ചെയ്തു. ഇതോടെ പരമ്പരാഗത തൊഴിലാളി സംഘടനകൾക്ക് പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ ഉയർന്നു.

അതോടൊപ്പം തൊഴിൽ കൂടുതൽ അദൃശ്യവുമാകുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ പിന്നിൽ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ ശേഖരിക്കുന്നവരിൽ നിന്ന് നിർമ്മാണം നടത്തുന്നവരിലേക്കും ഗതാഗതം ചെയ്യുന്നവരിലേക്കും സംഭരിക്കുന്നവരിലേക്കും വിൽക്കുന്നവരിലേക്കും നീളുന്ന വലിയ തൊഴിൽശൃംഖലയുണ്ട്. ഉപഭോക്താവിന് ആ മുഴുവൻ തൊഴിലും കാണാനാകില്ല. ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങളിലും ഇതുതന്നെയാണ് സ്ഥിതി. വിവരശേഖരണം, ഉള്ളടക്കനിർമ്മാണം, കണക്കുകൂട്ടൽ, വൈദ്യുതി, ഉപകരണനിർമ്മാണം, സാങ്കേതിക പരിപാലനം എന്നിവയെല്ലാം ഉപയോക്താവിന് അദൃശ്യമായ തൊഴിൽരൂപങ്ങളാണ്.

ഇതോടെ മനുഷ്യന്റെ വിവരവും ശ്രദ്ധയും പോലും സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളായി മാറുന്നു. ഒരാൾ ഒരു സാമൂഹികമാധ്യമം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ താൽപര്യങ്ങളും പെരുമാറ്റരീതികളും ശ്രദ്ധയും വിവരങ്ങളായി ശേഖരിക്കപ്പെടുകയും വിപണനത്തിനും പരസ്യത്തിനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യാം. മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനം സാമ്പത്തിക മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ രൂപമാണിത്. അതിനാൽ ആധുനിക മുതലാളിത്തം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശക്തിയെ മാത്രം ഉപയോഗിക്കുന്നില്ല; മനുഷ്യന്റെ സമയവും ശ്രദ്ധയും വിവരവും പെരുമാറ്റവും വരെ സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നു.

ഇവിടെ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വാണിജ്യവൽക്കരണവും ആരംഭിക്കുന്നു. പരസ്യം ഉൽപ്പന്നത്തെക്കുറിച്ച് വിവരമറിയിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. വിപണി മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതോടൊപ്പം പുതിയ ആവശ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. “എനിക്ക് എന്താണ് ആവശ്യം?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് മനുഷ്യൻ സ്വയം ഉത്തരം കണ്ടെത്തുന്നതിനുപകരം വിപണി പലപ്പോഴും ആ ഉത്തരത്തെ മുൻകൂട്ടി നിർമിക്കുന്നു. ഇതോടെ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹവും വിപണിയുടെ ആവശ്യവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി മങ്ങുന്നു.

നിയോ-ലിബറൽ വ്യക്തിവാദത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഫലവും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ വിജയം അവന്റെ സ്വന്തം കഴിവിന്റെയും പരിശ്രമത്തിന്റെയും ഫലമായി മാത്രം കാണുമ്പോൾ ദാരിദ്ര്യം, തൊഴിലില്ലായ്മ, കടബാധ്യത, വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ അസമത്വം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങൾ വ്യക്തിപരമായ പരാജയങ്ങളായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ വ്യക്തി തന്റെ പ്രശ്നങ്ങളെ കൂട്ടായ സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങളായി കാണാതെ വ്യക്തിപരമായ പരാജയങ്ങളായി കാണാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇതോടെ സാമൂഹിക ഐക്യവും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനശേഷിയും ദുർബലപ്പെടുന്നു.

തൊഴിൽസുരക്ഷയുടെ കുറവും സാമൂഹിക സുരക്ഷയുടെ ദൗർബല്യവും ഈ വ്യക്തിവൽക്കരണത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുമോ എന്ന ഭയം, കടം തിരിച്ചടയ്ക്കാനാകുമോ എന്ന ഭയം, ചികിത്സാചെലവ് വഹിക്കാനാകുമോ എന്ന ഭയം, മക്കളുടെ വിദ്യാഭ്യാസച്ചെലവ് എങ്ങനെ കണ്ടെത്തും എന്ന ഭയം എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. നിയമപരമായി സ്വതന്ത്രനായ ഒരാൾ പോലും ഭയത്തിന്റെ സാമൂഹിക സാഹചര്യത്തിൽ ജീവിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം ചുരുങ്ങുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹിക സുരക്ഷ ഒരു ദാനമല്ല; യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്.

സമ്പത്തിന്റെ അസമത്വം ജീവിതനിലവാരത്തിലെ വ്യത്യാസം മാത്രമല്ല സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; അധികാരത്തിന്റെ അസമത്വവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വലിയ സമ്പത്ത് കൈവശമുള്ളവർക്ക് മാധ്യമങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാനും രാഷ്ട്രീയപ്രചാരണത്തിന് ധനസഹായം നൽകാനും ഗവേഷണത്തെ സ്വാധീനിക്കാനും നയരൂപീകരണത്തിൽ സമ്മർദ്ദം ചെലുത്താനും കൂടുതൽ കഴിവുണ്ട്. ഇതോടെ സാമ്പത്തിക അസമത്വം രാഷ്ട്രീയ അസമത്വമായി മാറുന്നു. ജനാധിപത്യത്തിൽ ഓരോ വ്യക്തിക്കും ഒരു വോട്ട് മാത്രമാണെങ്കിലും സമൂഹത്തിലെ തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാനുള്ള അവരുടെ കഴിവ് ഒരുപോലെയല്ല.

അതുകൊണ്ട് ജനാധിപത്യത്തെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളിലേക്കു മാത്രം ചുരുക്കാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യർ ജോലി ചെയ്യുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളിലും വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളിലും പൊതുസമ്പത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലും സാമൂഹിക സേവനങ്ങളുടെ നടത്തിപ്പിലും തീരുമാനമെടുക്കുന്നതിൽ പങ്കാളികളാകണം. രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം അധികാരത്തിന്റെ ഒരു രൂപത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നുവെങ്കിൽ സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക ജനാധിപത്യം മറ്റൊരു രൂപത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം രാഷ്ട്രീയ അവകാശങ്ങളിൽ നിന്ന് സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ പങ്കാളിത്തത്തിലേക്ക് വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെ ഉടമസ്ഥതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യവും പുതിയ രീതിയിൽ ഉന്നയിക്കേണ്ടിവരുന്നു. എല്ലാം സ്വകാര്യമായിരിക്കണമെന്നോ എല്ലാം പൊതുവായിരിക്കണമെന്നോ ഉള്ള ഏകപക്ഷീയമായ സമീപനത്തിനുപകരം, ഓരോ വിഭവത്തിന്റെയും സാമൂഹിക സ്വഭാവം പരിഗണിച്ച് അനുയോജ്യമായ ഉടമസ്ഥതാരൂപം തിരഞ്ഞെടുക്കേണ്ടതുണ്ട്. ചെറിയ കുടുംബവ്യവസായത്തിന് സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത അനുയോജ്യമായേക്കാം. വലിയ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾക്ക് പൊതുഉടമസ്ഥത ആവശ്യമായേക്കാം. ചില ഉൽപ്പാദനസ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് തൊഴിലാളികളുടെ സഹകരണ ഉടമസ്ഥത അനുയോജ്യമായേക്കാം. പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങൾക്ക് സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ നിയന്ത്രണം ഫലപ്രദമായേക്കാം. ഈ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ ഒരേ സമൂഹത്തിൽ സഹവർത്തിക്കാം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകളുടെ സഹവർത്തിത്വം എന്ന ആശയത്തിന്റെ പ്രായോഗിക പ്രാധാന്യം. ഒരു സമൂഹം മുഴുവനായും ഒരു ശുദ്ധമായ മുതലാളിത്ത ഘടനയോ ശുദ്ധമായ സോഷ്യലിസ്റ്റ് ഘടനയോ ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. വ്യത്യസ്ത ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളും ഉൽപ്പാദനരീതികളും വിതരണരീതികളും വിവിധ തലങ്ങളിൽ ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം. അവയുടെ പരസ്പരബന്ധമാണ് സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഘടന നിർണയിക്കുന്നത്.

ഇത്തരം ഒരു സമീപനം സാമ്പത്തിക വളർച്ചയുടെ അർത്ഥത്തെയും മാറ്റുന്നു. ഉൽപ്പാദനം വർധിച്ചാൽ മാത്രം സമൂഹം പുരോഗമിക്കുന്നു എന്ന് പറയാനാവില്ല. ഉൽപ്പാദനം വർധിച്ചിട്ടും സമ്പത്തിന്റെ അസമത്വം വർധിക്കാം. ആരോഗ്യച്ചെലവ് ഉയരാം. വിദ്യാഭ്യാസം സാധാരണജനങ്ങൾക്ക് അപ്രാപ്യമാകാം. പ്രകൃതിനാശം രൂക്ഷമാകാം. മനുഷ്യരുടെ ഒഴിവുസമയം കുറയാം. അതിനാൽ പുരോഗതിയുടെ അളവുകോൽ സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വർധനവ് മാത്രം ആയിരിക്കരുത്. മനുഷ്യന്റെ ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, ഒഴിവുസമയം, പരിസ്ഥിതിയുടെ ഗുണനിലവാരം, രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യം, സാംസ്കാരിക പങ്കാളിത്തം, സാമൂഹിക സമത്വം എന്നിവയും പുരോഗതിയുടെ അളവുകോലുകളാകണം.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ അളവിൽ നിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം എന്ന ആശയം പ്രസക്തമാണ്. സമ്പത്ത് ഒരു പരിധിവരെ വർധിക്കുമ്പോൾ അത് ജീവിതനിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്താം. എന്നാൽ സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം ഒരു നിർണായക പരിധി കടന്നാൽ അത് സാമൂഹിക അസന്തുലിതാവസ്ഥയും രാഷ്ട്രീയ അസമത്വവും സൃഷ്ടിക്കും. സാങ്കേതികവിദ്യ ക്രമേണ വികസിക്കുമ്പോൾ അത് ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കും; എന്നാൽ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അത് തൊഴിൽ, വിദ്യാഭ്യാസം, ആശയവിനിമയം, രാഷ്ട്രീയം എന്നിവയുടെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറ്റുന്ന ഗുണപരമായ പരിവർത്തനത്തിന് കാരണമാകും. അതിനാൽ ചെറിയ അളവിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണത്തിന്റെ ഉദയത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക പരിവർത്തനവും ഈ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. പുതിയ സമൂഹം ഒരു ദിവസം പെട്ടെന്ന് പഴയ സമൂഹത്തെ ഇല്ലാതാക്കി ഉദ്ഭവിക്കണമെന്നില്ല. പഴയ ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ വളരാൻ തുടങ്ങാം. സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, തൊഴിലാളികളുടെ കൂട്ടായ ഉടമസ്ഥത, പൊതുസമ്പത്ത് സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, തുറന്ന അറിവ്, പൊതുജനാരോഗ്യം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ, സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ നിയന്ത്രണത്തിലുള്ള വിഭവങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ പുതിയ സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളുടെ വിത്തുകളായി വളരാം.

അവ പഴയ വ്യവസ്ഥയെ ഉടൻ ഇല്ലാതാക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ അവ പുതിയ സാമൂഹിക സാധ്യതകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു. അനേകം ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ഒരു നിർണായക ഘട്ടത്തിൽ പുതിയൊരു സാമൂഹിക ഗുണമായി ഉയർന്നുവരുകയും ചെയ്യാം. ഇതാണ് സാമൂഹിക പരിണാമത്തെ രേഖീയമായ മാറ്റത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നത്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം വിപണിയെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുകയോ വിപണിയെ സർവശക്തമാക്കുകയോ അല്ല. വിപണി മനുഷ്യാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാനുള്ള ഉപാധിയായിരിക്കണം; മനുഷ്യനെ വിപണിയുടെ ഉപാധിയാക്കി ചുരുക്കരുത്. സ്വകാര്യ സംരംഭം അനുവദിക്കാം; എന്നാൽ അത് പൊതുതാൽപര്യത്തിന് മുകളിൽ സ്ഥാപിക്കരുത്. സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കണം; എന്നാൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം ഏതാനും ശക്തികളുടെ കൈകളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കരുത്. സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കണം; എന്നാൽ അതിന്റെ വിതരണം സാമൂഹിക വിഘടനത്തിന് കാരണമാകരുത്. പ്രകൃതിയെ ഉപയോഗിക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ പുനരുത്പാദനശേഷി നശിപ്പിക്കരുത്.

മനുഷ്യനെ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ ഉപാധിയായി കാണുന്നതിൽ നിന്ന് സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയെ മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രവികസനത്തിനുള്ള ഉപാധിയായി മാറ്റുന്നതാണ് ഇവിടെ നിർണായകമായ പരിവർത്തനം. സമ്പത്ത് മനുഷ്യനുവേണ്ടിയാണ്; മനുഷ്യൻ സമ്പത്തിനുവേണ്ടിയല്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്താനാണ്; മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് രൂപപ്പെടുത്താനല്ല. വിപണി മനുഷ്യാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാനുള്ള ഉപാധിയാണ്; മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളെ വിപണിയുടെ ആവശ്യങ്ങളാക്കി മാറ്റാനുള്ള സംവിധാനം മാത്രമല്ല. ഭരണകൂടം സമൂഹത്തിന്റെ സേവകനായിരിക്കണം; ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക മൂലധനകൂട്ടായ്മയുടെ സംരക്ഷകനായി ചുരുങ്ങരുത്.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹിക ദർശനത്തിന്റെ കേന്ദ്രപ്രശ്നം. മനുഷ്യസമൂഹം നിശ്ചലമായ ഒരു ഘടനയല്ല. മൂലധനം മാറുന്നു, തൊഴിൽ മാറുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യ മാറുന്നു, ഭരണകൂടം മാറുന്നു, വിപണി മാറുന്നു, മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ മാറുന്നു, പ്രകൃതിയുമായുള്ള മനുഷ്യന്റെ ബന്ധം മാറുന്നു. ഈ മാറ്റങ്ങളെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച ഒരു മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച മാതൃക പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിലുപരി, ഏത് ശക്തികളെ വികസിപ്പിക്കണം, ഏത് വിഘടനപ്രവണതകളെ നിയന്ത്രിക്കണം, ഏത് പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ വളർത്തണം എന്ന ചോദ്യത്തെ കേന്ദ്രീകരിക്കണം.

മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വികസിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ ശക്തിപ്പെടണം. സാമൂഹിക അസമത്വം കുറയ്ക്കുന്ന ശക്തികൾ ശക്തിപ്പെടണം. പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷി സംരക്ഷിക്കുന്ന ശക്തികൾ ശക്തിപ്പെടണം. അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം വികസിക്കണം. സാമ്പത്തിക അധികാരത്തിന്റെ അമിത കേന്ദ്രീകരണം നിയന്ത്രിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം ശക്തിപ്പെടണം. പൊതുതാൽപര്യവും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന രീതിയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കണം.

ഈ പരിവർത്തനം ഒരു നിശ്ചലമായ അന്തിമസമൂഹത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയല്ല. പുതിയ സമൂഹവും നിരന്തരമായ പരിണാമത്തിലായിരിക്കും. കാരണം ജീവിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം തന്നെ മാറ്റമാണ്. ഏകീകരണം ഇല്ലാതെ സമൂഹം വിഘടിക്കും; മാറ്റത്തിനുള്ള വിഘടനശക്തി ഇല്ലാതെ സമൂഹം നിശ്ചലമാകും. അതിനാൽ നിലനിൽപ്പിനും പരിണാമത്തിനും ആവശ്യമായത് ഈ രണ്ടു ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം അതിന്റെ വിജയങ്ങളിലോ പരാജയങ്ങളിലോ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ അത് അഭൂതപൂർവമായി വികസിപ്പിച്ചു; ശാസ്ത്രത്തിനും സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കും ആഗോള ഉൽപ്പാദനത്തിനും വിപുലമായ സാധ്യതകൾ തുറന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തിനും സമ്പത്തിന്റെ സ്വകാര്യ കേന്ദ്രീകരണത്തിനും ഇടയിലെ വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാക്കി. ലിബറലിസം വ്യക്തിയുടെ അവകാശങ്ങളെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു; എന്നാൽ ഔപചാരിക സ്വാതന്ത്ര്യവും ഭൗതിക അസമത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പരിഹരിക്കാൻ അതിന് കഴിഞ്ഞില്ല. നിയോ-ലിബറലിസം വിപണിയുടെ ശക്തിയെ വ്യാപിപ്പിച്ചു; എന്നാൽ വിപണി സമൂഹത്തിന്റെ എല്ലാ ആവശ്യങ്ങളുടെയും പകരക്കാരനല്ലെന്ന് അതിന്റെ തന്നെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ തെളിയിച്ചു.

അതിനാൽ ചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തെ “മുതലാളിത്തമോ സോഷ്യലിസമോ”, “വിപണിയോ ഭരണകൂടമോ”, “സ്വാതന്ത്ര്യമോ സമത്വമോ” എന്ന ലളിതമായ വിരുദ്ധതകളിൽ മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹിക സമത്വം, ജനാധിപത്യം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രകൃതി, പൊതുതാൽപര്യം എന്നിവ തമ്മിൽ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള യോജിപ്പ് എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കാം എന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ചരിത്രം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ഒരു ലക്ഷ്യത്തിലേക്കുള്ള നേർരേഖയല്ല. പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ നിരന്തരമായ സംഘർഷത്തിലൂടെയും സഹകരണത്തിലൂടെയും പുതിയ സാമൂഹിക രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ് ചരിത്രം. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഭാവിയും മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ തന്നെ പുതിയ സാമൂഹിക സാധ്യതകളുടെ വിത്തുകളാണ്. ആ സാധ്യതകൾ ഏത് രൂപം സ്വീകരിക്കും എന്നത് മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം, ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതി, സാങ്കേതിക പരിണാമം, രാഷ്ട്രീയ പോരാട്ടം, പ്രകൃതിയുടെ പരിധികൾ, സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടന എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് നിർണയിക്കപ്പെടുക.

അവസാനമായി, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം വിപണിയെ സർവശക്തമാക്കുകയോ വിപണിയെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതല്ല. വിപണിയെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഒരു ഉപാധിയായി നിലനിർത്തുകയും മനുഷ്യനെ വിപണിയുടെ ഉപാധിയായി ചുരുക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം. വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടാതെയും സാമൂഹിക സമത്വം വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ അടിച്ചമർത്താതെയും സാമ്പത്തിക വളർച്ച പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെ തകർക്കാതെയും സാങ്കേതിക പുരോഗതി മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക മൂല്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കാതെയും നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ അടുത്ത പരിണാമഘട്ടത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വെല്ലുവിളി.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെയോ ലിബറലിസത്തിന്റെയോ നിയോ-ലിബറലിസത്തിന്റെയോ ലളിതമായ നിഷേധമല്ല. അവയുടെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവനകളെയും പരിമിതികളെയും ഒരേസമയം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അവയുടെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക യോജിപ്പിന്റെ സാധ്യത കണ്ടെത്താനുള്ള ഒരു പുതിയ ഭൗതിക-വൈരുദ്ധ്യാത്മക സമീപനമാണ്. നിലവിലുള്ളതിനെ നിഷേധിക്കുക മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ഉള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക രൂപത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുക—ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദൃഷ്ടികോണം.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസം ദേശീയ അതിർത്തികൾക്കുള്ളിൽ മാത്രം നടന്നിട്ടില്ലെന്ന് കാണാം. ഉൽപ്പാദനത്തിനും അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾക്കും വിപണികൾക്കും തൊഴിൽശക്തിക്കും മൂലധനത്തിനും കൂടുതൽ വിശാലമായ മേഖലകൾ ആവശ്യമായതോടെ മുതലാളിത്തം സ്വാഭാവികമായി രാജ്യാതിർത്തികൾ കടന്നുപോകുന്ന ഒരു ശക്തിയായി വികസിച്ചു. ഒരു രാജ്യത്തിനുള്ളിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന മൂലധനം മറ്റൊരു രാജ്യത്ത് നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു; ഒരു രാജ്യത്ത് രൂപപ്പെടുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ മറ്റൊരു രാജ്യത്തെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; ഒരു രാജ്യത്തിലെ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ മറ്റൊരു രാജ്യത്ത് സംസ്കരിക്കപ്പെടുകയും മൂന്നാമത്തെ രാജ്യത്ത് വിൽക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ ആഗോള ഉൽപ്പാദനം അനേകം പ്രദേശങ്ങളിലെ മനുഷ്യശ്രമങ്ങളെയും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളെയും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ വലയമായി മാറുന്നു.

ഈ ആഗോളവൽക്കരണത്തെ വെറും രാജ്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളുടെ വർധനയായി കാണാനാവില്ല. മൂലധനത്തിന്റെ ചലനശേഷിയും തൊഴിൽശക്തിയുടെ ചലനശേഷിയും ഒരേ തോതിൽ വികസിച്ചില്ല എന്നത് അതിന്റെ പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൊന്നാണ്. മൂലധനത്തിന് ഒരു രാജ്യത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു രാജ്യത്തേക്ക് വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കാനും നിക്ഷേപം മാറ്റാനും കഴിയും. എന്നാൽ തൊഴിലാളിക്ക് അതേ സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടെ രാജ്യാതിർത്തികൾ കടന്ന് തൊഴിലും സുരക്ഷയും തേടാൻ പലപ്പോഴും കഴിയുന്നില്ല. ഇതോടെ ആഗോള വിപണിയിൽ തൊഴിലാളികൾ തമ്മിലുള്ള മത്സരം ശക്തമാകുകയും കുറഞ്ഞ വേതനമുള്ള പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് ഉൽപ്പാദനം മാറ്റാനുള്ള സമ്മർദ്ദം വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി ഒരു രാജ്യത്തിലെ തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽസുരക്ഷ മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലെ തൊഴിലാളിയുടെ വേതനവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു പുതിയ ആഗോള വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഏകീകരണശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളെ ഉൽപ്പാദനത്തിലൂടെയും വ്യാപാരത്തിലൂടെയും ആശയവിനിമയത്തിലൂടെയും കൂടുതൽ അടുത്ത് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത് ഏകീകരണശക്തിയാണ്. എന്നാൽ അതേ ബന്ധം പ്രദേശങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള അസമത്വവും തൊഴിൽമത്സരവും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ അമിതചൂഷണവും വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അത് വിഘടനശക്തിയായി മാറുന്നു. അതിനാൽ ആഗോളവൽക്കരണം സ്വതവേ നല്ലതോ ചീത്തയോ ആയ ഒരു പ്രതിഭാസമല്ല. അതിന്റെ ഫലം നിർണയിക്കുന്നത് വിവിധ ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആഗോളവൽക്കരണത്തോടൊപ്പം പഴയ സാമ്രാജ്യത്വത്തിന്റെ രൂപവും മാറി. നേരിട്ടുള്ള പ്രദേശാധിപത്യവും സൈനിക അധിനിവേശവും സാമ്രാജ്യത്വത്തിന്റെ പ്രധാന ഉപാധികളായിരുന്ന കാലഘട്ടത്തിൽ നിന്ന് സാമ്പത്തിക ആശ്രിതത്വം, ധനകാര്യ നിയന്ത്രണം, സാങ്കേതിക ആശ്രിതത്വം, വ്യാപാരനിയമങ്ങൾ, കടബാധ്യത, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം എന്നിവ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ള ഘട്ടത്തിലേക്ക് ലോകം മാറി. ഒരു രാജ്യത്തെ മറ്റൊരു രാജ്യം നേരിട്ട് ഭരിക്കാതെ തന്നെ അതിന്റെ സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യം രൂപപ്പെട്ടു. ഈ രീതിയിൽ രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും സാമ്പത്തിക ആശ്രിതത്വം ശക്തമാകാം.

ഇതോടെ രാജ്യത്തിന്റെ പരമാധികാരത്തിനും ആഗോള മൂലധനത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും ഇടയിൽ ഒരു പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു. ജനങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന ഒരു ഭരണകൂടത്തിന് സാമൂഹിക ക്ഷേമം വർധിപ്പിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ മൂലധനം രാജ്യത്തിന് പുറത്തേക്ക് ഒഴുകിപ്പോകുമെന്ന ഭയം, വിദേശ നിക്ഷേപം നഷ്ടപ്പെടുമെന്ന ആശങ്ക, കടബാധ്യതയുടെ സമ്മർദ്ദം, അന്താരാഷ്ട്ര സാമ്പത്തിക സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിബന്ധനകൾ തുടങ്ങിയവ ഭരണകൂടത്തിന്റെ തീരുമാനശേഷിയെ പരിമിതപ്പെടുത്താം. അങ്ങനെ ജനാധിപത്യപരമായി രൂപപ്പെട്ട രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും അതിർത്തികൾ കടന്നുപോകുന്ന സാമ്പത്തിക ശക്തിയും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇവിടെ രാഷ്ട്രീയ അധികാരം ഒരു തലത്തിലും സാമ്പത്തിക അധികാരം മറ്റൊരു തലത്തിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവ പരസ്പരം വേർപെട്ടതല്ല. സാമ്പത്തിക ശക്തി രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങൾ സാമ്പത്തിക ശക്തിയുടെ ചലനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള യോജിപ്പോ സംഘർഷമോ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഗതിയെ നിർണയിക്കുന്നു.

നിയോ-ലിബറൽ കാലഘട്ടത്തിൽ ഭരണകൂടത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിലും ഈ മാറ്റം വ്യക്തമാണ്. ഭരണകൂടം സാമ്പത്തിക രംഗത്ത് നിന്ന് പൂർണമായി പിന്മാറുന്നു എന്ന ധാരണ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പൂർണമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഭരണകൂടം ചില മേഖലകളിൽ പിന്മാറുമ്പോൾ മറ്റുചില മേഖലകളിൽ കൂടുതൽ സജീവമാകുന്നു. പൊതുസേവനങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവാങ്ങുന്ന ഭരണകൂടം സ്വകാര്യസ്വത്തിനെ സംരക്ഷിക്കുന്ന നിയമങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്താം. സാമൂഹിക ചെലവുകൾ ചുരുക്കുന്ന ഭരണകൂടം വലിയ ധനകാര്യസ്ഥാപനങ്ങളെ പ്രതിസന്ധിയിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കാൻ പൊതുപണം ഉപയോഗിക്കാം. തൊഴിലാളികളുടെ സംരക്ഷണം കുറയ്ക്കുന്ന ഭരണകൂടം മൂലധനത്തിന്റെ സ്വതന്ത്ര ചലനത്തിന് നിയമപരമായ സംരക്ഷണം നൽകാം.

അതുകൊണ്ട് നിയോ-ലിബറൽ ഭരണകൂടം ദുർബലമായ ഭരണകൂടമല്ല. അതിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ മുൻഗണനകൾ മാറിയ ഭരണകൂടമാണ്. സമൂഹത്തിന്റെ എല്ലാ മേഖലകളിലും ഒരുപോലെ ഇടപെടുന്ന ഭരണകൂടത്തിൽ നിന്ന് വിപണി പ്രവർത്തനത്തിനും മൂലധനസഞ്ചയത്തിനും അനുകൂലമായ സ്ഥാപനപരമായ അന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഭരണകൂടത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണിത്. ഇതിലൂടെ ഭരണകൂടവും വിപണിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; മറിച്ച് പുതിയ രീതിയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം കൂടുതൽ ശക്തമാകാനുള്ള സാധ്യത. വിപണിയിൽ മത്സരിക്കുന്ന എല്ലാവർക്കും ഒരേ നിയമങ്ങൾ ബാധകമാണെന്ന ആശയം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും, രാഷ്ട്രീയ ബന്ധങ്ങളുള്ള വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക ആനുകൂല്യങ്ങൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ വിപണിയുടെ ഔപചാരിക സമത്വം യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ അസമത്വത്തെ മറയ്ക്കുന്ന ഒരു മറയായി മാറുന്നു. പൊതുസമ്പത്ത് സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുകയും, പൊതുപദ്ധതികൾ ചില സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ലാഭസാധ്യതയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപപ്പെടുകയും, നികുതി സംവിധാനത്തിൽ പ്രത്യേക ഇളവുകൾ ലഭിക്കുകയും, സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികളിൽ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നഷ്ടം പൊതുസമൂഹം ഏറ്റെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ലാഭം സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കുകയും നഷ്ടം സാമൂഹികവൽക്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ പൊതുതാൽപര്യവും സ്വകാര്യതാൽപര്യവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി മങ്ങുന്നു. ജനങ്ങളുടെ നികുതിപ്പണത്തിൽ നിന്നാണ് പൊതുവിഭവങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ആ വിഭവങ്ങളുടെ ഉപയോഗത്തിൽ ചിലപ്പോൾ സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന് disproportionate ആയ നേട്ടം ലഭിക്കുന്നു. ഇതോടെ ജനാധിപത്യ ഭരണകൂടം ജനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ സമ്പത്തിന്റെ സംരക്ഷകനെന്ന നിലയിൽ നിന്ന് പ്രത്യേക സാമ്പത്തിക ശക്തികളുടെ ഇടനിലക്കാരനായി മാറാനുള്ള അപകടം ഉയരുന്നു.

മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തോടൊപ്പം മാധ്യമങ്ങളുടെയും വിവരങ്ങളുടെയും കേന്ദ്രീകരണവും സംഭവിക്കുന്നത് ഈ പ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ സങ്കീർണമാക്കുന്നു. ജനാധിപത്യത്തിൽ ജനങ്ങൾ തീരുമാനമെടുക്കുന്നത് അവർക്ക് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. എന്നാൽ വിവരങ്ങളുടെ ഉൽപ്പാദനവും വിതരണംവും ഏതാനും വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങുമ്പോൾ, ജനങ്ങളുടെ അഭിപ്രായരൂപീകരണത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്ന ശക്തിയും കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ സാമ്പത്തിക അധികാരം നേരിട്ട് രാഷ്ട്രീയ അധികാരമായി മാറണമെന്നില്ല; അത് ആദ്യം വിവരാധികാരമായി മാറുകയും പിന്നീട് രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യാം.

വാർത്ത എന്താണ്, ഏത് വിഷയമാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്, ഏത് സംഭവത്തിന് എത്ര പ്രാധാന്യം നൽകണം, ആരുടെ അഭിപ്രായമാണ് പൊതുചർച്ചയിൽ ഇടം നേടേണ്ടത്, ഏത് വിഷയമാണ് അവഗണിക്കേണ്ടത് തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ മാധ്യമങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരവും തമ്മിൽ അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്. സാമ്പത്തിക കേന്ദ്രീകരണം വിവരകേന്ദ്രീകരണത്തിലേക്ക് മാറുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പുറംഘടന നിലനിൽക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ ഉള്ളടക്കം ദുർബലപ്പെടാം.

ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ഈ പ്രശ്നത്തെ ഒരേസമയം കൂടുതൽ സങ്കീർണമാക്കുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു വശത്ത് പരമ്പരാഗത മാധ്യമങ്ങളുടെ ഏകാധിപത്യത്തെ തകർക്കാൻ സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾക്കും സ്വതന്ത്ര പ്രസിദ്ധീകരണത്തിനും സാധിക്കുന്നു. സാധാരണ മനുഷ്യർക്കും സ്വന്തം ആശയങ്ങൾ വലിയ ജനവിഭാഗങ്ങളിലേക്ക് എത്തിക്കാനുള്ള കഴിവ് ലഭിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് വിവരങ്ങളുടെ അതിരില്ലാത്ത പ്രവാഹം തെറ്റായ വിവരങ്ങൾക്കും കൃത്രിമ പ്രചാരണങ്ങൾക്കും വികാരചൂഷണത്തിനും വഴിയൊരുക്കുന്നു. കൂടാതെ വിവരവിതരണത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന കണക്കുകൂട്ടൽ സംവിധാനങ്ങൾ ഏതാനും വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം.

ഇവിടെ വിവരത്തിന്റെ വികേന്ദ്രീകരണവും വിവരനിയന്ത്രണത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും ഒരേസമയം നടക്കുന്നു. ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഒരു സാമൂഹിക സഹവർത്തിത്വമാണ്. ഒരേ സാങ്കേതികവിദ്യ തന്നെ വിമോചനശക്തിയായും നിയന്ത്രണശക്തിയായും പ്രവർത്തിക്കാം. ഫലം നിർണയിക്കുന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഭൗതിക സ്വഭാവം മാത്രം അല്ല; അതിന്റെ ഉടമസ്ഥത, നിയന്ത്രണം, ഉപയോഗം, സാമൂഹിക പ്രതിരോധശേഷി എന്നിവ കൂടിയാണ്.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഈ പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. അറിവ് ശേഖരിക്കാനും ക്രമീകരിക്കാനും വിശകലനം ചെയ്യാനും തീരുമാനങ്ങളെ സഹായിക്കാനും കഴിയുന്ന യന്ത്രസമൂഹങ്ങൾ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പല മേഖലകളിലും പ്രവേശിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള വലിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. എന്നാൽ കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയും വൻതോതിലുള്ള വിവരശേഖരണവും ഏതാനും സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ അറിവിന്മേലുള്ള പുതിയ തരത്തിലുള്ള അധികാരവും രൂപപ്പെടാം.

ഇവിടെ അറിവിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു. അറിവ് സ്വഭാവത്തിൽ പങ്കുവെക്കാവുന്നതാണ്. ഒരാൾ അറിവ് ഉപയോഗിച്ചതുകൊണ്ട് മറ്റൊരാളുടെ അറിവ് കുറയുന്നില്ല. എന്നാൽ അറിവിന്റെ സൃഷ്ടിയും പ്രയോഗവും നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലാകുമ്പോൾ അറിവ് തന്നെ ഒരു കേന്ദ്രീകൃത അധികാരത്തിന്റെ ഉറവിടമാകുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക വിമോചനത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളിലൊന്നായി മാറുന്നു.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം ഉപഭോഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഉൽപ്പാദനം തുടരാൻ ഉപഭോഗം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾക്കപ്പുറം പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ നിരന്തരം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഉപഭോഗം ജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമായി മാറുന്നു. പരസ്യങ്ങൾ വസ്തുക്കളെ മാത്രമല്ല വിൽക്കുന്നത്; അവ ജീവിതശൈലികളും സാമൂഹിക പദവികളും വിജയത്തിന്റെ ധാരണകളും വിൽക്കുന്നു. ഒരു വസ്തു സ്വന്തമാക്കുന്നത് ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ അടയാളമായി മാറുന്നു. ഇങ്ങനെ മനുഷ്യന്റെ സ്വത്വവും വിപണി വസ്തുക്കളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹം വിപണിയുടെ സ്വാഭാവിക പുറംഘടകമല്ലാതാകുന്നു. വിപണി തന്നെ ആഗ്രഹങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തിയായി മാറുന്നു. മനുഷ്യൻ ആവശ്യപ്പെടുന്ന വസ്തുക്കൾ വിപണി നൽകുന്നു എന്നതിനു പുറമേ, മനുഷ്യൻ എന്ത് ആഗ്രഹിക്കണം എന്നതിലും വിപണി സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു. ഇവിടെ സാമ്പത്തിക ഘടനയും മനുഷ്യബോധവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി കൂടുതൽ മങ്ങുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബോധം ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട വ്യക്തിഗത പ്രതിഭാസമല്ല. വ്യക്തിയുടെ ബോധം സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമായ പരിസ്ഥിതിയുമായി നിരന്തരം ഇടപെടുന്നു. കുടുംബം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭാഷ, മാധ്യമം, തൊഴിൽ, സംസ്കാരം, സാമ്പത്തിക സ്ഥിതി എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അതേ സമയം വ്യക്തികളുടെ ചിന്തയും പ്രവർത്തനവും സാമൂഹിക ഘടനകളിൽ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക ഘടനയും മനുഷ്യബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല; പരസ്പരപ്രവർത്തനാത്മകമാണ്.

ഇവിടെയാണ് ലിബറലിസത്തിന്റെയും നിയോ-ലിബറലിസത്തിന്റെയും വ്യക്തിസങ്കൽപ്പങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണുന്നത്. ലിബറലിസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വ്യക്തി ഫ്യൂഡൽ നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം തേടുന്ന പൗരനായിരുന്നു. നിയോ-ലിബറൽ ഘട്ടത്തിൽ വ്യക്തി പലപ്പോഴും സ്വയം ഒരു ചെറിയ സാമ്പത്തിക സ്ഥാപനമായി പെരുമാറേണ്ടിവരുന്ന ഒരാളായി മാറുന്നു. സ്വന്തം കഴിവുകൾ വിപണിയിൽ വിൽക്കണം, സ്വന്തം വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കണം, സ്വന്തം ആരോഗ്യത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കണം, സ്വന്തം തൊഴിൽശേഷിയെ നിരന്തരം മെച്ചപ്പെടുത്തണം, സ്വന്തം പരാജയങ്ങൾക്ക് സ്വയം ഉത്തരവാദിയാകണം എന്ന സമ്മർദ്ദം വർധിക്കുന്നു.

ഇതോടെ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം മറയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ കഴിവുകൾ അവന്റെ സ്വന്തം പരിശ്രമത്തിന്റെ ഫലം മാത്രമല്ല. കുടുംബം, സമൂഹം, വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, മുൻതലമുറകളുടെ ശാസ്ത്രീയ സംഭാവനകൾ, സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വ്യക്തിയുടെ കഴിവുകളുടെ പിന്നിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിഗത വിജയം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു സാമൂഹിക ഉൽപ്പന്നം കൂടിയാണ്.

ഈ തിരിച്ചറിവാണ് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിൽ പുതിയൊരു ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നത്. സമൂഹം വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കണം; വ്യക്തിയും സമൂഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമായ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കണം. ഇത് വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന കൂട്ടായ്മയല്ല; വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് ഭൗതികമായ അടിത്തറ നൽകുന്ന സാമൂഹിക ഏകീകരണമാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ രൂപാന്തരവും നിർണായകമാണ്. വ്യവസായ തൊഴിലാളിയുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ പ്രധാനമായും ഫാക്ടറിയിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്ന് തൊഴിൽ ബന്ധങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഘടനയിലേക്കും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനം, വിതരണം, വിവരശേഖരണം, സേവനം, ഗതാഗതം, പരിചരണം, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയിലുടനീളം മനുഷ്യരുടെ തൊഴിൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഇതോടെ തൊഴിലാളിവർഗത്തെ ഒരു പ്രത്യേക തൊഴിൽസ്ഥലവുമായി മാത്രം ബന്ധപ്പെടുത്തി നിർവചിക്കുന്നത് പര്യാപ്തമല്ല. തൊഴിൽശക്തി വിൽക്കുന്ന എല്ലാവരെയും, നേരിട്ടോ പരോക്ഷമായോ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ പങ്കാളികളാകുന്നവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന കൂടുതൽ വിശാലമായ സാമൂഹിക വർഗ്ഗധാരണ ആവശ്യമായി വരുന്നു. വീട്ടുപരിചരണം നടത്തുന്നവരുടെ തൊഴിൽ, കുട്ടികളെയും വയോധികരെയും പരിചരിക്കുന്നവരുടെ തൊഴിൽ, സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ അനവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയും സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ നിലനിൽപ്പിന് അനിവാര്യമാണ്.

ഇവിടെ സ്ത്രീകളുടെ അദൃശ്യമായ തൊഴിലും പ്രധാനമാണ്. കുടുംബത്തിനുള്ളിലെ പാചകം, ശുചീകരണം, കുട്ടികളുടെ പരിപാലനം, വയോധികരുടെ പരിചരണം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പലപ്പോഴും വിപണിവില ഇല്ല. എന്നാൽ ഈ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഇല്ലാതെ തൊഴിൽശക്തിയുടെ പുനരുത്പാദനം സാധ്യമല്ല. അതിനാൽ വിപണിക്ക് പുറത്തു നടക്കുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങൾ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പുറത്ത് നിൽക്കുന്നവയല്ല. അവ പലപ്പോഴും സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അടിത്തറയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട ബഹുതലബന്ധമാണ്. വിപണിയിൽ ദൃശ്യമാകുന്ന ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പിന്നിൽ കുടുംബത്തിലും സമൂഹത്തിലും പ്രകൃതിയിലും നടക്കുന്ന അദൃശ്യമായ പുനരുത്പാദനപ്രക്രിയകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള യോജിപ്പ് തകരുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ സ്ഥിരതയും തകരാം.

ഇതേ കാര്യം പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തിലും കാണാം. മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിന് പ്രകൃതി അടിസ്ഥാനസൗകര്യം നൽകുന്നു. ശുദ്ധവായു, ജലം, മണ്ണ്, ജൈവവൈവിധ്യം, കാലാവസ്ഥാസന്തുലിതാവസ്ഥ എന്നിവയ്ക്ക് വിപണിയിൽ പലപ്പോഴും പൂർണമായ വില നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. എന്നാൽ അവയുടെ അഭാവം മനുഷ്യജീവിതത്തെയും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെയും തകർക്കും. അതിനാൽ പ്രകൃതി സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പുറത്തുള്ള ഒരു ഘടകമല്ല; അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ വളർച്ച പ്രകൃതിയുടെ മേലുള്ള മനുഷ്യന്റെ നിയന്ത്രണം വർധിപ്പിച്ചെങ്കിലും, മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രനായിട്ടില്ല. മറിച്ച് പ്രകൃതിയെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവ് വർധിച്ചതിനനുസരിച്ച് മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിയാകുന്നു. ഒരു നദിയെ മലിനമാക്കാൻ മനുഷ്യന് കഴിയും; എന്നാൽ അതേ നദിയുടെ ജലത്തെ ശുദ്ധമായി നിലനിർത്താനുള്ള ആവശ്യം ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു കാട് നശിപ്പിക്കാം; എന്നാൽ കാടിന്റെ പരിസ്ഥിതിപ്രവർത്തനങ്ങൾക്കുള്ള ആവശ്യം ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കുന്നതായി കരുതുന്ന മനുഷ്യപ്രവർത്തനം ഒടുവിൽ മനുഷ്യന്റെ തന്നെ ഭൗതിക നിലനിൽപ്പിന്റെ പരിധികളിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തുന്നു.

ഇതാണ് പ്രകൃതിയുമായുള്ള മുതലാളിത്തബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം. മൂലധനത്തിന് പ്രകൃതിയെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വിഭവമായി കാണേണ്ടിവരുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിക്ക് സ്വന്തം പുനരുത്പാദനനിയമങ്ങളുണ്ട്. മൂലധനസഞ്ചയത്തിന്റെ വേഗവും പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനവേഗവും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ടാകുമ്പോൾ പരിസ്ഥിതിപ്രതിസന്ധി ശക്തമാകുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “പരിധി” എന്ന ആശയം പ്രധാനമാണ്. ഒരു ശക്തിയുടെ വർധനവിന് അനന്തമായ സാധ്യതയുണ്ടെന്ന ധാരണ ഭൗതികലോകവുമായി പൊരുത്തപ്പെടണമെന്നില്ല. ഒരു ഘടനയുടെ നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങൾക്കും ഊർജത്തിനും പരിസ്ഥിതിക്കും പരിധികളുണ്ട്. ഈ പരിധികളെ അവഗണിക്കുന്ന വളർച്ച ഒടുവിൽ സ്വന്തം അടിത്തറയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രധാന അളവുകോൽ എത്ര കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാം എന്നതിൽ നിന്ന് എത്ര കുറച്ച് പ്രകൃതിനാശത്തോടെ എത്ര ഉയർന്ന മനുഷ്യജീവിതഗുണം സൃഷ്ടിക്കാം എന്നതിലേക്ക് മാറേണ്ടിവരും. വളർച്ചയുടെ അർത്ഥവും മാറണം. കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ മാത്രം അല്ല, കൂടുതൽ ആരോഗ്യം, കൂടുതൽ അറിവ്, കൂടുതൽ ഒഴിവുസമയം, കൂടുതൽ സാമൂഹിക സുരക്ഷ, കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരത, കൂടുതൽ ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തം, കൂടുതൽ പരിസ്ഥിതിസുരക്ഷ എന്നിവയാണ് യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക സമ്പത്തിന്റെ ഘടകങ്ങൾ.

ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി തന്നെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക സാധ്യത തുറക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയും ശാസ്ത്രവും ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം ഗണ്യമായി കുറയ്ക്കാൻ കഴിയുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്ക് എത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ സാധ്യത മനുഷ്യവിമോചനമായി മാറണമെങ്കിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യുന്നു എന്നത് നിർണായകമാണ്.

യന്ത്രങ്ങൾ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യർക്ക് കൂടുതൽ ഒഴിവുസമയം ലഭിക്കണം. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം മുഴുവൻ കൂടുതൽ ലാഭമായി മാറുകയാണെങ്കിൽ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ യഥാർത്ഥ മോചനം ഉണ്ടാകില്ല. അതിനാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം ഉൽപ്പാദനം വർധിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; മനുഷ്യന്റെ അനാവശ്യ അധ്വാനം കുറച്ച് അവന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ജീവിതത്തിന് കൂടുതൽ സമയം തുറന്നുകൊടുക്കുന്നതിലാണ്.

ഇവിടെയാണ് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ പുതിയ അർത്ഥം രൂപപ്പെടുന്നത്. തൊഴിൽ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല ലക്ഷ്യം; മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിക്ക് വിരുദ്ധമായ നിർബന്ധിത അധ്വാനം കുറയ്ക്കുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യൻ ഉപജീവനത്തിനായി മാത്രം ജോലി ചെയ്യുന്ന ജീവിയല്ല. ചിന്തിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും പഠിക്കാനും സ്നേഹിക്കാനും സാമൂഹികമായി ഇടപെടാനും പ്രകൃതിയുമായി ബന്ധപ്പെടാനും മനുഷ്യന് സമയം ആവശ്യമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം മൂലധനസഞ്ചയത്തിന്റെ വേഗം വർധിപ്പിക്കുന്നതിനേക്കാൾ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണപരമായ വികസനത്തിലേക്ക് മാറ്റേണ്ടതുണ്ട്. ജോലി സമയം കുറയുകയും ജീവിതത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സമയം വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് സാമ്പത്തിക പുരോഗതിയുടെ ഉയർന്ന രൂപമായി കാണാം.

ഇതോടെ “സമ്പത്ത്” എന്ന ആശയവും പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരും. ഒരു വ്യക്തിയുടെ കൈവശമുള്ള പണത്തിന്റെ അളവ് മാത്രമല്ല സമ്പത്ത്. ആരോഗ്യകരമായ ശരീരം, ശുദ്ധമായ പരിസ്ഥിതി, അറിവ്, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സുരക്ഷിതമായ ജീവിതം, ഒഴിവുസമയം, സൃഷ്ടിപരമായ അവസരങ്ങൾ, ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം എന്നിവയും സമ്പത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്. സാമ്പത്തിക സമ്പത്ത് മനുഷ്യന്റെ ഈ മറ്റു സമ്പത്തുകളെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് വർധിക്കുന്നതെങ്കിൽ അത് യഥാർത്ഥ സമ്പത്തിന്റെ വർധനയല്ല.

ഈ പുതിയ സമ്പത്തുധാരണയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹിക ദർശനത്തിൽ നിർണായകമാകുന്നത്. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതി ഒരു തലത്തിലെ വർധനവിലൂടെ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. സാമ്പത്തിക സമ്പത്ത് വർധിക്കുമ്പോൾ ആരോഗ്യവും വിദ്യാഭ്യാസവും പരിസ്ഥിതിയും സാമൂഹിക സുരക്ഷയും കുറയുകയാണെങ്കിൽ ആ സമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്രമായ coherence കുറയുകയാണ്. മറിച്ച് സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം കുറയുമ്പോഴും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ മറ്റു തലങ്ങളിൽ വലിയ ഗുണപരമായ പുരോഗതി ഉണ്ടാകുന്നുവെങ്കിൽ സമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്രമായ coherence വർധിക്കാം.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പരമാവധി ഉൽപ്പാദനം എന്നതല്ല; പരമാവധി മനുഷ്യവികസനമാണ്. ഉൽപ്പാദനം അതിന്റെ ഉപാധിയാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ അതിന്റെ ഉപാധിയാണ്. വിപണി അതിന്റെ ഒരു ഉപാധിയാണ്. ഭരണകൂടം അതിന്റെ ഒരു ഉപാധിയാണ്. സാമ്പത്തിക സ്ഥാപനങ്ങൾ അതിന്റെ ഉപാധികളാണ്. മനുഷ്യജീവിതമാണ് ലക്ഷ്യം.

ഈ തിരിച്ചറിവിൽ നിന്നാണ് മുതലാളിത്തത്തിനപ്പുറമുള്ള ഒരു സാമൂഹിക സാധ്യതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച ആരംഭിക്കേണ്ടത്. ആ സമൂഹം പഴയ ഏതെങ്കിലും മാതൃകയുടെ യാന്ത്രിക പുനരാവർത്തനം ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. അതിൽ സ്വകാര്യ സംരംഭവും പൊതുസമ്പത്തും സഹകരണ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രിത വിപണിയും സാമൂഹിക സുരക്ഷയും തുറന്ന അറിവും പൊതുസാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം. വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക രൂപങ്ങൾ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്നതിനു പകരം ആവശ്യാനുസരണം പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുന്ന ഘടനയായി മാറാം.

ഇത്തരം ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം ഏകതാനതയല്ല; ഏകീകരിച്ച വൈവിധ്യമാണ്. എല്ലാവരും ഒരേ രീതിയിൽ ജീവിക്കണമെന്നില്ല. എല്ലാവർക്കും ഒരേ കഴിവുകളോ താൽപര്യങ്ങളോ ആവശ്യങ്ങളോ ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ വ്യത്യാസങ്ങൾ സാമൂഹിക അസമത്വത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ അധികാരബന്ധങ്ങളായി മാറാതിരിക്കണം. വൈവിധ്യം നിലനിൽക്കുകയും അടിസ്ഥാനജീവിതാവസരങ്ങളിൽ നീതി ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് ഉയർന്ന സാമൂഹിക യോജിപ്പിന്റെ ലക്ഷ്യം.

ഇവിടെ വീണ്ടും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരാം. ഏകീകരണം എന്നത് വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കൽ അല്ല. വ്യത്യസ്ത ശക്തികൾക്ക് പരസ്പരം നിലനിൽക്കാനും പ്രവർത്തിക്കാനും കഴിയുന്ന ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ബന്ധമാണ് ഏകീകരണം. അതുപോലെ വിഘടനം എന്നത് എല്ലായ്പ്പോഴും നാശമല്ല. പഴയതിന്റെ പരിധികളെ മറികടന്ന് പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയുമാകാം. അതിനാൽ ഒരു ആരോഗ്യകരമായ സമൂഹത്തിന് ഏകീകരണശക്തികളും വിഘടനശക്തികളും രണ്ടും ആവശ്യമാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം അതിനാൽ “അത് എപ്പോൾ അവസാനിക്കും?” എന്നതല്ല. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഏത് ശക്തികളാണ് ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തെ രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയുക എന്നതാണ്. ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണം, അറിവിന്റെ വ്യാപനം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം, സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, പൊതുസമ്പത്തിന്റെ സംരക്ഷണം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, പരിസ്ഥിതി ബോധം, തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്തം എന്നിവ പുതിയ സാമൂഹിക രൂപങ്ങളുടെ വിത്തുകളായി മാറാം.

ഇത്തരം മാറ്റം ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് നിർദ്ദേശിച്ച് മാത്രം സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല. സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ ഒരേസമയം നടക്കുന്ന നിരവധി മാറ്റങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് അത് ഉദ്ഭവിക്കുക. കുടുംബം മാറും, തൊഴിൽ മാറും, വിദ്യാഭ്യാസം മാറും, സാങ്കേതികവിദ്യ മാറും, ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങൾ മാറും, ഭരണകൂടത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ മാറും, മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളും മാറും. ഈ മാറ്റങ്ങൾ തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ യോജിപ്പ് രൂപപ്പെടുമ്പോൾ പഴയ സാമൂഹിക ഗുണത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം സംഭവിക്കാം.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹിക ദർശനം ഒരു തയ്യാറായ അന്തിമ മാതൃക നൽകുന്നില്ല. അതിനു പകരം മാറ്റത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു രീതി നൽകുന്നു. ഏത് ശക്തിയാണ് ഏകീകരിക്കുന്നത്, ഏത് ശക്തിയാണ് വിഘടിപ്പിക്കുന്നത്, ഏത് തലത്തിലാണ് വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നത്, ആ വൈരുദ്ധ്യം മറ്റുതലങ്ങളെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു, ഏത് പരിധിയിൽ അളവിലെ മാറ്റം ഗുണപരമായ മാറ്റമായി മാറുന്നു, പുതിയ ഘടന ഏത് സാഹചര്യത്തിലാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത് എന്നിങ്ങനെ ചോദിക്കുകയാണ് ഈ സമീപനം.

ഈ രീതിയിൽ നോക്കുമ്പോൾ മുതലാളിത്തം ഒരു അവസാനഘട്ടമല്ല; മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു സങ്കീർണമായ പരിണാമഘട്ടമാണ്. അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവനകളെ നിഷേധിക്കാതെ അതിന്റെ പരിമിതികളെ മറികടക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. ലിബറലിസം നൽകിയ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കണം; എന്നാൽ അതിനെ സാമ്പത്തിക ശക്തന്മാരുടെ പ്രത്യേകാവകാശമാക്കി ചുരുക്കരുത്. മുതലാളിത്തം വികസിപ്പിച്ച ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ സംരക്ഷിക്കണം; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലങ്ങളെ ഏതാനും കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കരുത്. നിയോ-ലിബറലിസം വിപണിയുടെ കാര്യക്ഷമതയെ മുന്നോട്ടുവച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ആ കാര്യക്ഷമതയെ സാമൂഹിക നീതിയോടും പരിസ്ഥിതിസുരക്ഷയോടും ബന്ധിപ്പിക്കണം. ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം സൃഷ്ടിക്കുന്ന അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തെ നിയന്ത്രിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യയെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ശക്തിയാക്കി മാറ്റണം.

അങ്ങനെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ അടുത്ത പരിണാമം പഴയതിനെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല, അതിലെ സൃഷ്ടിപരമായ ഘടകങ്ങളെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു സാമൂഹിക യോജിപ്പിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും, വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരതയും കൂട്ടായ ക്ഷേമവും, വിപണി ഏകോപനവും പൊതുനിയന്ത്രണവും, സ്വകാര്യ സംരംഭവും സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും, സാങ്കേതിക പുരോഗതിയും പരിസ്ഥിതിസുരക്ഷയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്താതെ അവയെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുകയാണ് യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരമായ വെല്ലുവിളി.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ നിഷേധം മാത്രമല്ല; മുതലാളിത്തം സൃഷ്ടിച്ച ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക സാധ്യതയുടെ അന്വേഷണമാണ്. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സാമ്പത്തിക ശക്തികൾ മനുഷ്യന്റെ മേൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ നിന്ന്, മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ബോധവും ജനാധിപത്യപരമായ നിയന്ത്രണവും ആ ശക്തികളെ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സമഗ്രവികസനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദിശ.

അവിടെ സമൂഹം സമ്പത്തിന്റെ സഞ്ചയത്തിനായി മനുഷ്യനെ ഉപയോഗിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രവികസനത്തിനായി സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു. ഉൽപ്പാദനം ലാഭത്തിന്റെ അളവിൽ മാത്രം അളക്കപ്പെടാതെ മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളുടെ നിറവേറ്റലിൽ അളക്കപ്പെടുന്നു. തൊഴിൽ ഉപജീവനത്തിന്റെ നിർബന്ധത്തിൽ നിന്ന് ക്രമേണ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിൽ ഇല്ലാതാക്കുന്ന ശക്തിയിൽ നിന്ന് അനാവശ്യ അധ്വാനം കുറയ്ക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറുന്നു. അറിവ് സ്വകാര്യ അധികാരത്തിന്റെ ഉറവിടത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക സമ്പത്തായി മാറുന്നു. പ്രകൃതി ചൂഷണം ചെയ്യേണ്ട വിഭവത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സഹഅടിത്തറയായി തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു.

ഇതാണ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവരാവുന്ന പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണത്തിന്റെ സാധ്യത. അത് ഒരു നിശ്ചലമായ അന്തിമാവസ്ഥയായിരിക്കില്ല. പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ അവിടെയും രൂപപ്പെടും. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തും. പുതിയ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ആവശ്യപ്പെടും. അതിനാൽ മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ചലനം ഒരിക്കലും അവസാനിക്കുന്നതല്ല. ഓരോ പരിഹാരവും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്ക് അടിത്തറയാകും; ഓരോ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യവും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കും.

നിലനിൽപ്പും മാറ്റവും, ഏകീകരണവും വിഘടനവും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും, സ്വാതന്ത്ര്യവും സമത്വവും തമ്മിലുള്ള ഈ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് സാമൂഹിക പരിണാമത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനശക്തി. അതിനെ മനസ്സിലാക്കുകയും അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകളെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ദിശയിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹിക ദൗത്യം.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ചലനത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വൈരുദ്ധ്യം മൂലധനത്തിന്റെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യമാണെന്ന് കാണാം. ഒരു ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത് ഒരൊറ്റ വ്യക്തിയുടെ പരിശ്രമത്തിലൂടെയല്ല. അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ ശേഖരിക്കുന്നവരും യന്ത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നവരും ഊർജം നൽകുന്നവരും ഗതാഗതം നടത്തുന്നവരും ഉൽപ്പാദനം നിയന്ത്രിക്കുന്നവരും ശാസ്ത്രീയ അറിവ് വികസിപ്പിക്കുന്നവരും ഉപഭോക്താക്കളും ഉൾപ്പെടുന്ന അനവധി മനുഷ്യരുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഒരു ആധുനിക ഉൽപ്പന്നം. എന്നാൽ ഈ സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട സമ്പത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും പലപ്പോഴും വളരെ ചെറിയൊരു വിഭാഗത്തിന്റെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനം കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകുന്നതിനനുസരിച്ച് അതിന്റെ ഫലങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകൃതമാകുന്ന ഈ വൈരുദ്ധ്യം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനത്തിലെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൊന്നാണ്.

ഇത് ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രശ്നം മാത്രമല്ല. ഉൽപ്പാദനം സാമൂഹികമാണെങ്കിൽ അതിന്റെ തീരുമാനങ്ങളും കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകേണ്ടതുണ്ട്. എന്ത് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം, എത്ര ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം, ആരുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്കാണ് മുൻഗണന നൽകേണ്ടത്, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ എത്രമാത്രം ഉപയോഗിക്കണം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടം എങ്ങനെ പങ്കുവെക്കണം, ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിച്ചാൽ ജോലി സമയം എത്ര കുറയ്ക്കണം തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഏതാനും മൂലധന ഉടമകളുടെ തീരുമാനങ്ങളായി മാത്രം തുടരുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും തീരുമാനങ്ങളുടെ സ്വകാര്യ സ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഒരു പരിവർത്തനശക്തിയായി കാണാം. ഒരു വ്യവസ്ഥയിൽ ഏകീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ശക്തികൾ തന്നെ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അതിന്റെ നിലവിലുള്ള രൂപത്തെ മറികടക്കാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മുതലാളിത്തം ഉൽപ്പാദനത്തെ വ്യക്തിഗതമായ ചെറിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് ആഗോളതലത്തിൽ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാക്കി മാറ്റി. അതിലൂടെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം അഭൂതപൂർവമായി വികസിച്ചു. എന്നാൽ ഈ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ നിയന്ത്രണം സ്വകാര്യമായി തുടരുമ്പോൾ അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വളർച്ച തന്നെ അതിനെ മറികടക്കാവുന്ന ചില ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇവിടെ “മറികടക്കുക” എന്നത് പഴയ വ്യവസ്ഥയെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്ന അർത്ഥത്തിൽ മാത്രം മനസ്സിലാക്കരുത്. ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹിക രൂപം പഴയ വ്യവസ്ഥയിലെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളെയും തള്ളിക്കളയണമെന്നില്ല. മുതലാളിത്തം വികസിപ്പിച്ച ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ആഗോള ആശയവിനിമയം, ഉൽപ്പാദനശേഷി, വ്യക്തിയുടെ നിയമപരമായ അവകാശങ്ങൾ, സ്ഥാപനപരമായ ഭരണരീതികൾ എന്നിവ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സമ്പത്തുകളാണ്. അവയെ നശിപ്പിക്കുകയല്ല, കൂടുതൽ സാമൂഹികവും ജനാധിപത്യപരവുമായ ലക്ഷ്യങ്ങളിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.

ഇതാണ് വൈരുദ്ധ്യാത്മക നിഷേധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം. പഴയതിനെ വെറുതെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല; പഴയതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവനകളെ ഉൾക്കൊണ്ട് അതിന്റെ പരിമിതികളെ മറികടക്കുകയാണ് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പരിവർത്തനം. വിത്ത് ചെടിയായി മാറുമ്പോൾ വിത്ത് പഴയ രൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ വിത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ജീവശേഷി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അത് പുതിയ രൂപത്തിൽ വികസിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ പരിവർത്തനത്തിലും പഴയ ഘടനയുടെ ചില സൃഷ്ടിപരമായ നേട്ടങ്ങൾ പുതിയ സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളിൽ ഉയർന്ന രൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കാം.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ലിബറലിസത്തിന്റെ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക സമത്വവും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായി കാണേണ്ടതില്ല. യഥാർത്ഥത്തിൽ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്താവുന്നവയാണ്. സാമ്പത്തിക സുരക്ഷയില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യം അപൂർണ്ണമാണ്; സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്ത സമത്വവും അപൂർണ്ണമാണ്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ജീവിക്കാനുള്ള അടിസ്ഥാനസുരക്ഷ ഇല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഭൗതികമായി പരിമിതപ്പെടുന്നു. മറുവശത്ത് വ്യക്തിയുടെ ചിന്തയും സൃഷ്ടിപരതയും അടിച്ചമർത്തുന്ന സമത്വവും മനുഷ്യവികസനത്തെ തടയും. അതിനാൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക രൂപം സ്വാതന്ത്ര്യവും സമത്വവും തമ്മിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കേണ്ടതില്ല; അവയുടെ പരസ്പരപൂരകത കണ്ടെത്തണം.

ഇതിലൂടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ആശയത്തിനും ഒരു പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. മറ്റൊരാളുടെ ഇടപെടലില്ലായ്മ മാത്രം സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല. സ്വന്തം കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള അവസരം, അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, സാംസ്കാരിക പങ്കാളിത്തം, തൊഴിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള യഥാർത്ഥ കഴിവ്, രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളിത്തം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അടിസ്ഥാന സുരക്ഷ എന്നിവയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക ഘടകങ്ങളാണ്. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം വ്യക്തിയുടെ അവകാശവും സമൂഹത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തവും ഒരുമിച്ച് ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു ബഹുതല ഗുണമായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സ്ഥാനം നിർണായകമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽവിപണിയിൽ കൂടുതൽ വിലയുള്ള തൊഴിൽശക്തിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ഉപാധി മാത്രമായി ചുരുങ്ങുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം കുറയുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം മനുഷ്യന്റെ ചിന്താശേഷി, വിമർശനശേഷി, ശാസ്ത്രീയബോധം, സൃഷ്ടിപരത, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവ വികസിപ്പിക്കുകയാണ്. അറിവിനെ ഒരു വിൽപ്പനച്ചരക്കായി മാത്രം കാണുന്ന സമീപനം മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികശേഷിയെ വിപണിയുടെ ആവശ്യങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നു.

ശാസ്ത്രത്തിനും ഇതേ പ്രശ്നമുണ്ട്. ശാസ്ത്രം മനുഷ്യന്റെ പ്രകൃതിജ്ഞാനം വികസിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പൊതുസമ്പത്താണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലും വ്യാപാരനിയന്ത്രണത്തിലും അമിതമായി കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ അറിവിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും അതിന്റെ സ്വകാര്യ ഉപയോഗവും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. ജീവൻരക്ഷാ മരുന്നുകൾ, കാർഷിക സാങ്കേതികവിദ്യ, വിത്തുകൾ, വൈദ്യശാസ്ത്രപരമായ അറിവ് തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ഈ പ്രശ്നം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു.

അറിവിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകമാകേണ്ടതിന്റെ കാരണം ഇതാണ്. അറിവ് പങ്കുവെക്കുമ്പോൾ അത് കുറയുന്നില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ വികസിക്കുന്നു. ഒരാളുടെ കണ്ടെത്തൽ മറ്റൊരാളുടെ കണ്ടെത്തലിന് അടിത്തറയാകുന്നു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുരോഗതി തന്നെ ഈ കൂട്ടായ അറിവിന്റെ വളർച്ചയിലാണ് അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ അറിവിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ അതിന്റെ അമിതമായ സ്വകാര്യവൽക്കരണവുമായി ഒരു വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകും. മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായി മനുഷ്യന്റെ ചില ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളെ യന്ത്രങ്ങൾ വലിയ തോതിൽ അനുകരിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്ക് നാം പ്രവേശിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് കുറയുകയും നിരവധി സേവനങ്ങൾ കൂടുതൽ എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാകുകയും ചെയ്യാം. എന്നാൽ ഈ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും കേന്ദ്രീകരിക്കുകയാണെങ്കിൽ അറിവിന്റെയും കണക്കുകൂട്ടൽശേഷിയുടെയും പുതിയ അധികാരകേന്ദ്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടാം.

അതുകൊണ്ട് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും ഭാവിയിലെ പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ ചോദ്യങ്ങളിലൊന്നായി മാറും. സാങ്കേതികവിദ്യയെ എതിർക്കുന്നതല്ല പരിഹാരം. മറിച്ച് അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടണം എന്നതാണ് ചോദ്യം. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ നേട്ടം മനുഷ്യരുടെ ജോലി സമയം കുറയ്ക്കാനും ജീവിതത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്താനും ഉപയോഗിക്കാമോ എന്നതാണ് പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം.

ഇവിടെ തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ പുനർവിതരണം ഒരു വലിയ സാമൂഹിക പരിവർത്തനമായി മാറാം. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിച്ചതിന്റെ ഫലമായി കുറച്ച് മനുഷ്യപ്രയത്നംകൊണ്ട് കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ എല്ലാവരും പഴയതുപോലെ ദീർഘസമയം ജോലി ചെയ്യേണ്ട ആവശ്യം കുറയണം. ജോലി സമയം കുറച്ച് ഒഴിവുസമയം വർധിപ്പിക്കുക എന്നത് സാമ്പത്തിക പുരോഗതിയുടെ സ്വാഭാവിക സാമൂഹിക ഫലമായിരിക്കണം. എന്നാൽ മൂലധനസഞ്ചയത്തിന്റെ തർക്കം പലപ്പോഴും ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം കൂടുതൽ ലാഭത്തിലേക്ക് മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ സാമൂഹിക ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പോരാട്ടം ഭാവിയിൽ കൂടുതൽ പ്രധാനമാകും.

മനുഷ്യന്റെ ഒഴിവുസമയം സാമ്പത്തികമായി “ഉൽപ്പാദനരഹിതം” എന്നു കാണുന്നതും ഒരു പരിമിതമായ സമീപനമാണ്. ഒരാൾ കല സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ, വായിക്കുമ്പോൾ, പ്രകൃതിയുമായി ഇടപെടുമ്പോൾ, കുടുംബത്തോടൊപ്പം സമയം ചെലവഴിക്കുമ്പോൾ, സമൂഹപ്രവർത്തനത്തിൽ പങ്കെടുക്കുമ്പോൾ, പുതിയ അറിവ് നേടുമ്പോൾ അവൻ വിപണിവിലയുള്ള ഒരു വസ്തു സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ലായിരിക്കാം. എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണപരമായ സമ്പത്ത് വർധിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിപണിയിൽ അളക്കാനാവാത്ത പ്രവർത്തനങ്ങളെ സാമൂഹികമായി മൂല്യമില്ലാത്തവയായി കാണുന്നത് മനുഷ്യജീവിതത്തെ തന്നെ സാമ്പത്തിക അളവുകോലിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നതാണ്.

ഇതേ കാര്യം പരിചരണപ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും ബാധകമാണ്. കുട്ടികളെ വളർത്തുക, രോഗികളെ പരിചരിക്കുക, വയോധികരെ സംരക്ഷിക്കുക, കുടുംബജീവിതം പരിപാലിക്കുക തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ പലപ്പോഴും വിപണിക്ക് പുറത്താണ് നടക്കുന്നത്. എന്നാൽ സമൂഹത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിന് അവ അനിവാര്യമാണ്. വിപണിയിൽ ശമ്പളം ലഭിക്കുന്ന തൊഴിൽ മാത്രമാണ് “യഥാർത്ഥ തൊഴിൽ” എന്ന ധാരണ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗത്തെ അദൃശ്യമാക്കുന്നു.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങളെയും കൂടുതൽ വിശാലമായ രീതിയിൽ പരിഗണിക്കേണ്ടിവരും. വിപണിയിൽ വിലയുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളും വിപണിക്ക് പുറത്തുള്ള സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. അവയ്ക്കിടയിലെ ബന്ധം മനസ്സിലാക്കാതെ സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.

പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തിലും ഇതേ സമഗ്രത ആവശ്യമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുള്ള ഒരു നിരീക്ഷകനല്ല; പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ ഒരു പരിണാമരൂപമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ശരീരവും ഭക്ഷണവും ജലവും വായുവും ഊർജവും എല്ലാം പ്രകൃതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയെ വെറും “വിഭവം” എന്ന് കാണുന്നത് മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം ഭൗതിക അടിത്തറയെ പുറത്തുള്ള ഒന്നായി കാണുന്നതിന് തുല്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പരസ്പരപ്രവർത്തനാത്മകമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു; പ്രകൃതിയുടെ മാറ്റം മനുഷ്യനെ വീണ്ടും മാറ്റുന്നു. കാർഷികരീതി പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു; കാലാവസ്ഥാമാറ്റം കാർഷികരീതിയെ വീണ്ടും മാറ്റുന്നു. വ്യവസായം അന്തരീക്ഷത്തെ മാറ്റുന്നു; അന്തരീക്ഷത്തിലെ മാറ്റം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തെ ബാധിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനവും പ്രകൃതിയുടെ പ്രതികരണവും വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ഒരു ചലനാത്മക ബന്ധമാണ്.

ഈ തിരിച്ചറിവ് വളർച്ചയുടെ ആശയത്തെ തന്നെ മാറ്റുന്നു. അനന്തമായ ഭൗതിക വളർച്ച എന്ന ആശയം പരിമിതമായ ഭൂമിയിൽ നിലനിൽക്കില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യവികസനത്തിന് അനന്തമായ സാധ്യതകളുണ്ട്. അറിവ് വളരാം, കല വളരാം, ശാസ്ത്രം വളരാം, മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരം ഉയരാം, ആരോഗ്യവും വിദ്യാഭ്യാസവും മെച്ചപ്പെടാം. അതിനാൽ ഭൗതിക ഉപഭോഗത്തിന്റെ അനന്തമായ വർധനവിന് പകരം മനുഷ്യന്റെ ഗുണപരമായ വികസനത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള വളർച്ചയാണ് ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായത്.

ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഉപഭോഗകേന്ദ്രിതമായ വളർച്ചയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ വികസനത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം ആവശ്യമാണ്. കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ കൈവശം വയ്ക്കുന്നതിന് പകരം കൂടുതൽ അർത്ഥവത്തായ ജീവിതം നയിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കണം. കൂടുതൽ ഉപഭോഗം സന്തോഷത്തിന്റെ അളവുകോലല്ല. കൂടുതൽ ആരോഗ്യവും അറിവും സുരക്ഷയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സൃഷ്ടിപരമായ സമയവും മനുഷ്യന്റെ ജീവിതഗുണത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ നിർണയിക്കുന്നു.

ഈ മാറ്റം വ്യക്തിജീവിതത്തിലും സാമൂഹികഘടനയിലും ഒരേസമയം സംഭവിക്കണം. വ്യക്തിയുടെ ഉപഭോഗശീലങ്ങൾ മാറിയാൽ മാത്രം മതിയാകില്ല; ഉൽപ്പാദനരീതിയും മാറണം. ഉൽപ്പാദനരീതി മാറിയാൽ മാത്രം മതിയാകില്ല; ഉടമസ്ഥതാരീതിയും മാറണം. ഉടമസ്ഥത മാറിയാൽ മാത്രം മതിയാകില്ല; മനുഷ്യരുടെ ബോധവും മാറണം. ബോധം മാറിയാൽ മാത്രം മതിയാകില്ല; പുതിയ ബോധത്തിന് അനുയോജ്യമായ സ്ഥാപനങ്ങളും നിയമങ്ങളും ആവശ്യമാണ്. ഈ പരസ്പരബന്ധിതമായ മാറ്റമാണ് യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക പരിവർത്തനം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവനകളിലൊന്ന്. സാമൂഹിക മാറ്റത്തെ ഒരു കാരണത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ഫലത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന നേർരേഖയായി കാണുന്നതിനു പകരം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന നിരവധി തലങ്ങളുടെ ചലനമായി കാണുന്നു. സാമ്പത്തിക ഘടന ബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ബോധം സാമ്പത്തിക ഘടനയെ മാറ്റുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിൽരീതിയെ മാറ്റുന്നു; തൊഴിൽരീതിയിലെ മാറ്റം പുതിയ സാങ്കേതിക ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ മാറ്റം ഉൽപ്പാദനത്തെ ബാധിക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദനരീതി പ്രകൃതിയെ വീണ്ടും മാറ്റുന്നു. രാഷ്ട്രീയ അധികാരം സാമ്പത്തിക ശക്തിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; സാമ്പത്തിക ശക്തി രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ചിലപ്പോൾ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ വലിയ ഫലങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ ആദ്യം ചെറിയൊരു മേഖലയിലാണ് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്. പിന്നീട് അതിന്റെ ഉപയോഗം വ്യാപിക്കുന്നു. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അത് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറ്റുന്നു. അതുപോലെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ആശയം ആദ്യം ചെറിയൊരു കൂട്ടത്തിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കാം. പിന്നീട് അത് വ്യാപിക്കുകയും ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പൊതുബോധത്തിന്റെ ഭാഗമാകുകയും ചെയ്യാം. അങ്ങനെ അളവിലെ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ഒരു നിർണായക പരിധിയിൽ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

സാമൂഹിക വിപ്ലവത്തെയും ഈ രീതിയിൽ പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. വിപ്ലവം എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരു രാഷ്ട്രീയ അധികാരമാറ്റത്തിന്റെ ഒറ്റസംഭവമല്ല. മനുഷ്യരുടെ ഉടമസ്ഥതാബോധം, തൊഴിൽബന്ധം, അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ഭരണസംവിധാനം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിയന്ത്രണം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം എന്നിവയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദീർഘകാല ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങളുടെ സമുച്ചയവുമാകാം വിപ്ലവം.

ഇതോടെ സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ഭരണകൂടം പിടിച്ചെടുക്കുന്നതിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു. ഭരണകൂടം നിർണായകമാണ്, പക്ഷേ ഭരണകൂടം മാത്രം സമൂഹമല്ല. ഉൽപ്പാദനസ്ഥാപനങ്ങൾ, കുടുംബം, വിദ്യാഭ്യാസം, മാധ്യമം, ശാസ്ത്രം, സംസ്കാരം, പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾ, സാങ്കേതിക ശൃംഖലകൾ, പ്രകൃതി എന്നിവയും സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക പരിവർത്തനം ബഹുതലപരമായിരിക്കണം.

ഈ സമീപനം രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെയും വികസിപ്പിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയം അധികാരം നേടാനുള്ള മത്സരം മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തിലെ വിഭവങ്ങളും അവസരങ്ങളും തീരുമാനാധികാരവും എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടണം എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള കൂട്ടായ തീരുമാനപ്രക്രിയയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസനയം രാഷ്ട്രീയമാണ്, ആരോഗ്യനയം രാഷ്ട്രീയമാണ്, ഭൂമിയുപയോഗം രാഷ്ട്രീയമാണ്, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിയന്ത്രണം രാഷ്ട്രീയമാണ്, പ്രകൃതിസംരക്ഷണം രാഷ്ട്രീയമാണ്. കാരണം ഇവയെല്ലാം സമൂഹത്തിലെ ശക്തികളുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ജനാധിപത്യം തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെ ജനാധിപത്യം മാത്രമായി തുടരാനാവില്ല. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ജനാധിപത്യം, അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ജനാധിപത്യം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ ജനാധിപത്യപരമായ സംരക്ഷണം, പൊതുസേവനങ്ങളുടെ ജനാധിപത്യപരമായ നിയന്ത്രണം എന്നിവയും അതിന്റെ ഭാഗമാകണം.

ഇത്തരം ഒരു സമൂഹത്തിൽ വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും പുതിയ രൂപം സ്വീകരിക്കും. വ്യക്തി സമൂഹത്തിൽ ലയിച്ച് സ്വന്തം സ്വാതന്ത്ര്യം നഷ്ടപ്പെടുകയല്ല വേണ്ടത്. അതുപോലെ സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് പൂർണമായി വേർപെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര സാമ്പത്തിക ഘടകമായും വ്യക്തിയെ കാണരുത്. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സമൂഹത്തിന്റെ ശക്തിയിലൂടെ വികസിക്കുകയും സമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതി വ്യക്തികളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകളിലൂടെ വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പരസ്പരപൂരകബന്ധമാണ് ആവശ്യമായത്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഏകീകരണശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും വീണ്ടും പ്രസക്തമാകുന്നു. വ്യക്തിയുടെ വ്യത്യസ്തത വിഘടനശക്തിയാണ്; സാമൂഹിക സഹകരണം ഏകീകരണശക്തിയാണ്. വ്യത്യസ്തത ഇല്ലെങ്കിൽ സൃഷ്ടിപരത ഇല്ലാതാകും. സഹകരണം ഇല്ലെങ്കിൽ സാമൂഹികജീവിതം വിഘടിക്കും. അതിനാൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് രണ്ടും ആവശ്യമാണ്. ഉയർന്ന സാമൂഹിക ക്രമം വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന ഏകതയല്ല; വ്യത്യാസങ്ങൾക്കിടയിൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള യോജിപ്പ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഏകീകരണമാണ്.

ഈ ദർശനത്തിൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹം ഒരു “അന്തിമ വ്യവസ്ഥ” ആയിരിക്കില്ല. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ അറിവുകളും പുതിയ ആവശ്യങ്ങളും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും നിരന്തരം ഉദ്ഭവിക്കും. അതിനാൽ സാമൂഹിക സന്തുലിതാവസ്ഥയും സ്ഥിരമായ ഒന്നായിരിക്കില്ല. അത് ചലനാത്മകമായിരിക്കും. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പരിഹരിച്ച വൈരുദ്ധ്യം മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ പുതിയ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. അതിനാൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എല്ലാ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല; അവയെ നാശകരമായ സംഘർഷങ്ങളിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ പരിണാമത്തിലേക്ക് നയിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളും ബോധവും വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് മുതലാളിത്തം, ലിബറലിസം, നിയോ-ലിബറലിസം എന്നിവയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ കാണുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം. മുതലാളിത്തം ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ അതിശക്തമായ വികസനം സാധ്യമാക്കി. ലിബറലിസം വ്യക്തിയുടെ അവകാശങ്ങളെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ചരിത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. നിയോ-ലിബറലിസം വിപണിയുടെ വ്യാപ്തിയും മൂലധനത്തിന്റെ ചലനശേഷിയും അതിവേഗം വർധിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ഇവയുടെ ഓരോ ഘട്ടവും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ തന്നെയാണ് അടുത്ത സാമൂഹിക പരിണാമത്തിനുള്ള ഭൗതികവും ബൗദ്ധികവുമായ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസമൂഹം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ എല്ലാ നേട്ടങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിച്ച് ശൂന്യത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യൻ ഇതിനകം വികസിപ്പിച്ച ഉൽപ്പാദനശേഷിയും ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും ജനാധിപത്യവും സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളും കൂട്ടായ അറിവും കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയാണ് വേണ്ടത്. പഴയതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും അതിന്റെ ചൂഷണപരവും വിഘടനപരവുമായ ഘടകങ്ങളെ മറികടക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ സംയോജനമാണ് ആവശ്യമായത്.

അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം “കൂടുതൽ മൂലധനം” അല്ല, “കൂടുതൽ മനുഷ്യവികസനം” ആയിരിക്കണം. സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധിയായി മാറണം. സമ്പത്ത് മനുഷ്യന്റെ മേൽ അധികാരം സ്ഥാപിക്കുന്ന ശക്തിയല്ലാതെ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക വിഭവമാകണം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ തൊഴിൽവിപണിയിൽ കൂടുതൽ മത്സരിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കുന്ന ഉപകരണമല്ലാതെ അനാവശ്യ അധ്വാനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാകണം. അറിവ് വിൽക്കപ്പെടുന്ന സ്വകാര്യ വസ്തുവിൽ നിന്ന് മനുഷ്യരാശിയുടെ പങ്കിട്ട സമ്പത്തായി മാറണം. പ്രകൃതി ചൂഷണം ചെയ്യേണ്ട പുറത്തുള്ള വസ്തുവല്ലെന്നും മനുഷ്യന്റെ തന്നെ ഭൗതിക നിലനിൽപ്പിന്റെ ഭാഗമാണെന്നും അംഗീകരിക്കണം.

അപ്പോൾ മാത്രമേ സ്വാതന്ത്ര്യവും സമത്വവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളല്ലാതെ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹിക ശക്തികളായി മാറുകയുള്ളൂ. അപ്പോൾ മാത്രമേ വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള യോജിപ്പായി മാറുകയുള്ളൂ. അപ്പോൾ മാത്രമേ ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യന്റെ മേൽ അധികാരം സ്ഥാപിക്കുന്നതിനു പകരം മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയുടെ വിപുലീകരണമാകുകയുള്ളൂ. അപ്പോൾ മാത്രമേ സാമ്പത്തിക വളർച്ച മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രവികസനവുമായി യോജിക്കുകയുള്ളൂ.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മുതലാളിത്തത്തിനപ്പുറമുള്ള സാധ്യത ഒരു നിശ്ചിത മാതൃകയുടെ യാന്ത്രിക പുനഃസ്ഥാപനമല്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ ഇതിനകം വളർന്നുവരുന്ന പുതിയ ബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നിരന്തരമായ പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്. ഈ നിരന്തരമായ ചലനത്തിലാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തി.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഇന്നത്തെ ഘട്ടത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ അതിന്റെ സാമ്പത്തിക ചലനത്തെ മാത്രം പരിശോധിച്ചാൽ മതിയാകില്ല. മൂലധനം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പുറത്തുള്ള ഒരു സാമ്പത്തിക ശക്തിയായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല; അത് മനുഷ്യരുടെ ആഗ്രഹങ്ങളിലും ബന്ധങ്ങളിലും സമയബോധത്തിലും സാമൂഹിക പദവികളിലും രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളിലും അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിലും പോലും പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആധിപത്യം ഫാക്ടറിയിൽ തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽശക്തിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യൻ എന്ത് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണം, എന്ത് ഉപഭോഗിക്കണം, എങ്ങനെ ജീവിക്കണം, എന്തിനെ വിജയമായി കാണണം, എന്തിനെ പരാജയമായി കാണണം എന്നതിനെ സ്വാധീനിക്കുന്ന വിശാലമായ സാമൂഹിക ശക്തിയായി അത് മാറിയിരിക്കുന്നു.

ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് മനുഷ്യന്റെ അന്യവൽക്കരണം കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നത്. വ്യവസായ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ തൊഴിലാളി തന്റെ തൊഴിൽഫലത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുകയായിരുന്നു. താൻ നിർമ്മിക്കുന്ന വസ്തു അവന്റേതല്ല; ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുടെ നിയന്ത്രണവും അവന്റേതല്ല. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ ഘട്ടത്തിൽ അന്യവൽക്കരണം തൊഴിൽസ്ഥലത്തിന് പുറത്തേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്റെ സമയത്തിൽ നിന്ന്, തന്റെ ശ്രദ്ധയിൽ നിന്ന്, തന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്ന്, ചിലപ്പോൾ സ്വന്തം വ്യക്തിത്വത്തിൽ നിന്ന് പോലും അകന്നുപോകുന്ന അവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നു. ജീവിതത്തിന്റെ ഓരോ നിമിഷവും സാമ്പത്തിക മൂല്യമുള്ള പ്രവർത്തനമാക്കാനുള്ള സമ്മർദ്ദം വർധിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതം തന്നെ ഒരു നിരന്തര ഉൽപ്പാദന-ഉപഭോഗ ചക്രമായി ചുരുങ്ങുന്നു.

മനുഷ്യന്റെ സമയം മുതലാളിത്തത്തിലെ പ്രധാന വിഭവമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ജോലി ചെയ്യുന്ന സമയം വേതനമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; യാത്രാസമയം സാമ്പത്തിക നഷ്ടമായി കാണപ്പെടുന്നു; ഒഴിവുസമയം പോലും വിനോദവിപണിയുടെ ഭാഗമായി മാറുന്നു. ഒരാൾ വിശ്രമിക്കുമ്പോഴും അവൻ ഒരു ഉപഭോക്താവായി തുടരുന്നു. അവൻ വിനോദം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു, ഉള്ളടക്കം കാണുന്നു, പരസ്യങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു, പുതിയ വസ്തുക്കളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ജോലി സമയത്തിനും ഒഴിവുസമയത്തിനും ഇടയിലെ പരമ്പരാഗത അതിർത്തി മങ്ങുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മുഴുവൻ സമയവും വിപണിയുമായി ഏതെങ്കിലും രീതിയിൽ ബന്ധപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് സമൂഹം നീങ്ങുന്നു.

ഇതിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ രൂപം മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയുടെ വാണിജ്യവൽക്കരണത്തിലാണ്. മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ പരിമിതമാണ്. ഒരേസമയം അനന്തമായ കാര്യങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ മനുഷ്യന് കഴിയില്ല. അതിനാൽ ശ്രദ്ധ തന്നെ ഒരു അപൂർവ വിഭവമാണ്. മനുഷ്യരുടെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റാൻ സ്ഥാപനങ്ങൾ തമ്മിൽ മത്സരം നടക്കുമ്പോൾ വിവരങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരത്തേക്കാൾ അവയുടെ ആകർഷണശേഷി പ്രധാനമാകാം. ശക്തമായ വികാരങ്ങൾ, ഭയം, കോപം, അതിശയോക്തി, വിവാദം എന്നിവ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റാൻ കൂടുതൽ ഫലപ്രദമാകുന്നതിനാൽ വിവരവിനിമയത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറുന്നു.

ഇതോടെ സാമ്പത്തിക മത്സരം ബോധത്തിന്റെ മേഖലയിലേക്കും കടക്കുന്നു. ഏത് ആശയം കൂടുതൽ ആളുകളിലേക്ക് എത്തും, ഏത് വാർത്ത കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ നേടും, ഏത് ചിത്രം കൂടുതൽ പ്രതികരണം സൃഷ്ടിക്കും, ഏത് വാദം കൂടുതൽ വികാരപരമായ പ്രതികരണം ഉണ്ടാക്കും തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾ സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. വിവരത്തിന്റെ അളവ് വർധിച്ചിട്ടും അറിവിന്റെ ഗുണനിലവാരം അനിവാര്യമായി വർധിക്കണമെന്നില്ല. മറിച്ച് വിവരത്തിന്റെ അമിതപ്രവാഹം മനുഷ്യന്റെ വിവേചനശേഷിയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്ന സാഹചര്യവും ഉണ്ടാകാം.

ഇവിടെ സത്യം, വിവരം, വിശ്വാസം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക പ്രശ്നമായി ഉയരുന്നു. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിന് പൊതുവായി പങ്കിടപ്പെടുന്ന യാഥാർത്ഥ്യബോധം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ സമൂഹത്തിലെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത വിവരലോകങ്ങളിൽ ജീവിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ ബൗദ്ധിക ഏകീകരണം ദുർബലമാകാം. ഒരേ സംഭവത്തെക്കുറിച്ച് പരസ്പരം പൂർണമായി വ്യത്യസ്തമായ യാഥാർത്ഥ്യധാരണകൾ രൂപപ്പെടാം. അപ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷം സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളുടെ സംഘർഷത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയുടെ സംഘർഷമായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് സാമൂഹിക ബോധത്തിന്റെ പലതലങ്ങളിലുള്ള അസന്തുലിതാവസ്ഥയായി കാണാം. വ്യക്തിയുടെ അനുഭവം, സാമൂഹിക വിവരം, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണം, സാമ്പത്തിക താൽപര്യം എന്നിവ ഒരേ ബോധമേഖലയിൽ ഇടപെടുന്നു. ഇവ തമ്മിൽ യോജിപ്പ് ഉണ്ടാകുമ്പോൾ സമൂഹത്തിൽ കൂടുതൽ coherence രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ വിവരത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ അമിതമായി നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ ബോധത്തിന്റെ ഏകീകരണശേഷി ദുർബലപ്പെടുകയും സാമൂഹിക വിഘടനം വർധിക്കുകയും ചെയ്യാം.

ഇതോടൊപ്പം ഭയവും അനിശ്ചിതത്വവും ആധുനിക സാമ്പത്തിക ജീവിതത്തിലെ പ്രധാന ശക്തികളായി മാറുന്നു. സ്ഥിരം തൊഴിൽ ഇല്ലായ്മ, വരുമാനത്തിലെ അനിശ്ചിതത്വം, ഉയരുന്ന ജീവിതച്ചെലവ്, കടബാധ്യത, ആരോഗ്യച്ചെലവ്, വിദ്യാഭ്യാസച്ചെലവ്, താമസച്ചെലവ് എന്നിവ മനുഷ്യനെ നിരന്തരമായ ഭാവിഭയത്തിൽ നിർത്താം. ഭാവി സുരക്ഷിതമല്ലെന്ന് തോന്നുന്ന വ്യക്തി ഇപ്പോഴത്തെ തീരുമാനങ്ങളിലും കൂടുതൽ ജാഗ്രത പുലർത്തും. ഈ ഭയം ഒരു സാമൂഹിക നിയന്ത്രണശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കാം.

നിയോ-ലിബറൽ വ്യക്തിവാദം പലപ്പോഴും ഈ ഘടനാപരമായ ഭയത്തെ വ്യക്തിയുടെ വ്യക്തിപരമായ ഉത്തരവാദിത്തമായി മാറ്റുന്നു. “കൂടുതൽ പരിശ്രമിച്ചാൽ വിജയിക്കാം”, “സ്വയം നിക്ഷേപിക്കുക”, “സ്വന്തം കഴിവ് വർധിപ്പിക്കുക”, “സ്വന്തം ഭാവിക്ക് നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് ഉത്തരവാദി” തുടങ്ങിയ സന്ദേശങ്ങൾ ഭാഗികമായി ശരിയായിരിക്കാം. എന്നാൽ അവയ്ക്ക് പിന്നിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഘടനകളെ മറച്ചുവയ്ക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ പരാജയം മുഴുവനും വ്യക്തിയുടെ കുറ്റമായി മാറുന്നു. തൊഴിൽരഹിതനായ ഒരാൾക്ക് തൊഴിൽസൃഷ്ടിക്കുന്ന സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഘടനയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നതിനുപകരം താൻ മതിയായ കഴിവുള്ളവനല്ലെന്ന് കരുതാൻ തുടങ്ങാം.

ഇത് ഒരു ആഴത്തിലുള്ള ബോധപരമായ മാറ്റമാണ്. സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യം വ്യക്തിപരമായ പരാജയമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. വർഗ്ഗബന്ധം വ്യക്തിയുടെ മാനസിക പ്രശ്നമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സാമ്പത്തിക അസമത്വം വ്യക്തിഗത കഴിവുകളുടെ വ്യത്യാസമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. സാമൂഹിക സുരക്ഷയുടെ അഭാവം വ്യക്തിപരമായ സാമ്പത്തിക അശേഷതയായി മാറുന്നു. ഇതിലൂടെ സാമൂഹിക ഘടനയുടെ സ്വഭാവം മറഞ്ഞുപോകുന്നു.

മാർക്സിയൻ പാരമ്പര്യത്തിലെ അന്യവൽക്കരണത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഈ പ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാം. മനുഷ്യൻ തന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുന്നു എന്നത് മാത്രമല്ല പ്രശ്നം. അവൻ തന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നും പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുമുള്ള തന്റെ ഭൗതിക ആശ്രിതത്വത്തിൽ നിന്നും സ്വന്തം സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകളിൽ നിന്നുമെല്ലാം അകന്നുപോകുന്ന സാഹചര്യം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ അകലം മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക coherence-നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും പുറംലോകവുമായി കൂടുതൽ സംഘർഷം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യവിമോചനത്തെ വെറും സാമ്പത്തിക ഉടമസ്ഥതയുടെ മാറ്റമായി കാണുന്നത് പര്യാപ്തമല്ല. ഉടമസ്ഥത പ്രധാനമാണ്, എന്നാൽ അതിനൊപ്പം മനുഷ്യന്റെ ബോധവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും തൊഴിൽസംസ്കാരവും വിദ്യാഭ്യാസവും പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധവും മാറണം. ഒരാൾക്ക് ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ പങ്കാളിത്ത ഉടമസ്ഥത ലഭിച്ചിട്ടും അവിടെ തീരുമാനമെടുക്കുന്ന സംസ്കാരം അധികാരകേന്ദ്രീകൃതമാണെങ്കിൽ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക വിമോചനം പൂർണമാകില്ല. അതുപോലെ പൊതുസമ്പത്ത് ഉണ്ടായിട്ടും അതിന്റെ നിയന്ത്രണം ജനാധിപത്യപരമല്ലെങ്കിൽ ഉടമസ്ഥതയുടെ സാമൂഹിക രൂപം മാത്രം മതിയാകില്ല.

ഇവിടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം പൊതുമേഖലയിലാണെന്നത് മാത്രം അതിന്റെ തീരുമാനങ്ങൾ ജനാധിപത്യപരമാണെന്ന് ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. അതുപോലെ ഒരു സ്വകാര്യസ്ഥാപനം തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്തത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുകയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ ഉടമസ്ഥത സ്വകാര്യമായിരുന്നാലും അതിന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ കൂടുതൽ സഹകരണപരമായിരിക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ ലക്ഷ്യം ഉടമസ്ഥതയുടെ പേര് മാറ്റുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം മാറ്റുന്നതായിരിക്കണം.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ സഹകരണ ഉടമസ്ഥതയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. തൊഴിലാളികൾ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുടെ നേരിട്ടുള്ള പങ്കാളികളാണ്. അവർക്ക് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഫലങ്ങളിൽ പങ്കുണ്ടാകുകയും തീരുമാനമെടുക്കുന്നതിൽ പങ്കാളികളാകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ മൂലധനവും തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത വിരോധത്തിന്റെ ചില ഘടകങ്ങൾ മാറാം. എന്നാൽ സഹകരണസ്ഥാപനങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. അവ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിപണി, ധനവ്യവസ്ഥ, നിയമസംവിധാനം, പൊതുനയം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ എന്നിവയും അനുയോജ്യമായി മാറണം.

അതിനാൽ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥ ഒരു സ്ഥാപനപരമായ മാറ്റത്തിന്റെ ഫലം മാത്രമാകില്ല. പലതലത്തിലുള്ള മാറ്റങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് അത് രൂപപ്പെടുക. സഹകരണ ഉടമസ്ഥത സാമ്പത്തികതലത്തിലെ മാറ്റമാണ്. തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്തം രാഷ്ട്രീയ-സ്ഥാപനതലത്തിലെ മാറ്റമാണ്. സാമൂഹിക സുരക്ഷ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സുരക്ഷാതലത്തിലെ മാറ്റമാണ്. പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം അറിവിന്റെ തലത്തിലെ മാറ്റമാണ്. പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ തലത്തിലെ മാറ്റമാണ്. ഇവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോഴാണ് ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ വീണ്ടും “ക്വാണ്ടം പാളികൾ” എന്ന ആശയം പ്രയോഗിക്കാം. സാമ്പത്തിക പാളിയിൽ നടക്കുന്ന ചെറിയ മാറ്റം രാഷ്ട്രീയ പാളിയെ ബാധിക്കാം. രാഷ്ട്രീയ മാറ്റം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ബാധിക്കാം. വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ മാറ്റം മനുഷ്യബോധത്തെ മാറ്റാം. ബോധത്തിലെ മാറ്റം വീണ്ടും രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കാം. പ്രകൃതിയിലെ മാറ്റം സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനത്തെ ബാധിക്കാം. സാമ്പത്തികമാറ്റം പ്രകൃതിയിലേക്കുള്ള സമ്മർദ്ദത്തെ മാറ്റാം. അതിനാൽ സമൂഹത്തെ ഒരു രേഖീയ കാരണശൃംഖലയായി കാണുന്നതിന് പകരം പരസ്പരം ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്ന പാളികളുടെ സജീവ വ്യവസ്ഥയായി കാണേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ സമീപനം വർഗ്ഗസമരത്തെയും കൂടുതൽ വിശാലമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. വർഗ്ഗസമരം ഫാക്ടറിയിലെ വേതനത്തിനായുള്ള പോരാട്ടത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ഭൂമിക്കായുള്ള പോരാട്ടം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിനായുള്ള പോരാട്ടം, ആരോഗ്യത്തിനായുള്ള പോരാട്ടം, പരിസ്ഥിതിക്കായുള്ള പോരാട്ടം, വിവരാവകാശത്തിനായുള്ള പോരാട്ടം, തൊഴിൽസുരക്ഷയ്ക്കായുള്ള പോരാട്ടം, സാമൂഹിക സുരക്ഷയ്ക്കായുള്ള പോരാട്ടം, സ്ത്രീകളുടെ അവകാശങ്ങൾക്കായുള്ള പോരാട്ടം എന്നിവയും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുമായും വിഭവവിതരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിശാലമായ സാമൂഹിക സംഘർഷങ്ങളുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്.

ഇതുകൊണ്ട് വർഗ്ഗസമരം അപ്രസക്തമായിട്ടില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ പ്രകടനരൂപങ്ങൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണമാകുന്നു. ഒരേ വ്യക്തി ഒരേസമയം തൊഴിലാളിയും ഉപഭോക്താവും കടക്കാരനും കുടുംബാംഗവും പൗരനും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ ഉപയോക്താവും ആകാം. അതിനാൽ അവന്റെ ജീവിതത്തിൽ നിരവധി ശക്തികൾ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ ശക്തികളുടെ പരസ്പരബന്ധം മനസ്സിലാക്കാതെ ആധുനിക വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളെ പൂർണമായി മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആഗോള സ്വഭാവം ഈ വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളെ ദേശീയ അതിർത്തികൾക്കപ്പുറത്തേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു രാജ്യത്തിലെ ഉപഭോക്താവിന്റെ കുറഞ്ഞ വിലയിലുള്ള വസ്തുവിന്റെ പിന്നിൽ മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലെ കുറഞ്ഞ വേതനത്തിലുള്ള തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽ ഉണ്ടായിരിക്കാം. ഒരു രാജ്യത്തിലെ സാങ്കേതിക കമ്പനിയുടെ ലാഭത്തിന്റെ പിന്നിൽ മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലെ ധാതുസമ്പത്തും തൊഴിലാളികളുടെ അധ്വാനവും ഉണ്ടായിരിക്കാം. ഒരു രാജ്യത്തിലെ ഉപഭോഗം മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലെ പരിസ്ഥിതിനാശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാം.

അതിനാൽ സമ്പന്നരാജ്യങ്ങളിലെ ഉപഭോഗവും ദരിദ്രരാജ്യങ്ങളിലെ വിഭവചൂഷണവും തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു ആഗോള ശക്തിവലയം രൂപപ്പെടുന്നു. ആഗോള അസമത്വം വെറും രാജ്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വരുമാനവ്യത്യാസമല്ല; ഉൽപ്പാദനശൃംഖലകളുടെ നിയന്ത്രണം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥത, ധനകാര്യ ശക്തി, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ ഉപയോഗം, വ്യാപാരനിയമങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഘടനാപരമായ ബന്ധമാണ്.

ഇവിടെ പഴയ സാമ്രാജ്യത്വത്തിന്റെ ചില ഘടകങ്ങൾ പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ തുടരുന്നു. ഒരു രാജ്യത്തെ നേരിട്ട് ഭരിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല; അതിന്റെ ധനകാര്യ ആശ്രിതത്വം, കടബാധ്യത, സാങ്കേതിക ആശ്രിതത്വം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം, വിപണി ആശ്രിതത്വം എന്നിവയിലൂടെ അതിന്റെ നയങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയും. രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യവും ഒരേ കാര്യമല്ല എന്ന തിരിച്ചറിവ് ഇവിടെ പ്രധാനമാണ്.

എന്നാൽ ആഗോളവൽക്കരണം പൂർണമായും ഏകപക്ഷീയമായ ചൂഷണപ്രക്രിയയല്ല. ശാസ്ത്രം, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, ആശയവിനിമയം, മനുഷ്യരുടെ സാംസ്കാരിക ഇടപെടൽ എന്നിവ ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന വലിയ ഏകീകരണശക്തികളാണ്. അതിനാൽ ആഗോളവൽക്കരണത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല പരിഹാരം. അതിന്റെ നിയന്ത്രണം ആരുടെ കൈകളിലാണ്, അതിന്റെ നേട്ടങ്ങൾ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ ചെലവുകൾ ആരാണ് വഹിക്കുന്നത് എന്നതാണ് നിർണായകമായ ചോദ്യം.

ഇതിലൂടെ അന്താരാഷ്ട്ര സഹകരണത്തിന് പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. കാലാവസ്ഥാമാറ്റം, പകർച്ചവ്യാധികൾ, സമുദ്രസംരക്ഷണം, ജൈവവൈവിധ്യം, കൃത്രിമബുദ്ധി, അന്താരാഷ്ട്ര ധനവ്യവസ്ഥ, ആഗോള ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾ ഒരു രാജ്യത്തിന് ഒറ്റയ്ക്ക് പരിഹരിക്കാനാവില്ല. മനുഷ്യരാശിയുടെ നിലനിൽപ്പിനെ ബാധിക്കുന്ന ചില പ്രശ്നങ്ങൾ ദേശീയ താൽപര്യങ്ങളുടെ പരിധി കടന്നുപോകുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുതാൽപര്യത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ആഗോള സഹകരണത്തിന്റെ ആവശ്യകത വർധിക്കുന്നു.

ഇവിടെയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “ബന്ധിത അസ്തിത്വം” എന്ന ആശയം പ്രസക്തമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് മറ്റൊരു സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് പൂർണമായി വേർപെട്ടതല്ല. ഒരു രാജ്യത്തിലെ പരിസ്ഥിതിനയം മറ്റൊരു രാജ്യത്തെ ബാധിക്കാം. ഒരു രാജ്യത്തിലെ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി മറ്റിടങ്ങളിലേക്ക് പകരാം. ഒരു രാജ്യത്തിലെ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ ലോകമെമ്പാടുമുള്ള മനുഷ്യജീവിതത്തെ മാറ്റാം. അതിനാൽ ആഗോള സമൂഹം പരസ്പരം ബന്ധമില്ലാത്ത രാജ്യങ്ങളുടെ കൂട്ടമല്ല; പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഘടനകളുടെ സങ്കീർണ വലയമാണ്.

ഇത്തരം ഒരു ലോകത്തിൽ പരമാധികാരത്തിനും ആഗോള സഹകരണത്തിനും ഇടയിൽ പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്. ദേശീയ സ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്; എന്നാൽ ആഗോള പ്രശ്നങ്ങളെ പരിഹരിക്കാൻ സഹകരണവും ആവശ്യമാണ്. ദേശീയതയും അന്താരാഷ്ട്രതയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി മാത്രം കാണാതെ അവയുടെ അനുയോജ്യമായ സംയോജനം കണ്ടെത്തേണ്ടതുണ്ട്. രാജ്യങ്ങളുടെ സ്വതന്ത്ര തീരുമാനശേഷി നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് പൊതുവായ മനുഷ്യപ്രശ്നങ്ങളിൽ സഹകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഘടനകൾ ആവശ്യമാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹിക സമീപനത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട സാധ്യത: വിരുദ്ധങ്ങളായി തോന്നുന്ന ശക്തികൾക്ക് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സഹവർത്തിത്വം സാധ്യമാണ്. വ്യക്തിയും സമൂഹവും, സ്വാതന്ത്ര്യവും സമത്വവും, വിപണിയും പൊതുനിയന്ത്രണവും, ദേശീയ സ്വാതന്ത്ര്യവും ആഗോള സഹകരണവും, സാങ്കേതിക പുരോഗതിയും പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണവും പരസ്പരം പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ശക്തികളല്ല. ശരിയായ സാമൂഹിക രൂപകൽപ്പനയിലൂടെ അവയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ഘടകങ്ങളെ സംയോജിപ്പിക്കാം.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തെ ഒരു “ഒറ്റ ചാട്ടം” എന്നതിനേക്കാൾ “ബഹുതല പരിണാമം” ആയി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം. സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ മേഖലകളിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുന്നു. പഴയ ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണത്തിന്റെ വിത്തുകൾ വളരുന്നു. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഈ മാറ്റങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കാം.

ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥ സ്ഥിരമായ ഒന്നായിരിക്കില്ല. കാരണം മനുഷ്യസമൂഹം ജീവിക്കുന്ന ഒരു വ്യവസ്ഥയാണ്. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പുതിയ സാധ്യതകളും പുതിയ അപകടങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കും. പുതിയ സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങൾ പുതിയ അസമത്വങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. പുതിയ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങൾ പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ആവശ്യപ്പെടാം. അതിനാൽ ഒരു “അന്തിമ സമൂഹം” എന്ന ആശയത്തേക്കാൾ നിരന്തരമായി സ്വയം തിരുത്തുന്ന, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമൂഹമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനോട് കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്നത്.

അവസാനം, മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം അതിന്റെ ചൂഷണസ്വഭാവത്തിൽ മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ സങ്കീർണതയെ കുറയ്ക്കുന്നതാണ്; അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലും ശാസ്ത്രസാങ്കേതിക വികസനത്തിലും മാത്രം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതും അതിന്റെ സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മറയ്ക്കുന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടു വശങ്ങളെയും ഒരേസമയം കാണാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. മുതലാളിത്തം മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ അസാധാരണമായി വികസിപ്പിച്ച ശക്തിയാണ്; അതേ സമയം ആ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഫലങ്ങളെ അസമമായി വിതരണം ചെയ്യുന്ന ശക്തിയും അതാണ്. ലിബറലിസം വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഉയർത്തിയ ചരിത്രശക്തിയാണ്; അതേ സമയം സാമ്പത്തിക അസമത്വത്തിന്റെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളെ പൂർണമായി പരിഹരിക്കാൻ കഴിയാത്ത ആശയഘടനയും അതാണ്. നിയോ-ലിബറലിസം വിപണിയുടെ ചലനശേഷിയെ വികസിപ്പിച്ച ഘട്ടമാണ്; അതേ സമയം വിപണിയെ സമൂഹത്തിന്റെ പരമാധികാരശക്തിയാക്കി മാറ്റുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന വിഘടനങ്ങളെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കിയ ഘട്ടവുമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം പഴയതിനെ അന്ധമായി നശിപ്പിക്കുന്നതല്ല; അതിന്റെ ഉള്ളിലെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തിലേക്ക് മാറ്റുകയാണ്. മുതലാളിത്തം വികസിപ്പിച്ച ശാസ്ത്രം മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസമ്പത്താകണം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഉപാധിയാകണം. ഉൽപ്പാദനശേഷി എല്ലാവരുടെയും ജീവിതനിലവാരം ഉയർത്താനുള്ള ശക്തിയാകണം. ലിബറലിസം മുന്നോട്ടുവച്ച വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളാൽ ശക്തിപ്പെടുത്തപ്പെടണം. നിയോ-ലിബറലിസം വിപണിക്ക് നൽകിയ അമിതമായ അധികാരം സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിന്റെയും ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തത്തിന്റെയും പരിധിയിൽ കൊണ്ടുവരണം.

ഇതിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം മനുഷ്യനെ ഒരു സാമ്പത്തിക ഘടകത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും സമഗ്രമായ സാമൂഹിക-പ്രകൃതിജീവിയായി തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യന് വിപണിയിൽ ഒരു വിലയുണ്ട് എന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അവന്റെ മൂല്യം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അവന്റെ ജീവിതത്തിനും ചിന്തയ്ക്കും സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും ബന്ധങ്ങൾക്കും സ്നേഹത്തിനും അറിവിനും പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തിനും വിപണിവിലയ്ക്ക് അതീതമായ മൂല്യമുണ്ട്. സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥ ഈ മൂല്യങ്ങളെ സേവിക്കേണ്ടതാണ്; അവയെ വിപണിവിലയിലേക്ക് ചുരുക്കേണ്ടതല്ല.

അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭാവി ഒരു ഏകകേന്ദ്രിതമായ വ്യവസ്ഥയുടെ സ്ഥാപനം മാത്രമല്ല. വിവിധ ശക്തികളും ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളും ഉൽപ്പാദനരീതികളും സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളും സഹവർത്തിക്കുന്ന, എന്നാൽ അവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രവികസനം എന്ന ഉയർന്ന ലക്ഷ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ബഹുതല സാമൂഹിക ഘടനയുടെ ഉദ്ഭവമാണ്. അതിൽ ഏകത്വം വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയില്ല; വൈവിധ്യം ഏകത്വത്തെ തകർക്കുകയുമില്ല. രണ്ടും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ബന്ധമായി മാറും.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ നിഗമനം: മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സാമ്പത്തിക ശക്തികൾ മനുഷ്യന്റെ മേൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ നിന്ന്, മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ബോധവും ജനാധിപത്യപരമായ നിയന്ത്രണവും ആ ശക്തികളെ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സമഗ്രവികസനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത വെല്ലുവിളി. മൂലധനം മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യൻ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഉപാധിയായി മാറുമ്പോഴാണ് ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ യഥാർത്ഥ വിമോചനം സാധ്യമാകുന്നത്.

മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ അടുത്ത പരിണാമത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, മുതലാളിത്തത്തിനുശേഷം എന്ത് എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഒരു തയ്യാറായ മാതൃക മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നതിനേക്കാൾ, നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥയുടെ ഉള്ളിൽ തന്നെ രൂപപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പുതിയ സാമൂഹിക ശക്തികളെ തിരിച്ചറിയുകയാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്. കാരണം ചരിത്രം ശൂന്യത്തിൽ നിന്ന് പുതിയൊരു സമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. നിലവിലുള്ള സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷികളും അറിവും സ്ഥാപനങ്ങളും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും തന്നെയാണ് പുതിയ സാമൂഹിക രൂപങ്ങളുടെ ഭൗതിക അടിത്തറയാകുന്നത്. ഒരു വിത്തിൽ നിന്ന് ചെടി രൂപപ്പെടുന്നതുപോലെ, പഴയ സാമൂഹിക രൂപത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ അതിനെ മറികടക്കാനുള്ള സാധ്യതകൾ വളരുന്നു. എന്നാൽ വിത്ത് ചെടിയാകാൻ അതിന്റെ ഉള്ളിലെ സാധ്യത മാത്രം മതിയാകാത്തതുപോലെ, ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക രൂപം ഉദ്ഭവിക്കാനും അതിന് അനുയോജ്യമായ ഭൗതികവും സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പരിണാമദർശനം പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നത്. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാവി അതിന്റെ നിലവിലെ രൂപത്തിൽ പൂർണമായി എഴുതപ്പെട്ടിട്ടില്ല. നിലവിലെ അവസ്ഥയിൽ തന്നെ വിവിധ സാധ്യതകൾ സഹവർത്തിക്കുന്നു. ചിലത് വ്യവസ്ഥയെ നിലനിർത്തുന്നു; ചിലത് അതിനെ മാറ്റുന്നു; ചിലത് പഴയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; ചിലത് പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ സാധ്യതകളിൽ ഏതാണ് ചരിത്രപരമായി മേൽക്കൈ നേടുന്നത് എന്നത് സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് നിർണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ചരിത്രം അനിവാര്യമായ ഒരു നേർരേഖയല്ല; സാധ്യതകളുടെ നിരന്തരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പും പുനഃസംഘടനയും നടക്കുന്ന ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ സമീപനം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട മാറ്റം വരുത്തുന്നു. മുതലാളിത്തം അനിവാര്യമായി ഒരു നിശ്ചിത ദിവസം തകർന്നുവീഴും എന്ന ധാരണയും, അത് എന്നെന്നും നിലനിൽക്കും എന്ന ധാരണയും ഒരുപോലെ ഏകപക്ഷീയമാണ്. അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള ശക്തികളും അതിനെ മാറ്റാനുള്ള ശക്തികളും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പ്രതിസന്ധികൾ അതിനെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും അതേ സമയം പുതിയ രീതിയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുകയും അതേ സമയം തൊഴിൽബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. ജനാധിപത്യം അതിന്റെ അധികാരത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും അതേ സമയം അതിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് നിയമസാധുത നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. സാമൂഹിക സുരക്ഷ അതിന്റെ ലാഭസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ചില അളവിൽ പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും അതേ സമയം തൊഴിലാളിശക്തിയെയും സാമൂഹികസ്ഥിരതയെയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഓരോ പരിഹാരവും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്ക് അടിത്തറയാകുന്നു.

ഇതാണ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ അതിജീവനശേഷിയുടെ ഒരു പ്രധാന കാരണം. അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ചിലപ്പോൾ അത് തന്നെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും അവയെ പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. തൊഴിലാളികളുടെ പോരാട്ടത്തിൽ നിന്ന് തൊഴിലാളി നിയമങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികളിൽ നിന്ന് പുതിയ ധനകാര്യനിയന്ത്രണങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. സാമൂഹിക പ്രക്ഷോഭങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ അവകാശങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. പരിസ്ഥിതി പ്രസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ സംരക്ഷണനിയമങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇതിലൂടെ പഴയ വ്യവസ്ഥ സ്വന്തം പ്രതിരോധശക്തികളിൽ ചിലതിനെ തന്നെ ഉൾക്കൊണ്ട് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള ഈ കഴിവിന് പരിധിയുണ്ട്. ഒരു വൈരുദ്ധ്യം അതിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടനയുമായി തന്നെ ഏറ്റുമുട്ടുന്ന ഘട്ടത്തിൽ ചെറിയ പരിഷ്കാരങ്ങൾ മതിയാകില്ല. ഉദാഹരണത്തിന്, പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെക്കാൾ വേഗത്തിൽ വിഭവചൂഷണം തുടരുന്ന ഒരു സാമ്പത്തികരീതി ചെറിയ പരിസ്ഥിതി പരിഷ്കാരങ്ങളിലൂടെ മാത്രം ദീർഘകാലം നിലനിർത്താനാവില്ല. അതുപോലെ സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രവർത്തനശേഷിയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്ന പരിധിയിലെത്തിയാൽ ചെറിയ നികുതി പരിഷ്കാരങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. അപ്പോൾ വ്യവസ്ഥയുടെ വിവിധ തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം തന്നെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തിയ അവസ്ഥയാണ്. ഒരു ശക്തിയുടെ അളവ് വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലം ക്രമേണ മാറാം. എന്നാൽ ഒരു പരിധിക്ക് ശേഷം അതേ അളവിലെ വർധന ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം ഒരു പരിധിവരെ മൂലധനസഞ്ചയത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്താം. അതിനപ്പുറം അത് വിപണി മത്സരത്തെ തന്നെ ഇല്ലാതാക്കുകയും രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തെ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ചെയ്യാം. സാങ്കേതികവൽക്കരണം ഒരു പരിധിവരെ തൊഴിൽക്ഷമത വർധിപ്പിക്കും. അതിനപ്പുറം അത് തൊഴിൽവിപണിയുടെ ഘടന തന്നെ മാറ്റും. വിവരശേഖരണം ഒരു പരിധിവരെ സേവനങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്താം. അതിനപ്പുറം അത് വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യതയെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ബാധിക്കുന്ന നിരീക്ഷണശക്തിയായി മാറാം.

ഇത്തരം ഗുണപരമായ പരിവർത്തനങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാതെ സമൂഹത്തെ അളവുകളുടെ കൂട്ടമായി മാത്രം കാണുന്നത് തെറ്റായ നിഗമനങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കും. ദേശീയ വരുമാനം വർധിക്കുന്നു എന്നത് മാത്രം സമൂഹം മെച്ചപ്പെടുന്നു എന്നതിന് തെളിവല്ല. സമ്പത്തിന്റെ അളവ് വർധിക്കുമ്പോഴും സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം വർധിക്കാം. ഉൽപ്പാദനം വർധിക്കുമ്പോഴും തൊഴിൽസുരക്ഷ കുറയാം. സാങ്കേതികവിദ്യ വളരുമ്പോഴും മനുഷ്യന്റെ സ്വകാര്യത കുറയാം. നഗരങ്ങളുടെ ഭൗതികവികസനം വർധിക്കുമ്പോഴും പ്രകൃതിസന്തുലിതാവസ്ഥ തകരാം. അതിനാൽ സാമൂഹിക പുരോഗതിയെ ഒരൊറ്റ അളവുകോലിലൂടെ നിർണയിക്കാനാവില്ല.

സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് പലതലങ്ങളിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഭൗതികസമ്പത്ത് അതിലൊരു തലമാണ്. അതിനൊപ്പം ആരോഗ്യവും വിദ്യാഭ്യാസവും അറിവും സാമൂഹികവിശ്വാസവും പരസ്പരസഹകരണവും പ്രകൃതിസമ്പത്തും സാംസ്കാരികസൃഷ്ടിയും ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തവും മനുഷ്യന്റെ ഒഴിവുസമയവും ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇവയിൽ ചിലത് വിപണിയിൽ വിലയുള്ളവയാണ്; ചിലതിന് വിപണിവിലയില്ല. എന്നാൽ വിപണിവില ഇല്ലാത്തതിനാൽ അവയുടെ സാമൂഹികമൂല്യം കുറയുന്നില്ല.

ഇത് മനസ്സിലാക്കുമ്പോഴാണ് “പൊതുസമ്പത്ത്” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ വ്യക്തമാകുന്നത്. പൊതുസമ്പത്ത് എന്നത് സർക്കാർ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള വസ്തുക്കൾ മാത്രമല്ല. ഒരു സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ മനുഷ്യരും പങ്കിടുന്ന ഭൗതികവും അറിവുസംബന്ധവുമായ വിഭവങ്ങളും പൊതുസമ്പത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. പ്രകൃതി, ശുദ്ധവായു, ജലം, ജൈവവൈവിധ്യം, പൊതുവഴികൾ, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യം, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, സാംസ്കാരിക പൈതൃകം തുടങ്ങിയവയെല്ലാം സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സമ്പത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളാണ്.

പൊതുസമ്പത്തിനെ സ്വകാര്യ ലാഭത്തിന്റെ ഉറവിടമായി മാത്രം കാണുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ഒരു നദി സ്വകാര്യ നിയന്ത്രണത്തിലാകുമ്പോൾ അതിന്റെ ജലത്തിന്റെ വില മാത്രം പ്രധാനമാകാം; എന്നാൽ ഒരു നദിയുടെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികമൂല്യം അതിന്റെ ജലവിതരണം, കൃഷി, പരിസ്ഥിതി, മനുഷ്യജീവിതം, ജീവജാലങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പൊതുസമ്പത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമതയുടെ പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; സാമൂഹിക അവകാശത്തിന്റെ പ്രശ്നവുമാണ്.

ഇവിടെ ഉടമസ്ഥതയേക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ടത് ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. ഒരു വിഭവത്തിന്റെ ഉടമ ആരാണ് എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം, ആ വിഭവത്തെ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം ആരുടേതാണ്, അതിന്റെ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ച് തീരുമാനിക്കുന്നത് ആരാണ്, അതിന്റെ നേട്ടം ആരിലേക്ക് എത്തുന്നു, അതിന്റെ നഷ്ടം ആരാണ് വഹിക്കുന്നത് എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ചോദിക്കണം. ഇതിലൂടെ ഉടമസ്ഥതയെ അധികാരത്തിന്റെ മാത്രം പ്രശ്നമായി കാണുന്നതിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ പ്രശ്നമായി വികസിപ്പിക്കാം.

പ്രകൃതിയുടെ കാര്യത്തിൽ ഈ ഉത്തരവാദിത്തം കൂടുതൽ വ്യക്തമാണ്. പ്രകൃതിയെ ഉപയോഗിക്കുന്ന മനുഷ്യന് അതിനെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തവുമുണ്ട്. ഒരു തലമുറയ്ക്ക് ലഭിച്ച പ്രകൃതിസമ്പത്ത് അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് അതേ രൂപത്തിൽ കൈമാറാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയുടെ പേരിൽ ഒരു തലമുറ ഭാവിയുടെ സമ്പത്ത് ചെലവഴിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. അതിനാൽ തലമുറകൾക്കിടയിലെ നീതി പരിസ്ഥിതിനയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വമാകണം.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സമയത്തിന്റെ ബഹുതല സ്വഭാവവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ കഴിഞ്ഞകാലത്തിന്റെ ഫലമാണ്; അതേ സമയം അത് ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളുടെ അടിത്തറയുമാണ്. ഇന്നത്തെ തീരുമാനം ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെ ചുരുക്കുകയോ വികസിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. ഒരു കാട് സംരക്ഷിക്കുന്നത് ഇന്നത്തെ തലമുറയ്ക്ക് മാത്രം പ്രയോജനപ്പെടുന്നില്ല; ഭാവിയിലെ അനേകം തലമുറകളുടെ സാധ്യതകളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. അതുപോലെ അറിവിന്റെ സ്വതന്ത്രവ്യാപനം ഇന്നത്തെ തലമുറയുടെ നേട്ടം മാത്രമല്ല; ഭാവിയിലെ ശാസ്ത്രീയ പരിണാമത്തിന്റെ അടിത്തറ കൂടിയാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സമയബോധം ഇതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. നിക്ഷേപത്തിന് എത്ര വേഗത്തിൽ ലാഭം ലഭിക്കും എന്നത് പ്രധാനമാണ്. ഒരു പദ്ധതിയുടെ ദീർഘകാല സാമൂഹികഫലത്തെക്കാൾ ഉടൻ ലഭിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക നേട്ടം പ്രധാനമാകാം. ഇതോടെ ഭാവിയുടെ ദീർഘകാല താൽപര്യങ്ങൾ ഇപ്പോഴത്തെ ലാഭത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദത്തിന് കീഴിലാകുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും പല പ്രക്രിയകൾക്കും മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തിക സമയത്തേക്കാൾ ദൈർഘ്യമേറിയ കാലയളവ് ആവശ്യമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികചിന്തയിൽ സമയത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളെ ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു നിക്ഷേപത്തിന്റെ അടുത്ത വർഷത്തെ ലാഭം മാത്രമല്ല, അതിന്റെ പത്ത് വർഷത്തെ സാമൂഹികഫലം, അമ്പത് വർഷത്തെ പരിസ്ഥിതിഫലം, നൂറുകണക്കിന് വർഷത്തെ തലമുറാപരമായ ഫലം എന്നിവയും പരിഗണിക്കണം. ഇതാണ് സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളെ കൂടുതൽ സമഗ്രമായ സാമൂഹിക തീരുമാനങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നത്.

ഇവിടെ നിന്നാണ് “മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ” എന്ന ആശയം വികസിപ്പിക്കേണ്ടത്. മനുഷ്യകേന്ദ്രിതം എന്നത് മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ അധിപതിയാണെന്ന അർത്ഥത്തിലല്ല. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗങ്ങളാണെന്ന തിരിച്ചറിവിലാണ് യഥാർത്ഥ മനുഷ്യകേന്ദ്രിതത്വം. മനുഷ്യന്റെ ക്ഷേമം പ്രകൃതിയുടെ ക്ഷേമത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതല്ല.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക വികസനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല; മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളും പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയും തമ്മിൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവുണ്ട്; എന്നാൽ ആ മാറ്റത്തിന്റെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ബോധവും അവനുണ്ടാകണം. ശക്തി വർധിക്കുന്നതിനനുസരിച്ച് ഉത്തരവാദിത്തവും വർധിക്കണം.

സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ കാര്യത്തിലും ഇതേ തത്വം ബാധകമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യയെ എതിർക്കുന്നത് മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ സൃഷ്ടിപരതയെ നിഷേധിക്കുന്നതായിരിക്കും. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ സ്വതന്ത്രമായ ഒരു രക്ഷകനായി കാണുന്നതും തെറ്റാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഏത് സാമൂഹികബന്ധത്തിലാണ് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നതാണ് അതിന്റെ ഫലത്തെ നിർണയിക്കുന്നത്. ഒരേ യന്ത്രം ഒരു സമൂഹത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ജോലി സമയം കുറയ്ക്കാം; മറ്റൊരു സമൂഹത്തിൽ തൊഴിലില്ലായ്മ വർധിപ്പിക്കാം. ഒരേ കണക്കുകൂട്ടൽ സംവിധാനം ആരോഗ്യസംരക്ഷണം മെച്ചപ്പെടുത്താം; മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ സ്വകാര്യതയെ നിരീക്ഷിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കാം.

അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം അതിന്റെ ഭൗതികശേഷിയിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല. ഉടമസ്ഥത, നിയന്ത്രണം, ഉപയോഗത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം, നിയമപരമായ നിയന്ത്രണം, സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തം എന്നിവ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവത്തെ നിർണയിക്കുന്നു. ഇതാണ് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം എന്ന ആശയത്തിന്റെ അടിത്തറ.

കൃത്രിമബുദ്ധി, യന്ത്രപഠനം, ജനിതക സാങ്കേതികവിദ്യ, സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. ഈ വികസനം മനുഷ്യനെ അനാവശ്യമായ അധ്വാനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാനുള്ള അവസരമാണ്. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടങ്ങൾ ഏതാനും സ്ഥാപനങ്ങളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കുകയാണെങ്കിൽ മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽശേഷി കൂടുതൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാനും സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം വർധിക്കാനും സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥതയും അതിന്റെ ഫലങ്ങളുടെ വിതരണവും ഭാവിയിലെ വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളുടെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളായി മാറും.

ഇതോടെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിലും പുതിയ മാറ്റം വരുന്നു. പരമ്പരാഗത വ്യവസായ തൊഴിലാളിയോടൊപ്പം അറിവുതൊഴിലാളി, സാങ്കേതികവിദഗ്ധൻ, പരിചരണതൊഴിലാളി, വിതരണതൊഴിലാളി, സേവനമേഖലാ തൊഴിലാളി, താൽക്കാലിക തൊഴിലാളി തുടങ്ങിയ അനേകം വിഭാഗങ്ങൾ തൊഴിൽശക്തിയുടെ ഭാഗമാകുന്നു. അവരുടെയെല്ലാം തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും, സ്വന്തം തൊഴിൽശേഷിയെ സാമ്പത്തികമായി വിൽക്കേണ്ടിവരുന്ന സാഹചര്യമാണ് അവരെ ഒരു വിശാലമായ സാമൂഹികബന്ധത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികപ്രതിരോധവും പഴയ രൂപങ്ങളിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കില്ല. ഫാക്ടറിയിലെ പണിമുടക്കിനൊപ്പം ഡിജിറ്റൽ തൊഴിലാളികളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം, കരാർ തൊഴിലാളികളുടെ സംഘടന, കർഷകരുടെ കൂട്ടായ്മ, പരിസ്ഥിതി പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ഉപഭോക്തൃപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, അറിവിന്റെ സ്വതന്ത്രവ്യാപനത്തിനായുള്ള പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, പൊതുസമ്പത്ത് സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ എന്നിവയും സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാകും.

ഇവയെല്ലാം വേർതിരിച്ചുള്ള പ്രശ്നങ്ങളായി കാണുന്നത് അവയുടെ ആന്തരിക ബന്ധം മറയ്ക്കും. തൊഴിൽപ്രശ്നം പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നം ആരോഗ്യവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ആരോഗ്യം സാമൂഹികസുരക്ഷയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. സാമൂഹികസുരക്ഷ സാമ്പത്തികവിതരണവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. സാമ്പത്തികവിതരണം രാഷ്ട്രീയ അധികാരവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. രാഷ്ട്രീയ അധികാരം വിവരനിയന്ത്രണവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. വിവരനിയന്ത്രണം മനുഷ്യബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ മുഴുവൻ ബന്ധവലയമാണ് സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഘടന.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ബഹുതല സമീപനത്തിന്റെ ശക്തി. ഒരു സാമൂഹിക പ്രശ്നത്തിന് ഒരൊറ്റ കാരണം കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമത്തിനുപകരം, അതിന്റെ വിവിധ കാരണതലങ്ങളും പരസ്പരപ്രതികരണങ്ങളും തിരിച്ചറിയാൻ ഇത് സഹായിക്കുന്നു. തൊഴിലില്ലായ്മയെ വ്യക്തിയുടെ കഴിവില്ലായ്മയായി മാത്രം കാണാതെ സാങ്കേതികവിദ്യ, നിക്ഷേപം, വിപണി, വിദ്യാഭ്യാസം, ആഗോള ഉൽപ്പാദനം, ഭരണനയം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് കാണാം. പരിസ്ഥിതിനാശത്തെ ഒരു വ്യവസായത്തിന്റെ തെറ്റായി മാത്രം കാണാതെ ഉൽപ്പാദനരീതി, ഉപഭോഗസംസ്കാരം, ഊർജവിനിയോഗം, നഗരവികസനം, അന്താരാഷ്ട്ര വ്യാപാരം തുടങ്ങിയവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം.

ഈ സമീപനം പരിഹാരങ്ങളെയും ബഹുതലമാക്കുന്നു. തൊഴിൽരഹിതതയ്ക്ക് വിദ്യാഭ്യാസം മാത്രം പരിഹാരമല്ല; തൊഴിൽസൃഷ്ടി, സാമൂഹികസുരക്ഷ, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗം, ഉൽപ്പാദനനയം എന്നിവയും ആവശ്യമാണ്. ദാരിദ്ര്യത്തിന് വ്യക്തിഗത സഹായം മാത്രം മതിയാകില്ല; സമ്പത്തിന്റെ വിതരണം, പൊതുസേവനങ്ങൾ, തൊഴിൽ അവകാശങ്ങൾ, സാമൂഹിക സുരക്ഷ എന്നിവയും ആവശ്യമാണ്. പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നത്തിന് വ്യക്തിഗത ഉപഭോഗനിയന്ത്രണം മാത്രം മതിയാകില്ല; ഉൽപ്പാദനരീതിയും ഊർജവ്യവസ്ഥയും ഗതാഗതവും നഗരവികസനവും മാറണം.

ഇതിലൂടെ സാമൂഹിക പരിഷ്കാരത്തിന്റെയും സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന്റെയും ബന്ധവും വ്യക്തമായി വരുന്നു. ചെറിയ പരിഷ്കാരങ്ങൾ അനാവശ്യങ്ങളല്ല. തൊഴിലാളി സംരക്ഷണം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, പൊതുജനാരോഗ്യം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, പരിസ്ഥിതിനിയമങ്ങൾ, പുരോഗമന നികുതി തുടങ്ങിയവ മനുഷ്യജീവിതത്തെ ഉടൻ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്ന യാഥാർത്ഥ്യമായ ഇടപെടലുകളാണ്. എന്നാൽ അവയെ അന്തിമപരിഹാരങ്ങളായി കാണുമ്പോൾ അവയുടെ പരിധി മറക്കപ്പെടും. പരിഷ്കാരങ്ങൾ പുതിയ സാമൂഹികശേഷികളെ വികസിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് അവ ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നത്.

ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് മെച്ചപ്പെട്ട വേതനം ലഭിക്കുന്നത് പ്രധാനമാണ്. എന്നാൽ അവന്റെ തൊഴിൽസ്ഥലത്തെ തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളിത്തം വർധിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതൊരു ഉയർന്ന ഗുണപരമായ മാറ്റമാണ്. ഒരു കുടുംബത്തിന് സാമൂഹികസുരക്ഷ ലഭിക്കുന്നത് പ്രധാനമാണ്. എന്നാൽ അതിലൂടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം കുറയുകയും വ്യക്തിക്ക് തന്റെ ജീവിതം കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായി രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയുകയും ചെയ്താൽ അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യം കൂടുതൽ ആഴത്തിലാകും. ഒരു വിദ്യാർത്ഥിക്ക് സൗജന്യ വിദ്യാഭ്യാസം ലഭിക്കുന്നത് പ്രധാനമാണ്; അതോടൊപ്പം വിമർശനാത്മക ചിന്തയും ശാസ്ത്രീയബോധവും വളർന്നാൽ അത് സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിന് കാരണമാകും.

അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക പുരോഗതി മനുഷ്യരുടെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. സഹായം നൽകുന്നതിൽ നിന്ന് ശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നതിലേക്കുള്ള മാറ്റം അതിന്റെ പ്രധാനഘടകമാണ്. ഒരാളെ ദാരിദ്ര്യത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തെടുക്കുക എന്നത് അവന് ഒരു തവണ സഹായം നൽകുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്; വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, തൊഴിൽ, സാമൂഹികസുരക്ഷ, സ്വതന്ത്രമായ തീരുമാനശേഷി എന്നിവയിലൂടെ സ്വന്തം ജീവിതം രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള കഴിവ് നൽകണം.

ഇതുതന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ. മനുഷ്യൻ തന്റെ ജീവിതത്തെ സ്വയം രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള രൂപം. അതിന് സമൂഹം ആവശ്യമായ വിഭവങ്ങളും അറിവും സുരക്ഷയും അവസരങ്ങളും നൽകണം. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹികസുരക്ഷയുടെ വിരുദ്ധമല്ല; മറിച്ച് സാമൂഹികസുരക്ഷ പലപ്പോഴും യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ മുൻവ്യവസ്ഥയാണ്.

ഈ തിരിച്ചറിവിൽ നിന്ന് സമത്വത്തിന്റെ അർത്ഥവും കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമാകുന്നു. എല്ലാവർക്കും ഒരേ വസ്തു നൽകുക എന്നത് മാത്രം സമത്വമല്ല. വ്യത്യസ്ത ആവശ്യങ്ങളുള്ള മനുഷ്യർക്ക് അവരുടെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യമായ അവസരങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സമത്വം. ഒരു രോഗിക്ക് ആരോഗ്യസഹായം നൽകുന്നതും ഒരു വിദ്യാർത്ഥിക്ക് വിദ്യാഭ്യാസസഹായം നൽകുന്നതും ഒരു തൊഴിൽരഹിതന് തൊഴിൽസാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നതും ഒരേ അളവിലുള്ള വിഭവവിതരണം ആയിരിക്കണമെന്നില്ല; എന്നാൽ അവ സാമൂഹികമായി കൂടുതൽ നീതിയുള്ള ഫലത്തിലേക്ക് നയിക്കാം.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ സ്വാതന്ത്ര്യം, സമത്വം, സഹകരണം എന്നിവ പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളല്ല. അവ ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത മുഖങ്ങളാണ്. വ്യക്തിക്ക് സ്വാതന്ത്ര്യം വേണം; എന്നാൽ ആ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതാവസരങ്ങളെ നശിപ്പിക്കരുത്. സമത്വം വേണം; എന്നാൽ അത് വ്യക്തിയുടെ വ്യത്യസ്ത കഴിവുകളെ അടിച്ചമർത്തരുത്. സഹകരണം വേണം; എന്നാൽ അത് വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കരുത്.

ഇത്തരം ഒരു സമൂഹത്തെ ഒരു നിശ്ചലമായ സമ്പൂർണാവസ്ഥയായി കാണാനും കഴിയില്ല. അതിൽ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പുതിയ അധികാരപ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. പുതിയ അറിവുകൾ പുതിയ നൈതിക ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തും. പുതിയ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ആവശ്യപ്പെടും. അതിനാൽ സമൂഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ നിലനിൽപ്പ് അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല; അവയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സൃഷ്ടിപരമായ രീതിയിൽ പരിഹരിക്കുന്ന ശേഷിയിലാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ദർശനത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സവിശേഷത. സമൂഹം ഒരു അന്തിമരൂപത്തിലെത്തേണ്ടതില്ല. നിരന്തരമായ സ്വയംതിരുത്തലിനും സ്വയംപുനഃസംഘടനയ്ക്കും വിധേയമായ ഒരു ജീവിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥയായിരിക്കണം അത്. ഏകീകരണം നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമാണ്; വിഘടനം മാറ്റത്തിന് ആവശ്യമാണ്. രണ്ടിനെയും ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന സമൂഹം ഒന്നുകിൽ നിശ്ചലമാകും അല്ലെങ്കിൽ വിഘടിക്കും. രണ്ടിനെയും സൃഷ്ടിപരമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്ന സമൂഹത്തിനാണ് ദീർഘകാല പരിണാമശേഷി ഉണ്ടാകുക.

അതുകൊണ്ട് മുതലാളിത്തത്തിനപ്പുറമുള്ള സാമൂഹിക സാധ്യതയെ ഒരു പേരിലൂടെ മാത്രം നിർവചിക്കേണ്ടതില്ല. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അതിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ പ്രകടമാകണം: മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെക്കാൾ മൂലധനത്തിന് മുൻഗണന നൽകാത്ത സാമ്പത്തിക സംവിധാനം, അറിവിനെ പൊതുസമ്പത്തായി കാണുന്ന സാമൂഹിക സംവിധാനം, പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനരീതി, തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്തം ഉറപ്പാക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ, അടിസ്ഥാനജീവിതാവകാശങ്ങൾ വിപണിവിലയിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമാക്കുന്ന പൊതുസേവനങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക അധികാരത്തെ രാഷ്ട്രീയാധികാരത്തിൽ നിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്ന ജനാധിപത്യ സംവിധാനങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപയോഗത്തെ പൊതുതാൽപര്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം എന്നിവയാൽ അത് തിരിച്ചറിയപ്പെടണം.

ഇത്തരമൊരു പരിവർത്തനത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം മനുഷ്യനെ സമ്പത്തിന്റെ അടിമത്തത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യൻ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ സമ്പത്ത് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് മാറണം. മനുഷ്യൻ സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ മേൽ അധികാരം സ്ഥാപിക്കരുത്. മനുഷ്യൻ വിപണി സൃഷ്ടിച്ചു; എന്നാൽ വിപണി മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ മേഖലകളുടെയും വിധികർത്താവാകരുത്. മനുഷ്യൻ ഭരണകൂടം സൃഷ്ടിച്ചു; എന്നാൽ ഭരണകൂടം മനുഷ്യനേക്കാൾ ഉയർന്ന ഒരു സ്വതന്ത്ര ശക്തിയായി മാറരുത്.

അങ്ങനെ മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സാമൂഹിക ശക്തികൾ വീണ്ടും മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവരുന്ന പ്രക്രിയയാണ് യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക വിമോചനം. അത് ഒരു ഒറ്റ രാഷ്ട്രീയ സംഭവമല്ല. സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളിൽ, ഉടമസ്ഥതയിൽ, തൊഴിൽരീതിയിൽ, അറിവിന്റെ വിതരണത്തിൽ, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തിൽ, മനുഷ്യബോധത്തിൽ, ജനാധിപത്യസ്ഥാപനങ്ങളിൽ ഒരേസമയം നടക്കുന്ന ബഹുതലപരമായ പരിണാമമാണ്.

ഈ പരിണാമത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രമായ ജീവിതവികസനമാണ്. മൂലധനം ലക്ഷ്യമല്ല; മനുഷ്യവികസനത്തിനുള്ള ഉപാധിയാണ്. വിപണി ലക്ഷ്യമല്ല; ആവശ്യങ്ങൾ ഏകോപിപ്പിക്കാനുള്ള ഉപാധിയാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ലക്ഷ്യമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ഉപാധിയാണ്. ഭരണകൂടം ലക്ഷ്യമല്ല; സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തിനുള്ള ഉപാധിയാണ്. സമ്പത്ത് ലക്ഷ്യമല്ല; മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇതാണ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന അർത്ഥം. മനുഷ്യൻ തന്റെ കൂട്ടായ അധ്വാനത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിച്ച ശക്തികൾ അവനെ തന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ നിന്ന്, അതേ ശക്തികളെ മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ബോധവും ജനാധിപത്യപരമായ നിയന്ത്രണവും മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രവികസനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത വലിയ സാധ്യത. ഈ മാറ്റം ഒരു നിശ്ചിത അന്തിമരൂപത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയല്ല; പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകീകരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന നിരന്തരമായ സാമൂഹിക പരിണാമമാണ്.

മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ലോകം മനുഷ്യന്റെ മേൽ അധികാരം സ്ഥാപിക്കുന്നിടത്തോളം അന്യവൽക്കരണം നിലനിൽക്കും. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ലോകത്തെ മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ബോധവും ജനാധിപത്യപരമായ നിയന്ത്രണവും വീണ്ടും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വികസനത്തിനായി വിനിയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നിടത്താണ് വിമോചനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രക്രിയ ആരംഭിക്കുന്നത്.

മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ചോദ്യം ഇതാണ്: ഉൽപ്പാദനശേഷികൾ അതിവേഗം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും എന്തുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യരുടെ അടിസ്ഥാനജീവിതസുരക്ഷ ഇന്നും അസമമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്? ഭക്ഷണം, വസ്ത്രം, പാർപ്പിടം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവയ്ക്കാവശ്യമായ ഭൗതികശേഷി മനുഷ്യരാശി ഇതിനകം തന്നെ വലിയ തോതിൽ വികസിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യർ ഇപ്പോഴും അവയുടെ അഭാവം അനുഭവിക്കുന്നു. ഇത് ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ അപര്യാപ്തത മാത്രം കൊണ്ട് വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. ഉൽപ്പാദനശേഷിയും അതിന്റെ സാമൂഹികവിതരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലാണ് പ്രശ്നത്തിന്റെ ആഴം നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന യുക്തി വീണ്ടും മുന്നിലെത്തുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളുടെ നേരിട്ടുള്ള നിറവേറ്റൽ മാത്രമല്ല; മൂലധനത്തിന്റെ വർധനവുമാണ്. ഒരു വസ്തു മനുഷ്യന് ആവശ്യമായതിനാലാണ് അത് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നതിനേക്കാൾ, അതിലൂടെ ലാഭം നേടാൻ കഴിയുന്നതിനാലാണ് അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനം ആകർഷകമാകുന്നത്. അതിനാൽ മനുഷ്യാവശ്യവും വിപണിശേഷിയും തമ്മിൽ വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകാം. ഒരു മനുഷ്യന് ഒരു വസ്തു ആവശ്യമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അത് വാങ്ങാനുള്ള സാമ്പത്തികശേഷി ഇല്ലെങ്കിൽ ആ ആവശ്യം വിപണിയിൽ ഫലപ്രദമായ ആവശ്യമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയില്ല.

ഇതോടെ “ആവശ്യം” എന്നതും “വാങ്ങാനുള്ള കഴിവ്” എന്നതും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാകുന്നു. വിപണി വാങ്ങാൻ കഴിയുന്നവരുടെ ആവശ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ ശക്തമായി പ്രതികരിക്കുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യാവശ്യങ്ങൾ സാമ്പത്തിക ശേഷിയനുസരിച്ച് മാത്രം വിഭജിക്കപ്പെടുന്നില്ല. വിശക്കുന്ന ഒരാളുടെ ഭക്ഷണാവശ്യം, സമ്പന്നനായ ഒരാളുടെ അധിക ഉപഭോഗാവശ്യം എന്നിവ വിപണിയിൽ ഒരേ രീതിയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ അർത്ഥത്തിൽ അവ ഒരേ പ്രാധാന്യമുള്ള ആവശ്യങ്ങളല്ല.

അതിനാൽ ഒരു സാമൂഹിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഉയർന്ന രൂപം ആവശ്യങ്ങളുടെ പദവിക്രമത്തെ തിരിച്ചറിയേണ്ടിവരും. അടിസ്ഥാനജീവിതാവശ്യങ്ങൾ, മനുഷ്യശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്ന ആവശ്യങ്ങൾ, സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ ആവശ്യങ്ങൾ, വ്യക്തിഗത ആഡംബരാവശ്യങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിൽ വ്യത്യാസപ്പെടുത്തേണ്ടിവരും. വിപണി ഈ വ്യത്യാസം സ്വാഭാവികമായി നിർവഹിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ പൊതുനയവും സാമൂഹിക ആസൂത്രണവും ആവശ്യമാണ്.

എന്നാൽ സാമൂഹിക ആസൂത്രണം എന്നത് എല്ലാം ഒരൊറ്റ കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്ന ഒരു യാന്ത്രിക സംവിധാനമാകണമെന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ബഹുതല സമീപനം വിവിധ തലങ്ങളിലുള്ള തീരുമാനങ്ങളുടെയും പ്രതികരണങ്ങളുടെയും സംയോജനത്തെ മുൻനിർത്തുന്നു. പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾക്ക് പ്രാദേശിക ആവശ്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് മികച്ച അറിവുണ്ടാകാം. ദേശീയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് വിശാലമായ വിഭവവിതരണം ഏകോപിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. ആഗോള സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് രാജ്യാതിർത്തികൾ കടന്നുള്ള പ്രശ്നങ്ങളിൽ സഹകരണം സാധ്യമാക്കാം. വ്യക്തികൾക്ക് സ്വന്തം ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിർണായകമായ അറിവ് ഉണ്ടായിരിക്കും. അതിനാൽ തീരുമാനമെടുക്കൽ ബഹുകേന്ദ്രിതവും പരസ്പരം ബന്ധിതവുമായിരിക്കണം.

ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പുതിയ ഭരണസങ്കൽപ്പം വികസിക്കാം. എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും കേന്ദ്രത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന ഭരണവും എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും വിപണിക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കുന്ന ഭരണവും രണ്ട് അറ്റങ്ങളാണ്. ഒന്നിൽ അതിരുകടന്ന കേന്ദ്രീകരണം ഉണ്ടാകാം; മറ്റൊന്നിൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വിഘടനം ഉണ്ടാകാം. ഇവയ്ക്കിടയിൽ വിവിധ തലങ്ങളിലെ സ്വയംഭരണവും പരസ്പര ഏകോപനവും സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സംവിധാനം കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായേക്കാം.

ഇത്തരം ബഹുകേന്ദ്രിതമായ സാമൂഹികസംവിധാനത്തിൽ ഗ്രാമം, നഗരം, ജില്ല, സംസ്ഥാനം, രാജ്യം, അന്താരാഷ്ട്രതലം എന്നീ വിവിധ തലങ്ങൾക്ക് വ്യത്യസ്ത ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കും. താഴത്തെ തലത്തിൽ തീരുമാനിക്കാവുന്ന കാര്യങ്ങൾ അനാവശ്യമായി മുകളിലത്തെ തലത്തിലേക്ക് മാറ്റേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ താഴത്തെ തലത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം മറ്റുള്ളവരെ ബാധിക്കുന്നിടത്ത് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകോപനം ആവശ്യമാണ്. സ്വയംഭരണവും ഏകീകരണവും തമ്മിലുള്ള ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥ സാമൂഹികസ്ഥിരതയ്ക്ക് നിർണായകമാണ്.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ പ്രാദേശികവും സമഗ്രവുമായ തലങ്ങളുടെ ബന്ധവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാം. ഒരു ഘടകത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ സ്വന്തം തലത്തിൽ മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അത് ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന സമഗ്രവ്യവസ്ഥയുമായുള്ള ബന്ധവും അതിന്റെ സ്വഭാവത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഒരു പ്രാദേശിക സമൂഹത്തിന് സ്വന്തം പ്രത്യേകത നിലനിർത്താം; എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രവർത്തനം വിശാലമായ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കും.

ഇവിടെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ ആവശ്യമായി വരുന്നു. അഞ്ച് വർഷത്തിലൊരിക്കൽ വോട്ട് ചെയ്യുന്നത് മാത്രം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പൂർണരൂപമല്ല. ജനങ്ങൾ അവരുടെ ജീവിതത്തെ നേരിട്ട് ബാധിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളിൽ സ്ഥിരമായി പങ്കാളികളാകാനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. തൊഴിൽസ്ഥലത്തെ തീരുമാനങ്ങളിൽ തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്തം, പ്രാദേശിക വിഭവങ്ങളുടെ ഉപയോഗത്തിൽ ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം, പൊതുബജറ്റുകളുടെ രൂപീകരണത്തിൽ പൗരപങ്കാളിത്തം, വിദ്യാഭ്യാസ-ആരോഗ്യസ്ഥാപനങ്ങളുടെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയവ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആഴം വർധിപ്പിക്കും.

ഇതിലൂടെ രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. രാഷ്ട്രീയമായി എല്ലാവർക്കും ഒരു വോട്ട് ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും സാമ്പത്തികമായി ഏതാനും വ്യക്തികൾക്ക് സമൂഹത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗത്തെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ സമത്വത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ ദുർബലമാകാം. അതിനാൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം രാഷ്ട്രീയ അവകാശങ്ങളെ സാമ്പത്തിക തീരുമാനാധികാരവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതായിരിക്കണം.

സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം എന്നത് എല്ലാ സ്ഥാപനങ്ങളും സർക്കാർ ഉടമസ്ഥതയിലാകണം എന്നല്ല. സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങളിലും തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്തം, പൊതുനിയന്ത്രണം, സുതാര്യത, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കാം. സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക സംരംഭങ്ങൾ, തൊഴിലാളി പങ്കാളിത്തമുള്ള സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പ്രാദേശിക കൂട്ടായ്മകൾ എന്നിവ വിവിധ ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളായി സഹവർത്തിക്കാം.

ഇവിടെ വീണ്ടും സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളുടെ “സഹവർത്തിത്വം” എന്ന ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ഒരേയൊരു ഉടമസ്ഥതാരൂപം മാത്രമേ നിലനിൽക്കാവൂ എന്ന നിർബന്ധം ആവശ്യമില്ല. സ്വകാര്യ സംരംഭം ചില മേഖലകളിൽ കാര്യക്ഷമമായിരിക്കാം; പൊതുമേഖല ചില മേഖലകളിൽ കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായിരിക്കാം; സഹകരണ ഉടമസ്ഥത മറ്റുചില മേഖലകളിൽ മികച്ചതാകാം. പ്രധാനപ്പെട്ടത് ഏത് രൂപമാണ് മനുഷ്യാവശ്യങ്ങൾ, സാമൂഹികനീതി, പരിസ്ഥിതിസുരക്ഷ, ജനാധിപത്യനിയന്ത്രണം എന്നിവയ്ക്ക് ഏറ്റവും അനുയോജ്യം എന്നതാണ്.

ഇതോടെ “വിപണി” എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള സമീപനവും മാറുന്നു. വിപണി സ്വതവേ ശത്രുവല്ല. ആവശ്യവും വിതരണവും ഏകോപിപ്പിക്കുന്നതിനും ചില വിഭവങ്ങൾ കാര്യക്ഷമമായി വിനിയോഗിക്കുന്നതിനും വിപണിക്ക് കഴിവുണ്ട്. എന്നാൽ വിപണി സാമൂഹികജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ മേഖലകളുടെയും പരമാധികാരിയായി മാറുമ്പോൾ പ്രശ്നം ഉണ്ടാകുന്നു. ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, അടിസ്ഥാനജീവിതസുരക്ഷ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയെ പൂർണമായി വിപണിവിലയ്ക്ക് വിധേയമാക്കുന്നത് സാമൂഹിക അസമത്വം വർധിപ്പിക്കാം.

അതിനാൽ വിപണി ഒരു ഉപാധിയായി നിലനിൽക്കാം; പക്ഷേ ലക്ഷ്യം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സമഗ്രവികസനമായിരിക്കണം. വിപണി മനുഷ്യനെ സേവിക്കണം; മനുഷ്യൻ വിപണിയെ സേവിക്കേണ്ട സാഹചര്യം ഉണ്ടാകരുത്. ഇതാണ് നിയോ-ലിബറൽ ചിന്തയിൽ സംഭവിക്കുന്ന വിപരീതക്രമത്തെ തിരുത്തേണ്ടതിന്റെ അടിസ്ഥാനകാരണം.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന പ്രശ്നം അപകടസാധ്യതയുടെ വിതരണത്തിലാണ്. ലാഭം ഉയരുമ്പോൾ അതിന്റെ നേട്ടം പ്രധാനമായും ഉടമസ്ഥർക്ക് ലഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ വലിയ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അതിന്റെ ആഘാതം തൊഴിലാളികളിലേക്കും സാധാരണ ജനങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടൽ, വരുമാനക്കുറവ്, പൊതുചെലവുകളുടെ ചുരുക്കം, വിലവർധന എന്നിവയിലൂടെ സമൂഹം നഷ്ടം വഹിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ നേട്ടവും അപകടവും ഒരേ രീതിയിൽ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടാത്ത ഒരു വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു.

സാമൂഹിക സുരക്ഷ ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഭാഗികമായി പരിഹരിക്കുന്ന ഒരു ഉപാധിയാണ്. തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരാൾക്ക് അടിസ്ഥാനവരുമാനം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, വിദ്യാഭ്യാസം, പാർപ്പിടസഹായം തുടങ്ങിയവ ലഭിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ സാമ്പത്തിക ചാഞ്ചാട്ടത്തിന്റെ ആഘാതം കുറയുന്നു. എന്നാൽ സാമൂഹിക സുരക്ഷയെ “ദാനം” എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നതിന് പകരം സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിൽ ഓരോ വ്യക്തിക്കും ഉള്ള അവകാശമായി കാണണം.

കാരണം സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നത് വ്യക്തികൾ മാത്രം അല്ല. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ പിന്നിൽ സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും വിദ്യാഭ്യാസവും ശാസ്ത്രവും നിയമവ്യവസ്ഥയും ഗതാഗതവും ഊർജവ്യവസ്ഥയും ആരോഗ്യസംവിധാനവും മുൻതലമുറകളുടെ അറിവും നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികസമ്പത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം സമൂഹത്തിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തുന്നത് സാമ്പത്തികനീതിയുടെ അടിസ്ഥാനഘടകമാണ്.

ഇതിലൂടെ നികുതി സംവിധാനത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. നികുതി ശിക്ഷയല്ല; സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പൊതുഅടിത്തറ പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന കൂട്ടായ സംഭാവനയാണ്. എന്നാൽ നികുതി സംവിധാനം നീതിയുക്തമായിരിക്കണം. ഏറ്റവും കൂടുതൽ സാമൂഹിക വിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നവരും ഏറ്റവും കൂടുതൽ സാമ്പത്തിക ശേഷിയുള്ളവരും സാമൂഹിക പുനർനിക്ഷേപത്തിൽ കൂടുതൽ സംഭാവന ചെയ്യുന്നത് സമത്വത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്.

ഇവിടെ സമത്വം എല്ലാവരിൽ നിന്നും ഒരേ തുക ഈടാക്കുന്നതല്ല. സാമൂഹിക ശേഷിയും സാമൂഹിക പ്രയോജനവും പരിഗണിച്ച് സംഭാവനയുടെ ഭാരവും പങ്കുവെക്കലും ക്രമീകരിക്കുകയാണ്. ഈ തത്വം സമൂഹത്തിലെ വിഭവങ്ങളുടെ പുനർവിതരണത്തിന് അടിസ്ഥാനമാകാം.

പക്ഷേ പുനർവിതരണം മാത്രം മതിയാകില്ല. ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളിൽ തന്നെ മാറ്റം വരണം. ഒരുവശത്ത് സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുകയും മറുവശത്ത് നികുതിയിലൂടെ അതിന്റെ ഒരു ഭാഗം പുനർവിതരണം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന മാതൃകയ്ക്ക് പരിധിയുണ്ട്. സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയിൽ തന്നെ കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് പങ്കാളിത്തവും നിയന്ത്രണവും ലഭിക്കുമ്പോഴാണ് സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം കൂടുതൽ ആഴത്തിലാകുന്നത്.

ഇവിടെയാണ് തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്ത ഉടമസ്ഥതയും സഹകരണ ഉൽപ്പാദനവും പ്രധാനമാകുന്നത്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നവർക്ക് അതിന്റെ ദീർഘകാല ഭാവിയെക്കുറിച്ച് തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ടെങ്കിൽ ഉൽപ്പാദനവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ശക്തമാകും. ലാഭം മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കാതെ തൊഴിലാളികളുടെ സുരക്ഷ, പരിസ്ഥിതി, ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രയോജനം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളും തീരുമാനത്തിന്റെ ഭാഗമാകും.

ഇത് ഉൽപ്പാദനക്ഷമത കുറയ്ക്കണമെന്നില്ല. മറിച്ച് ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്തം അറിവിന്റെ കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ ഉപയോഗത്തിനും നവീകരണത്തിനും കാരണമാകാം. ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയെ ഏറ്റവും അടുത്തറിയുന്നവർക്ക് അതിന്റെ പ്രശ്നങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിലപ്പെട്ട അറിവുണ്ടാകും. തീരുമാനങ്ങളിൽ അവരുടെ അറിവ് ഉൾപ്പെടുത്തുന്നത് സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആന്തരിക ബുദ്ധിശേഷി വർധിപ്പിക്കാം.

ഇവിടെ അറിവിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യവും തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് യന്ത്രങ്ങളിലും കെട്ടിടങ്ങളിലും മാത്രം അല്ല; അവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ അനുഭവത്തിലും അറിവിലും ബന്ധങ്ങളിലും കൂടിയാണ്. ഈ അറിവിനെ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വകാര്യസ്വത്തായി മാത്രം കാണുന്നതിന് പകരം പങ്കാളിത്തപരമായ സാമൂഹിക സമ്പത്തായി കാണുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറാം.

അങ്ങനെ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥ ക്രമേണ “മൂലധനം അധ്വാനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന” ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് “മനുഷ്യർ ഉൽപ്പാദനശേഷികളെ കൂട്ടായി നിയന്ത്രിക്കുന്ന” ബന്ധത്തിലേക്ക് മാറാം. ഈ മാറ്റം പെട്ടെന്ന് സംഭവിക്കേണ്ടതില്ല. വിവിധ മേഖലകളിൽ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ അത് വികസിക്കാം. ചില സ്ഥാപനങ്ങൾ സഹകരണരീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കാം; ചിലത് പൊതുമേഖലയിൽ തുടരും; ചിലത് നിയന്ത്രിത സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിൽ പ്രവർത്തിക്കാം. പ്രധാനപ്പെട്ടത് അവയുടെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും ജനാധിപത്യനിയന്ത്രണവുമാണ്.

ഇവിടെ “മുതലാളിത്തത്തിനപ്പുറം” എന്നത് “സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയുടെ പൂർണനിഷേധം” എന്ന ലളിതമായ ആശയമല്ല. സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയുടെ ഏത് രൂപമാണ് സമൂഹത്തിന് പ്രയോജനകരം, ഏത് ഘട്ടത്തിലാണ് അത് സാമൂഹിക ശക്തിയായി മാറുന്നത്, ഏത് ഘട്ടത്തിലാണ് അത് മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന കേന്ദ്രീകൃത ശക്തിയായി മാറുന്നത് എന്നതാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടത്. ഉടമസ്ഥതയുടെ സ്വഭാവവും അതിന്റെ സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, ഒരു ശക്തിയുടെ സ്വഭാവം അതിന്റെ അളവിൽ മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അത് നിലനിൽക്കുന്ന ബന്ധവ്യവസ്ഥയും നിർണായകമാണ്. ചെറിയ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും ഭീമമായ ഏകാധിപത്യ ഉടമസ്ഥതയും ഒരേ വിഭാഗത്തിൽ പെടുത്തുന്നത് സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ലളിതമാക്കുന്നു. ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ ചെറിയ സംരംഭവും കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്ന ആഗോള സാമ്പത്തിക സ്ഥാപനവും തമ്മിലുള്ള അധികാരശേഷി ഒരുപോലെയല്ല.

അതുകൊണ്ട് സാമ്പത്തിക അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം നിയന്ത്രിക്കുക എന്നത് ഭാവിയിലെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യമാണ്. വിപണി മത്സരത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന നിയമങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. ഉടമസ്ഥതയുടെ അമിതകേന്ദ്രീകരണം, വിവരാധിപത്യം, ധനകാര്യശക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ ഏകാധിപത്യ നിയന്ത്രണം എന്നിവയും പരിഗണിക്കണം.

ഇവിടെ ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം ഒരു പ്രത്യേക അപകടമായി മാറുന്നു. സാമ്പത്തിക കേന്ദ്രീകരണവും രാഷ്ട്രീയ കേന്ദ്രീകരണവും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുമ്പോൾ ഒരു ചെറിയ കൂട്ടം സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും വ്യക്തികൾക്കും സമൂഹത്തിന്റെ വിഭവങ്ങളിൽ അസാധാരണമായ നിയന്ത്രണം നേടാം. ഔപചാരികമായി ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ തീരുമാനശേഷി സാമ്പത്തിക ശക്തികളിലേക്ക് മാറാം.

അതിനാൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനത്തിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. സാമ്പത്തിക അധികാരത്തിന്റെ സുതാര്യത, മാധ്യമ ഉടമസ്ഥതയുടെ വൈവിധ്യം, പൊതുസമ്പത്തിന്റെ സംരക്ഷണം, രാഷ്ട്രീയ ധനസഹായത്തിലെ സുതാര്യത, വിവരാവകാശം, സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്.

ഇവിടെയാണ് വിവരത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം ഒരു കേന്ദ്രപ്രശ്നമാകുന്നത്. വിവരങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവന് ജനങ്ങളുടെ ബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കാനുള്ള കഴിവുണ്ട്. അതിനാൽ മാധ്യമസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് സ്വകാര്യ മാധ്യമസ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രം അല്ല; ജനങ്ങൾക്ക് വൈവിധ്യമാർന്ന വിവരസ്രോതസ്സുകളിലേക്കും സ്വതന്ത്രമായ അറിവിലേക്കും പ്രവേശിക്കാനുള്ള അവകാശം കൂടിയാണ്.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഈ ചോദ്യം കൂടുതൽ ഗൗരവമാർജിക്കുന്നു. മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വൻതോതിലുള്ള വിവരശേഖരണം ഏതാനും സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ, മനുഷ്യന്റെ പെരുമാറ്റത്തെ പ്രവചിക്കാനും സ്വാധീനിക്കാനും നിയന്ത്രിക്കാനുമുള്ള പുതിയ ശക്തി രൂപപ്പെടാം. അതിനാൽ വിവരസ്വാതന്ത്ര്യത്തോടൊപ്പം വിവരസ്വയംഭരണവും ആവശ്യമാണ്. വ്യക്തിയുടെ വിവരങ്ങൾ ആരുടേതാണ്, അവ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കാം, ആരാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, അവയിൽ നിന്ന് സാമ്പത്തിക നേട്ടം നേടുന്നത് ആര് എന്ന ചോദ്യങ്ങൾ ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളുടെ ഭാഗമാകും.

ഇതോടെ വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യത ഒരു വ്യക്തിപരമായ അവകാശം മാത്രമല്ല; സാമൂഹിക അധികാരബന്ധത്തിന്റെ പ്രശ്നവുമാകുന്നു. ഒരാളുടെ സ്വകാര്യവിവരം മറ്റൊരാളുടെ സാമ്പത്തികശക്തിയായി മാറുമ്പോൾ സ്വകാര്യതയും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാകുന്നു. മനുഷ്യന്റെ പെരുമാറ്റം തന്നെ സാമ്പത്തിക മൂല്യമുള്ള വിവരമായി മാറുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കാൻ പുതിയ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്.

ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെ സ്വതന്ത്രമാക്കുക എന്നത് ഭാവിയിലെ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രദൗത്യമായി മാറുന്നു. സാമ്പത്തിക ചൂഷണത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടിയിട്ടും മനുഷ്യൻ ഭയത്തിലും തെറ്റായ വിവരങ്ങളിലും അന്ധവിശ്വാസങ്ങളിലും കൃത്രിമമായി സൃഷ്ടിച്ച ആഗ്രഹങ്ങളിലും കുടുങ്ങിക്കിടക്കുകയാണെങ്കിൽ വിമോചനം പൂർണമാകില്ല. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയബോധം, വിമർശനാത്മകചിന്ത, സ്വതന്ത്രചർച്ച, സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യം, അറിവിലേക്കുള്ള തുറന്ന പ്രവേശനം എന്നിവ സാമൂഹിക വിമോചനത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ ഘടകങ്ങളാണ്.

മനുഷ്യന്റെ ബോധം സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെടുന്നു എന്നത് സത്യമാണ്. എന്നാൽ അതിനർത്ഥം മനുഷ്യൻ സാഹചര്യങ്ങളുടെ നിർജ്ജീവ ഫലമാണെന്നല്ല. മനുഷ്യൻ തന്റെ സാഹചര്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവുള്ള ജീവിയാണ്. ബോധം സാഹചര്യങ്ങളുടെ ഉൽപ്പന്നവുമാണ്; അതേ സമയം സാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റുന്ന ശക്തിയുമാണ്. ഇതാണ് സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധം.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ മാറ്റം സ്ഥാപനങ്ങളുടെ മാറ്റത്തോടൊപ്പം ബോധത്തിന്റെ മാറ്റവുമാകണം. മനുഷ്യർ സമൂഹത്തെ മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന കൂട്ടായ ശക്തികളാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അവരുടെ പ്രവർത്തനശേഷി വർധിക്കുന്നു. താൻ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു ഉപഭോക്താവോ തൊഴിൽശക്തിയോ മാത്രമാണെന്ന് കരുതുന്ന വ്യക്തി വിപണിയുടെ നിയമങ്ങൾക്ക് കീഴടങ്ങാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. താൻ ഒരു വലിയ സാമൂഹികബന്ധത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്ന വ്യക്തിക്ക് കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ സാധ്യത തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും.

ഇതാണ് അന്യവൽക്കരണത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികബോധത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം. വ്യക്തി “ഞാൻ” എന്നതിൽ നിന്ന് “നാം” എന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു എന്നതല്ല ഇതിന്റെ അർത്ഥം; മറിച്ച് “ഞാനും നാമും പരസ്പരം വേർപെടാത്തവരാണ്” എന്ന ഉയർന്ന ബോധത്തിലേക്ക് മാറുന്നതാണ്. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സമൂഹത്തിൽ നിന്നാണ് വളരുന്നത്; സമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതി വ്യക്തികളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽ നിന്നാണ് വളരുന്നത്.

ഈ പരസ്പരപൂരകതയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മനുഷ്യകേന്ദ്രിത സാമൂഹികദർശനത്തിന്റെ അടിത്തറ. വ്യക്തിയെ സമൂഹത്തിനായി ബലിയർപ്പിക്കുന്നതും സമൂഹത്തെ വ്യക്തിഗത സ്വാർത്ഥതയ്ക്ക് കീഴ്പ്പെടുത്തുന്നതും രണ്ടും ഏകപക്ഷീയമായ സമീപനങ്ങളാണ്. വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും പരസ്പരവികസനമാണ് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകീകരണം.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മുതലാളിത്തത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന സാമൂഹികരൂപത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ മാത്രം പരിവർത്തനം അല്ല. അത് മനുഷ്യൻ തന്നെക്കുറിച്ചും സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചും പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചും അറിവിനെക്കുറിച്ചും സമ്പത്തിനെക്കുറിച്ചും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചും കരുതുന്ന രീതിയിലെ മാറ്റമാണ്. പുറത്തുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾ മാറുന്നതിനൊപ്പം ഉള്ളിലെ ബോധഘടനയും മാറണം. അപ്പോഴാണ് സാമൂഹികപരിവർത്തനം സ്ഥിരതയുള്ള പുതിയ ഗുണമായി രൂപപ്പെടുക.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്തിമ നിർദ്ദേശം ഒരു പുതിയ “വാദം” സ്ഥാപിക്കുക എന്നതല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥയായി മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ്. മുതലാളിത്തം, ലിബറലിസം, നിയോ-ലിബറലിസം എന്നിവ ചരിത്രത്തിലെ വേർതിരിച്ച ദ്വീപുകളല്ല; പരസ്പരം ജനിപ്പിക്കുകയും നിഷേധിക്കുകയും രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്ത സാമൂഹിക ഘട്ടങ്ങളാണ്. അവയുടെ നേട്ടങ്ങളും പരിമിതികളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും ചേർന്നാണ് അടുത്ത സാമൂഹിക ഗുണത്തിന്റെ ഭൗതിക സാധ്യത രൂപപ്പെടുന്നത്.

ചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം പഴയതിന്റെ പൂർണ നിഷേധത്തിലൂടെ മാത്രം ഉണ്ടാകുകയില്ല. പഴയതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ വളർന്നുവന്ന മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ഏകീകരണത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുക. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ശക്തികൾ മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ നിന്ന്, മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ ബോധവും ജനാധിപത്യപരമായ നിയന്ത്രണവും ആ ശക്തികളെ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സമഗ്രവികസനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലേക്കുള്ള ഈ മാറ്റമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹിക ദിശ.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മറികടന്ന് ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹിക ഗുണത്തിലേക്ക് നീങ്ങുക എന്നത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രഖ്യാപനംകൊണ്ട് മാത്രം സാധ്യമാകുന്ന കാര്യമല്ല. ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് അതിന്റെ സ്വന്തം ഭൗതിക അടിത്തറ ആവശ്യമാണ്. ഉൽപ്പാദനശേഷി, സാങ്കേതികവിദ്യ, മനുഷ്യവിഭവശേഷി, പ്രകൃതിസമ്പത്ത്, അറിവ്, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ, ജനാധിപത്യബോധം എന്നിവ തമ്മിൽ പുതിയൊരു ബന്ധം രൂപപ്പെടുമ്പോഴാണ് ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണം യാഥാർത്ഥ്യമാകുന്നത്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തെ വെറും അധികാരമാറ്റമായി കാണുന്നതിനു പകരം ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും ബോധഘടനയുടെയും സമഗ്രമായ പുനഃസംഘടനയായി കാണണം.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം ഉയരുന്നു: മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനായി ഉൽപ്പാദനം സംഘടിപ്പിക്കുമ്പോൾ ആവശ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ നിർണയിക്കണം? മുതലാളിത്തത്തിൽ ഈ ചോദ്യത്തിന് പ്രധാനമായും വിപണി മറുപടി നൽകുന്നു. എന്നാൽ വിപണി ഒരു ആവശ്യം അളക്കുന്നത് അതിന് പിന്നിലുള്ള വാങ്ങൽശേഷിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. വാങ്ങാൻ കഴിയാത്ത മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യം വിപണിയിൽ പലപ്പോഴും ദൃശ്യമാകുന്നില്ല. അതിനാൽ സാമൂഹികമായി കൂടുതൽ നീതിയുള്ള ഒരു സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് “ആർക്കാണ് വാങ്ങാൻ കഴിയുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ആർക്കാണ് എന്ത് ആവശ്യമായത്?” എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കേണ്ടിവരും.

ഈ വ്യത്യാസം വളരെ അടിസ്ഥാനപരമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ചിലർക്ക് അനാവശ്യമായ ആഡംബരവസ്തുക്കൾ വാങ്ങാനുള്ള അതിയായ ശേഷിയുണ്ടാകുമ്പോൾ മറ്റുചിലർക്ക് അടിസ്ഥാന ആരോഗ്യസംരക്ഷണം പോലും ലഭിക്കാത്ത അവസ്ഥ ഉണ്ടാകാം. വിപണി ഈ രണ്ടു ആവശ്യങ്ങളെയും പണത്തിന്റെ അളവിലൂടെ അളക്കുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ സാമൂഹികക്രമം അവയുടെ ജീവിതപ്രാധാന്യത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി വ്യത്യസ്തമായി കാണേണ്ടിവരും. അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തികസംവിധാനത്തിൽ വിപണിസൂചനകൾക്ക് സ്ഥാനം ഉണ്ടായേക്കാമെങ്കിലും അവയ്ക്ക് മുകളിലായി സാമൂഹിക മുൻഗണനകളുടെ ഒരു ഘടന ആവശ്യമാണ്.

ഇത് കേന്ദ്രനിയന്ത്രിതമായ നിർബന്ധിത ഉപഭോഗസംവിധാനം സൃഷ്ടിക്കണമെന്നല്ല. മറിച്ച് വ്യക്തിഗത തിരഞ്ഞെടുപ്പിനും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിനും ഇടയിൽ ഒരു പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കണമെന്നാണ് അർത്ഥം. വ്യക്തിക്ക് തന്റെ ജീവിതരീതിയെ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം ഉണ്ടായിരിക്കണം. എന്നാൽ ആ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് മറ്റുള്ളവരുടെ അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങളെയും പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെയും നശിപ്പിക്കുന്നതാകരുത്. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് ഭൗതികപരിധികളും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും ഉണ്ടെന്ന തിരിച്ചറിവാണ് ഇവിടെ ആവശ്യമായത്.

ഇതോടെ ഉപഭോഗത്തിന്റെ അളവിനേക്കാൾ ഉപഭോഗത്തിന്റെ ഗുണമേന്മ പ്രധാനമാകുന്നു. ഒരേ വിഭവം ഉപയോഗിച്ച് കൂടുതൽ മനുഷ്യസുഖം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഉൽപ്പാദനരീതിയാണ് ഉയർന്നതെന്ന് പറയാം. ദീർഘകാലം ഉപയോഗിക്കാവുന്ന വസ്തുക്കൾ, അറ്റകുറ്റപ്പണി ചെയ്യാവുന്ന ഉപകരണങ്ങൾ, പുനരുപയോഗിക്കാവുന്ന വസ്തുക്കൾ, ഊർജക്ഷമമായ സാങ്കേതികവിദ്യ, പൊതുപയോഗ സൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ വിഭവങ്ങളെ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായി ഉപയോഗിക്കാൻ സഹായിക്കും. നിരന്തരം പുതിയ വസ്തുക്കൾ വാങ്ങേണ്ടിവരുന്ന ഉപഭോഗരീതി വിഭവങ്ങളെയും മനുഷ്യസമയത്തെയും അധികമായി ഉപയോഗിക്കുന്നു.

ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിലെ “ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ആയുസ്സ് കുറച്ച് പുതിയ വിൽപ്പന സൃഷ്ടിക്കുക” എന്ന പ്രവണതയും സാമൂഹികതാൽപര്യവും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യം ഉണ്ടാകാം. ഒരു വസ്തു ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നത് ഉപഭോക്താവിന് പ്രയോജനകരമായിരിക്കാം; എന്നാൽ വിൽപ്പന വർധിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന സ്ഥാപനത്തിന് അത് എല്ലായ്പ്പോഴും സാമ്പത്തികമായി അനുകൂലമാകണമെന്നില്ല. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക ലക്ഷ്യവും ലാഭത്തിന്റെ സ്വകാര്യ ലക്ഷ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്.

ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ പരിഹരിക്കാൻ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അളവിനൊപ്പം അതിന്റെ ഗുണമേന്മയും സാമൂഹികപ്രയോജനവും വിലയിരുത്തേണ്ടിവരും. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ വിജയം എത്ര വസ്തുക്കൾ വിറ്റു എന്നതിൽ മാത്രം അളക്കാതെ, എത്ര വിഭവം സംരക്ഷിച്ചു, എത്ര മാലിന്യം കുറച്ചു, എത്ര ദീർഘകാല പ്രയോജനം നൽകി, തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതനിലവാരം എത്ര മെച്ചപ്പെടുത്തി തുടങ്ങിയ സൂചകങ്ങളിലൂടെയും വിലയിരുത്താം.

ഇതോടെ സാമ്പത്തിക കണക്കുകൂട്ടലിന്റെ തന്നെ സ്വഭാവം മാറുന്നു. പണത്തിൽ അളക്കാനാകുന്ന മൂല്യങ്ങൾ മാത്രം പ്രധാനമല്ല. പരിസ്ഥിതിമൂല്യം, സാമൂഹികമൂല്യം, മനുഷ്യസമയത്തിന്റെ മൂല്യം, ആരോഗ്യത്തിന്റെ മൂല്യം, അറിവിന്റെ മൂല്യം എന്നിവയും കണക്കിലെടുക്കേണ്ടിവരും. ഇവയ്ക്ക് കൃത്യമായ ഒരൊറ്റ സംഖ്യ നൽകുക എല്ലായ്പ്പോഴും സാധ്യമല്ലെങ്കിലും തീരുമാനങ്ങളിൽ അവയുടെ സാന്നിധ്യം അംഗീകരിക്കേണ്ടതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതൊരു ബഹുമാനദണ്ഡപരമായ സാമൂഹിക അളവുകോലിന്റെ ആവശ്യകതയാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ അവസ്ഥയെ ഒരൊറ്റ ചരംകൊണ്ട് നിർവചിക്കാനാവില്ല. സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, പരിസ്ഥിതിസന്തുലിതാവസ്ഥ, അറിവിന്റെ വ്യാപനം, മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹികവിശ്വാസം തുടങ്ങിയ അനേകം ചലനങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നിന്റെ വർധന മറ്റൊന്നിന്റെ കുറവിന് കാരണമാകുന്നുവെങ്കിൽ സമഗ്രമായ സന്തുലിതാവസ്ഥ പരിശോധിക്കേണ്ടിവരും.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനം വേഗത്തിൽ വർധിക്കുമ്പോഴും ജനങ്ങളുടെ ജോലി സമയം കൂടുകയും ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ വർധിക്കുകയും പ്രകൃതിനാശം ശക്തമാകുകയും സാമൂഹിക അസമത്വം വർധിക്കുകയും ചെയ്താൽ ആ വളർച്ചയെ പൂർണമായ പുരോഗതിയായി വിളിക്കാനാവില്ല. മറിച്ച് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വളർച്ച മിതമായിരുന്നാലും ആരോഗ്യവും വിദ്യാഭ്യാസവും സാമൂഹികസുരക്ഷയും പരിസ്ഥിതിയും മെച്ചപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഗുണം കൈവന്നേക്കാം.

ഇതിലൂടെ “വികസനം” എന്ന ആശയം തന്നെ പുനർനിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. വികസനം എന്നത് കൂടുതൽ കെട്ടിടങ്ങളും കൂടുതൽ വാഹനങ്ങളും കൂടുതൽ വസ്തുക്കളും മാത്രം അല്ല. മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളുടെ വിപുലീകരണമാണ് യഥാർത്ഥ വികസനം. ആരോഗ്യവാനായ ശരീരം, വിമർശനാത്മകമായ ബുദ്ധി, സൃഷ്ടിപരമായ സമയം, സുരക്ഷിതമായ പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സാംസ്കാരികപങ്കാളിത്തം, രാഷ്ട്രീയപങ്കാളിത്തം എന്നിവയെല്ലാം വികസനത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളാണ്.

ഈ ദർശനം വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ സമീപനത്തെയും മാറ്റും. വിദ്യാഭ്യാസം തൊഴിൽവിപണിക്കായി മനുഷ്യരെ പരിശീലിപ്പിക്കുന്ന യന്ത്രമാകരുത്. തൊഴിൽശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നതോടൊപ്പം ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും ചോദ്യം ചെയ്യാനും പുതിയ ആശയങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന മനുഷ്യരെ വളർത്തണം. അറിവിന്റെ ലക്ഷ്യം ജോലി നേടുക മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തിന്റെ പരിധി വികസിപ്പിക്കുകയുമാണ്.

ഇതിലൂടെ ശാസ്ത്രീയബോധത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയബോധം ചില ശാസ്ത്രീയ വസ്തുതകൾ മനഃപാഠമാക്കുന്നതല്ല. തെളിവിനെ വിലമതിക്കുക, സംശയിക്കുക, പരിശോധന നടത്തുക, സ്വന്തം ധാരണ തെറ്റായിരിക്കാമെന്ന് അംഗീകരിക്കുക, പുതിയ തെളിവുകൾ വന്നാൽ ആശയം തിരുത്തുക തുടങ്ങിയ ബൗദ്ധികശീലങ്ങളാണ് ശാസ്ത്രീയബോധത്തിന്റെ അടിത്തറ. ഒരു ജനാധിപത്യസമൂഹത്തിന് ഈ ബോധം അനിവാര്യമാണ്.

കാരണം തെറ്റായ വിവരം രാഷ്ട്രീയ ആയുധമാകുന്ന കാലത്ത്, സത്യം കണ്ടെത്താനുള്ള സാമൂഹികശേഷി തന്നെ ഒരു ജനാധിപത്യ വിഭവമാണ്. ശാസ്ത്രീയബോധം ദുർബലമായ സമൂഹത്തിൽ ഭയം, അന്ധവിശ്വാസം, ഗൂഢാലോചനാധാരണകൾ, വികാരാധിഷ്ഠിത പ്രചാരണങ്ങൾ എന്നിവ വേഗത്തിൽ വ്യാപിക്കാം. അതിനാൽ അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം സാമ്പത്തികപരമായ പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; ജനാധിപത്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള അടിസ്ഥാനശർത്ഥവുമാണ്.

ഇവിടെ സംസ്കാരത്തിനും വലിയ പങ്കുണ്ട്. മനുഷ്യൻ സാമ്പത്തിക ജീവി മാത്രമല്ല. ഭാഷ, കല, സംഗീതം, സാഹിത്യം, ചരിത്രബോധം, സാമൂഹികസ്മൃതി, മൂല്യങ്ങൾ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ബോധഘടനയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികപരിവർത്തനം സാമ്പത്തിക സ്ഥാപനങ്ങളെ മാറ്റുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുകയാണെങ്കിൽ അത് അപൂർണ്ണമായിരിക്കും. പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമായ പുതിയ സാംസ്കാരികബോധവും വളരേണ്ടതുണ്ട്.

എന്നാൽ പുതിയ സംസ്കാരം പഴയ സംസ്കാരത്തെ പൂർണമായി നിഷേധിക്കുന്നതിലൂടെ ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല സാംസ്കാരികസ്മൃതിയിൽ സഹകരണം, പരസ്പരസഹായം, കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തം, പ്രകൃതിയോടുള്ള ആദരം തുടങ്ങിയ മൂല്യങ്ങൾ പല രൂപങ്ങളിൽ നിലനിന്നിട്ടുണ്ട്. അതേ സമയം വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരത, സ്വാതന്ത്ര്യം, അന്വേഷണശേഷി എന്നിവയും മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ പ്രധാന നേട്ടങ്ങളാണ്. ഭാവിയിലെ സാമൂഹികസംസ്കാരം ഈ രണ്ടുതരം പാരമ്പര്യങ്ങളെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇതിലൂടെ സമൂഹത്തിന്റെ നൈതികതയും മാറണം. “എനിക്ക് എന്ത് ലഭിക്കും?” എന്ന ചോദ്യത്തിനൊപ്പം “എന്റെ പ്രവർത്തനം മറ്റുള്ളവരെയും ഭാവിതലമുറകളെയും എങ്ങനെ ബാധിക്കും?” എന്ന ചോദ്യവും സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം. ഇത് വ്യക്തിയുടെ ആഗ്രഹങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്ന നൈതികതയല്ല. മറിച്ച് വ്യക്തിയുടെ ജീവിതവും മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതവും തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ ബന്ധം തിരിച്ചറിയുന്ന നൈതികതയാണ്.

മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതല്ല. ഒരാളുടെ സമ്പത്ത് മറ്റൊരാളുടെ ജീവിതാവകാശം നശിപ്പിക്കുന്നതാണെങ്കിൽ ആ സമ്പത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹികമായ പ്രശ്നമാകുന്നു. ഒരാളുടെ അമിത ഉപഭോഗം പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെ നശിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അത് ഭാവിതലമുറയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ബാധിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പരിധി മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടും പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളോടും ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടിവരും.

ഇത് സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ചുരുക്കുന്നതല്ല; അതിനെ കൂടുതൽ പക്വമാക്കുന്നതാണ്. നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യം ശക്തരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറാം. സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച സ്വാതന്ത്ര്യം എല്ലാവരുടെയും യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുള്ള ഭൗതിക അടിത്തറയാകുന്നു.

ഇവിടെ വീണ്ടും സമത്വത്തിന്റെ പ്രശ്നം ഉയരുന്നു. സമൂഹത്തിൽ വ്യത്യാസങ്ങൾ സ്വാഭാവികമാണ്. മനുഷ്യരുടെ കഴിവുകളും താൽപര്യങ്ങളും ജീവിതാനുഭവങ്ങളും ഒരുപോലെയല്ല. അതിനാൽ സമത്വം എല്ലാവരെയും ഒരേ മാതൃകയിലാക്കുക എന്നല്ല. എന്നാൽ ഈ വ്യത്യാസങ്ങൾ സ്ഥിരമായ അധികാരബന്ധങ്ങളായി മാറരുത്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജനനം, കുടുംബസമ്പത്ത്, സാമൂഹികസ്ഥാനം തുടങ്ങിയവ അവന്റെ ജീവിതസാധ്യതകളെ പൂർണമായി നിർണയിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് സാമൂഹിക അസമത്വത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രശ്നം.

അതിനാൽ സമത്വത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം ഫലങ്ങളുടെ പൂർണ ഏകീകരണമല്ല; അവസരങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനജീവിതസുരക്ഷയുടെയും അധികാരപങ്കാളിത്തത്തിന്റെയും സാമൂഹികമൂല്യത്തിന്റെയും ന്യായമായ വിതരണം ആണ്. മനുഷ്യർ വ്യത്യസ്തരായിരിക്കാം; എന്നാൽ അവരുടെ അടിസ്ഥാന മാന്യതയും ജീവിതാവകാശവും സാമൂഹികപങ്കാളിത്തത്തിനുള്ള അവകാശവും തുല്യമായിരിക്കണം.

ഈ ദർശനത്തിൽ മനുഷ്യാവകാശവും സാമ്പത്തികനീതിയും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കാനാവില്ല. സംസാരിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം ആവശ്യമാണ്; അതുപോലെ ജീവിക്കാൻ ആവശ്യമായ ഭക്ഷണം, ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, സുരക്ഷ എന്നിവയും ആവശ്യമാണ്. രാഷ്ട്രീയ അവകാശങ്ങളും സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോഴാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം യാഥാർത്ഥ്യമാകുന്നത്.

അതിനാൽ ഒരു ജനാധിപത്യസമൂഹത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനത്തിന്റെ കാര്യക്ഷമതയിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. ജനങ്ങൾക്ക് ഭയമില്ലാതെ സംസാരിക്കാനും, അറിവിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാനും, സംഘടിക്കാനും, തൊഴിൽ അവകാശങ്ങൾ വിനിയോഗിക്കാനും, പൊതുതീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളികളാകാനും, സാമ്പത്തിക ശക്തികളുടെ അമിതാധിപത്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും കഴിയുന്നുണ്ടോ എന്നതും നിർണായകമാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ജനാധിപത്യം ഒരു സ്ഥിരമായ സ്ഥാപനമല്ല; നിരന്തരം വികസിക്കുന്ന സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്. പുതിയ സാമ്പത്തികശക്തികൾ ഉദ്ഭവിക്കുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന് അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പുതിയ സംവിധാനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വരുമ്പോൾ പുതിയ അവകാശങ്ങൾ ആവശ്യമായി വരും. പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുമ്പോൾ പുതിയ നിയമങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും ആവശ്യമായി വരും. അതിനാൽ ജനാധിപത്യം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവുള്ള ഒരു ജീവിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥയായിരിക്കണം.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ” എന്ന ആശയവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നത്. സന്തുലിതാവസ്ഥ എന്നത് ചലനം അവസാനിച്ച അവസ്ഥയല്ല. പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികൾക്കിടയിൽ നിരന്തരം പുതുക്കപ്പെടുന്ന യോജിപ്പാണ്. സമൂഹത്തിലും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. തൊഴിലാളിയും ഉടമയും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, വിപണിയും പൊതുനിയന്ത്രണവും, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും, സ്വാതന്ത്ര്യവും സമത്വവും എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരിക്കൽ നിർവചിച്ചാൽ എന്നെന്നേക്കുമായി അതേപടി തുടരില്ല.

സാമൂഹിക സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ ഒരു പ്രധാന സവിശേഷത അതിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷിയാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയിൽ അസമത്വം അമിതമായി വർധിക്കുമ്പോൾ പുനർവിതരണശക്തികൾ ശക്തിപ്പെടണം. രാഷ്ട്രീയ അധികാരം അമിതമായി കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ വികേന്ദ്രീകരണശക്തികൾ വളരണം. വിപണി അമിതമായി ശക്തമാകുമ്പോൾ പൊതുനിയന്ത്രണം ശക്തിപ്പെടണം. പൊതുനിയന്ത്രണം അമിതമായി കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണവും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും ശക്തിപ്പെടണം. ഈ പരസ്പര തിരുത്തൽ പ്രക്രിയയാണ് സാമൂഹിക ആരോഗ്യത്തിന്റെ അടയാളം.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന് ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഗുണം “പൂർണത” അല്ല; “തിരുത്താനുള്ള കഴിവ്” ആയിരിക്കും. തെറ്റുകൾ സംഭവിക്കാം. നയങ്ങൾ പരാജയപ്പെടാം. സ്ഥാപനങ്ങൾ അഴിമതിയിലാകാം. സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങൾ തെറ്റിപ്പോകാം. സാങ്കേതികവിദ്യ അപ്രതീക്ഷിത പ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു സമൂഹത്തിന് തന്റെ തെറ്റുകൾ തിരിച്ചറിയാനും അവ തിരുത്താനും കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ അതിന് പരിണാമശേഷിയുണ്ട്.

ഇതാണ് മനുഷ്യസമൂഹത്തെ ഒരു ജീവിക്കുന്ന സങ്കീർണവ്യവസ്ഥയായി കാണേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യം. ഒരു യന്ത്രത്തെപ്പോലെ സമൂഹത്തിൽ ഒരു ഭാഗം മാറ്റിയാൽ മുഴുവൻ ഫലവും മുൻകൂട്ടി കണക്കാക്കാനാവില്ല. ഒരു സാമ്പത്തികനയം കുടുംബത്തെ ബാധിക്കും; കുടുംബത്തിലെ മാറ്റം വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ബാധിക്കും; വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ മാറ്റം തൊഴിൽവിപണിയെ ബാധിക്കും; തൊഴിൽവിപണിയിലെ മാറ്റം രാഷ്ട്രീയത്തെ ബാധിക്കും. അതിനാൽ സാമൂഹികനയങ്ങൾ ബഹുതലപരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ പരിഗണിക്കണം.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ രീതിശാസ്ത്രം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു: ഒരു പ്രശ്നത്തെ അതിന്റെ ഒറ്റപ്പെട്ട രൂപത്തിൽ പഠിക്കാതെ അതിന്റെ ബന്ധവലയത്തിൽ പഠിക്കുക. ഒരു ശക്തിയുടെ സ്വഭാവം അതിന്റെ സ്വന്തം രൂപത്തിൽ മാത്രമല്ല, മറ്റു ശക്തികളുമായുള്ള ബന്ധത്തിലുമാണ് പ്രകടമാകുന്നത്. സാമ്പത്തികശക്തി രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളിലൂടെ മറ്റൊരു രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയശക്തി സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളിലൂടെ മറ്റൊരു രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. അറിവ് സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി ചേർന്നാൽ പുതിയ അധികാരം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ വിപണിയുമായി ചേർന്നാൽ പുതിയ ഉപഭോഗരൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഈ പരസ്പരപരിവർത്തനമാണ് സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മകത. അതിനാൽ ഒരു സാമൂഹികശക്തിയെ “നല്ലത്” അല്ലെങ്കിൽ “ചീത്ത” എന്ന ഏകപക്ഷീയ വിഭാഗത്തിൽ പെടുത്തുന്നതിനു പകരം, ഏത് സാഹചര്യത്തിൽ അത് ഏകീകരണശക്തിയാകുന്നു, ഏത് സാഹചര്യത്തിൽ അത് വിഘടനശക്തിയാകുന്നു എന്ന് പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

വിപണി തന്നെ ഉദാഹരണമാണ്. ചെറിയ ഉൽപ്പാദകരുടെ ഇടയിൽ വിനിമയം സാധ്യമാക്കുന്ന വിപണി ഒരു ഏകോപനശക്തിയായിരിക്കാം. എന്നാൽ ഏതാനും സ്ഥാപനങ്ങൾ വിപണിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഘട്ടത്തിൽ അതേ വിപണി ഒരു കേന്ദ്രീകരണശക്തിയായി മാറാം. സാങ്കേതികവിദ്യയും അങ്ങനെ തന്നെ. മനുഷ്യരുടെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്ന ഘട്ടത്തിൽ അത് വിമോചനശക്തിയാണ്. മനുഷ്യരുടെ മേൽ നിരീക്ഷണവും നിയന്ത്രണവും സ്ഥാപിക്കുന്ന ഘട്ടത്തിൽ അത് ആധിപത്യശക്തിയാകാം.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികദർശനം ഏതെങ്കിലും ഒരു ഉപാധിയെ പൂർണമായി സ്വീകരിക്കുകയോ നിരസിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതിന് പകരം അതിന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കണം. ഉപാധി മനുഷ്യന്റെ ലക്ഷ്യത്തിന് കീഴിലായിരിക്കണം; ലക്ഷ്യം ഉപാധിയുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് കീഴിലാകരുത്.

ഇതാണ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിധിയെ മറികടക്കാനുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റം. മുതലാളിത്തത്തിൽ മനുഷ്യൻ പലപ്പോഴും മൂലധനസഞ്ചയത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് തന്റെ ജീവിതത്തെ ക്രമീകരിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ഉയർന്ന സാമൂഹികരൂപത്തിൽ ഉൽപ്പാദനവും സാങ്കേതികവിദ്യയും സ്ഥാപനങ്ങളും മനുഷ്യന്റെ ജീവിതലക്ഷ്യങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടണം.

അപ്പോൾ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ യജമാനനല്ല, സേവകനാകും. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ മേൽ അധികാരം ചെലുത്തുന്ന ശക്തിയല്ല, മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ കഴിവിന്റെ വിപുലീകരണമാകും. അറിവ് സ്വകാര്യ അധികാരത്തിന്റെ കോട്ടയല്ല, മനുഷ്യരാശിയുടെ പങ്കിട്ട സമ്പത്താകും. പ്രകൃതി കീഴടക്കേണ്ട ശത്രുവല്ല, മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ സഹഅടിത്തറയാകും. ജനാധിപത്യം ഭരണകൂടത്തെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന നടപടിയിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ എല്ലാ പ്രധാന തീരുമാനങ്ങളിലും മനുഷ്യരുടെ പങ്കാളിത്തമായി വികസിക്കും.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹിക ദർശനം ഒരു പുതിയ ചരിത്രപരമായ സാധ്യത തുറക്കുന്നത്: മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ശക്തികളെ മനുഷ്യൻ തന്നെ ബോധപൂർവം നിയന്ത്രിക്കാൻ പഠിക്കുന്ന ഘട്ടം. പ്രകൃതിയെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവിനൊപ്പം പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിയുന്ന ബോധം; ഉൽപ്പാദനശേഷിയോടൊപ്പം വിതരണനീതി; വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തോടൊപ്പം സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം; സാങ്കേതിക പുരോഗതിയോടൊപ്പം മനുഷ്യനിയന്ത്രണം; സാമ്പത്തിക വളർച്ചയോടൊപ്പം പരിസ്ഥിതിസന്തുലിതാവസ്ഥ—ഇവയുടെ ചലനാത്മക ഏകീകരണമാണ് അടുത്ത സാമൂഹിക ഗുണത്തിന്റെ അടിത്തറ.

അവസാനം, മനുഷ്യവിമോചനം എന്നത് മനുഷ്യനെ എല്ലാ പരിമിതികളിൽ നിന്നും മോചിപ്പിക്കുക എന്ന അസാധ്യമായ ലക്ഷ്യമല്ല. പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന് പൂർണമായി മോചിതനാകാനാവില്ല. എന്നാൽ അവയെ മനസ്സിലാക്കി അവയോട് കൂടുതൽ ബോധപൂർവം യോജിച്ചുനിൽക്കാൻ കഴിയും. അതുപോലെ സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും ഇല്ലാതാക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ അവയെ നാശകരമായ സംഘർഷങ്ങളിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ പരിണാമത്തിലേക്ക് മാറ്റാൻ കഴിയും.

അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന സാമൂഹിക സന്ദേശം: വൈരുദ്ധ്യം നാശത്തിന്റെ സൂചന മാത്രമല്ല; പുതിയ ഗുണത്തിന്റെ ജനനസാധ്യത കൂടിയാണ്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുക എന്നതല്ല, അവയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥകളായി വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഭാവിയെ നിർണയിക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ഒന്ന് മനുഷ്യശ്രമവും യന്ത്രശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലാണ്. മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ യന്ത്രവൽക്കരണം പ്രധാനമായും തൊഴിലാളിയുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ഉപാധിയായിരുന്നു. എന്നാൽ ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ചയോടെ യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ശാരീരിക അധ്വാനം മാത്രമല്ല, മനുഷ്യന്റെ ചില ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനങ്ങളും ഏറ്റെടുക്കുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്ക് എത്തിയിരിക്കുന്നു. ഇതോടെ തൊഴിൽ എന്ന ആശയത്തിന്റെ തന്നെ സ്വഭാവം മാറുകയാണ്. മനുഷ്യൻ ചെയ്യുന്ന ജോലി കുറയാനുള്ള സാധ്യത ഒരുവശത്ത് തുറക്കുമ്പോൾ, മറ്റുവശത്ത് മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽവിപണി മൂല്യം തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്ന പുതിയ സാഹചര്യം രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം ഉണ്ട്. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിക്കുന്നത് സിദ്ധാന്തത്തിൽ മനുഷ്യന് കൂടുതൽ ഒഴിവുസമയം നൽകേണ്ടതാണ്. ഒരു യന്ത്രം പത്ത് മനുഷ്യർ ചെയ്യുന്ന ജോലി ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, സമൂഹത്തിന് അതിന്റെ ഫലമായി പത്ത് മനുഷ്യരെയും കൂടുതൽ സമയം ജോലി ചെയ്യിപ്പിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല. മറിച്ച് അതേ ഉൽപ്പാദനം കുറഞ്ഞ മനുഷ്യശ്രമത്തിൽ നടത്തുകയും ശേഷിക്കുന്ന സമയം മനുഷ്യരുടെ ജീവിതഗുണം ഉയർത്തുന്നതിനായി ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യാം. എന്നാൽ ലാഭകേന്ദ്രിതമായ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം നിർബന്ധമായും ഒഴിവുസമയമായി മാറണമെന്നില്ല. അത് കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം, കൂടുതൽ വിപണി, കൂടുതൽ ലാഭം എന്ന ചക്രത്തിലേക്ക് വീണ്ടും പ്രവേശിക്കാം.

അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യനെ തൊഴിൽയിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുമോ, അതോ മനുഷ്യനെ തൊഴിൽവിപണിയിൽ കൂടുതൽ അനിശ്ചിതനാക്കുമോ എന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഭൗതികശേഷി മാത്രം നിർണയിക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും സാമൂഹിക ഉപയോഗവുമാണ് നിർണായകം. യന്ത്രം ആരുടേതാണ്, അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനഫലം ആരുടേതാണ്, ജോലി സമയം കുറയ്ക്കാനുള്ള തീരുമാനം ആരാണ് എടുക്കുന്നത്, സാങ്കേതികവിദ്യ മൂലം ലഭിക്കുന്ന അധികസമ്പത്ത് എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ രാഷ്ട്രീയ-സാമ്പത്തിക ചോദ്യങ്ങൾ.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. ഭാഷ മനസ്സിലാക്കൽ, ചിത്രവിശകലനം, കണക്കുകൂട്ടൽ, വിവരസംഘടന, മാതൃക തിരിച്ചറിയൽ, തീരുമാനസഹായം തുടങ്ങിയ പല മേഖലകളിലും യന്ത്രങ്ങൾക്ക് മനുഷ്യന്റെ ചില ബൗദ്ധികപ്രവർത്തനങ്ങളെ അനുകരിക്കാനും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അവയെ മറികടക്കാനും കഴിയുന്നു. ഇതിനെ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ അവസാനം എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നത് അതിശയോക്തിയാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഘടനയിൽ വലിയ മാറ്റം വരാൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്നത് നിഷേധിക്കാനാവില്ല.

ഇതോടെ “തൊഴിൽ” എന്നതിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരും. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിനാവശ്യമായ വസ്തുക്കൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നതിന് കുറച്ച് മനുഷ്യശ്രമം മതിയാകുന്ന ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം തൊഴിൽവിപണിയിലെ അവന്റെ വിലയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത് കൂടുതൽ പ്രശ്നകരമാകും. ഒരാളുടെ ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം അവൻ വിപണിയിൽ എത്രമാത്രം സാമ്പത്തികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതിനെ മാത്രം ആശ്രയിക്കരുത്.

ഇവിടെ സാമൂഹിക വരുമാനത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച ഉയരുന്നു. മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനജീവിതാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനാവശ്യമായ വിഭവങ്ങളിൽ ഒരു സാമൂഹിക അവകാശം ഉറപ്പാക്കാൻ കഴിയുമോ എന്നത് ഭാവിയിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യമാണ്. ഇത് ജോലി ചെയ്യാത്തവരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ലളിതമായ ചർച്ചയായി കാണരുത്. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യശ്രമത്തിന്റെ ആവശ്യകത കുറയ്ക്കുന്നുവെങ്കിൽ, സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിച്ച സാമൂഹിക അധികസമ്പത്ത് മനുഷ്യരുടെ അടിസ്ഥാനജീവിതസുരക്ഷയ്ക്ക് ഉപയോഗിക്കാനുള്ള അവകാശം സമൂഹം വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

എന്നാൽ ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു സൂക്ഷ്മമായ വ്യത്യാസം ആവശ്യമാണ്. മനുഷ്യനെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് പൂർണമായി വേർതിരിക്കുന്നത് ലക്ഷ്യമാകരുത്. മനുഷ്യന് സൃഷ്ടിക്കാനും പഠിക്കാനും നിർമ്മിക്കാനും പരിചരിക്കാനും ഗവേഷണം നടത്താനും കലാസൃഷ്ടി നടത്താനും സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കാനും ആഗ്രഹമുണ്ട്. അതിനാൽ തൊഴിൽവിമോചനം തൊഴിൽരഹിതതയല്ല; നിർബന്ധിതവും അനാവശ്യവുമായ അധ്വാനത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടി അർത്ഥവത്തായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മനുഷ്യന്റെ സമയത്തെ മാറ്റുക എന്നതാണ്.

ഇതോടെ “തൊഴിൽ” എന്ന പദത്തിന്റെ പരിധി തന്നെ വികസിക്കേണ്ടിവരും. ശമ്പളം ലഭിക്കുന്ന ജോലി മാത്രമല്ല, കുട്ടികളെ വളർത്തൽ, രോഗികളെ പരിചരിക്കൽ, അറിവ് സൃഷ്ടിക്കൽ, കലാസൃഷ്ടി, സാമൂഹിക സേവനം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, സ്വയംപഠനം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും സാമൂഹികമൂല്യം അംഗീകരിക്കണം. വിപണിയിൽ വിൽക്കപ്പെടുന്ന തൊഴിലും സമൂഹത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ വിപണിക്ക് പുറത്തുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധിതമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയണം.

ഇവിടെ സ്ത്രീകളുടെ ദീർഘകാലം അദൃശ്യമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ട പരിചരണപ്രവർത്തനത്തിന്റെ പ്രശ്നവും പ്രധാനമാണ്. കുടുംബജീവിതത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ വലിയൊരു ഭാഗം ജോലി വിപണിയിൽ വേതനം ലഭിക്കാതെ നടക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പിന്നിലെ ഈ സാമൂഹിക അധ്വാനത്തെ അവഗണിച്ചാൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ യഥാർത്ഥ ഘടന മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ പരിചരണപ്രവർത്തനത്തിന് കൂടുതൽ സാമൂഹിക അംഗീകാരം ലഭിക്കണം. വയോധികപരിചരണം, ശിശുപരിചരണം, രോഗപരിചരണം, വൈകല്യമുള്ളവരുടെ പിന്തുണ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ പൊതുസേവനങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നത് സാമൂഹിക നീതിയുടെ ഭാഗമാകണം. ഇതിലൂടെ കുടുംബങ്ങളിൽ അന്യായമായി കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്ന പരിചരണഭാരം സമൂഹം പങ്കിടാൻ കഴിയും.

ഇതോടെ കുടുംബവും സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും മാറും. കുടുംബത്തെ വെറും സ്വകാര്യ മേഖലയായി കാണുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മറയ്ക്കുന്നു. കുടുംബം മനുഷ്യശേഷിയുടെ പുനരുത്പാദനത്തിന്റെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ നിർമ്മിതിയുടെയും പ്രധാന സ്ഥാപനമാണ്. അതിനാൽ കുടുംബജീവിതത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്ന പൊതുനയങ്ങൾ ഒരു സാമൂഹിക നിക്ഷേപമായി കാണണം.

ഇവിടെ പൊതുജനാരോഗ്യത്തിനും പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ആരോഗ്യസംരക്ഷണത്തെ പ്രധാനമായും ലാഭകരമായ സേവനമായി കാണുമ്പോൾ രോഗം ഒരു വിപണി അവസരമായി മാറാം. എന്നാൽ ആരോഗ്യം മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിക്ക് മാത്രമല്ല, അവന്റെ അടിസ്ഥാന മാന്യതയ്ക്കും ജീവിതഗുണത്തിനും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ആരോഗ്യസംരക്ഷണത്തിന്റെ ഒരു വലിയ ഭാഗം പൊതുസാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തമായി നിലനിൽക്കണം.

അതുപോലെ വിദ്യാഭ്യാസവും. വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു സ്വകാര്യ നിക്ഷേപം മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയിലേക്കുള്ള കൂട്ടായ നിക്ഷേപമാണ്. ഒരു വിദ്യാഭ്യാസമുള്ള വ്യക്തിയുടെ കഴിവുകൾ അദ്ദേഹത്തിനോ അവൾക്കോ മാത്രം പ്രയോജനപ്പെടുന്നില്ല. ശാസ്ത്രം, സംസ്കാരം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ജനാധിപത്യം, സാമ്പത്തികവികസനം എന്നിവയിലേക്ക് അത് സംഭാവന ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സാമൂഹികപ്രയോജനം വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ വരുമാനത്തേക്കാൾ വളരെ വിപുലമാണ്.

ഇവിടെയാണ് അറിവിനെ പൊതുസമ്പത്തായി കാണേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യം. ഒരു ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തൽ ഒരാൾ കണ്ടെത്തിയാലും അതിന്റെ പിന്നിൽ മുൻതലമുറകളുടെ അറിവും അനേകം ഗവേഷകരുടെ സംഭാവനകളും പൊതുവിദ്യാഭ്യാസവും സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും ഉണ്ടാകും. അതിനാൽ അറിവിന്റെ പൂർണ സ്വകാര്യവൽക്കരണം ചരിത്രപരമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട കൂട്ടായ അറിവിന്റെ സ്വഭാവവുമായി വൈരുദ്ധ്യപ്പെടുന്നു.

ഇത് ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശത്തിന്റെ പൂർണനിഷേധം ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല. ഗവേഷകർക്ക് പ്രോത്സാഹനം നൽകുകയും സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനത്തിന് അംഗീകാരം നൽകുകയും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. എന്നാൽ ഒരു അറിവ് സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനജീവിതത്തിന് നിർണായകമാകുന്ന ഘട്ടത്തിൽ അതിന്റെ ലഭ്യതയും സാമൂഹിക അവകാശവും സ്വകാര്യ ലാഭത്തിനേക്കാൾ മുൻഗണന നേടേണ്ടിവരും. മരുന്നുകൾ, ജീവൻരക്ഷാ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, അടിസ്ഥാന കാർഷിക അറിവുകൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ഈ പ്രശ്നം പ്രത്യേകമായി ഉയരുന്നു.

ഇതിലൂടെ “പൊതുസമ്പത്ത്” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ വിശാലമാകുന്നു. ഭൂമി, ജലം, കാട് തുടങ്ങിയ ഭൗതിക വിഭവങ്ങൾ മാത്രമല്ല, അറിവ്, സാംസ്കാരിക പൈതൃകം, ശാസ്ത്രീയ വിവരങ്ങൾ, പൊതുജനാരോഗ്യ സംവിധാനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുഡാറ്റ, ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയും പൊതുസമ്പത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങളായി കാണാം.

ഡിജിറ്റൽ ലോകത്ത് ഈ പൊതുസമ്പത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വളരെ വലുതാണ്. ഒരു അറിവ് ഡിജിറ്റൽ രൂപത്തിൽ പങ്കുവെച്ചാൽ അതിന്റെ ഉപയോഗം മറ്റൊരാളുടെ ഉപയോഗത്തെ നിർബന്ധമായും കുറയ്ക്കുന്നില്ല. ഭൗതിക വസ്തുവിനേക്കാൾ വ്യത്യസ്തമാണ് അറിവിന്റെ ഈ സ്വഭാവം. ഒരാൾ ഒരു ആശയം ഉപയോഗിച്ചതുകൊണ്ട് മറ്റൊരാൾക്ക് അത് ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയാതാകുന്നില്ല. അതിനാൽ അറിവിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം അതിന്റെ അമിതമായ സ്വകാര്യവൽക്കരണവുമായി സ്വാഭാവികമായൊരു വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇതിനെ ഏകീകരണശക്തിയുടെ പ്രത്യേക രൂപമായി കാണാം. അറിവ് പങ്കുവെക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ വ്യാപ്തി വർധിക്കുന്നു. ഒരാളുടെ അറിവ് മറ്റൊരാളുടെ അറിവുമായി ചേർന്ന് പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അറിവിന്റെ വളർച്ച ഒരു കൂട്ടായ പരിണാമപ്രക്രിയയാണ്. അതിനാൽ അറിവിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം മനുഷ്യരാശിയുടെ ശാസ്ത്രീയപരിണാമത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ദിശയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു.

എന്നാൽ അറിവിന്റെ തുറന്നവ്യാപനത്തിനും ഒരു സാമൂഹിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യം ആവശ്യമാണ്. എല്ലാവർക്കും ഇന്റർനെറ്റ് ലഭ്യമാണെന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല. വിവരങ്ങളെ വിലയിരുത്താനുള്ള കഴിവും ഭാഷാപരമായ പ്രവേശനവും ശാസ്ത്രീയബോധവും സാങ്കേതികപരമായ കഴിവും ആവശ്യമാണ്. അല്ലാത്തപക്ഷം വിവരസമൃദ്ധി തന്നെ പുതിയ അസമത്വത്തിന് കാരണമാകാം.

ഇത് “അറിവിന്റെ അസമത്വം” എന്ന പുതിയ പ്രശ്നത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നതും ശരിയായ അറിവ് നേടുന്നതും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരാൾക്ക് ആയിരക്കണക്കിന് വിവരങ്ങൾ ലഭിച്ചാലും അവയിൽ സത്യം തിരിച്ചറിയാനുള്ള ശേഷി ഇല്ലെങ്കിൽ വിവരസമ്പത്ത് ബൗദ്ധികശക്തിയായി മാറണമെന്നില്ല. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹത്തിന് അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തോടൊപ്പം അറിവ് വിമർശനാത്മകമായി ഉപയോഗിക്കാനുള്ള ശേഷിയും വികസിപ്പിക്കണം.

ഇവിടെ മാധ്യമങ്ങളുടെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം നിർണായകമാണ്. മാധ്യമം വെറും വാണിജ്യസ്ഥാപനമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റൽ പലപ്പോഴും വിവരത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തെ മറികടക്കാം. എന്നാൽ ജനാധിപത്യസമൂഹത്തിൽ മാധ്യമം പൊതുബോധത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകമാണ്. അതിനാൽ വൈവിധ്യം, സുതാര്യത, വസ്തുതാപരിശോധന, ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവ മാധ്യമസംവിധാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളാകണം.

വിവരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം സാമ്പത്തിക കേന്ദ്രീകരണവുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ പ്രശ്നം കൂടുതൽ ഗുരുതരമാകും. കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങൾ ജനങ്ങളുടെ ശ്രദ്ധയെയും വിവരപ്രവാഹത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ സാമ്പത്തിക ശക്തി ബോധപരമായ ശക്തിയായി മാറുന്നു. ഇതിലൂടെ മൂലധനം വസ്തുക്കളുടെ ഉൽപ്പാദനത്തെ മാത്രമല്ല, യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സാമൂഹിക ധാരണകളെയും സ്വാധീനിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറാം.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ലക്ഷ്യം വിവരാധിപത്യത്തിന്റെ വികേന്ദ്രീകരണമായിരിക്കണം. പൊതുമാധ്യമങ്ങൾ, സഹകരണ മാധ്യമങ്ങൾ, സ്വതന്ത്ര ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, തുറന്ന ശാസ്ത്രീയ പ്രസിദ്ധീകരണം, ജനകീയ അറിവുസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ ശക്തിപ്പെടേണ്ടതുണ്ട്. വൈവിധ്യമാർന്ന വിവരകേന്ദ്രങ്ങൾ നിലനിൽക്കുമ്പോഴാണ് ഒരു സമൂഹത്തിന് ഏകാധിപത്യപരമായ ബോധനിയന്ത്രണത്തെ പ്രതിരോധിക്കാൻ കഴിയുക.

ഇതെല്ലാം സാമ്പത്തിക ഘടനയുമായി വീണ്ടും ബന്ധപ്പെടുന്നു. മാധ്യമ ഉടമസ്ഥത, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥത, വിവരശേഖരണം, പരസ്യവിപണി, രാഷ്ട്രീയ ധനസഹായം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ സാമ്പത്തികശക്തി രാഷ്ട്രീയ-സാംസ്കാരിക ശക്തിയായി മാറുന്നു. അതിനാൽ ആധുനിക മുതലാളിത്തത്തെ പഠിക്കുമ്പോൾ ഫാക്ടറിയെയും ബാങ്കിനെയും മാത്രം നോക്കുന്നത് മതിയാകില്ല. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകളും വിവരപ്രവാഹങ്ങളും മനുഷ്യശ്രദ്ധയും പുതിയ മൂലധനരൂപങ്ങളും കൂടി പഠിക്കണം.

ഇവിടെ മൂലധനത്തിന്റെ രൂപാന്തരം മനസ്സിലാക്കുന്നത് പ്രധാനമാണ്. വ്യവസായ മൂലധനം യന്ത്രങ്ങളും ഫാക്ടറികളും കേന്ദ്രീകരിച്ചു. ധനമൂലധനം പണത്തിന്റെ ചലനത്തെയും നിക്ഷേപത്തെയും കേന്ദ്രീകരിച്ചു. ആധുനിക ഘട്ടത്തിൽ അറിവും വിവരവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ശ്രദ്ധയും പുതിയ മൂലധനശേഷികളായി മാറുന്നു. അതിനാൽ മൂലധനം കൂടുതൽ അമൂർത്തമായും ചലനാത്മകമായും മാറുന്നു.

ഈ അമൂർത്തീകരണം മൂലധനത്തിന്റെ ശക്തി വർധിപ്പിക്കുന്നതോടൊപ്പം അതിന്റെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണമാക്കുന്നു. ഒരു ഫാക്ടറി എവിടെയാണെന്ന് കണ്ടെത്താൻ കഴിയാം; എന്നാൽ ഒരു ആഗോള ധനകാര്യ ശൃംഖലയുടെ യഥാർത്ഥ അധികാരം പല രാജ്യങ്ങളിലായി പിരിഞ്ഞുകിടക്കാം. ഒരു ഡിജിറ്റൽ സ്ഥാപനത്തിന്റെ സാമ്പത്തികശക്തി അതിന്റെ കെട്ടിടത്തിൽ അല്ല, അതിന്റെ ശൃംഖലയിൽ, വിവരശേഖരണത്തിൽ, സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ, ഉപയോക്തൃബന്ധങ്ങളിൽ, നിക്ഷേപശേഷിയിൽ എന്നിവയിൽ നിലനിൽക്കാം.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങളും കൂടുതൽ ബഹുതലമായിരിക്കണം. പഴയ വ്യവസായനിയമങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. ധനകാര്യ നിയന്ത്രണം, ഡിജിറ്റൽ അവകാശങ്ങൾ, വിവരസ്വയംഭരണം, സാങ്കേതിക സുതാര്യത, കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം, ആഗോള നികുതി സംവിധാനം, പരിസ്ഥിതി ഉത്തരവാദിത്തം തുടങ്ങിയ പുതിയ മേഖലകൾ ഉൾപ്പെടുന്ന ഒരു വിശാലമായ സാമൂഹികനിയന്ത്രണ ഘടന ആവശ്യമാണ്.

ഇവിടെയാണ് ദേശീയ രാഷ്ട്രങ്ങളുടെ പരിധിയും വ്യക്തമാകുന്നത്. ഒരു ആഗോള കമ്പനി പല രാജ്യങ്ങളിലായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഒരൊറ്റ രാജ്യത്തിന്റെ നിയമം കൊണ്ട് മാത്രം ഫലപ്രദമായി നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയണമെന്നില്ല. ഒരു രാജ്യത്ത് ലാഭം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ട് മറ്റൊരു രാജ്യത്ത് നികുതി ഒഴിവാക്കാനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാം. ഒരു രാജ്യത്തിലെ പ്രകൃതിവിഭവം ഉപയോഗിച്ച് മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലെ വിപണിയിൽ ഉൽപ്പന്നം വിൽക്കാം. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക ആഗോളവൽക്കരണത്തിന് അനുയോജ്യമായ സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തിനും അന്താരാഷ്ട്ര സഹകരണം ആവശ്യമാണ്.

ഇത് ലോകഭരണത്തിന്റെ ഒരു ഏകകേന്ദ്രിത മാതൃക അനിവാര്യമാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് വിവിധ രാജ്യങ്ങളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് പൊതുവായ പ്രശ്നങ്ങളിൽ ഏകോപനം സാധ്യമാക്കുന്ന ബഹുതല ഘടനയാണ് ആവശ്യമായത്. ദേശീയ സ്വയംഭരണവും അന്താരാഷ്ട്ര സഹകരണവും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ കണ്ടെത്തേണ്ടതുണ്ട്.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാനരൂപം ഏകകേന്ദ്രിതമായ ഒന്നായിരിക്കണമെന്നില്ല. വ്യത്യസ്ത രാജ്യങ്ങൾ, പ്രദേശങ്ങൾ, സമൂഹങ്ങൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്താം. ചില മേഖലകളിൽ സഹകരണ ഉടമസ്ഥത വളരാം; ചില മേഖലകളിൽ പൊതുമേഖല ശക്തമാകാം; ചില മേഖലകളിൽ നിയന്ത്രിത സ്വകാര്യ സംരംഭം തുടരാം. ഇവയുടെ ഫലങ്ങൾ താരതമ്യം ചെയ്ത് പഠിക്കാനും വിജയകരമായ മാതൃകകൾ മറ്റിടങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റാനും കഴിയണം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സാധ്യതകളുടെ സഹവർത്തിത്വം എന്ന ആശയത്തിന് സാമൂഹികപ്രയോഗം. ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥ ഒരൊറ്റ രൂപത്തിൽ മുൻകൂട്ടി നിർവചിക്കപ്പെടണമെന്നില്ല. വിവിധ സാമൂഹിക രൂപങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കപ്പെടുകയും അവയുടെ ഫലങ്ങൾ പരിശോധിക്കപ്പെടുകയും പരസ്പരം പഠിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പരിണാമപ്രക്രിയയിലൂടെ ഉയർന്ന ഗുണം രൂപപ്പെടാം.

ഇത്തരം പരീക്ഷണാത്മകത സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ സ്വഭാവം ശക്തിപ്പെടുത്തും. ഒരു നയം ശരിയാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് അതിനെ അനന്തമായി സംരക്ഷിക്കുന്നതിനുപകരം അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ അളക്കുകയും തെറ്റുകൾ കണ്ടെത്തുകയും ആവശ്യമായപ്പോൾ തിരുത്തുകയും വേണം. സമൂഹത്തിലും ശാസ്ത്രത്തിലെപ്പോലെ തെളിവിനും പരിശോധനയ്ക്കും തിരുത്തലിനും സ്ഥാനം നൽകണം.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു രാഷ്ട്രീയസിദ്ധാന്തം മാത്രമല്ല, ഒരു സാമൂഹിക രീതിശാസ്ത്രമാകാനുള്ള സാധ്യത നേടുന്നത്. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നിശ്ചലമായ വിഭാഗങ്ങളായി കാണാതെ ചലനാത്മക ബന്ധങ്ങളായി കാണുക; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ കണ്ടെത്തുക; വിവിധ ശക്തികളുടെ അളവും ദിശയും വിലയിരുത്തുക; ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ എപ്പോൾ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുമെന്ന് തിരിച്ചറിയുക; ഒരു ഇടപെടലിന്റെ അനന്തരഫലങ്ങൾ പല തലങ്ങളിൽ പരിശോധിക്കുക; പുതിയ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലപാടുകൾ തിരുത്തുക—ഇവയെല്ലാം സാമൂഹികനയത്തിനും പ്രയോഗിക്കാവുന്ന രീതിശാസ്ത്രങ്ങളാണ്.

അപ്പോൾ രാഷ്ട്രീയം ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയിൽ ഇടപെടുന്ന ശാസ്ത്രീയ-സാമൂഹിക പ്രവർത്തനമായി മാറുന്നു. ഒരു ആശയം ചരിത്രപരമായി ശരിയായിരുന്നു എന്നത് മാത്രം അത് എല്ലാകാലത്തും അതേ രൂപത്തിൽ ശരിയാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. മാറിയ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങൾ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ പുതിയ ആശയങ്ങളെ ആവശ്യപ്പെടും.

ഇതാണ് മാർക്സിയൻ പാരമ്പര്യത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലൂടെ പുതുക്കേണ്ടതിന്റെ അടിസ്ഥാന കാരണവും. ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, വർഗ്ഗവൈരുദ്ധ്യം, ചൂഷണം, മൂലധനസഞ്ചയം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ ഇന്നും നിർണായകമാണ്. എന്നാൽ ആധുനിക ലോകത്തിലെ വിവരശക്തി, കൃത്രിമബുദ്ധി, ആഗോള ശൃംഖലകൾ, പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ, പുതിയ തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ, ബോധത്തിന്റെ വാണിജ്യവൽക്കരണം തുടങ്ങിയ പുതിയ തലങ്ങളെയും അതിനൊപ്പം ഉൾക്കൊള്ളേണ്ടിവരും.

അങ്ങനെ മാർക്സിസത്തെ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു പൂർത്തിയായ ഗ്രന്ഥമായി കാണാതെ നിരന്തരം വികസിക്കേണ്ട വിമർശനാത്മക ശാസ്ത്രമായി കാണാം. അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ദർശനത്തെ ഉപേക്ഷിക്കാതെ പുതിയ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ അതിനെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ലക്ഷ്യവും ഇതുതന്നെയാണ്: വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഭൗതികവാദത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുക എന്നതല്ല, അതിന്റെ ചലനാത്മകതയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പ്രകൃതി-സമൂഹ-ബോധ ബന്ധങ്ങളിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുക.

അങ്ങനെ മുതലാളിത്തത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം ഒടുവിൽ മുതലാളിത്തത്തെ മാത്രം കുറിച്ചുള്ള പഠനമായി തുടരുന്നില്ല. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തികളും മനുഷ്യന്റെ നിയന്ത്രണശേഷിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനമായി അത് മാറുന്നു. മനുഷ്യൻ കൂടുതൽ ശക്തമായ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതനുസരിച്ച് അവയെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള സാമൂഹികബോധവും വളരേണ്ടതുണ്ട്. ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിക്കുന്നതനുസരിച്ച് സാമൂഹികവിതരണത്തിന്റെ നീതിയും വർധിക്കണം. അറിവ് വളരുന്നതനുസരിച്ച് അതിന്റെ പൊതുസ്വഭാവവും അംഗീകരിക്കണം. മനുഷ്യന്റെ പ്രകൃതിയിലുള്ള ഇടപെടൽ വർധിക്കുന്നതനുസരിച്ച് പ്രകൃതിയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തവും വർധിക്കണം.

ഈ സമന്വയമാണ് മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ അടുത്ത ഗുണപരമായ ചുവടുവെപ്പ്. മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ നേട്ടങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടും അതിന്റെ ചൂഷണപരമായ ബന്ധങ്ങളെ മറികടന്നുകൊണ്ടും, ലിബറലിസത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യബോധത്തെ സാമൂഹികസമത്വവുമായി സംയോജിപ്പിച്ചുകൊണ്ടും, നിയോ-ലിബറലിസത്തിന്റെ വിപണികേന്ദ്രിതത്വത്തെ സാമൂഹികനിയന്ത്രണത്തിന്റെയും പൊതുതാൽപര്യത്തിന്റെയും കീഴിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടും, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ടും മാത്രമേ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണം രൂപപ്പെടുകയുള്ളൂ.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയുടെ ചോദ്യം “മുതലാളിത്തമോ അതിന്റെ എതിരാളിയോ?” എന്ന ലളിതമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പല്ല. കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം ഇതാണ്: മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സാമ്പത്തിക, സാങ്കേതിക, ശാസ്ത്രീയ, സാമൂഹിക ശക്തികൾ ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരിക്കണം, അവ എന്തിനുവേണ്ടി ഉപയോഗിക്കണം, അവയുടെ നേട്ടങ്ങളും ചെലവുകളും എങ്ങനെ പങ്കുവെക്കണം? ഈ ചോദ്യത്തിന് മനുഷ്യവിമോചനത്തെയും സാമൂഹികനീതിയെയും പ്രകൃതിസന്തുലിതാവസ്ഥയെയും ഒരുമിച്ച് ഉൾക്കൊള്ളുന്ന മറുപടി കണ്ടെത്തുക എന്നതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചരിത്രപരമായ വെല്ലുവിളി.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പരിണാമം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രവണതകളിലൊന്ന് മൂലധനത്തിന്റെ നിരന്തരമായ കേന്ദ്രീകരണമാണ്. മത്സരം ചെറുകിട മൂലധനങ്ങളെ വലിയ മൂലധനങ്ങളുമായി ഏറ്റുമുട്ടിക്കുന്നു. കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ വിപണിയിൽ മേൽക്കൈ നേടുന്നു. കൂടുതൽ മൂലധനശേഷിയുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ഗവേഷണത്തിലും വിപണനത്തിലും ധനസമാഹരണത്തിലും കൂടുതൽ നിക്ഷേപിക്കാനാകുന്നു. അതുവഴി അവയുടെ വിപണി വിഹിതം വീണ്ടും വർധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ മത്സരം തന്നെ ഒടുവിൽ മത്സരത്തിന്റെ പരിധി ചുരുക്കുന്ന പ്രവണത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കൂടുതൽ മൂലധനം കൂടുതൽ ശക്തി സൃഷ്ടിക്കുകയും കൂടുതൽ ശക്തി കൂടുതൽ മൂലധനസഞ്ചയം സാധ്യമാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ അളവിലെ വർധന ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ തത്വം വ്യക്തമായി കാണാം. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ വളർച്ച ഒരു ഘട്ടംവരെ സാധാരണ മത്സരത്തിന്റെ ഭാഗമായിരിക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ വലിപ്പവും സാമ്പത്തികശേഷിയും സാങ്കേതികനിയന്ത്രണവും ഒരു നിർണായക പരിധി കടന്നാൽ അത് വിപണിയിലെ മറ്റൊരു മത്സരാർത്ഥി മാത്രമല്ലാതാകുന്നു. അത് വിപണിയുടെ നിയമങ്ങളെ തന്നെ സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശക്തിയായി മാറുന്നു. ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് സാമ്പത്തിക ശക്തി രാഷ്ട്രീയശക്തിയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നത്.

ഇതോടെ ഏകാധിപത്യപരമായ കേന്ദ്രീകരണം വെറും സാമ്പത്തിക പ്രശ്നമല്ലാതാകുന്നു. വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് വില നിശ്ചയിക്കാനും വിതരണശൃംഖലകളെ സ്വാധീനിക്കാനും ചെറുകിട മത്സരങ്ങളെ ഏറ്റെടുക്കാനും സാങ്കേതിക മാനദണ്ഡങ്ങൾ നിർണയിക്കാനും രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാനും കഴിയും. സാമ്പത്തിക അധികാരം രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഔപചാരിക സമത്വവും യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ അധികാര അസമത്വവും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യം വർധിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം പ്രത്യേക രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും സാമ്പത്തിക ശക്തിയും പരസ്പരം പിന്തുണയ്ക്കുന്ന ബന്ധം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ വിപണി സ്വതന്ത്രമായ മത്സരമേഖലയിൽ നിന്ന് പ്രത്യേക അനുകൂല്യങ്ങളുടെ മേഖലയായി മാറാം. പൊതുസമ്പത്ത്, സർക്കാർ കരാറുകൾ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, ധനസഹായങ്ങൾ, നിയമപരമായ ഇളവുകൾ തുടങ്ങിയവ രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ചില സാമ്പത്തിക കൂട്ടായ്മകൾക്ക് കൂടുതൽ അനുകൂലമായി ലഭിക്കുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടാകാം.

ഇവിടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ “സ്വതന്ത്ര വിപണി” എന്ന ആശയവും അതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യമായ രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം വ്യക്തമാണ്. വിപണിയിൽ എല്ലാവരും തുല്യരാണെന്ന് സിദ്ധാന്തം പറയാം. എന്നാൽ സാമ്പത്തികശക്തി രാഷ്ട്രീയശക്തിയുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ എല്ലാവരും ഒരേ ശക്തിയോടെ വിപണിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നില്ല. ചിലർക്കു മൂലധനത്തിനൊപ്പം രാഷ്ട്രീയ പ്രവേശനവും ലഭിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മത്സരം അസമമാകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ സാമ്പത്തിക ശക്തിയും രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയും ആദ്യം വ്യത്യസ്ത പാളികളായി തോന്നിയാലും അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനം ഒരു പുതിയ സംയുക്ത ശക്തി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ സംയുക്തശക്തിയുടെ പ്രഭാവം ഓരോ ശക്തിയുടെയും വേർതിരിച്ച അളവുകളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടത്തേക്കാൾ വലുതായിരിക്കും. സാമ്പത്തിക മൂലധനത്തിന് രാഷ്ട്രീയ സംരക്ഷണം ലഭിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പുനരുത്പാദനശേഷി വർധിക്കുന്നു; രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തിന് സാമ്പത്തിക പിന്തുണ ലഭിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്വാധീനം വർധിക്കുന്നു.

ഇതിലൂടെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം വീണ്ടും ഉയരുന്നു. ഒരു വ്യക്തിക്ക് വോട്ടവകാശം തുല്യമായിരിക്കാം. എന്നാൽ ഒരാളുടെ കൈയിൽ വൻ മാധ്യമശക്തിയും ധനശക്തിയും വിവരശക്തിയും ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരാൾക്ക് അതൊന്നുമില്ലെങ്കിൽ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യശേഷി ഒരുപോലെയാകില്ല. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയ സമത്വത്തിന് സാമ്പത്തിക ശക്തിയുടെ അമിതകേന്ദ്രീകരണം നിയന്ത്രിക്കേണ്ടിവരും.

ഇത് സ്വകാര്യസമ്പത്ത് മുഴുവൻ ഇല്ലാതാക്കണമെന്നതല്ല. സ്വകാര്യസമ്പത്ത് ഒരു പരിധിവരെ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിന്റെയും ഭാഗമാകാം. പ്രശ്നം സ്വകാര്യസമ്പത്ത് സമൂഹത്തിലെ മറ്റ് ശക്തികളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്ന അളവിലെത്തുമ്പോഴാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ സമ്പത്ത് മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതാവസരങ്ങളെ നിർണയിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ അത് വ്യക്തിഗത സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പരിധി കടന്ന് സാമൂഹിക അധികാരമായി മാറുന്നു.

അതുകൊണ്ട് സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തെ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ സമ്പത്തിന്റെ അളവ് മാത്രം നോക്കരുത്; അതിന്റെ സാമൂഹിക ശക്തിയും നോക്കണം. ഒരു വലിയ സമ്പത്ത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ ഉപഭോഗത്തിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്വാധീനം പരിമിതമായിരിക്കാം. എന്നാൽ അതേ സമ്പത്ത് മാധ്യമസ്ഥാപനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ ധനസഹായം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ധനകാര്യസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ നിയന്ത്രിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ശക്തി ഗുണപരമായി മാറുന്നു.

ഇതാണ് സമ്പത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവൽക്കരണം. സാമ്പത്തിക സമ്പത്ത് സാമൂഹിക തീരുമാനങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അത് വെറും സമ്പത്ത് ആയി തുടരുന്നില്ല. അത് അധികാരമാകുന്നു. അധികാരം വീണ്ടും കൂടുതൽ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ഒരു സ്വയം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു.

ഈ ചക്രത്തെ തകർക്കാൻ പുനർവിതരണം മാത്രം മതിയാകില്ല. അധികാരത്തിന്റെ ഘടനയും മാറ്റണം. മാധ്യമ ഉടമസ്ഥതയുടെ വൈവിധ്യം, രാഷ്ട്രീയ ധനസഹായത്തിലെ സുതാര്യത, പൊതുസമ്പത്തിന്റെ സംരക്ഷണം, ഏകാധിപത്യവിരുദ്ധ നിയമങ്ങൾ, പൊതുവിവരത്തിന്റെ തുറന്ന ലഭ്യത, തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്തം, ശക്തമായ പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കണം.

ഇവിടെ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പങ്കിനെക്കുറിച്ച് ഒരു സൂക്ഷ്മമായ സമീപനം ആവശ്യമാണ്. രാഷ്ട്രം സ്വതവേ ജനങ്ങളുടെ പക്ഷത്തുള്ളതുമല്ല; സ്വതവേ മൂലധനത്തിന്റെ ഉപകരണമാത്രവുമല്ല. രാഷ്ട്രത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിനുള്ളിലെ സാമൂഹികശക്തികളുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ തൊഴിലാളി-ജനകീയ സമ്മർദ്ദം ശക്തമായാൽ രാഷ്ട്രം സാമൂഹികസുരക്ഷയും തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങളും വികസിപ്പിക്കാം. മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ മൂലധനത്തിന്റെ സ്വാധീനം ശക്തമായാൽ അതേ രാഷ്ട്രം സ്വകാര്യവൽക്കരണവും നിയന്ത്രണശിഥിലീകരണവും മുന്നോട്ടുവയ്ക്കാം.

അതുകൊണ്ട് രാഷ്ട്രത്തെ ഒരു നിശ്ചലമായ വിഭാഗമായി കാണുന്നതിനു പകരം സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ സ്ഥാപനപരമായ സങ്കലനമായി കാണുന്നത് കൂടുതൽ യുക്തിസഹമാണ്. നിയമങ്ങൾ സമൂഹത്തിലെ ശക്തിസന്തുലിതാവസ്ഥയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുകയും അതേ സമയം അതിനെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു തൊഴിലാളിനിയമം തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നു; അതേ സമയം അത് തൊഴിലാളികളുടെ സാമൂഹികശേഷിയെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യാം. ഒരു സ്വകാര്യവൽക്കരണനിയമം പൊതുസമ്പത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത മാറ്റുന്നു; അതേ സമയം പുതിയ സാമ്പത്തിക ശക്തികളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യാം.

അതിനാൽ നിയമം ഒരു നിഷ്പക്ഷ രേഖ മാത്രമല്ല; സാമൂഹികശക്തികളുടെ ബന്ധത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സജീവ ഉപാധിയാണ്. ഭരണഘടന, നിയമം, നികുതി, തൊഴിൽനിയമം, ഭൂമിനയം, വിദ്യാഭ്യാസനയം, ആരോഗ്യനയം എന്നിവയെല്ലാം സമൂഹത്തിലെ ശക്തികളുടെ വിതരണം സ്വാധീനിക്കുന്നു.

ഇതോടെ പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമാണ്. പൊതുസ്ഥാപനം എന്നത് കാര്യക്ഷമമല്ലാത്ത ഒരു ഭരണഘടനാ അവശിഷ്ടം എന്ന ധാരണ തെറ്റാണ്. പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ ശരിയായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ അവ വിപണിക്ക് ലഭിക്കാത്ത ചില സാമൂഹിക ഏകീകരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന് പൊതുജനാരോഗ്യം വ്യക്തികളുടെ സാമ്പത്തികശേഷി വ്യത്യസ്തമായിരുന്നാലും ഒരു അടിസ്ഥാന ആരോഗ്യസുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കാൻ കഴിയും. പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം ജനനസമ്പത്തിന്റെ വ്യത്യാസം ഭാഗികമായി മറികടക്കാൻ കഴിയും. പൊതുഗതാഗതം വ്യക്തിഗത വാഹനങ്ങളുടെ ആശ്രിതത്വം കുറയ്ക്കാം.

ഇവയെല്ലാം വിപണിയുടെ പരാജയങ്ങളെ മാത്രം പരിഹരിക്കുന്ന ഉപാധികൾ എന്ന നിലയിൽ കാണേണ്ടതില്ല. അവയ്ക്ക് സ്വന്തം സാമൂഹികമൂല്യമുണ്ട്. ഒരു സമൂഹത്തിലെ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ജീവിതസുരക്ഷ വർധിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള ഏകീകരണശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഏകീകരണശക്തിയും വിഘടനശക്തിയും തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിപണി വ്യക്തികളുടെ വ്യത്യസ്ത തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന ഒരു വിഘടിത സംവിധാനമാണ്. പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ പൊതുവായ ആവശ്യങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നു. രണ്ടിനും സ്ഥാനം ഉണ്ടാകാം. പ്രശ്നം ഒന്നിന്റെ അമിതാധിപത്യമാണ്.

വിപണി എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ചരക്കുബന്ധങ്ങളായി മാറാം. മറുവശത്ത് പൊതുനിയന്ത്രണം എല്ലാം നിർവചിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിഗത തിരഞ്ഞെടുപ്പിനും സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും സ്ഥലം കുറയാം. അതിനാൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക ഗുണം വിപണിയെയും പൊതുനിയന്ത്രണത്തെയും പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും പൂരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കാം.

ഇത് ലിബറലിസത്തിന്റെ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ സംയോജനത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. വ്യക്തിക്ക് സ്വതന്ത്രമായി ചിന്തിക്കാനും സംരംഭം നടത്താനും സൃഷ്ടിക്കാനും സ്വന്തം ജീവിതം രൂപപ്പെടുത്താനും കഴിയണം. അതേസമയം ആ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റുള്ളവരുടെ അടിസ്ഥാനജീവിതാവകാശങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക അധികാരമായി മാറാതിരിക്കണം.

ഇതിനായി വ്യക്തിഗത സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പരിധിയും സാമൂഹിക അധികാരത്തിന്റെ പരിധിയും ഒരുമിച്ച് നിർവചിക്കേണ്ടിവരും. ഒരു വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം ജീവിതം തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്; എന്നാൽ മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതസാധ്യതകൾ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അളവിൽ വിഭവങ്ങൾ കേന്ദ്രീകരിക്കാനുള്ള അവകാശം സമൂഹത്തിന് ചോദ്യം ചെയ്യാം. ഇതാണ് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹികനീതിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന വഴി.

നിയോ-ലിബറലിസത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രശ്നം വിപണിയെ ഒരു ഉപാധിയിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസംഘടനാ തത്വമായി ഉയർത്തിയതാണ്. വിപണി ചില മേഖലകളിൽ കാര്യക്ഷമമായിരിക്കാം. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ മുഴുവൻ ജീവിതത്തെയും വിപണിസംബന്ധമായി പുനർസംഘടിപ്പിക്കുമ്പോൾ ജീവിതത്തിന്റെ വിപണിവിലയില്ലാത്ത മേഖലകൾക്ക് മൂല്യം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. സൗഹൃദം, കുടുംബബന്ധം, പരിചരണം, അറിവ്, കല, പ്രകൃതി, പൊതുസേവനം തുടങ്ങിയവയെല്ലാം വിപണിവിലയുടെ മാനദണ്ഡത്തിലൂടെ അളക്കപ്പെടാൻ തുടങ്ങുന്നു.

ഇത് മനുഷ്യന്റെ മൂല്യബോധത്തെ തന്നെ മാറ്റുന്നു. ഒരു പ്രവർത്തനം പണം സമ്പാദിപ്പിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ അത് “ഉൽപ്പാദനരഹിതം” എന്ന ധാരണ വളരുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം വിപണിവിലയില്ലാത്ത പ്രവർത്തനങ്ങളിലാണ് അർത്ഥം കണ്ടെത്തുന്നത്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ ഒരു ആശയം ചിന്തിക്കുന്ന സമയം, ഒരു കലാകാരൻ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമയം, ഒരു മാതാപിതാവ് കുട്ടിയെ വളർത്തുന്ന സമയം, ഒരു വ്യക്തി മറ്റൊരാളെ പരിചരിക്കുന്ന സമയം എന്നിവ വിപണിയിലെ വേതനത്തിലൂടെ പൂർണമായി അളക്കാനാവില്ല.

അതുകൊണ്ട് വിപണിവിലയും സാമൂഹികമൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയണം. വിപണി വില ഒരു വസ്തുവിന്റെ വിനിമയമൂല്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ സാമൂഹികമൂല്യം അതിന്റെ മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ സംഭാവനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടിനെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നത് സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ചുരുക്കുന്നു.

ഇവിടെ നിന്നാണ് ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക കണക്കുകൂട്ടൽ ആവശ്യമായി വരുന്നത്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ പുരോഗതി അളക്കാൻ സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനം മാത്രം മതിയാകില്ല. ആരോഗ്യനില, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, പ്രകൃതിസമ്പത്ത്, മനുഷ്യരുടെ ഒഴിവുസമയം, സാമൂഹികവിശ്വാസം, രാഷ്ട്രീയപങ്കാളിത്തം, അസമത്വത്തിന്റെ തോത് തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളും പരിഗണിക്കണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇത് ഒരു ബഹുചര സാമൂഹിക അളവുകോലായി കാണാം. സമൂഹത്തിന്റെ അവസ്ഥ ഒരു സംഖ്യയല്ല; നിരവധി പരസ്പരബന്ധിത ഘടകങ്ങളുടെ ചലനാത്മക അവസ്ഥയാണ്. ഒരു ഘടകം മെച്ചപ്പെടുമ്പോൾ മറ്റൊന്ന് മോശമാകുന്നുവെങ്കിൽ മൊത്തത്തിലുള്ള ഗുണം നിർണയിക്കാൻ ഈ ബന്ധങ്ങൾ പരിശോധിക്കണം.

ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തികനയത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും മാറുന്നു. പരമാവധി വളർച്ച എന്നതിനു പകരം സന്തുലിതമായ മനുഷ്യവികസനം ലക്ഷ്യമാകണം. സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കണം, പക്ഷേ അതിന്റെ വിതരണം ന്യായമായിരിക്കണം. സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കണം, പക്ഷേ മനുഷ്യന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ. പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കണം, പക്ഷേ പുനരുത്പാദനശേഷി സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്. വിപണി ഉപയോഗിക്കാം, പക്ഷേ പൊതുതാൽപര്യത്തിന് കീഴിൽ. സ്വകാര്യസംരംഭം അനുവദിക്കാം, പക്ഷേ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ.

ഇതൊന്നും ഒരു നിശ്ചലമായ നിയമപുസ്തകമാകരുത്. കാലത്തിനനുസരിച്ച് പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഉയരും. അതിനാൽ സമൂഹത്തിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾ സ്വയം തിരുത്താനുള്ള കഴിവുള്ളവയായിരിക്കണം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ രാഷ്ട്രീയരൂപം.

ഇത്തരം ഒരു സമൂഹത്തിൽ ഭരണകൂടവും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും മാറും. ജനങ്ങൾ അഞ്ചു വർഷത്തിലൊരിക്കൽ പ്രതിനിധികളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നവരായി മാത്രം തുടരാതെ നയരൂപീകരണത്തിലും പ്രാദേശിക തീരുമാനങ്ങളിലും സാമ്പത്തികസ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലും സാമൂഹികപദ്ധതികളുടെ വിലയിരുത്തലിലും പങ്കാളികളാകണം. ജനാധിപത്യം ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രക്രിയയിൽ നിന്ന് തുടർച്ചയായ സാമൂഹികപങ്കാളിത്തമായി വികസിക്കണം.

ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം വിദഗ്ധരുടെ അറിവിനെ നിഷേധിക്കുക അല്ല. മറിച്ച് വിദഗ്ധജ്ഞാനവും ജനങ്ങളുടെ അനുഭവജ്ഞാനവും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ്. ഒരു ആരോഗ്യനയം ശാസ്ത്രീയ അറിവ് ആവശ്യപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ രോഗികളുടെ യഥാർത്ഥ അനുഭവവും അതിന് ആവശ്യമാണ്. ഒരു നഗരപദ്ധതിക്ക് എഞ്ചിനീയറിംഗ് അറിവ് ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ അവിടെ ജീവിക്കുന്നവരുടെ അനുഭവവും നിർണായകമാണ്. ശാസ്ത്രവും ജനാധിപത്യവും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളല്ല; അവ പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അറിവുസങ്കൽപ്പം പ്രയോഗിക്കാവുന്നത്. യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഒരു പാളിയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് മറ്റൊരു പാളിയിലെ അറിവിനെ പൂർണമാക്കുന്നു. സൂക്ഷ്മതലത്തിലുള്ള ശാസ്ത്രീയവിശദീകരണവും സാമൂഹികതലത്തിലുള്ള അനുഭവവും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യമുണ്ടാകുമ്പോൾ അവയിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം തള്ളുന്നതിനു പകരം അവയുടെ ബന്ധം അന്വേഷിക്കണം.

ഇത് സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയചിന്തയെ കൂടുതൽ സങ്കീർണമാക്കും; എന്നാൽ അതേ സമയം കൂടുതൽ യാഥാർത്ഥ്യമാക്കുകയും ചെയ്യും. ലളിതമായ ഉത്തരങ്ങൾ ആകർഷകമായിരിക്കാം. എന്നാൽ സങ്കീർണമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾക്ക് പലതലങ്ങളിലുള്ള ഉത്തരങ്ങളാണ് ആവശ്യമായത്.

അവസാനമായി, മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട നിഗമനം ഇതാണ്: അതിന്റെ പരിണാമം സാമ്പത്തിക സാങ്കേതികശക്തികളുടെ മാത്രം ഫലമാകില്ല; സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ പരിണാമവും അതിനെ നിർണയിക്കും. മനുഷ്യർ തങ്ങളുടെ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളെ സ്വാഭാവികവും മാറ്റാനാവാത്തതുമായ ഒന്നായി കാണുന്നിടത്തോളം അവയ്ക്ക് വലിയ അധികാരം ഉണ്ടായിരിക്കും. അവ മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിച്ച ചരിത്രപരമായ ബന്ധങ്ങളാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അവയെ മാറ്റാനുള്ള സാധ്യത തുറക്കും.

മുതലാളിത്തം പ്രകൃതിനിയമമല്ല; ചരിത്രപരമായ ഒരു സാമൂഹികസംവിധാനമാണ്. ലിബറലിസം മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ ഒരു നിർണായക സ്വാതന്ത്ര്യബോധത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. നിയോ-ലിബറലിസം ആ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ വിപണികേന്ദ്രിതമായ സാമ്പത്തികശക്തിയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടമാണ്. ഇവയൊന്നും മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ അവസാനരൂപമല്ല. അവയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ അടുത്ത സാമൂഹിക പരിണാമത്തിന്റെ വിത്തുകൾ നിലനിൽക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ചരിത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനശക്തി ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലാണ്. ഏകീകരിക്കുന്ന ശക്തികൾ വ്യവസ്ഥയെ നിലനിർത്തുന്നു; വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികൾ മാറ്റത്തിന് സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇവയുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭാവി ഒരു മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ട മാതൃകയല്ല; മനുഷ്യർ തങ്ങളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ നിരന്തരം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന ചരിത്രസാധ്യതയാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആധുനിക ഘട്ടത്തെ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തിക്കുള്ളിൽ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. മൂലധനം സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ അതിർത്തികൾ കടന്ന് സഞ്ചരിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് കുറയ്ക്കാൻ ഉൽപ്പാദനം മറ്റൊരു രാജ്യത്തേക്ക് മാറ്റാം; കുറഞ്ഞ വേതനമുള്ള തൊഴിൽശക്തിയെ ഉപയോഗിക്കാം; കുറഞ്ഞ വിലയിലുള്ള പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ തേടാം; കൂടുതൽ അനുകൂലമായ നികുതി നിയമങ്ങളുള്ള രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് നിക്ഷേപം മാറ്റാം. ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനം ആഗോള ശൃംഖലകളായി മാറുന്നു. എന്നാൽ ഈ ആഗോള ഏകീകരണത്തോടൊപ്പം സമ്പത്തിന്റെ വിതരണം ആഗോളതലത്തിൽ തുല്യമായി മാറുന്നില്ല. മറിച്ച് ചില പ്രദേശങ്ങൾ ഉയർന്ന മൂല്യമുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യ, ധനകാര്യശക്തി, ബൗദ്ധികസ്വത്ത്, ആഗോള വിപണി നിയന്ത്രണം എന്നിവ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ മറ്റു പ്രദേശങ്ങൾ കുറഞ്ഞ വേതന തൊഴിലും അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളും വിപണിയും നൽകുന്ന സ്ഥാനത്ത് തുടരുന്നു.

ഇവിടെ ആഗോളവൽക്കരണത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യം വ്യക്തമാണ്. ഉൽപ്പാദനം ആഗോളമായി ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ നേട്ടങ്ങളുടെ വിതരണം അസമമായി തുടരുന്നു. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലെ തൊഴിലാളികൾ ഒരേ ഉൽപ്പാദനശൃംഖലയിൽ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അവരുടെ വേതനവും ജീവിതസുരക്ഷയും സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളും വളരെ വ്യത്യസ്തമാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിലെ ഉപഭോക്താവിന് കുറഞ്ഞ വിലയിൽ ലഭിക്കുന്ന ഉൽപ്പന്നം മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലെ തൊഴിലാളിയുടെ കുറഞ്ഞ വേതനത്തിന്റെയും ദുർബലമായ തൊഴിൽസംരക്ഷണത്തിന്റെയും ഫലമായിരിക്കാം.

ഈ ബന്ധം പഴയ സാമ്രാജ്യത്വത്തിന്റെ അതേ രൂപമല്ല. നേരിട്ടുള്ള രാഷ്ട്രീയ അധിനിവേശത്തിന് പകരം സാമ്പത്തിക ആശ്രിതത്വം, ധനകാര്യ നിയന്ത്രണം, സാങ്കേതിക ആശ്രിതത്വം, വ്യാപാരനിയമങ്ങൾ, കടബാധ്യത, ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ പുതിയ രൂപങ്ങൾ പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആധുനിക സാമ്രാജ്യത്വത്തെ ഭൂമിയുടെ നേരിട്ടുള്ള അധിനിവേശത്തിലൂടെ മാത്രം നിർവചിക്കാനാവില്ല; സാമ്പത്തികവും സാങ്കേതികവും ധനകാര്യവുമായ ബന്ധങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്ന അധികാര അസമത്വവും അതിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിനെ കേന്ദ്രവും പരിസരവും തമ്മിലുള്ള സ്ഥിരമായ ശക്തിവിനിമയമായി കാണാം. ആഗോള സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ കേന്ദ്രഭാഗങ്ങൾ ഉയർന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയും ധനകാര്യ നിയന്ത്രണവും കൈവശം വയ്ക്കുമ്പോൾ പരിസരപ്രദേശങ്ങൾ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും കുറഞ്ഞ ചെലവിലുള്ള തൊഴിലും നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഈ ബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. പരിസരപ്രദേശങ്ങളിലെ തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽ, ഉപഭോക്താക്കളുടെ വിപണി, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ എന്നിവ കൂടാതെ കേന്ദ്രത്തിലെ മൂലധനത്തിനും നിലനിൽക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ കേന്ദ്രവും പരിസരവും പരസ്പരം ആശ്രിതരാണ്; പക്ഷേ ആ ആശ്രിതത്വം തുല്യമായ ശക്തിയിലുള്ളതല്ല.

ഇതിൽ നിന്നാണ് ആഗോള തെക്കും ആഗോള ഉത്തരവും തമ്മിലുള്ള സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. സമ്പന്നരാജ്യങ്ങളുടെ ജീവിതനിലവാരം മാത്രം അവരുടെ ആഭ്യന്തര ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഫലമല്ല. ആഗോള ഉൽപ്പാദനശൃംഖലകളിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന കുറഞ്ഞ വിലയിലുള്ള വിഭവങ്ങളും തൊഴിലും അവയുടെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്. അതേസമയം ദരിദ്രരാജ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും മനുഷ്യശ്രമവും പുറത്തേക്ക് ഒഴുകുമ്പോൾ അവയുടെ സാമ്പത്തിക ശേഷി പരിമിതപ്പെടാം.

എന്നാൽ ആഗോള തെക്കിനെ വെറും ഇരയായ പ്രദേശമായി കാണുന്നതും ഏകപക്ഷീയമാണ്. അവിടെയും പുതിയ വ്യവസായങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും ശാസ്ത്രീയ ശേഷികളും വളരുന്നു. പുതിയ സാമ്പത്തിക ശക്തികേന്ദ്രങ്ങൾ ഉയരുന്നു. ആഗോള സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളുടെ ശക്തിസന്തുലിതാവസ്ഥ മാറുന്നു. അതിനാൽ ലോകവ്യവസ്ഥ തന്നെ ഒരു ചലനാത്മക പരിവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്.

ഈ പരിവർത്തനത്തിൽ പുതിയ ശക്തികേന്ദ്രങ്ങൾ ഉയരുമ്പോൾ പഴയ ശക്തികേന്ദ്രങ്ങളും പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ പ്രതികരിക്കും. വ്യാപാരനിയന്ത്രണങ്ങൾ, സാങ്കേതിക നിയന്ത്രണങ്ങൾ, ധനകാര്യ ഉപരോധങ്ങൾ, സൈനിക സഖ്യങ്ങൾ, വിഭവനിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയവ സാമ്പത്തിക മത്സരത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ രൂപങ്ങളായി മാറാം. അങ്ങനെ സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യം രാഷ്ട്രീയ-സൈനിക വൈരുദ്ധ്യമായി മാറാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു.

ഇവിടെ യുദ്ധത്തെ വെറും ദേശീയ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ ഫലമായി മാത്രം കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. ഭൂമി, ഊർജം, ജലം, ധാതുക്കൾ, വ്യാപാരപാതകൾ, വിപണികൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം എന്നിവയ്ക്കായുള്ള മത്സരം യുദ്ധത്തിന്റെ ഭൗതിക പശ്ചാത്തലമായി പ്രവർത്തിക്കാം. ദേശീയ വികാരങ്ങളും മതപരമായ തിരിച്ചറിവുകളും ചരിത്രപരമായ സംഘർഷങ്ങളും യുദ്ധത്തിന് ജനപിന്തുണ സൃഷ്ടിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കപ്പെടാം. എന്നാൽ അവയുടെ പിന്നിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക-ഭൗമരാഷ്ട്രീയ ശക്തികളെയും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ യുദ്ധം ഏകീകരണവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള അതിരൂക്ഷമായ അസന്തുലിതാവസ്ഥയായി കാണാം. രാജ്യങ്ങൾ സ്വന്തം സുരക്ഷയ്ക്കായി ശക്തി വർധിപ്പിക്കുന്നു; ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ശക്തിവർധന മറ്റൊരു രാജ്യത്തിൽ ഭയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ ഭയം കൂടുതൽ ആയുധസമാഹരണത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; ആയുധസമാഹരണം വീണ്ടും ആദ്യരാജ്യത്തിന്റെ ഭയത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു പ്രതികരണചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു.

ഈ ചക്രം ഒടുവിൽ സുരക്ഷ വർധിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം പൊതുവായ അസുരക്ഷ സൃഷ്ടിക്കാം. ഓരോ പക്ഷവും സ്വന്തം പ്രവർത്തിയെ പ്രതിരോധപരമെന്ന് കാണുമ്പോഴും മറ്റേ പക്ഷത്തിന് അത് ആക്രമണപരമായി തോന്നാം. ഇതാണ് അന്താരാഷ്ട്ര ബന്ധങ്ങളിലെ ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം. അതിനാൽ സമാധാനം വെറും ആയുധങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; പരസ്പരഭയത്തെ കുറയ്ക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളും സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളും വിശ്വാസസംവിധാനങ്ങളും ആവശ്യമാണ്.

ഇതിലൂടെ സമാധാനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക അടിത്തറയും പ്രസക്തമാകുന്നു. വിഭവങ്ങൾക്കായുള്ള കടുത്ത മത്സരം, അമിതമായ സാമ്പത്തിക അസമത്വം, ദാരിദ്ര്യം, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയുടെ അഭാവം, ഊർജ ആശ്രിതത്വം, ജലക്ഷാമം എന്നിവ ഭാവിയിലെ സംഘർഷങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ സമാധാനനയം സൈനികനയത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. വിഭവങ്ങളുടെ ന്യായമായ വിതരണം, പരിസ്ഥിതിസുരക്ഷ, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, സാമ്പത്തിക സഹകരണം എന്നിവയും സമാധാനത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം.

ഇവിടെ പ്രകൃതിസമ്പത്ത് വീണ്ടും കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് വരുന്നു. ആധുനിക വ്യവസായത്തിന് ആവശ്യമായ ധാതുക്കൾ, ഊർജസ്രോതസ്സുകൾ, ജലം, ഭൂമി, വനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ നിയന്ത്രണം സാമ്പത്തിക ശക്തിയുടെ പ്രധാന ഉറവിടങ്ങളാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പുതിയ ഘട്ടം ചില അപൂർവ ധാതുക്കളുടെ ആവശ്യകത വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അവയുടെ നിയന്ത്രണം ഭൗമരാഷ്ട്രീയ ശക്തിയുടെ ഭാഗമായി മാറുന്നു.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിഭവരാഷ്ട്രീയം കൂടുതൽ സങ്കീർണമാകും. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സാമ്പത്തികശക്തി അതിന്റെ ധനശേഷിയിൽ മാത്രം അല്ല; നിർണായകമായ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തിലും സാങ്കേതികവിദ്യയിലും വിതരണശൃംഖലകളിലും ആശ്രയിച്ചിരിക്കും. ഇതോടെ വിഭവങ്ങളുടെ ദേശീയ നിയന്ത്രണവും ആഗോള സഹകരണവും തമ്മിൽ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഉയരും.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയെക്കുറിച്ച് പുതിയ ചിന്ത ആവശ്യമാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിനുള്ളിലെ വിഭവങ്ങൾ ആ രാജ്യത്തിന്റെ ജനങ്ങളുടെ അവകാശമാണെന്ന തത്വം പ്രധാനമാണ്. എന്നാൽ അതേ സമയം ആ വിഭവങ്ങളുടെ ഉപയോഗം ആഗോള പരിസ്ഥിതിയെ ബാധിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അന്താരാഷ്ട്ര ഉത്തരവാദിത്തവും ആവശ്യമാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിന് സ്വന്തം കാട് സംരക്ഷിക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്; എന്നാൽ ആ കാടിന്റെ നാശം ആഗോള കാലാവസ്ഥയെ ബാധിക്കുമ്പോൾ അതിന് അന്താരാഷ്ട്രപ്രാധാന്യവും ലഭിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ദേശീയ അവകാശവും മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുതാൽപര്യവും തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്. ദേശീയ പരമാധികാരം ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല പരിഹാരം. മറിച്ച് ദേശീയ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പൊതുവായ ആഗോള പ്രശ്നങ്ങളിൽ ഉത്തരവാദിത്തപരമായ സഹകരണം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.

കാലാവസ്ഥാമാറ്റം ഈ ആവശ്യകത ഏറ്റവും വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു. വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ കാർബൺ പുറന്തള്ളിയത് ചില രാജ്യങ്ങളാണ്; അതിന്റെ ആഘാതം ലോകമെമ്പാടും അനുഭവപ്പെടുന്നു. അതേസമയം വികസനത്തിന്റെ പ്രാരംഭഘട്ടത്തിലുള്ള രാജ്യങ്ങൾക്കും അവരുടെ ജനങ്ങളുടെ ജീവിതനിലവാരം ഉയർത്തേണ്ട ആവശ്യമുണ്ട്. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവും വികസനാവകാശവും തമ്മിൽ സംഘർഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുപകരം ചരിത്രപരമായ ഉത്തരവാദിത്തവും നിലവിലെ ആവശ്യങ്ങളും ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കേണ്ടിവരും.

ഇതിലൂടെ “പരിസ്ഥിതിനീതി” എന്ന ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നു. പ്രകൃതിനാശത്തിന്റെ ചെലവ് എല്ലാവരും ഒരുപോലെ വഹിക്കുന്നില്ല. സമ്പന്നർക്ക് കൂടുതൽ സുരക്ഷിതമായ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് മാറാനും ആരോഗ്യസേവനങ്ങൾ വാങ്ങാനും ഭക്ഷ്യവില വർധനയെ നേരിടാനും കൂടുതൽ ശേഷിയുണ്ടാകാം. ദരിദ്രർക്ക് അതേ പരിസ്ഥിതിഘാതം കൂടുതൽ ഗുരുതരമായി അനുഭവപ്പെടാം. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നം സാമൂഹികനീതിയുടെ പ്രശ്നവുമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇത് പ്രകൃതിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പര ആശ്രിതത്വമായി കാണാം. മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു; അതേ സമയം മാലിന്യങ്ങളും ചൂടും രാസവസ്തുക്കളും മറ്റ് മാറ്റങ്ങളും പ്രകൃതിയിലേക്ക് തിരിച്ചുനൽകുന്നു. ഈ കൈമാറ്റം സന്തുലിതമായിരിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക-പ്രകൃതിക വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് സ്ഥിരത ലഭിക്കും. കൈമാറ്റം അസന്തുലിതമാകുമ്പോൾ പരിസ്ഥിതി പ്രതികരണം ശക്തമാകുന്നു.

അതിനാൽ സാമ്പത്തികവളർച്ച പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിയെ കണക്കിലെടുക്കാതെ മുന്നോട്ടുപോകുമ്പോൾ അത് സ്വയം ദീർഘകാല അസ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ പ്രതികരണം വിപണിയിൽ ഉടൻ വിലയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടണമെന്നില്ല. ഒരു കാട് നശിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ നഷ്ടം അടുത്ത വർഷത്തെ കണക്കിൽ പൂർണമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടില്ല. എന്നാൽ ദീർഘകാലത്ത് ജലചക്രം, മണ്ണിന്റെ ഫലഭൂയിഷ്ഠത, ജൈവവൈവിധ്യം, കാലാവസ്ഥ എന്നിവയെ അത് ബാധിക്കും.

ഇതാണ് സാമ്പത്തിക കണക്കുകൂട്ടലിന്റെ പരിമിതി. വിപണി പലപ്പോഴും ഇപ്പോഴത്തെ വിലയെ അളക്കുന്നു; പ്രകൃതി ദീർഘകാല പ്രത്യാഘാതങ്ങളിലൂടെ പ്രതികരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘകാല ഗുണങ്ങളെ സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്താൻ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്.

ഇവിടെ തലമുറകൾക്കിടയിലെ നീതി ഒരു പുതിയ നൈതിക തത്വമായി ഉയരുന്നു. ഇന്നത്തെ തലമുറയ്ക്ക് ലഭിച്ച വിഭവങ്ങൾ മുഴുവൻ ഉപയോഗിച്ച് ഭാവിതലമുറയ്ക്ക് പരിസ്ഥിതിപരമായ കടം മാത്രം കൈമാറാൻ പാടില്ല. ഭാവിയിലെ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതസാധ്യതകളും ഇന്നത്തെ തീരുമാനങ്ങളുടെ ഭാഗമാകണം.

ഈ ആശയം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചുരുങ്ങിയകാല ലാഭതർക്കവുമായി നേരിട്ട് വൈരുദ്ധ്യപ്പെടാം. ഒരു നിക്ഷേപത്തിന് ഉടൻ വലിയ ലാഭം ലഭിക്കുമെങ്കിലും അതിന്റെ ദീർഘകാല പരിസ്ഥിതിചെലവ് വളരെ വലുതാണെങ്കിൽ സാമൂഹികമായി അത് യുക്തിസഹമായ നിക്ഷേപമാകണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക യുക്തിയുടെ സമയപരിധി വികസിപ്പിക്കണം.

ഇതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഭൂതകാലം–വർത്തമാനം–ഭാവി ബന്ധം സാമൂഹിക സിദ്ധാന്തത്തിൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പ്രയോഗിക്കാം. ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ ഭൂതകാലത്തിന്റെ ഫലമാണ്; എന്നാൽ ഇപ്പോഴത്തെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെ നിർണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭാവി ഒരു ശൂന്യസാധ്യതയല്ല; ഇപ്പോഴത്തെ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ നിരന്തരം രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.

ഇതേ കാര്യം സാമ്പത്തിക അസമത്വത്തിനും ബാധകമാണ്. ഒരു തലമുറയിലെ സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം അടുത്ത തലമുറയിലെ അവസരങ്ങളുടെ അസമത്വമായി മാറുന്നു. സമ്പന്ന കുടുംബങ്ങൾക്ക് മികച്ച വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യപരിചരണം, താമസം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക മൂലധനം എന്നിവ ലഭിക്കുന്നതിനാൽ അവരുടെ കുട്ടികൾക്ക് കൂടുതൽ അവസരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. അങ്ങനെ സമ്പത്ത് തലമുറകളിലൂടെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇത് വ്യക്തിഗത കഴിവുകളുടെ വ്യത്യാസമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. കഴിവുകൾ വികസിക്കാൻ ആവശ്യമായ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളും അസമമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സമത്വത്തിനായി അവസരങ്ങളുടെ സാമൂഹിക പുനർവിതരണം ആവശ്യമാണ്. പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യം, പോഷകസുരക്ഷ, സാമൂഹികസുരക്ഷ, എല്ലാവർക്കും ലഭ്യമായ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ ഇതിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മുതലാളിത്തം വ്യക്തിയുടെ കഴിവിനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് പറയുമ്പോഴും, ആ കഴിവ് വികസിക്കാനുള്ള പ്രാരംഭ സാഹചര്യങ്ങൾ അസമമായിരിക്കാം. അതിനാൽ കഴിവിന്റെ ഫലവും അവസരത്തിന്റെ വിതരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പരിശോധിക്കേണ്ടിവരും. വ്യക്തിയുടെ പരിശ്രമം പ്രധാനമാണ്; എന്നാൽ പരിശ്രമിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യങ്ങളും സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതുകൊണ്ടാണ് സാമൂഹികസുരക്ഷയെ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ശത്രുവായി കാണുന്നത് തെറ്റായത്. അടിസ്ഥാനസുരക്ഷയുള്ള വ്യക്തിക്ക് കൂടുതൽ ധൈര്യത്തോടെ പുതിയ തൊഴിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കാനും പഠിക്കാനും സംരംഭം ആരംഭിക്കാനും ഗവേഷണം നടത്താനും സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കാനും കഴിയും. ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പൂർണമായ ഭയം വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ തന്നെ ചുരുക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് സാമൂഹികസുരക്ഷയെ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയുടെ അടിത്തറയായി കാണാം. ഒരു വ്യക്തി പട്ടിണിയിലാണെങ്കിൽ അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വളരെ പരിമിതമാണ്. രോഗചികിത്സ ലഭിക്കാത്തപ്പോൾ അവന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ പരിമിതമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസമില്ലാത്തപ്പോൾ അവന്റെ അറിവിന്റെ പരിധി പരിമിതമാണ്. സ്ഥിരമായ ഭയത്തിൽ കഴിയുമ്പോൾ അവന്റെ സൃഷ്ടിപരതയും പരിമിതപ്പെടുന്നു. അടിസ്ഥാനസുരക്ഷ വർധിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുള്ള സാധ്യതയും വർധിക്കുന്നു.

ഇതിലൂടെ ലിബറലിസത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യബോധവും സാമൂഹികനീതിയുടെ ആവശ്യകതയും തമ്മിൽ ഒരു ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകീകരണം സാധ്യമാകുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം നിയമപരമായ അവകാശമായി മാത്രം നിലനിൽക്കാതെ ഭൗതിക ശേഷിയായി മാറണം. സമത്വം എല്ലാവരെയും ഒരുപോലെയാക്കാതെ എല്ലാവർക്കും സ്വന്തം കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള അടിസ്ഥാനശേഷി ഉറപ്പാക്കണം.

ഈ സാമൂഹികദർശനത്തിൽ സംസ്ഥാനം, വിപണി, സമൂഹം, വ്യക്തി എന്നീ നാല് ശക്തികളും പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും പൂരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടിവരും. വിപണി വ്യക്തിഗത തിരഞ്ഞെടുപ്പിനും വിഭവവിനിമയത്തിനും ചില മേഖലകളിൽ കാര്യക്ഷമത നൽകാം. സംസ്ഥാനം പൊതുസേവനങ്ങളും അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങളും സാമൂഹികസുരക്ഷയും ഉറപ്പാക്കാം. സമൂഹം കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തവും പരസ്പരസഹകരണവും വളർത്താം. വ്യക്തി സൃഷ്ടിപരതയും സ്വതന്ത്രചിന്തയും സംരംഭശേഷിയും നൽകുന്നു.

ഇവയിൽ ഒന്നിനെയും പരമാധികാരശക്തിയാക്കുന്നത് അപകടകരമാണ്. വിപണി പരമാധികാരിയായാൽ സാമ്പത്തിക ശക്തി സമൂഹത്തെ നിയന്ത്രിക്കും. സംസ്ഥാനം പരമാധികാരിയായാൽ അധികാരകേന്ദ്രീകരണം സംഭവിക്കാം. സമൂഹം മാത്രം പരമാധികാരിയായാൽ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് ഭീഷണി ഉണ്ടാകാം. വ്യക്തി മാത്രം കേന്ദ്രമായാൽ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം ദുർബലമാകാം. അതിനാൽ ഇവയുടെ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക ഗുണം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ രാഷ്ട്രീയപ്രയോഗത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയം. വിരുദ്ധശക്തികളിൽ ഒന്നിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രമല്ല, അവയുടെ പരസ്പരബന്ധം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് പുതിയ ഗുണം രൂപപ്പെടുന്നത്. സ്വാതന്ത്ര്യവും ഉത്തരവാദിത്തവും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, വിപണിയും പൊതുനിയന്ത്രണവും, ദേശീയസ്വാതന്ത്ര്യവും അന്താരാഷ്ട്രസഹകരണവും, സാമ്പത്തികവളർച്ചയും പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണവും—ഇവയെല്ലാം ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകീകരണത്തിന് വിധേയമാക്കാവുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാണ്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസമൂഹം “എല്ലാവരും ഒരുപോലെ” എന്ന ഏകത്വത്തിലേക്കല്ല നീങ്ങേണ്ടത്. മറിച്ച് വ്യത്യാസങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങളിൽ സമത്വം ഉറപ്പാക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹികഘടനയിലേക്കാണ് നീങ്ങേണ്ടത്. വ്യത്യസ്ത സംസ്കാരങ്ങൾ, ഭാഷകൾ, പ്രദേശങ്ങൾ, ജീവിതരീതികൾ, തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ എന്നിവ നിലനിൽക്കാം; എന്നാൽ അവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനമാന്യതയുടെയും പൊതുവായ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളുടെയും ഒരു ഉയർന്ന ഏകീകരണത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെടണം.

ഇതാണ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിണാമത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലൂടെ കാണുമ്പോൾ തെളിയുന്ന വലിയ ചിത്രം. മൂലധനം ലോകത്തെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചു; എന്നാൽ ഈ ബന്ധം അസമത്വപരമായി രൂപപ്പെട്ടു. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ ശക്തി വർധിപ്പിച്ചു; എന്നാൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെട്ടു. ഉൽപ്പാദനം സാമൂഹികമായി; എന്നാൽ ഉടമസ്ഥത പലപ്പോഴും സ്വകാര്യമായി തുടർന്നു. ലോകം സാമ്പത്തികമായി കൂടുതൽ ഏകീകരിച്ചു; എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയമായും സാമൂഹികമായും പലതരത്തിലുള്ള വിഭജനങ്ങൾ ശക്തമായി. ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാണ് അടുത്ത ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഭൗതിക സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി ഒരു രാജ്യത്തിന്റെയോ ഒരു വർഗ്ഗത്തിന്റെയോ ഒരു വിപണിയുടെയോ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല. മനുഷ്യസമൂഹവും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സമഗ്രബന്ധത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ട ചരിത്രപരമായ ആവശ്യമാണ് അത്. മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച സാമ്പത്തികവും സാങ്കേതികവുമായ ശക്തികൾ മനുഷ്യന്റെ കൂട്ടായ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് വരുമ്പോൾ മാത്രമേ അവയുടെ പൂർണ വിമോചനശേഷി പുറത്തുവരൂ. ആ പരിവർത്തനമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത ഗുണപരമായ ചുവടുവെപ്പ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിണാമത്തെ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വൈരുദ്ധ്യം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും ഉടമസ്ഥതയുടെ സ്വകാര്യ സ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യമാണ്. ആധുനിക ഉൽപ്പാദനം ഒരാളുടെ ഒറ്റപ്പെട്ട അധ്വാനത്തിലൂടെ നടക്കുന്നില്ല. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ നിർമ്മാണത്തിൽ അനേകം രാജ്യങ്ങളിലെ തൊഴിലാളികളും ശാസ്ത്രജ്ഞരും സാങ്കേതികവിദഗ്ധരും ഗതാഗതപ്രവർത്തകരും കർഷകരും ഊർജോൽപ്പാദകരും വിവരസാങ്കേതിക പ്രവർത്തകരും ഉപഭോക്താക്കളും ഒരേ ശൃംഖലയുടെ വിവിധ കണ്ണികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഈ സാമൂഹിക സ്വഭാവം അതിവേഗം വികസിച്ചിട്ടും അതിന്റെ ഫലങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും പലപ്പോഴും വളരെ ചുരുങ്ങിയ വിഭാഗങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഈ വൈരുദ്ധ്യം പഴയ വ്യവസായസമൂഹത്തേക്കാൾ ഇന്നത്തെ ലോകത്തിൽ കൂടുതൽ സങ്കീർണമാകുന്നു. ഒരു മൊബൈൽ ഉപകരണം നിർമ്മിക്കുന്നതിൽ ഖനിയിൽ നിന്ന് ധാതു എടുക്കുന്ന തൊഴിലാളി മുതൽ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്ന ശാസ്ത്രജ്ഞൻ വരെ അനേകം മനുഷ്യരുടെ അധ്വാനം ഉൾപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ സോഫ്റ്റ്‌വെയർ വികസിപ്പിക്കുന്നവരും വിതരണശൃംഖല നിയന്ത്രിക്കുന്നവരും വിപണനം ചെയ്യുന്നവരും ഉപഭോക്താക്കളും അതിന്റെ മൂല്യനിർമാണത്തിൽ പങ്കാളികളാകുന്നു. എന്നാൽ ഈ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലം ഒരു പരിമിതമായ ഉടമസ്ഥതാ ഘടനയിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇത് ഏകീകരണശക്തിയും കേന്ദ്രീകരണശക്തിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യമാണ്. ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയ കൂടുതൽ ആളുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിനനുസരിച്ച് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം വർധിക്കുന്നു. അതേ സമയം ആ ഉൽപ്പാദനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമ്പത്തികശക്തി കുറച്ച് കേന്ദ്രങ്ങളിൽ കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. സാമൂഹിക ബന്ധത്തിന്റെ വ്യാപ്തി വർധിക്കുകയും അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ ഇരട്ടപ്രക്രിയയാണ് ആധുനിക മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ഒന്ന്.

ഇതോടെ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത നിർവചനവും വികസിപ്പിക്കേണ്ടിവരുന്നു. വലിയ ഫാക്ടറിയിൽ യന്ത്രത്തിനരികിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളി മാത്രം ആധുനിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയല്ല. കൃഷിത്തൊഴിലാളി, നിർമ്മാണതൊഴിലാളി, ഗതാഗതതൊഴിലാളി, പരിചരണപ്രവർത്തകൻ, ആശുപത്രി ജീവനക്കാരൻ, അധ്യാപകൻ, സാങ്കേതികവിദഗ്ധൻ, വിവരസാങ്കേതിക പ്രവർത്തകൻ, വിതരണപ്രവർത്തകൻ, കരാർതൊഴിലാളി, താൽക്കാലിക തൊഴിലാളി, വീട്ടിലിരുന്ന് ജോലി ചെയ്യുന്നവൻ തുടങ്ങിയ അനേകം വിഭാഗങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെയും സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനത്തിന്റെയും ഭാഗമാണ്.

ഇവരുടെ തൊഴിൽരീതികൾ തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ടെങ്കിലും ഒരു അടിസ്ഥാനബന്ധം അവരെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. സ്വന്തം ജീവിതം നിലനിർത്തുന്നതിനായി അവർ തങ്ങളുടെ തൊഴിൽശേഷി നേരിട്ടോ പരോക്ഷമായോ വിപണിയിൽ വിനിയോഗിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ചിലർ സ്ഥിരജോലിയിൽ ആയിരിക്കാം; ചിലർ കരാർ അടിസ്ഥാനത്തിലായിരിക്കാം; ചിലർ സ്വയംതൊഴിലാളികളായിരിക്കാം; ചിലർ ഡിജിറ്റൽ വേദികളിലൂടെ ജോലി കണ്ടെത്തുന്നവരായിരിക്കാം. എന്നാൽ അവരുടെ ജീവിതസുരക്ഷ പലപ്പോഴും വിപണിയിലെ വരുമാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു.

ഇതോടെ പുതിയ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന സവിശേഷത പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു: അതിന്റെ വിഘടിത സ്വഭാവം. പഴയ വ്യവസായശാലയിൽ ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികൾ ഒരേ സ്ഥലത്ത് ജോലി ചെയ്തിരുന്നു. ഇന്ന് തൊഴിലാളികൾ പല രാജ്യങ്ങളിലും സ്ഥാപനങ്ങളിലും കരാർബന്ധങ്ങളിലും തൊഴിൽരീതികളിലും പിരിഞ്ഞുകിടക്കാം. ഇതുമൂലം അവരുടെ കൂട്ടായ ശക്തി തിരിച്ചറിയുകയും ഏകീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് കൂടുതൽ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.

എന്നാൽ ഈ വിഘടനത്തിനൊപ്പം ഒരു പുതിയ ഏകീകരണസാധ്യതയും ഉണ്ട്. ഒരേ ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖല, ഒരേ വിതരണക്രമം, ഒരേ ആഗോള ഉൽപ്പാദനശൃംഖല എന്നിവയിലൂടെ വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലെ തൊഴിലാളികൾ പരസ്പരം ബന്ധിതരാകുന്നു. അതിനാൽ പഴയ ഫാക്ടറി കേന്ദ്രീകൃതമായ തൊഴിലാളിസംഘടനയ്ക്ക് പകരം ശൃംഖലാധിഷ്ഠിതമായ തൊഴിലാളിസംഘടനകളുടെ സാധ്യത ഉയരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് വിഘടനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ പുതിയ ഏകീകരണത്തിന്റെ ഉദ്ഭവമാണ്. തൊഴിൽബന്ധങ്ങൾ വിഘടിക്കുമ്പോൾ പഴയ തരത്തിലുള്ള കൂട്ടായ്മകൾ ദുർബലമാകാം; എന്നാൽ അതേ വിഘടനം പുതിയ ആശയവിനിമയശേഷികളും പുതിയ കൂട്ടായ്മാരൂപങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിലാളികളുടെ ശത്രുവോ രക്ഷകനോ എന്ന ഏകപക്ഷീയമായ വിലയിരുത്തൽ അപര്യാപ്തമാണ്. അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉപയോഗമാണ് നിർണായകം.

ഇതേ വൈരുദ്ധ്യം കൃത്രിമബുദ്ധിയിലും സ്വയംപ്രവർത്തനത്തിലും കൂടുതൽ ശക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ ആവർത്തനാധിഷ്ഠിത ജോലി ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ അത് മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനഭാരം കുറയ്ക്കാനുള്ള വിമോചനശക്തിയാണ്. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് തൊഴിലാളിയെ പിരിച്ചുവിടുകയും ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം ഉടമസ്ഥരിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ചെയ്താൽ അത് സാമൂഹിക അസമത്വം വർധിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറുന്നു.

അതിനാൽ ചോദ്യം “യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ ജോലി എടുത്തുകളയുമോ?” എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം “യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ സമയം ആരുടേതാക്കും?” എന്നതാണ്. ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം മനുഷ്യന്റെ ഒഴിവുസമയമായി മാറുമോ, അതോ മൂലധനത്തിന്റെ അധികലാഭമായി മാറുമോ? ഇതാണ് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം നിർണയിക്കുന്ന നിർണായക ചോദ്യം.

മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനസമയം കുറയ്ക്കാൻ കഴിയുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ യഥാർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ വലിയ വിമോചനസാധ്യതയാണ്. ജീവിതം നിലനിർത്താൻ ആവശ്യമായ നിർബന്ധിത അധ്വാനം കുറയുമ്പോൾ മനുഷ്യന് പഠിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും ബന്ധങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാനും പ്രകൃതിയുമായി ഇടപഴകാനും സാമൂഹികജീവിതത്തിൽ പങ്കെടുക്കാനും കൂടുതൽ സമയം ലഭിക്കും. എന്നാൽ ഈ സാധ്യത യാഥാർത്ഥ്യമാകണമെങ്കിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നേട്ടങ്ങൾ സാമൂഹികമായി പങ്കുവെക്കണം.

ഇതിലൂടെ “ഒഴിവുസമയം” തന്നെ ഒരു സാമൂഹികസമ്പത്തായി കാണേണ്ടിവരും. മുതലാളിത്തത്തിൽ സമയം പലപ്പോഴും പണമായി അളക്കപ്പെടുന്നു. ജോലി ചെയ്യുന്ന സമയം വരുമാനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ജോലി ചെയ്യാത്ത സമയം പലപ്പോഴും സാമ്പത്തികമായി “ഉൽപ്പാദനരഹിതം” എന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ജീവിതത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം തൊഴിൽവിപണിക്ക് പുറത്താണ് നടക്കുന്നത്. ചിന്ത, വായന, കല, സൗഹൃദം, കുടുംബജീവിതം, സ്വയംപഠനം, സാമൂഹികപ്രവർത്തനം എന്നിവ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണമേന്മ നിർണയിക്കുന്നവയാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക പുരോഗതിയുടെ ഒരു പ്രധാന അളവുകോൽ മനുഷ്യന് ലഭിക്കുന്ന സ്വതന്ത്രസമയത്തിന്റെ ഗുണമേന്മയും അളവും ആയിരിക്കാം. ഒരു സമൂഹം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നതോടൊപ്പം മനുഷ്യർക്ക് കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രസമയം നൽകുന്നുവെങ്കിൽ അതൊരു ഉയർന്ന സാമൂഹികഗുണമായി കണക്കാക്കാം. മറിച്ച് ഉൽപ്പാദനം വർധിച്ചിട്ടും മനുഷ്യർ കൂടുതൽ സമ്മർദ്ദത്തിലും സമയദാരിദ്ര്യത്തിലും കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ ആ വളർച്ചയുടെ സാമൂഹികപ്രയോജനം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടണം.

ഇവിടെ വീണ്ടും വിപണിയും മനുഷ്യജീവിതവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിപണിക്ക് വിൽക്കാൻ കഴിയുന്ന സമയം വിലയുള്ളതാണ്; എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്രസമയം വിപണിക്ക് പുറത്തായിരിക്കാം. അതിനാൽ വിപണിവിലയില്ലാത്ത സമയത്തെയും മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ സമ്പത്തായി കാണേണ്ട ഒരു പുതിയ സാമൂഹികബോധം ആവശ്യമാണ്.

ഇത് വിദ്യാഭ്യാസത്തെയും മാറ്റും. ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പഠിക്കാനുള്ള അവസരം മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനാവകാശമായി മാറേണ്ടിവരും. സാങ്കേതികവിദ്യ അതിവേഗം മാറുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ഒരിക്കൽ ലഭിച്ച വിദ്യാഭ്യാസം ജീവിതകാലം മുഴുവൻ മതിയാകില്ല. പുതിയ അറിവുകൾ നിരന്തരം പഠിക്കേണ്ടിവരും. എന്നാൽ പഠനം വിപണിയിലെ തൊഴിൽമാറ്റത്തിനുള്ള നിർബന്ധിത പരിശീലനം മാത്രമാകരുത്. വ്യക്തിയുടെ ബൗദ്ധികവും സാംസ്കാരികവുമായ വളർച്ചയ്ക്കും അതിന് സ്ഥാനം ഉണ്ടായിരിക്കണം.

ഇതിലൂടെ “ജീവിതകാല വിദ്യാഭ്യാസം” മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമാകുന്നു. മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകൾ ഒരു നിശ്ചിത പ്രായത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. സമൂഹം പുതിയ അറിവുകളിലേക്ക് എല്ലാവർക്കും പ്രവേശനം നൽകുമ്പോൾ മനുഷ്യരുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകൾ തുടർച്ചയായി വികസിക്കാം.

അതോടൊപ്പം വയോധികതയെക്കുറിച്ചുള്ള സാമൂഹിക സമീപനവും മാറണം. വിപണിയിൽ കുറഞ്ഞ സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനം നടത്തുന്ന വ്യക്തി സാമൂഹികമായി “കുറഞ്ഞ മൂല്യമുള്ളവൻ” എന്ന ധാരണ മനുഷ്യന്റെ മൂല്യത്തെ തൊഴിൽശേഷിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികമൂല്യം വരുമാനത്തിലോ ഉൽപ്പാദനത്തിലോ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. അനുഭവം, അറിവ്, സാമൂഹികസ്മൃതി, പരിചരണം, സാംസ്കാരിക സംഭാവന എന്നിവയും സാമൂഹികസമ്പത്താണ്.

ഇത് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതചക്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ദർശനം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ബാല്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, വാർദ്ധക്യം എന്നിവയെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച സാമ്പത്തിക ഘട്ടങ്ങളായി കാണാതെ ഒരു തുടർച്ചയായ മനുഷ്യവികസനപ്രക്രിയയായി കാണണം. സമൂഹം ഓരോ ഘട്ടത്തിലും വ്യക്തിക്ക് ആവശ്യമായ പിന്തുണ നൽകണം.

ഇവിടെ സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനം എന്ന ആശയം കൂടുതൽ വിപുലമാകുന്നു. സമൂഹം വസ്തുക്കളെ മാത്രം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നില്ല; മനുഷ്യരെയും അറിവിനെയും ബന്ധങ്ങളെയും സ്ഥാപനങ്ങളെയും പ്രകൃതിയെയും പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ ഈ എല്ലാ തലങ്ങളുടെയും പുനരുത്പാദനം ഉറപ്പാക്കണം.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന പരിധി ഇതിലാണ്. വിപണിയിൽ നേരിട്ട് വിലയുള്ള ഉൽപ്പാദനത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുമ്പോൾ വിപണിക്ക് പുറത്തുള്ള പുനരുത്പാദനപ്രക്രിയകൾ അവഗണിക്കപ്പെടാം. കുടുംബപരിചരണം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം തുടങ്ങിയ മേഖലകളുടെ മൂല്യം പലപ്പോഴും സാമ്പത്തിക കണക്കുകളിൽ പൂർണമായി പ്രതിഫലിക്കില്ല.

ഈ മേഖലകളെ അവഗണിക്കുമ്പോൾ വ്യവസ്ഥ സ്വന്തം ഭാവിയുടെ അടിത്തറയെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. ആരോഗ്യരഹിതമായ തൊഴിലാളി, വിദ്യാഭ്യാസമില്ലാത്ത പുതിയ തലമുറ, നശിച്ച പരിസ്ഥിതി, തകർന്ന കുടുംബ-സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ ദീർഘകാലത്ത് സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനത്തെയും ബാധിക്കും. അതിനാൽ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സംരക്ഷിക്കുന്നത് സാമ്പത്തികവളർച്ചയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള കാര്യമല്ല; സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ തന്നെ പുനരുത്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ അടിസ്ഥാനമാണ്.

ഇതോടെ സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ പുനരുത്പാദനത്തെ ഒരേ സമഗ്രപ്രക്രിയയായി കാണേണ്ടിവരും. ഉൽപ്പാദനം സമൂഹത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന കുടുംബം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, സംസ്കാരം, പ്രകൃതി എന്നിവയും അതിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇവ തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുമ്പോൾ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ പുറമേയുള്ള വളർച്ചയ്ക്ക് ഉള്ളിൽ അസ്ഥിരത വളരും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “പാളികളായ യാഥാർത്ഥ്യം” എന്ന സമീപനം ഇവിടെ പ്രത്യേകമായി പ്രയോജനപ്പെടുന്നു. വ്യക്തിതലത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങൾ കുടുംബതലത്തെ ബാധിക്കുന്നു. കുടുംബതലത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ സമൂഹത്തെ ബാധിക്കുന്നു. സാമൂഹികമാറ്റങ്ങൾ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയെ ബാധിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ മാറ്റങ്ങൾ വീണ്ടും വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരിച്ചെത്തുന്നു. അതിനാൽ കാരണവും ഫലവും ഒരേയൊരു ദിശയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; അവ പരസ്പരം പ്രതികരിക്കുന്ന വലയത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഈ വലയത്തിൽ ഒരു ചെറിയ മാറ്റം പോലും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ വലിയ ഫലമുണ്ടാക്കാം. ഒരു പ്രദേശത്ത് പൊതുഗതാഗതം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നത് വാഹനാശ്രിതത്വം കുറയ്ക്കാം; അതിലൂടെ മലിനീകരണം കുറയാം; ആരോഗ്യനില മെച്ചപ്പെടാം; കുടുംബച്ചെലവ് കുറയാം; ആളുകൾക്ക് കൂടുതൽ സമയം ലഭിക്കാം; സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വർധിക്കാം. ഒരു ചെറിയ നയപരമായ ഇടപെടൽ പല തലങ്ങളിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നതിന്റെ ഉദാഹരണമാണിത്.

അതുപോലെ ഒരു ചെറിയ അസന്തുലിതാവസ്ഥയും വ്യാപിക്കാം. ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ കടബാധ്യത തൊഴിൽസമ്മർദ്ദം വർധിപ്പിക്കാം; അത് ആരോഗ്യത്തെ ബാധിക്കാം; ആരോഗ്യച്ചെലവ് കടം വർധിപ്പിക്കാം; കുടുംബബന്ധങ്ങളെ ബാധിക്കാം; കുട്ടികളുടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തെ ബാധിക്കാം. വ്യക്തിപരമായ പ്രശ്നം പിന്നീട് സാമൂഹികപ്രശ്നമായി മാറാം.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികനയം ഇത്തരം പരസ്പരപ്രതികരണങ്ങളെ കണക്കിലെടുക്കണം. ഒരു നയം ഒരു മേഖലയിൽ മാത്രം എന്ത് ഫലം ഉണ്ടാക്കും എന്ന് നോക്കാതെ മറ്റ് മേഖലകളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന രണ്ടാംഘട്ടവും മൂന്നാംഘട്ടവുമായ ഫലങ്ങളും പരിഗണിക്കണം. ഇതാണ് സമഗ്രമായ സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആവശ്യകത.

ഇവിടെ നിന്ന് ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ആസൂത്രണരീതിയുടെ ആവശ്യം ഉയരുന്നു. ആസൂത്രണം എന്നത് ഭാവിയെ പൂർണമായി പ്രവചിക്കുക എന്നല്ല. ഭാവിയിലെ വിവിധ സാധ്യതകൾ തിരിച്ചറിയുകയും അപകടസാധ്യത കുറയ്ക്കുകയും അനുകൂലമായ സാധ്യതകൾ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ആസൂത്രണം നിർദ്ദേശാത്മകമായതിനു പകരം സാധ്യതാധിഷ്ഠിതമായിരിക്കണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് സാധ്യതകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണാം. ഒരു നയം നടപ്പാക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഒരൊറ്റ ഫലം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കാനാവില്ല. വിവിധ പ്രതികരണങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. അവയിൽ ചിലത് പ്രതീക്ഷിച്ചതായിരിക്കും; ചിലത് അപ്രതീക്ഷിതമായിരിക്കും. അതിനാൽ നയങ്ങൾ സ്വയംതിരുത്താനുള്ള കഴിവുള്ളവയായിരിക്കണം.

ഇതിലൂടെ പരീക്ഷണം, നിരീക്ഷണം, വിലയിരുത്തൽ, തിരുത്തൽ എന്നിവ സാമൂഹികഭരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളാകണം. ഒരു നയം “നമ്മുടെ സിദ്ധാന്തത്തിന് അനുയോജ്യമാണ്” എന്നതിനാൽ മാത്രം തുടരരുത്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഫലങ്ങൾ പരിശോധിക്കണം. തെളിവുകൾ വിരുദ്ധമായാൽ നയം മാറ്റണം. ഇത് രാഷ്ട്രീയ ദൗർബല്യമല്ല; ശാസ്ത്രീയ ശക്തിയാണ്.

ഇത്തരമൊരു സമീപനം രാഷ്ട്രീയത്തെ കൂടുതൽ വിനയമുള്ളതാക്കും. ഒരു സാമൂഹികസിദ്ധാന്തത്തിനും മുഴുവൻ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പൂർണജ്ഞാനം അവകാശപ്പെടാനാവില്ല. മനുഷ്യസമൂഹം സങ്കീർണമായ ഒരു തുറന്ന വ്യവസ്ഥയാണ്. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും പുതിയ പരിസ്ഥിതിസാഹചര്യങ്ങളും നിരന്തരം ഉയർന്നുവരുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ശരിയായിരുന്ന പരിഹാരം മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ പര്യാപ്തമാകണമെന്നില്ല.

ഇത് മാർക്സിയൻ ചിന്തയുടെ ജീവന്തത സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും ആവശ്യമാണ്. ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യവിശകലനത്തിലാണ്; എന്നാൽ അതിനെ ഒരു അടഞ്ഞ സിദ്ധാന്തരൂപമാക്കി മാറ്റുമ്പോൾ അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്വഭാവം തന്നെ നഷ്ടപ്പെടും. വൈരുദ്ധ്യാത്മക ചിന്ത സ്വയം പോലും വിമർശനത്തിന് വിധേയമാകണം. ഒരു സിദ്ധാന്തം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സിദ്ധാന്തത്തിന് അനുസരിച്ച് വളച്ചൊടിക്കുന്നതിനുപകരം സിദ്ധാന്തത്തെ തന്നെ തിരുത്തണം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ബൗദ്ധിക നിലപാടുകളിൽ ഒന്ന്: ഒരു സിദ്ധാന്തവും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അവസാനവാക്കല്ല. യാഥാർത്ഥ്യം നിരന്തരം മാറുന്നതിനാൽ അതിനെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ആശയങ്ങളും നിരന്തരം വികസിക്കണം.

ഈ നിലപാടിൽ മുതലാളിത്തത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനവും ഒരു അന്തിമവിധിയല്ല. മുതലാളിത്തം മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ നിർണായകമായ ഉൽപ്പാദനശേഷികൾ വികസിപ്പിച്ചു. വ്യക്തിഗത സംരംഭശേഷിക്കും ശാസ്ത്രത്തിനും സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കും വിപുലമായ അവസരങ്ങൾ തുറന്നു. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളെ വാണിജ്യബന്ധങ്ങളിലൂടെ ബന്ധിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ അതേ പ്രക്രിയകൾ സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം, തൊഴിൽചൂഷണം, പരിസ്ഥിതിനാശം, സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വാണിജ്യവൽക്കരണം തുടങ്ങിയ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചു.

അതുകൊണ്ട് മുതലാളിത്തത്തെ ചരിത്രപരമായി വിലയിരുത്തേണ്ടത് അതിന്റെ നേട്ടങ്ങളും പരിമിതികളും ഒരുമിച്ച് കാണിച്ചുകൊണ്ടാണ്. അതിന്റെ നേട്ടങ്ങളെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ട് ഭാവി സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല; അതിന്റെ പരിമിതികളെ അവഗണിച്ചുകൊണ്ടും മുന്നോട്ട് പോകാനാവില്ല. ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനം എന്നത് പഴയതിനെ പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നതല്ല; അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഘടകങ്ങളെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുകയും അതിന്റെ നാശകരമായ ഘടകങ്ങളെ മറികടക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്.

അങ്ങനെ മുതലാളിത്തത്തിനപ്പുറമുള്ള സമൂഹം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പൂർണ നിഷേധമായിരിക്കണമെന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരത, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം, ശാസ്ത്രീയാന്വേഷണം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഉൽപ്പാദനക്ഷമത തുടങ്ങിയ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ നേട്ടങ്ങൾ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട്, സമ്പത്തിന്റെ അമിതകേന്ദ്രീകരണം, ചൂഷണം, അന്യവൽക്കരണം, പ്രകൃതിനാശം, രാഷ്ട്രീയ-സാമ്പത്തിക അധികാരത്തിന്റെ കൂട്ടിച്ചേരൽ എന്നിവയെ മറികടക്കുന്ന ഉയർന്ന സാമൂഹിക ഏകീകരണമായിരിക്കണം അത്.

ഇത്തരം ഒരു സമൂഹത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങൾ വിപണിയിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമാകണം; എന്നാൽ വ്യക്തിഗത തിരഞ്ഞെടുപ്പിന് വിപണിയിലും മറ്റ് സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങളിലും യുക്തിസഹമായ സ്ഥാനം ഉണ്ടായിരിക്കണം. പൊതുസമ്പത്ത് സംരക്ഷിക്കണം; അതോടൊപ്പം വ്യക്തിഗത സൃഷ്ടിപരതയും സംരംഭശേഷിയും തടയരുത്. സാമൂഹിക ആസൂത്രണം വേണം; എന്നാൽ പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണത്തിനും വ്യക്തിഗത തീരുമാനങ്ങൾക്കും സ്ഥലം നൽകണം. ശാസ്ത്രീയ വിദഗ്ധത ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ ജനങ്ങളുടെ അനുഭവജ്ഞാനത്തെയും ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തത്തെയും അവഗണിക്കരുത്.

ഈ ബഹുതല സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ സാമൂഹിക ദിശ. അത് ഒരു കെട്ടിക്കിടക്കുന്ന മാതൃകയല്ല; നിരന്തരം സ്വയംതിരുത്തുന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ ലക്ഷ്യം ചരിത്രത്തിന്റെ അവസാനം സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതല്ല; മനുഷ്യരാശിക്ക് സ്വന്തം ചരിത്രത്തെ കൂടുതൽ ബോധപൂർവം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് ഉയരുക എന്നതാണ്.

അവിടെ നിന്നാണ് യഥാർത്ഥ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ അർത്ഥം ആരംഭിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കുന്നതിലല്ല മനുഷ്യന്റെ വിമോചനം; പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി ബോധപൂർവം സഹകരിക്കുന്നതിലാണ്. വിപണിയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല വിമോചനം; മനുഷ്യജീവിതത്തെ വിപണിയുടെ ഏകാധിപത്യത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. സ്വകാര്യസമ്പത്തെ മുഴുവൻ നിഷേധിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല വിമോചനം; സാമ്പത്തികശക്തി മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കാത്ത രീതിയിൽ ഉടമസ്ഥതയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. സംസ്ഥാനത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല വിമോചനം; അധികാരത്തിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളെയും ജനാധിപത്യപരമായി നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്നതിലാണ്.

അവസാനം, മനുഷ്യൻ തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നിടത്താണ് ചരിത്രത്തിന്റെ പുതിയ ഘട്ടം ആരംഭിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയും സമൂഹവും മനുഷ്യനും പരസ്പരം വേർതിരിച്ച മേഖലകളല്ലെന്നും, അവ നിരന്തരം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരൊറ്റ ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥയുടെ വ്യത്യസ്ത പാളികളാണെന്നും തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രവും രാഷ്ട്രീയവും തത്ത്വചിന്തയും പുതിയൊരു ഏകീകരണത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. മുതലാളിത്തം, ലിബറലിസം, നിയോലിബറലിസം എന്നിവയുടെ ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിച്ച്, അവയുടെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകീകരണത്തിലേക്ക് മാറ്റാനുള്ള ബോധപൂർവമായ ശ്രമമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹിക ദിശ.

മനുഷ്യവിമോചനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏതൊരു സാമൂഹിക ദർശനവും ഒടുവിൽ സ്വത്തുടമസ്ഥതയുടെ പ്രശ്നത്തെ അഭിമുഖീകരിക്കേണ്ടിവരും. കാരണം മനുഷ്യൻ തന്റെ ജീവിതാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനായി ഉപയോഗിക്കുന്ന വിഭവങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനമാണ് അവന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ. നിയമപരമായി സ്വതന്ത്രനായ ഒരാൾക്ക് ഭക്ഷണം, പാർപ്പിടം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവ ഒന്നും ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ ആ സ്വാതന്ത്ര്യം വളരെ പരിമിതമായിരിക്കും. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ വെറും നിയമപരമായ അവകാശമായി കാണാതെ, ജീവിതസാധ്യതകളിലേക്കുള്ള യഥാർത്ഥ പ്രവേശനമായി കാണേണ്ടിവരും.

ഇവിടെയാണ് സ്വത്തുടമസ്ഥതയുടെ സാമൂഹികസ്വഭാവം വ്യക്തമാകുന്നത്. ഭൂമി, ജലം, ധാതുക്കൾ, വനങ്ങൾ, ഊർജസ്രോതസ്സുകൾ തുടങ്ങിയ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ചതല്ല. അവയെ മനുഷ്യൻ ഉപയോഗിക്കുകയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ അവയുടെ ഉപയോഗാവകാശം സമൂഹത്തിന്റെ ദീർഘകാല താൽപര്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു തലമുറയ്ക്ക് പ്രകൃതിയെ പൂർണമായി സ്വകാര്യവൽക്കരിച്ച് അടുത്ത തലമുറയുടെ സാധ്യതകളെ പരിമിതപ്പെടുത്താനുള്ള അവകാശം എത്രത്തോളം ന്യായീകരിക്കാനാകും എന്ന ചോദ്യം ഇവിടെ ഉയരുന്നു.

ഇതുകൊണ്ട് എല്ലാ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും ഒരേയൊരു ഭരണസംവിധാനത്തിന്റെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കണമെന്നില്ല. ചില വിഭവങ്ങൾ പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യാം. ചിലത് പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യാം. ചിലത് സഹകരണരീതിയിൽ ഉപയോഗിക്കാം. എന്നാൽ ഏത് രൂപത്തിലായാലും വിഭവത്തിന്റെ ഉപയോഗം അതിന്റെ പുനരുത്പാദനശേഷിയും സാമൂഹികപ്രയോജനവും പരിഗണിച്ചായിരിക്കണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പ്രകൃതിവിഭവം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല. അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യം അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ബന്ധവലയത്തിലാണ് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. ഒരു നദി വെറും ജലത്തിന്റെ അളവല്ല; കൃഷി, കുടിവെള്ളം, മത്സ്യജീവിതം, ജൈവവൈവിധ്യം, ഭൂഗർഭജലം, മനുഷ്യവാസം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ നദിയുടെ “മൂല്യം” അതിന്റെ വിപണിവിലയിൽ മാത്രം പ്രതിഫലിക്കില്ല.

ഇതുപോലെ ഭൂമിയുടെ മൂല്യവും. ഒരു ഭൂമിത്തുണ്ട് കെട്ടിടനിർമാണത്തിനായി ഉപയോഗിച്ചാൽ അതിന്റെ വിപണിവില ഉയർന്നേക്കാം. എന്നാൽ അതേ ഭൂമി ഭക്ഷ്യോൽപ്പാദനത്തിനും ജലസംരക്ഷണത്തിനും ജൈവവൈവിധ്യത്തിനും പ്രാധാന്യമുള്ളതായിരിക്കാം. അതിനാൽ ഭൂമിയുടെ ഉപയോഗം വിപണിവില മാത്രം തീരുമാനിക്കുമ്പോൾ സമൂഹത്തിന് ദീർഘകാല നഷ്ടം സംഭവിക്കാം.

ഇവിടെ പൊതുതാൽപര്യത്തിന്റെ അർത്ഥം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണം. പൊതുതാൽപര്യം എന്നത് സർക്കാർ പറയുന്നതെല്ലാം പൊതുതാൽപര്യമാണെന്നല്ല. പൊതുതാൽപര്യം യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരുടെ താൽപര്യമാണ്, അതിന്റെ നേട്ടം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ ചെലവ് ആരാണ് വഹിക്കുന്നത്, ഭാവിതലമുറയെ അത് എങ്ങനെ ബാധിക്കും എന്നിവ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

അതിനാൽ പൊതുസമ്പത്തിന്റെ ഭരണവും ജനാധിപത്യപരമായിരിക്കണം. ഒരു പൊതുവിഭവം സർക്കാർ ഉടമസ്ഥതയിലാണെന്നത് മാത്രം അതിന്റെ ഉപയോഗം ജനാധിപത്യപരമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം, സുതാര്യത, ശാസ്ത്രീയ വിലയിരുത്തൽ, പരിസ്ഥിതി ഉത്തരവാദിത്തം, സാമൂഹികനീതി എന്നിവയും ഉറപ്പാക്കണം.

ഇവിടെ “പൊതുമേഖല”യും “പൊതുസമ്പത്ത്”യും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പ്രധാനമാണ്. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന് സർക്കാർ ഉടമസ്ഥതയുണ്ടായിരിക്കാം; എന്നാൽ അത് പൊതുസമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹികതത്വങ്ങൾ പാലിക്കണമെന്നില്ല. മറുവശത്ത് ഒരു സഹകരണസ്ഥാപനം, പ്രാദേശിക കൂട്ടായ്മ, സാമൂഹിക സംരംഭം എന്നിവയും പൊതുപ്രയോജനത്തിന്റെ ചില പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കാം. അതിനാൽ ഉടമസ്ഥതാരൂപത്തേക്കാൾ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം പ്രധാനമാകുന്നു.

ഇതോടെ സ്വത്തുടമസ്ഥതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച “ആരുടേതാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ നിന്ന് “ആർക്കുവേണ്ടിയാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉടമ ആരാണെന്നതോടൊപ്പം അത് എന്തിനുവേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതും നിർണായകമാണ്. മനുഷ്യജീവിതത്തിന് ആവശ്യമായ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പരമാവധി ലാഭമോ, അതോ സാമൂഹികപ്രയോജനമോ എന്നത് അതിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവത്തെ നിർണയിക്കും.

ഈ മാറ്റം സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ പുനർക്രമീകരണമാണ്. ലാഭം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അത് അന്തിമലക്ഷ്യമാകേണ്ടതില്ല. ഒരു സ്ഥാപനം തുടർച്ചയായി നഷ്ടത്തിലാണെങ്കിൽ അത് നിലനിൽക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ലാഭം മാത്രമാണ് ലക്ഷ്യമെങ്കിൽ അത് സാമൂഹികമായി ഹാനികരമായ തീരുമാനങ്ങളിലേക്കും നയിക്കാം. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക സുസ്ഥിരതയും സാമൂഹികപ്രയോജനവും തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്.

ഇതേ ആശയം തൊഴിൽരംഗത്തും ബാധകമാണ്. തൊഴിലാളി ഒരു ചെലവായി മാത്രം കണക്കാക്കപ്പെടുമ്പോൾ തൊഴിൽചെലവ് കുറയ്ക്കുന്നത് സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യമായി മാറാം. എന്നാൽ തൊഴിലാളിയെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഘടകമായി കാണുമ്പോൾ പരിശീലനം, ആരോഗ്യം, സുരക്ഷ, ജോലി സംതൃപ്തി, തീരുമാനപങ്കാളിത്തം എന്നിവ നിക്ഷേപങ്ങളായി മാറുന്നു.

ഇതിലൂടെ തൊഴിലാളിയുടെ സ്ഥാനം “ചെലവ്” എന്നതിൽ നിന്ന് “സാമൂഹിക ശേഷി” എന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു. ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ അറിവും അനുഭവവും സ്ഥാപനത്തിന്റെ ദീർഘകാല സമ്പത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ തൊഴിൽബന്ധങ്ങൾ മനുഷ്യശേഷിയെ സംരക്ഷിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രീതിയിലേക്ക് മാറണം.

കൃത്രിമബുദ്ധിയും സ്വയംപ്രവർത്തനവും വളരുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ഇത് കൂടുതൽ പ്രധാനമാണ്. ആവർത്തനാത്മകമായ നിരവധി ജോലികൾ യന്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ പ്രത്യേകത സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്ത, സാമൂഹികബന്ധം, നൈതികവിധി, സഹാനുഭൂതി, ഗവേഷണം, പുതിയ ആശയസൃഷ്ടി എന്നിവയിൽ കൂടുതൽ പ്രകടമാകും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസവും തൊഴിൽസംവിധാനവും മനുഷ്യന്റെ ഈ ശേഷികളെ വികസിപ്പിക്കണം.

ഇതോടെ അധ്വാനത്തിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥവും മാറുന്നു. മനുഷ്യൻ ജീവിക്കാൻ നിർബന്ധിതമായി ചെയ്യുന്ന അധ്വാനത്തിന്റെയും മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെയും ഇടയിൽ വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയണം. ഒരേ ജോലി ഒരാൾക്ക് സ്വാതന്ത്ര്യകരമായ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനമാകാം; മറ്റൊരാൾക്ക് സാമ്പത്തിക നിർബന്ധിതത്വം മൂലം സഹിക്കേണ്ടിവരുന്ന അധ്വാനമാകാം.

അതിനാൽ തൊഴിലിന്റെ വിമോചനം ജോലി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. മനുഷ്യനെ അവന്റെ തൊഴിൽശേഷിയുടെ പൂർണ ഉടമയാക്കുക എന്നതാണ്. ജോലി സമയം, ജോലി സ്ഥലം, ജോലിയുടെ സ്വഭാവം, പ്രതിഫലം, തീരുമാനപങ്കാളിത്തം, സുരക്ഷ എന്നിവയിൽ തൊഴിലാളിക്ക് കൂടുതൽ നിയന്ത്രണം ലഭിക്കുമ്പോൾ തൊഴിൽ കൂടുതൽ മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമാകും.

ഇവിടെ തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ ചുരുക്കം ഒരു പ്രധാന സാമൂഹികലക്ഷ്യമാകാം. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ ഒരു ഭാഗം കുറഞ്ഞ ജോലി സമയമായി മനുഷ്യന് തിരിച്ചുനൽകാം. എന്നാൽ ജോലി സമയം കുറയ്ക്കാതെ ഉൽപ്പാദനലക്ഷ്യം മാത്രം വർധിപ്പിച്ചാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികനേട്ടം പരിമിതപ്പെടും.

കുറഞ്ഞ ജോലി സമയം മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും കുടുംബജീവിതത്തിനും സാമൂഹികപങ്കാളിത്തത്തിനും ആരോഗ്യത്തിനും ഗുണകരമാകും. അതിനാൽ “കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം” എന്നതിനെക്കാൾ “കുറഞ്ഞ നിർബന്ധിത അധ്വാനത്തിൽ കൂടുതൽ മനുഷ്യവികസനം” എന്നത് ഭാവിയിലെ പുരോഗതിയുടെ പുതിയ മാനദണ്ഡമാകാം.

ഇതോടെ ഉപഭോഗത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിലും മാറ്റം വരേണ്ടിവരും. മുതലാളിത്തം പലപ്പോഴും മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യങ്ങളെ വിപുലീകരിച്ചുകൊണ്ടാണ് വിപണിയെ വളർത്തുന്നത്. ഒരു അടിസ്ഥാന ആവശ്യം നിറവേറ്റിയ ശേഷം അതിന്റെ കൂടുതൽ സങ്കീർണമായ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. പരസ്യം മനുഷ്യന്റെ സ്വാഭാവിക ആവശ്യങ്ങളെ മാത്രം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല; പുതിയ ആഗ്രഹങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ആഗ്രഹങ്ങൾ സ്വാഭാവികമല്ല എന്നല്ല. മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ വിപണിയുടെ നിരന്തരവികസനത്തിനായി ആഗ്രഹങ്ങളെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുന്ന സംസ്കാരം മനുഷ്യനെ തൃപ്തിയില്ലാത്ത ഉപഭോക്താവാക്കി മാറ്റാം. ലഭിച്ചതിനേക്കാൾ ലഭിക്കാത്തത് പ്രധാനമാകുന്ന ഒരു മാനസിക ഘടന ഇതിലൂടെ രൂപപ്പെടാം.

ഇതാണ് ഉപഭോഗവൽക്കരണത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം. വസ്തുക്കളുടെ എണ്ണം വർധിക്കുമ്പോഴും ജീവിതസംതൃപ്തി അതേ അനുപാതത്തിൽ വർധിക്കണമെന്നില്ല. കൂടുതൽ ഉപഭോഗം കൂടുതൽ മാലിന്യവും പ്രകൃതിവിഭവചൂഷണവും കടബാധ്യതയും സമയസമ്മർദ്ദവും സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ മനുഷ്യസന്തോഷത്തെ വസ്തുക്കളുടെ അളവിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് കാണേണ്ടിവരും.

ഇത് ദാരിദ്ര്യത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന ഒരു ആശയമല്ല. അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാത്ത സമൂഹത്തിൽ കൂടുതൽ ഉപഭോഗം ആവശ്യമുണ്ട്. വിശപ്പ്, പോഷകക്കുറവ്, വാസസ്ഥലത്തിന്റെ അഭാവം, ചികിത്സയുടെ അഭാവം എന്നിവയുള്ളിടത്ത് വിഭവങ്ങളുടെ വർധിത ഉപയോഗം അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റപ്പെട്ടതിന് ശേഷം അനന്തമായ ഭൗതിക ഉപഭോഗം മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ ഏക മാനദണ്ഡമാകേണ്ടതില്ല.

അതിനാൽ “കൂടുതൽ” എന്നതിൽ നിന്ന് “മികച്ചത്” എന്നതിലേക്കുള്ള മാറ്റം ആവശ്യമാണ്. കൂടുതൽ ഭക്ഷണം എന്നതിനു പകരം പോഷകസമൃദ്ധമായ ഭക്ഷണം; കൂടുതൽ വീടുകൾ എന്നതിനു പകരം സുരക്ഷിതവും ആരോഗ്യകരവുമായ വീടുകൾ; കൂടുതൽ വാഹനങ്ങൾ എന്നതിനു പകരം കാര്യക്ഷമമായ പൊതുഗതാഗതം; കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ എന്നതിനു പകരം ദീർഘകാലം ഉപയോഗിക്കാവുന്ന ഗുണമേന്മയുള്ള വസ്തുക്കൾ—ഇതാണ് ഉപഭോഗത്തിന്റെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനം.

ഇതോടെ പരിസ്ഥിതിസന്തുലിതാവസ്ഥയും സാമ്പത്തികനീതിയും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. സമ്പന്നരുടെ അമിത ഉപഭോഗവും ദരിദ്രരുടെ അടിസ്ഥാനാവശ്യങ്ങളുടെ അപര്യാപ്തതയും ഒരേ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ വിഭവവിതരണവും പരിസ്ഥിതിസംരക്ഷണവും ഒരുമിച്ച് പരിഹരിക്കണം. എല്ലാവർക്കും ഒരേ അളവിൽ വിഭവം ഉപയോഗിക്കണം എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യപരമായ പരിഹാരമല്ല; എല്ലാവർക്കും മാന്യമായ ജീവിതത്തിന് ആവശ്യമായ വിഭവപ്രവേശനം ഉറപ്പാക്കുകയും അമിതവും നാശകരവുമായ ഉപഭോഗം നിയന്ത്രിക്കുകയും വേണം.

ഇതിലൂടെ ജീവിതനിലവാരവും ഉപഭോഗനിലവാരവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വ്യക്തമാകും. ജീവിതനിലവാരം ഉയർത്താൻ എല്ലായ്പ്പോഴും കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ ആവശ്യമില്ല. നല്ല ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, സുരക്ഷിതമായ പരിസ്ഥിതി, നല്ല പൊതുഗതാഗതം, ഗുണമേന്മയുള്ള വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക അവസരങ്ങൾ, ഒഴിവുസമയം എന്നിവ ജീവിതനിലവാരം ഉയർത്തും.

ഈ ദർശനം സമൂഹത്തിന്റെ സമ്പത്ത് എന്ന ആശയത്തെയും മാറ്റുന്നു. സമ്പത്ത് എന്നത് ബാങ്ക് അക്കൗണ്ടുകളിലും സ്വർണ്ണത്തിലും ഭൂമിയിലും കെട്ടിടങ്ങളിലും മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല. ആരോഗ്യമുള്ള ജനസംഖ്യ, വിദ്യാഭ്യാസമുള്ള സമൂഹം, ശാസ്ത്രീയ ശേഷി, സുസ്ഥിരമായ പ്രകൃതി, വിശ്വാസമുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ശക്തമായ പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയും സമ്പത്താണ്.

ഇവയിൽ ചിലത് വിപണിയിൽ നേരിട്ട് വിൽക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ അവയുടെ അഭാവം വിപണിയെയും ബാധിക്കും. ആരോഗ്യരഹിതമായ സമൂഹത്തിന് ഉൽപ്പാദനക്ഷമത കുറയും. വിദ്യാഭ്യാസമില്ലാത്ത സമൂഹത്തിന് സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാകും. പരിസ്ഥിതിനാശം കൃഷിയെയും വ്യവസായത്തെയും ബാധിക്കും. സാമൂഹികവിശ്വാസം തകർന്നാൽ ഇടപാടുകളുടെ ചെലവ് വർധിക്കും. അതിനാൽ പൊതുസമ്പത്ത് സംരക്ഷിക്കുന്നത് സാമ്പത്തികവളർച്ചയ്ക്ക് എതിരല്ല; ദീർഘകാല സാമ്പത്തികസുസ്ഥിരതയുടെ അടിസ്ഥാനമാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “കൂട്ടായ സ്വഭാവം” എന്ന ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഗുണം വ്യക്തികളുടെ ഗുണങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടമല്ല. ആരോഗ്യമുള്ള വ്യക്തികൾ ചേർന്നാൽ മാത്രം ആരോഗ്യകരമായ സമൂഹം ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല; ആരോഗ്യസംരക്ഷണ സംവിധാനം, ശുദ്ധമായ പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹികവിശ്വാസം, സുരക്ഷിതമായ സ്ഥാപനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ കൂട്ടായ ഗുണങ്ങളും ആവശ്യമാണ്.

അതുപോലെ സമ്പന്നരായ വ്യക്തികൾ മാത്രം ഉള്ളതുകൊണ്ട് സമ്പന്നമായ സമൂഹമുണ്ടാകണമെന്നില്ല. ചില വ്യക്തികൾക്ക് അമിതസമ്പത്ത് ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യം, ഗതാഗതം, പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവ തകർന്നാൽ സമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്രസമ്പത്ത് ദുർബലമായിരിക്കും.

ഇതുകൊണ്ടാണ് സാമൂഹികവികസനത്തിന്റെ അളവുകോൽ വ്യക്തിഗത സമ്പത്തിൽ നിന്ന് പൊതുസമ്പത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കേണ്ടത്. ഒരു സമൂഹം എത്ര കോടീശ്വരന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു എന്നതിനെക്കാൾ, അതിലെ ഏറ്റവും ദുർബലനായ മനുഷ്യന് എത്ര സുരക്ഷിതവും മാന്യവുമായ ജീവിതം നൽകാൻ കഴിയുന്നു എന്നത് അതിന്റെ സംസ്കാരത്തിന്റെ ഉയർന്ന മാനദണ്ഡമാകാം.

ഇത് സമത്വത്തിന്റെ മറ്റൊരു രൂപത്തെ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. സമ്പത്ത് പൂർണമായി ഒരേപോലെ വിതരണം ചെയ്യുക എന്നതല്ല ലക്ഷ്യം. മറിച്ച് ഒരു മനുഷ്യന്റെ അത്യധികമായ സമ്പത്ത് മറ്റൊരാളുടെ അടിസ്ഥാനജീവിതാവകാശത്തെ ഇല്ലാതാക്കാത്ത രീതിയിൽ സമൂഹത്തിന്റെ ഘടന ക്രമീകരിക്കുക എന്നതാണ്. വ്യക്തിഗത വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കാം; എന്നാൽ അടിസ്ഥാനജീവിതസാധ്യതകളിലെ അസമത്വം കുറയ്ക്കണം.

ഇതോടെ “മനുഷ്യന്റെ മാന്യത” സാമ്പത്തികനയത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാകുന്നു. ഒരു വ്യക്തി എത്ര സമ്പാദിക്കുന്നു എന്നതിനു മുമ്പായി, അവന് മാന്യമായി ജീവിക്കാനുള്ള അവസരമുണ്ടോ എന്നതാണ് പ്രധാന ചോദ്യം. രോഗിയായപ്പോൾ ചികിത്സ ലഭിക്കുമോ? വൃദ്ധനായപ്പോൾ സുരക്ഷയുണ്ടോ? കുട്ടികൾക്ക് വിദ്യാഭ്യാസമുണ്ടോ? തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ ജീവിതം തകർന്നുപോകുമോ? അഭിപ്രായം പ്രകടിപ്പിച്ചതിന് ഭയപ്പെടേണ്ടിവരുമോ? ഈ ചോദ്യങ്ങളാണ് യഥാർത്ഥ സാമൂഹികവികസനത്തിന്റെ സൂചകങ്ങൾ.

അങ്ങനെ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക അടിത്തറ സമ്പത്തിന്റെ പരമാവധി ഉൽപ്പാദനത്തിൽ മാത്രം അല്ല; മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാനജീവിതസുരക്ഷയും സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹികപങ്കാളിത്തവും പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘകാല നിലനിൽപ്പും ഒരുമിച്ച് ഉറപ്പാക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനബന്ധത്തിലാണ്.

ഇത് ഒരു നിശ്ചലമായ അന്തിമരൂപമല്ല. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പുതിയ സാധ്യതകളും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കും. കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ ചില ജോലികൾ ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ പുതിയ തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ പുതിയ ചികിത്സകൾ നൽകുമ്പോൾ പുതിയ നൈതികചോദ്യങ്ങൾ ഉയരും. വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ അറിവിന്റെ വ്യാപനം വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ സ്വകാര്യതയുടെ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ ഉയരും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹം നിരന്തരം പഠിക്കുകയും തിരുത്തുകയും വേണം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ പരിണാമസമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സവിശേഷത: പൂർണതയല്ല, സ്വയംതിരുത്തൽ; നിശ്ചലതയല്ല, ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ; ഏകത്വമല്ല, വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഏകീകരണം; നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെയുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം; അനന്തമായ ഉപഭോഗമല്ല, മനുഷ്യവികസനത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കിയ സമൃദ്ധി.

മുതലാളിത്തത്തിനപ്പുറമുള്ള മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാധ്യത ഈ ദിശയിലാണ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത്. മനുഷ്യൻ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഉപകരണമല്ല, അതിന്റെ ലക്ഷ്യമാണ്; മൂലധനം സമൂഹത്തിന്റെ യജമാനനല്ല, മനുഷ്യാവശ്യങ്ങൾക്ക് സേവിക്കുന്ന ഒരു ഉപാധിയാണ്; സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയല്ല, മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്രസമയത്തെയും സൃഷ്ടിപരതയെയും വികസിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്; പ്രകൃതി അനന്തമായി ചൂഷണം ചെയ്യാവുന്ന വിഭവമല്ല, മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ സഹഅടിത്തറയാണ്. ഈ ബന്ധങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടനയിലൂടെയാണ് ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക അടിത്തറ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചാൽ മാത്രം സാമൂഹികപരിവർത്തനം പൂർണമാകില്ല. സാമ്പത്തിക അധികാരത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയഘടനയും അതിനനുസരിച്ച് മാറണം. കാരണം സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചുനിർത്താനാവില്ല. മനുഷ്യർക്ക് വോട്ട് ചെയ്യാനുള്ള അവകാശം ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും അവരുടെ ജീവിതത്തെ നിർണയിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക തീരുമാനങ്ങളിൽ യാതൊരു പങ്കുമില്ലെങ്കിൽ ജനാധിപത്യം അപൂർണമാകും.

ഇവിടെ ജനാധിപത്യത്തെ ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനമായി മാത്രം കാണുന്ന സമീപനം പരിമിതമാണ്. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഘടകമാണ്; എന്നാൽ അത് അതിന്റെ മുഴുവൻ അർത്ഥമല്ല. ജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളിൽ അവർക്ക് സ്ഥിരമായ പങ്കാളിത്തവും നിരീക്ഷണവും തിരുത്താനുള്ള അധികാരവും ഉണ്ടായിരിക്കണം. അങ്ങനെ ജനാധിപത്യം ഇടയ്ക്കിടെ നടക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ സംഭവത്തിൽ നിന്ന് ദൈനംദിന സാമൂഹികപ്രക്രിയയായി മാറുന്നു.

ഒരു പ്രദേശത്ത് ആശുപത്രി എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കണം, പൊതുഗതാഗതത്തിന് എത്ര വിഭവം നൽകണം, ജലവിഭവം എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കണം, നഗരവികസനത്തിന്റെ മുൻഗണനകൾ എന്തായിരിക്കണം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ എന്ത് മാറ്റങ്ങൾ വേണം തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ വിദഗ്ധരുടെ മാത്രം തീരുമാനമാകരുത്. ശാസ്ത്രീയ അറിവും പ്രാദേശിക അനുഭവവും ജനങ്ങളുടെ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ടുള്ള തീരുമാനപ്രക്രിയയാണ് കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരമായത്.

എന്നാൽ ജനപങ്കാളിത്തം എന്നത് വിദഗ്ധജ്ഞാനത്തെ നിരസിക്കുന്നതുമല്ല. ഒരു പാലം എവിടെ പണിയണം എന്ന തീരുമാനത്തിൽ ജനങ്ങളുടെ അഭിപ്രായം ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ പാലം എങ്ങനെ സുരക്ഷിതമായി പണിയണം എന്നതിന് എഞ്ചിനീയറിംഗ് അറിവ് ആവശ്യമാണ്. ഒരു രോഗചികിത്സയെക്കുറിച്ച് രോഗിയുടെ അനുഭവം പ്രധാനമാണ്; എന്നാൽ ചികിത്സയുടെ ശാസ്ത്രീയസാധുത നിർണയിക്കാൻ വൈദ്യശാസ്ത്രജ്ഞാനം ആവശ്യമാണ്. ജനാധിപത്യവും വിദഗ്ധജ്ഞാനവും തമ്മിൽ വിരോധമല്ല; അവയുടെ ശരിയായ ഏകീകരണമാണ് ആവശ്യമായത്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ വിവിധ അറിവുതലങ്ങളുടെ പരസ്പരപൂരകത. ഒരു യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ഒരു തലത്തിൽ നിന്ന് മാത്രം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. വിദഗ്ധന്റെ അറിവ് ഒരു വശം നൽകുന്നു; സാധാരണ മനുഷ്യന്റെ അനുഭവം മറ്റൊരു വശം നൽകുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം പരമസത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അവയെ സംയോജിപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ധാരണ ലഭിക്കുന്നത്.

ഇത്തരം ജനാധിപത്യത്തിന് അധികാരത്തിന്റെ വികേന്ദ്രീകരണം അനിവാര്യമാണ്. എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ ഭരണസംവിധാനം കാര്യക്ഷമമായി തോന്നിയാലും പ്രാദേശിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളോട് അകന്നുപോകാം. മറുവശത്ത് എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും പ്രാദേശികതലത്തിൽ മാത്രം വിട്ടുകൊടുത്താൽ വിശാലമായ സാമൂഹിക ഏകീകരണം ദുർബലമാകാം. അതിനാൽ ഏത് തീരുമാനം ഏത് തലത്തിൽ എടുക്കണം എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യക്തമായ അധികാരവിതരണം ആവശ്യമാണ്.

പ്രാദേശികമായി പരിഹരിക്കാവുന്ന പ്രശ്നങ്ങൾ പ്രാദേശികതലത്തിൽ തന്നെ പരിഹരിക്കണം. എന്നാൽ ഒരു നദി പല പ്രദേശങ്ങളിലൂടെ ഒഴുകുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ മാത്രം തീരുമാനം ആകാനാവില്ല. ഒരു മഹാമാരി ഒരു പ്രദേശത്ത് ആരംഭിച്ചാൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം പ്രാദേശികതലത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാനാവില്ല. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ മലിനീകരണം മറ്റൊരു രാജ്യത്തെ ബാധിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അന്താരാഷ്ട്ര സഹകരണം ആവശ്യമാണ്. അങ്ങനെ വിവിധ തലങ്ങളിലുള്ള സ്വയംഭരണവും ഏകോപനവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കണം.

ഇതിലൂടെ രാഷ്ട്രത്തെ ഒരു ഏകകേന്ദ്രിത അധികാരഘടനയായി കാണുന്നതിന് പകരം പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഭരണതലങ്ങളുടെ ഒരു ശൃംഖലയായി കാണാം. ഗ്രാമം, നഗരം, ജില്ല, സംസ്ഥാനം, രാജ്യം, ലോകതലം എന്നിവ ഓരോന്നും സ്വന്തം പരിധിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുകയും മറ്റുതലങ്ങളുമായി ഏകോപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ ഘടനയിൽ അധികാരം മുകളിലേക്ക് മാത്രം ഒഴുകുകയില്ല; താഴേക്കും മുകളിലേക്കും രണ്ടുദിശയിലും ഒഴുകും. പ്രാദേശിക സമൂഹത്തിന്റെ അനുഭവം ദേശീയ നയത്തെ സ്വാധീനിക്കും. ദേശീയ നയം പ്രാദേശിക പ്രവർത്തനത്തിന് വിഭവവും നിയമപരമായ ചട്ടക്കൂടും നൽകും. ഇങ്ങനെ ഭരണഘടന തന്നെ ഒരു പരസ്പരപ്രവർത്തന വ്യവസ്ഥയായി മാറും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഒരു ഏകദിശ കാരണബന്ധത്തിൽ നിന്ന് പരസ്പരപ്രതികരണബന്ധത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ്. കേന്ദ്രം പ്രാദേശികത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു എന്നതിനു പകരം കേന്ദ്രവും പ്രാദേശികവും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ബന്ധം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. മുകളിലെ തീരുമാനം താഴത്തെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; താഴത്തെ അനുഭവം വീണ്ടും മുകളിലെ നയം തിരുത്തുന്നു.

ഇത്തരം സംവിധാനത്തിൽ ഭരണത്തിന്റെ ഗുണമേന്മയും ഉയരും. ഒരു നയം തെറ്റാണെന്ന് കണ്ടെത്തുമ്പോൾ അത് തിരുത്താനുള്ള വഴികൾ കൂടുതൽ വേഗത്തിലാകും. ജനങ്ങൾക്ക് സ്വന്തം അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് നയത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ വിലയിരുത്താൻ കഴിയും. ഭരണസംവിധാനം സ്വയംപരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാകും.

ഇതോടെ അധികാരത്തിന്റെ സുതാര്യത കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുന്നു. അധികാരം എവിടെയാണ്, തീരുമാനമെടുക്കുന്നത് ആര്, എന്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് തീരുമാനം, വിഭവങ്ങൾ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യുന്നു, ആരാണ് അതിൽ നിന്ന് പ്രയോജനം നേടുന്നത് തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾ ജനങ്ങൾക്ക് അറിയാൻ കഴിയണം. വിവരമില്ലാത്ത ജനാധിപത്യം യഥാർത്ഥ പങ്കാളിത്തം നൽകുന്നില്ല.

അതുകൊണ്ട് പൊതുവിവരത്തിന്റെ ലഭ്യത ഒരു അടിസ്ഥാന ജനാധിപത്യാവകാശമായി കാണണം. സർക്കാർ ചെലവ്, പൊതുപദ്ധതികൾ, നികുതി വരുമാനം, പ്രകൃതിവിഭവ ഉപയോഗം, പൊതുസമ്പത്ത്, സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയ വിവരങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാവുന്ന രീതിയിൽ ജനങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കണം. സുതാര്യത അഴിമതി തടയാനുള്ള ഉപാധി മാത്രമല്ല; ജനങ്ങളുടെ തീരുമാനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധിയാണ്.

അഴിമതിയെയും ഇതേ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കാണണം. അഴിമതി വ്യക്തികളുടെ നൈതികദൗർബല്യം മാത്രം അല്ല. അധികാരവും വിഭവവും സുതാര്യതയില്ലാതെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന ഘടനയിൽ അഴിമതിക്കുള്ള അവസരങ്ങൾ വർധിക്കുന്നു. അതിനാൽ അഴിമതിക്കെതിരായ പോരാട്ടം വ്യക്തികളെ ശിക്ഷിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ അധികാരഘടനകളെ സുതാര്യമാക്കുന്നതിലും കേന്ദ്രീകരിക്കണം.

ഇവിടെ ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പ്രശ്നം വീണ്ടും ഉയരുന്നു. രാഷ്ട്രീയ അധികാരം ഏതാനും സാമ്പത്തിക കൂട്ടായ്മകളുമായി അടുത്ത ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ പൊതുതാൽപര്യവും സ്വകാര്യതാൽപര്യവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി മങ്ങുന്നു. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങൾക്കും സാമ്പത്തിക ശക്തികൾക്കും ഇടയിൽ സുതാര്യമായ അകലം നിലനിർത്തുന്ന സ്ഥാപനപരമായ സംവിധാനങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്.

ഇതിലൂടെ രാഷ്ട്രീയ ധനസഹായം, മാധ്യമ ഉടമസ്ഥത, പൊതുകരാറുകൾ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ കൈമാറ്റം, വലിയ അടിസ്ഥാനസൗകര്യപദ്ധതികൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ശക്തമായ പൊതുനിരീക്ഷണം ആവശ്യമായി വരുന്നു. കാരണം ഇവിടെയാണ് സാമ്പത്തികശക്തി രാഷ്ട്രീയശക്തിയായി മാറാനുള്ള സാധ്യത ഏറ്റവും കൂടുതലുള്ളത്.

ജനാധിപത്യത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകം അഭിപ്രായവ്യത്യാസത്തിന്റെ അവകാശമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ എല്ലാവരും ഒരേ അഭിപ്രായം പറയുന്നുവെങ്കിൽ അത് യഥാർത്ഥ ഏകത്വത്തിന്റെ അടയാളമാകണമെന്നില്ല; ചിലപ്പോൾ അത് വിമർശനത്തിന്റെ അഭാവത്തിന്റെ അടയാളമായിരിക്കാം. ആരോഗ്യകരമായ സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയിൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ തുറന്നുപറയാനും ചർച്ച ചെയ്യാനും അവയെ സ്ഥാപനപരമായി പരിഹരിക്കാനും കഴിയണം.

ഇവിടെ വൈരുദ്ധ്യത്തെ ശത്രുതയായി മാത്രം കാണുന്ന സമീപനം ഒഴിവാക്കണം. വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ സാമൂഹികവിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറവിടമാകാം. ഒരു നയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിമർശനം ആ നയത്തിലെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന പ്രശ്നങ്ങളെ പുറത്തുകൊണ്ടുവരാം. ഒരു ന്യൂനപക്ഷത്തിന്റെ അനുഭവം ഭൂരിപക്ഷത്തിന് കാണാനാകാത്ത ഒരു യാഥാർത്ഥ്യം വ്യക്തമാക്കാം. അതിനാൽ വൈരുദ്ധ്യം അറിവിന്റെ ശത്രുവല്ല; പലപ്പോഴും അറിവിന്റെ വികസനത്തിനുള്ള ഉപാധിയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതാണ് വിഘടനശക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ വശം. ഏകത്വം മാത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ വ്യവസ്ഥ നിശ്ചലമാകാം. വ്യത്യാസങ്ങൾ പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. എന്നാൽ വ്യത്യാസങ്ങൾ പരസ്പരനാശകരമായ സംഘർഷമായി മാറാതിരിക്കാൻ ഒരു പൊതുവായ സാമൂഹിക ചട്ടക്കൂട് ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഏകീകരണമാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം.

ഇതോടെ വർഗ്ഗവൈരുദ്ധ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സമീപനവും കൂടുതൽ സങ്കീർണമാകുന്നു. മുതലാളിത്തത്തിൽ ഉടമസ്ഥരും തൊഴിൽശക്തിയും തമ്മിലുള്ള താൽപര്യവൈരുദ്ധ്യം അടിസ്ഥാനപരമായി തുടരുന്നു. എന്നാൽ സമൂഹത്തിന്റെ വർഗ്ഗഘടന പലതലങ്ങളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഒരാൾ ഒരേസമയം തൊഴിലാളിയും ഉപഭോക്താവും ചെറിയ നിക്ഷേപകനും കടക്കാരനും വീട്ടുടമസ്ഥനും സാമൂഹികസേവനങ്ങളുടെ ഉപയോക്താവുമായിരിക്കാം. അതിനാൽ വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ ഒരൊറ്റ സാമ്പത്തികബന്ധത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് പലപ്പോഴും യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ലളിതമാക്കും.

എന്നാൽ ഈ സങ്കീർണത വർഗ്ഗവൈരുദ്ധ്യം ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അതിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങളെ കണ്ടെത്തേണ്ടതുണ്ട്. സാമ്പത്തിക അധികാരം ആരുടെ കൈകളിലാണ്? ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം ആര്‍ക്കാണ്? സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥത ആരുടേതാണ്? അറിവിന്റെ പ്രവേശനം ആരാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്? പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ ഉപയോഗം ആരാണ് തീരുമാനിക്കുന്നത്? മനുഷ്യരുടെ അധ്വാനത്തിൽ നിന്നുള്ള അധികസമ്പത്ത് എവിടേക്ക് പോകുന്നു? ഈ ചോദ്യങ്ങളാണ് ആധുനിക വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളെ കൂടുതൽ കൃത്യമായി തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കുന്നത്.

ഇതിലൂടെ വർഗ്ഗം വെറും വരുമാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിർവചിക്കാനാവില്ല. അധികാരം, ഉടമസ്ഥത, നിയന്ത്രണം, അറിവ്, തീരുമാനശേഷി എന്നിവയും വർഗ്ഗശക്തിയുടെ ഘടകങ്ങളാണ്. വലിയ വരുമാനം ഉള്ള ഒരാൾക്കും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം ഇല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ സാമൂഹികശക്തി ഒരു വലിയ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉടമയുടേതിനോട് തുല്യമാകണമെന്നില്ല. അതുപോലെ വലിയ ശമ്പളം ലഭിക്കുന്ന ഒരു വിദഗ്ധന് സാമ്പത്തികമായി ശക്തനായിരിക്കാം; എന്നാൽ ഒരു ആഗോള സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉടമയ്ക്കുള്ള തീരുമാനാധികാരം അവനില്ലായിരിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് ആധുനിക വർഗ്ഗവിശകലനം അധികാരത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കണം. ധനശക്തി, ഉൽപ്പാദനനിയന്ത്രണം, സാങ്കേതികവിദ്യ, അറിവ്, രാഷ്ട്രീയപ്രവേശനം, മാധ്യമശക്തി എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ് പുതിയ വർഗ്ഗഘടനയുടെ ആഴത്തിലുള്ള രൂപം.

ഇവിടെ വീണ്ടും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ബഹുതല സമീപനം സഹായിക്കുന്നു. ഒരേ വ്യക്തിക്ക് വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത സ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം. ഒരു വ്യക്തി തൊഴിലാളിയായിരിക്കാം; മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ ഉപഭോക്താവായിരിക്കാം; മറ്റൊരിടത്ത് ചെറിയ ഉടമയായിരിക്കാം. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹികസ്ഥാനം സ്ഥിരമായ ഒരു ഏകപാളിയല്ല; വിവിധ ബന്ധങ്ങളുടെ സംയുക്തഫലമാണ്.

എന്നാൽ ഈ സങ്കീർണത രാഷ്ട്രീയസംഘടനയെ അസാധ്യമാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് പൊതുവായ താൽപര്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ രാഷ്ട്രീയബോധം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. തൊഴിൽസുരക്ഷ, പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹികസുരക്ഷ, ജനാധിപത്യാവകാശങ്ങൾ എന്നിവ പല സാമൂഹികവിഭാഗങ്ങളെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പൊതുതാൽപര്യങ്ങളാകാം.

ഇതിലൂടെ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനം ഒരു വിഭാഗത്തിന്റെ മാത്രം പ്രസ്ഥാനമാകാതെ വിവിധ സാമൂഹികശക്തികളുടെ കൂട്ടായ്മയായി വികസിക്കാം. തൊഴിലാളികൾ, കർഷകർ, ചെറുകിട ഉൽപ്പാദകർ, അറിവുതൊഴിലാളികൾ, സ്ത്രീകൾ, യുവാക്കൾ, പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തകർ, ഉപഭോക്താക്കൾ, പൊതുസേവനങ്ങളുടെ ഉപയോക്താക്കൾ തുടങ്ങിയ വിവിധ വിഭാഗങ്ങൾ പ്രത്യേക താൽപര്യങ്ങളോടൊപ്പം പൊതുവായ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളും പങ്കിടുന്നു.

ഇത്തരം കൂട്ടായ്മയ്ക്ക് ഒരു ഏകീകൃത രാഷ്ട്രീയബോധം ആവശ്യമാണ്. ഓരോ വിഭാഗത്തിന്റെയും പ്രത്യേക പ്രശ്നങ്ങളെ നിഷേധിച്ച് ഒരു പൊതുവായ മുദ്രാവാക്യത്തിന് കീഴിൽ എല്ലാവരെയും ഒന്നിപ്പിക്കുക എന്നതല്ല അതിന്റെ അർത്ഥം. മറിച്ച് വ്യത്യാസങ്ങളെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് അവയ്ക്കിടയിലെ പൊതുവായ ഘടനാപരമായ ബന്ധം തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഏകീകരണം. ഒരു സമൂഹത്തിലെ വ്യത്യസ്ത പ്രശ്നങ്ങൾ തമ്മിൽ ബന്ധമില്ലാത്തവയല്ല. തൊഴിൽസുരക്ഷയില്ലാത്ത തൊഴിലാളിക്ക് പരിസ്ഥിതിനാശവും പ്രശ്നമാണ്. കർഷകന് ജലക്ഷാമവും വിപണിയിലെ വിലയും ഒരുമിച്ചുള്ള പ്രശ്നമാണ്. നഗരത്തിലെ സാധാരണ കുടുംബത്തിന് ഗതാഗതം, വായുമലിനീകരണം, ഭവനച്ചെലവ്, തൊഴിൽസുരക്ഷ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിതമാണ്. ഈ ബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനം കൂടുതൽ വിശാലമാകും.

ഇവിടെ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ശത്രുക്കളെ മാത്രം കണ്ടെത്തുക എന്നതല്ല; സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ഘടന മനസ്സിലാക്കി മാറ്റത്തിനുള്ള പൊതുവായ ശക്തി സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതുമാണ്. ഒരു വ്യക്തിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെ ഘടനാപരമായ പ്രശ്നം പരിഹരിക്കാനാവില്ല. വ്യക്തികളുടെ പ്രവർത്തനം പ്രധാനമാണെങ്കിലും, ആ പ്രവർത്തനത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാപനപരമായ ഘടനയും പരിശോധിക്കണം.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “ബന്ധമാണ് സ്വഭാവത്തെ നിർണയിക്കുന്നത്” എന്ന വിപുലമായ സമീപനം. ഒരു വ്യക്തി അഴിമതിക്കാരനാണെന്ന് പറയുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല; അഴിമതിക്ക് അവസരം നൽകുന്ന അധികാരഘടന എന്താണ് എന്ന് പരിശോധിക്കണം. ഒരു തൊഴിലാളി ഉൽപ്പാദനക്ഷമനല്ലെന്ന് പറയുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല; അവന്റെ തൊഴിൽപരിസരം, പരിശീലനം, ആരോഗ്യസ്ഥിതി, ഉപകരണങ്ങൾ, ജോലി സമയം എന്നിവയും പരിശോധിക്കണം.

ഇത്തരം ബന്ധപരമായ സമീപനം വ്യക്തിയെ ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് വ്യക്തിഗത ഉത്തരവാദിത്തവും ഘടനാപരമായ കാരണങ്ങളും ഒരുമിച്ച് കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു. വ്യക്തിയുടെ തീരുമാനവും സാമൂഹികസാഹചര്യവും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികപരിഷ്കാരത്തിനും വ്യക്തിപരമായ ഉത്തരവാദിത്തത്തിനും ഒരേ സമയം സ്ഥാനം നൽകാം.

ഈ സമീപനം വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും രാഷ്ട്രീയബോധത്തിലും വലിയ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കും. ജനങ്ങളെ ഏതെങ്കിലും ആശയം അന്ധമായി സ്വീകരിക്കാൻ പരിശീലിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം, പ്രശ്നങ്ങളെ ബന്ധപരമായി വിശകലനം ചെയ്യാൻ പഠിപ്പിക്കണം. ഒരു സംഭവത്തിന് പിന്നിലെ സാമ്പത്തിക കാരണം എന്താണ്? അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയപ്രഭാവം എന്താണ്? മാധ്യമങ്ങൾ അതിനെ എങ്ങനെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു? ആരാണ് അതിൽ നിന്ന് പ്രയോജനം നേടുന്നത്? ആരാണ് നഷ്ടം വഹിക്കുന്നത്? ഭാവിയിൽ അതിന്റെ പ്രത്യാഘാതം എന്തായിരിക്കും? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാൻ കഴിയുന്ന പൗരനാണ് യഥാർത്ഥ ജനാധിപത്യ പൗരൻ.

അങ്ങനെ രാഷ്ട്രീയബോധം ഒരു പാർട്ടിയുടെ മുദ്രാവാക്യം മനഃപാഠമാക്കുന്നതിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിമർശനാത്മകമായി വായിക്കുന്ന കഴിവായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹികപ്രയോഗത്തിൽ ഈ ബോധപരമായ പരിവർത്തനത്തിന് കേന്ദ്രസ്ഥാനമുണ്ട്.

കാരണം സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകളെ മാറ്റാൻ ആദ്യം മനുഷ്യർ അവയെ സ്വാഭാവികവും മാറ്റാനാവാത്തതുമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളായി കാണുന്നത് അവസാനിപ്പിക്കണം. വിപണി സ്വാഭാവികനിയമമല്ല. സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയുടെ എല്ലാ രൂപങ്ങളും ശാശ്വതമല്ല. സാമ്പത്തിക അസമത്വം മനുഷ്യസ്വഭാവത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഫലമല്ല. നിലവിലുള്ള അധികാരഘടനകൾ ചരിത്രപരമായി രൂപപ്പെട്ടവയാണ്. ചരിത്രപരമായി രൂപപ്പെട്ടതെല്ലാം ചരിത്രപരമായി തന്നെ മാറ്റാനും കഴിയും.

ഇതാണ് ഭാവിയുടെ സാധ്യതയുടെ അടിസ്ഥാനബോധം. എന്നാൽ മാറ്റം സ്വയം സംഭവിക്കില്ല. സാധ്യത യാഥാർത്ഥ്യമാകാൻ സാമൂഹികപ്രവർത്തനം ആവശ്യമാണ്. ആശയങ്ങൾ, സംഘടനകൾ, ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയബോധം, സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകൾ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് സാധ്യത യാഥാർത്ഥ്യമായി മാറുന്നത്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹികദർശനം ഒരു “അവസാന സമൂഹത്തിന്റെ” രൂപരേഖ നൽകുന്നതിനെക്കാൾ, മനുഷ്യർക്ക് സ്വന്തം സാമൂഹികഭാവിയെ ബോധപൂർവം നിർമ്മിക്കാനുള്ള കഴിവ് വികസിപ്പിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. ചരിത്രത്തിന്റെ അന്ത്യം അല്ല, ചരിത്രത്തെ കൂടുതൽ ബോധപൂർവം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യന്റെ ഉദയമാണ് ഇതിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഇന്നത്തെ ഘട്ടത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഉൽപ്പാദനശാലകളെയും വിപണികളെയും മാത്രം പരിശോധിച്ചാൽ മതിയാകില്ല. മൂലധനം ക്രമേണ ധനകാര്യരൂപങ്ങളിലേക്കും വിവരരൂപങ്ങളിലേക്കും സാങ്കേതികരൂപങ്ങളിലേക്കും മാറിയിരിക്കുന്നു. ഒരുകാലത്ത് മൂലധനത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രതീകം ഫാക്ടറിയും യന്ത്രവുമായിരുന്നു. ഇന്ന് അതിനൊപ്പം ബാങ്കുകളും നിക്ഷേപനിധികളും വിവരശേഖരണകേന്ദ്രങ്ങളും കമ്പ്യൂട്ടർ ശൃംഖലകളും കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങളും ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശങ്ങളും ഡിജിറ്റൽ വേദികളും നിർണായക ശക്തികളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ മൂലധനത്തിന്റെ സ്വഭാവം കൂടുതൽ അമൂർത്തവും ചലനാത്മകവും അതേസമയം കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകൃതവുമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.

ധനവൽക്കരണം ഈ മാറ്റത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രകടനമാണ്. ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നേരിട്ട് നിക്ഷേപിച്ച് ലാഭം നേടുന്നതിനു പകരം പണം തന്നെ കൂടുതൽ പണം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പ്രാധാന്യം വർധിക്കുമ്പോൾ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദന അടിത്തറയും ധനകാര്യലോകവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സങ്കീർണമാകുന്നു. ഓഹരികൾ, കടപ്പത്രങ്ങൾ, വിവിധതരം ധനകാര്യകരാറുകൾ, നിക്ഷേപങ്ങൾ എന്നിവയുടെ മൂല്യം യഥാർത്ഥ വസ്തുക്കളുടെയും സേവനങ്ങളുടെയും ഉൽപ്പാദനത്തിൽ നിന്ന് ഭാഗികമായി വേർപെട്ട് സഞ്ചരിക്കാം. ഇതിലൂടെ സമ്പത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം യാഥാർത്ഥ്യ ഉൽപ്പാദനത്തേക്കാൾ പ്രതീക്ഷകളുടെയും ഊഹത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ ചലിക്കുന്ന അവസ്ഥ ഉണ്ടാകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഇത് സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പാളികൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലെ ഒരു അസന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്. ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനം, സാമൂഹിക അധ്വാനം, ധനകാര്യ മൂല്യം, വിപണി പ്രതീക്ഷകൾ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിതമാണെങ്കിലും അവയുടെ ചലനവേഗം ഒരുപോലെയല്ല. യഥാർത്ഥ ഉൽപ്പാദനം ക്രമേണ മാറുമ്പോൾ ധനകാര്യ മൂല്യങ്ങൾ വളരെ വേഗത്തിൽ ഉയരുകയും താഴുകയും ചെയ്യാം. ഈ വേഗവ്യത്യാസം ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ വലിയ സാമ്പത്തിക അസ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ധനകാര്യവൽക്കരണത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഫലം സമ്പത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യരുടെ ധാരണയിലും മാറ്റമാണ്. പണം സ്വയം സമ്പത്താണെന്ന ധാരണ ശക്തമാകുമ്പോൾ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രകൃതി, മനുഷ്യശ്രമം, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പ്രാധാന്യം മറയാം. എന്നാൽ പണത്തിന്റെ അവകാശവാദം നിലനിൽക്കാൻ പിന്നിൽ യഥാർത്ഥ വസ്തുക്കളും സേവനങ്ങളും ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന സമൂഹം ആവശ്യമാണ്. പണം യാഥാർത്ഥ്യസമ്പത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയാണ്; അത് യാഥാർത്ഥ്യസമ്പത്തിന്റെ പകരക്കാരനല്ല.

ഇവിടെയാണ് സാമ്പത്തിക കുമിളകളുടെ ഭൗതിക അടിത്തറ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. ഒരു സ്വത്തിന്റെ വില ഉയരുന്നു. വില ഉയരുന്നതിനാൽ കൂടുതൽ ആളുകൾ അതിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നു. കൂടുതൽ നിക്ഷേപം വില വീണ്ടും ഉയർത്തുന്നു. വില ഉയരുന്നതിന്റെ പ്രതീക്ഷ തന്നെ പുതിയ നിക്ഷേപത്തെ ആകർഷിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്വയം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തിക ശേഷി അതേ വേഗത്തിൽ വളരുന്നില്ലെങ്കിൽ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പ്രതീക്ഷയും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ശക്തമാകുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി വില ഇടിയുകയും ഭയം വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യാം. ഒരിക്കൽ ഏകീകരണശക്തിയായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന പ്രതീക്ഷ തന്നെ വിഘടനശക്തിയായി മാറുന്നു.

ഈ പ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യരുടെ മനഃശാസ്ത്രവും സാമ്പത്തിക ഘടനയും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഭയം, പ്രതീക്ഷ, വിശ്വാസം, അനിശ്ചിതത്വം എന്നിവ ധനകാര്യവിപണികളിൽ സാമ്പത്തികശക്തികളായി മാറുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയെ മനുഷ്യന്റെ വികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണമായി വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. മനുഷ്യബോധം തന്നെ സാമ്പത്തിക ചലനങ്ങളുടെ ഒരു ഘടകമായി മാറുന്നു.

ഇതോടെ ബോധവും മൂലധനവും തമ്മിലുള്ള പുതിയ ബന്ധം വ്യക്തമാകുന്നു. പരസ്യം മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. മാധ്യമങ്ങൾ സാമ്പത്തിക പ്രതീക്ഷകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ ശ്രദ്ധയെ ഒരു സാമ്പത്തിക വിഭവമാക്കി മാറ്റുന്നു. ഉപഭോക്താവിന്റെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റാനുള്ള മത്സരം തന്നെ ഒരു പുതിയ സാമ്പത്തിക മേഖലയായി മാറുന്നു. മനുഷ്യന്റെ സമയം മാത്രമല്ല, അവന്റെ ശ്രദ്ധയും വിപണിയിൽ മൂല്യമുള്ള വിഭവമാകുന്നു.

ഇതാണ് ശ്രദ്ധയുടെ വാണിജ്യവൽക്കരണം. ഒരാൾ ഒരു ഡിജിറ്റൽ വേദിയിൽ ചെലവഴിക്കുന്ന സമയം നേരിട്ട് പണമാകണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ആ സമയം പരസ്യവരുമാനം, ഉപയോക്തൃവിവരശേഖരണം, ഉപഭോക്തൃശീലങ്ങളുടെ പ്രവചനം, ഉൽപ്പന്നവിൽപ്പന തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് ഉപയോഗിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ ഉപയോക്താവ് ഒരു ഉപഭോക്താവ് മാത്രമല്ല; അവന്റെ ശ്രദ്ധയും പെരുമാറ്റവിവരങ്ങളും സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളായി മാറുന്നു.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ സ്വകാര്യത ഒരു വ്യക്തിഗത പ്രശ്നം മാത്രമല്ല. അത് സാമ്പത്തിക അധികാരത്തിന്റെ പ്രശ്നവുമാണ്. ആരുടെ കൈയിലാണ് മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വലിയ തോതിലുള്ള വിവരങ്ങൾ? ആ വിവരങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ആരാണ് തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നത്? ഏത് ഉൽപ്പന്നം ആരെ കാണിക്കണം, ഏത് സന്ദേശം ആരെ ലക്ഷ്യമാക്കണം, ഏത് രാഷ്ട്രീയ ഉള്ളടക്കം ആരുടെ മുന്നിൽ എത്തിക്കണം തുടങ്ങിയ തീരുമാനങ്ങൾ ആരാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവും ഒരുമിച്ച് ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ വിവരശക്തി രാഷ്ട്രീയ ബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന് പുതിയ വെല്ലുവിളികൾ ഉയരുന്നു. ഒരു വ്യക്തിക്ക് വോട്ട് ചെയ്യാനുള്ള അവകാശമുണ്ടെങ്കിലും അവന്റെ ബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്ന വിവരപ്രവാഹം ചില സ്വകാര്യ ശക്തികളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണെങ്കിൽ രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിധിയെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കേണ്ടിവരും.

ഇവിടെയാണ് വിവരാധിപത്യവും സാമ്പത്തികാധിപത്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം. ഒരാൾക്ക് കൂടുതൽ സമ്പത്ത് ലഭിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ മാധ്യമപ്രവേശനം നേടാം. കൂടുതൽ മാധ്യമപ്രവേശനം കൂടുതൽ രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം നൽകാം. രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം അനുകൂലമായ നിയമങ്ങളും നയങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാം. അവ വീണ്ടും കൂടുതൽ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാം. ഇങ്ങനെ സമ്പത്ത്, വിവരം, രാഷ്ട്രീയം എന്നിവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് വ്യത്യസ്ത പാളികളിലെ ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. സാമ്പത്തിക ശക്തി രാഷ്ട്രീയശക്തിയായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു; രാഷ്ട്രീയശക്തി വിവരശക്തിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വിവരശക്തി വീണ്ടും സാമ്പത്തികശക്തിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ ശക്തിയും മറ്റൊന്നിന്റെ കാരണം മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ഫലവുമാണ്. അതിനാൽ ഏകദിശയിലുള്ള കാരണവ്യാഖ്യാനം ഇവിടെ പര്യാപ്തമല്ല.

ഇതിന്റെ ഏറ്റവും പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച. വൻതോതിലുള്ള വിവരശേഖരം, ശക്തമായ കണക്കുകൂട്ടൽ സംവിധാനങ്ങൾ, ഉയർന്ന നിലവാരമുള്ള മാതൃകകൾ, വിപുലമായ ഉപയോക്തൃശൃംഖലകൾ എന്നിവ കൈവശമുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വികസനത്തിൽ വലിയ മുൻതൂക്കം ലഭിക്കുന്നു. ഇതോടെ പുതിയ സാങ്കേതികശക്തി വീണ്ടും കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാനുള്ള സാധ്യത ഉയരുന്നു.

കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുസമ്പത്തായിരിക്കുമോ, അതോ കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്വകാര്യശക്തിയായിരിക്കുമോ എന്നത് ഭാവിയിലെ നിർണായക ചോദ്യമാണ്. ഒരു വശത്ത് വൻ ഗവേഷണച്ചെലവും സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യവും ആവശ്യപ്പെടുന്നതിനാൽ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സ്വാഭാവികമായ മുൻതൂക്കം ഉണ്ടാകാം. മറുവശത്ത് മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ അറിവും കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സംഭാവനകളും ഉപയോഗിച്ചാണ് ഈ സംവിധാനങ്ങൾ വളരുന്നത്. അതിനാൽ അവയുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും സംബന്ധിച്ച ചോദ്യങ്ങൾ ഒഴിവാക്കാനാവില്ല.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ചയെ സ്വകാര്യലാഭത്തിന്റെ പരിധിയിൽ മാത്രം നിർത്തിയാൽ അതിന്റെ നേട്ടങ്ങൾ അസമമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടാം. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, ഭാഷാപരമായ പ്രവേശനം, കൃഷി, ദുരന്തനിവാരണം, പൊതുഭരണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ സാമൂഹികപ്രയോജനം വളരെ വലുതാണ്. അതിനാൽ പൊതുതാൽപര്യത്തിനായി ഉപയോഗിക്കാവുന്ന തുറന്ന സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

അതേസമയം കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ഉപയോഗം പുതിയ അപകടങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കും. തെറ്റായ വിവരങ്ങളുടെ അതിവേഗ വ്യാപനം, വ്യക്തികളുടെ സ്വകാര്യതയുടെ ലംഘനം, തൊഴിൽവിപണിയിലെ അസ്ഥിരത, തീരുമാനങ്ങളിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന പക്ഷപാതങ്ങൾ, നിരീക്ഷണശേഷിയുടെ വർധന എന്നിവ സാമൂഹികപ്രശ്നങ്ങളായി മാറാം. അതിനാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയെ തടയുകയല്ല, അതിനെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ കൊണ്ടുവരികയാണ് വേണ്ടത്.

ഇവിടെ വീണ്ടും സ്വാതന്ത്ര്യവും നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു. അതിരുകടന്ന നിയന്ത്രണം സാങ്കേതിക സൃഷ്ടിപരതയെ തടയാം. നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സാങ്കേതികശക്തി മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ തന്നെ ഭീഷണിപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് ആവശ്യമായ നിയന്ത്രണം അതിന്റെ വികസനം തടയുന്നതല്ല; അതിന്റെ ഉപയോഗത്തെ മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമാക്കുന്നതാണ്.

ഈ സമീപനത്തിൽ “സാങ്കേതിക ജനാധിപത്യം” എന്ന ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നു. സമൂഹത്തെ ആഴത്തിൽ ബാധിക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെ വികസനത്തിലും ഉപയോഗത്തിലും ശാസ്ത്രജ്ഞർക്കും സാങ്കേതികവിദഗ്ധർക്കും വ്യവസായങ്ങൾക്കും മാത്രമല്ല, പൊതുസമൂഹത്തിനും പങ്കുണ്ടാകണം. സാങ്കേതിക തീരുമാനങ്ങളുടെ സാമൂഹികപ്രത്യാഘാതങ്ങളെക്കുറിച്ച് പൊതുചർച്ചകൾ നടക്കണം.

അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും ഇതോടൊപ്പം മാറണം. മനുഷ്യരാശിയുടെ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷത്തെ കൂട്ടായ അറിവിന്റെ മേൽ നിർമ്മിച്ച പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്ക് പൂർണമായ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത അവകാശപ്പെടുന്നത് ചരിത്രപരമായ ഒരു വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു പുതിയ കണ്ടെത്തലിന് അതിന്റെ സ്രഷ്ടാവിന് അംഗീകാരവും ന്യായമായ പ്രതിഫലവും ലഭിക്കണം. എന്നാൽ അതേ സമയം മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുവായ അറിവിലേക്കുള്ള സംഭാവനയും അംഗീകരിക്കണം.

ഇതിനായി അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥതയ്ക്ക് പലതരത്തിലുള്ള മാതൃകകൾ ആവശ്യമാണ്. ചില അറിവുകൾ തുറന്നുവെക്കാം. ചിലത് സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയിൽ നിലനിർത്താം. ചില മേഖലകളിൽ നിയന്ത്രിത സ്വകാര്യാവകാശം അനുവദിക്കാം. എന്നാൽ ജീവൻരക്ഷാ മരുന്നുകൾ, അടിസ്ഥാന ശാസ്ത്രീയ അറിവുകൾ, പൊതുജനാരോഗ്യവിവരങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ അറിവിന്റെ അമിതമായ സ്വകാര്യവൽക്കരണം മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പൊതുതാൽപര്യവുമായി വൈരുദ്ധ്യപ്പെടാം.

ഇതേ കാര്യം വിത്തുകളുടെയും ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെയും കാര്യത്തിലും ബാധകമാണ്. ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി കർഷകസമൂഹങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ച വിളവിനങ്ങളും വിത്തുകളും വെറും സ്വകാര്യ വസ്തുവായി കാണാനാവില്ല. അവയിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ചരിത്രം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവജാലസമ്പത്തിന്റെയും കാർഷിക അറിവിന്റെയും സംരക്ഷണത്തിൽ പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളുടെ അവകാശം അംഗീകരിക്കണം.

ഇവിടെ പ്രകൃതിയും മനുഷ്യസമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ മറ്റൊരു തലമുണ്ട്. പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യൻ വിഭവങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ഇടപെടലും വർധിക്കുന്നു. കൃഷി, വനസംരക്ഷണം, ജലനിർവഹണം, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയിലൂടെ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പല പ്രക്രിയകളിലും ഇടപെടുന്നു. ഈ ഇടപെടലിന് അറിവും ഉത്തരവാദിത്തവും ആവശ്യമാണ്.

പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കുക എന്ന പഴയ ആശയത്തിന് പകരം പ്രകൃതിയുമായി സഹപരിണാമം എന്ന ആശയം സ്വീകരിക്കേണ്ടിവരും. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേറിട്ട ഒരു ശക്തിയല്ല. മനുഷ്യശരീരം തന്നെ പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ഭക്ഷണം, ശ്വാസം, ജലം, ഊർജം, ആരോഗ്യം എന്നിവ പ്രകൃതിയുടെ ചലനങ്ങളുമായി ബന്ധിതമാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കുന്നത് ഒടുവിൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം ഭൗതിക അടിത്തറയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയാണ്.

ഇതിലൂടെ സാമ്പത്തികവികസനത്തിന്റെ പുതിയ തത്വം ഉയരുന്നു. പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് എടുക്കുന്ന വിഭവങ്ങളുടെ വേഗം പ്രകൃതിക്ക് അവ പുനർനിർമിക്കാനോ പുനഃസ്ഥാപിക്കാനോ കഴിയുന്ന വേഗത്തെ മറികടക്കരുത്. പ്രകൃതിയിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുന്ന മാലിന്യങ്ങളുടെ അളവ് പ്രകൃതിയുടെ ആഗിരണശേഷിയെ മറികടക്കരുത്. ഈ രണ്ട് പരിധികളും ലംഘിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തികവളർച്ച തന്നെ ദീർഘകാല അസ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ” ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. പ്രകൃതിയും മനുഷ്യസമൂഹവും തമ്മിലുള്ള വിഭവകൈമാറ്റം ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല. നിരന്തരം മാറുന്ന ഒരു പ്രവാഹമാണ്. അതിന്റെ സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്താൻ മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനരീതിയും നിരന്തരം തിരുത്തേണ്ടിവരും.

ഇത് “വളർച്ചയ്ക്ക് വിരുദ്ധമായ” ആശയമല്ല. മറിച്ച് വളർച്ചയുടെ ഗുണം മാറ്റാനുള്ള ശ്രമമാണ്. ഭൗതിക ഉപഭോഗത്തിന്റെ അനന്തമായ വർധനയ്ക്ക് പകരം അറിവ്, ആരോഗ്യം, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം, സൃഷ്ടിപരത, സാമൂഹികസുരക്ഷ, ഒഴിവുസമയം, പ്രകൃതിസൗഹൃദ ജീവിതം എന്നിവയിൽ വളർച്ച ഉണ്ടാകാം. അങ്ങനെ വളർച്ചയുടെ അർത്ഥം അളവിൽ നിന്ന് ഗുണത്തിലേക്ക് മാറുന്നു.

ഈ മാറ്റം സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ ലക്ഷ്യത്തെ തന്നെ പുനർനിർവചിക്കും. “എത്ര ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ചു?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എന്താണ് ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ചത്?”, “ആർക്കുവേണ്ടിയാണ് ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ചത്?”, “ആരാണ് അതിന്റെ ചെലവ് വഹിക്കുന്നത്?”, “പ്രകൃതിയിൽ അതിന്റെ സ്വാധീനം എന്താണ്?”, “ഭാവിതലമുറയെ അത് എങ്ങനെ ബാധിക്കും?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ചോദിക്കേണ്ടിവരും.

ഇതോടെ സാമ്പത്തിക കണക്കുകൂട്ടൽ കൂടുതൽ സമഗ്രമാകും. ഒരു വ്യവസായം ആയിരക്കണക്കിന് കോടി രൂപയുടെ ഉൽപ്പാദനം സൃഷ്ടിച്ചാലും അതേ സമയം ജലം മലിനമാക്കുകയും ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്താൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹികലാഭം കുറവായിരിക്കാം. വിപണിവിലയും സാമൂഹികമൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇവിടെ വ്യക്തമായി കാണാം.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സാമ്പത്തിക സംവിധാനത്തിന് “സാമൂഹിക കണക്കെടുപ്പ്” ആവശ്യമാണ്. സ്വകാര്യ ലാഭം മാത്രം കണക്കാക്കാതെ പരിസ്ഥിതിചെലവ്, പൊതുആരോഗ്യചെലവ്, സാമൂഹികനേട്ടം, തൊഴിൽഗുണമേന്മ, ഭാവിതലമുറയുടെ ചെലവ് എന്നിവയും പരിഗണിക്കണം. ഇത് സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തെ കൂടുതൽ യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ളതാക്കും.

അവസാനം ഈ ചർച്ച നമ്മെ ഒരു വലിയ ചരിത്രപരമായ നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു. മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പരിണാമം മനുഷ്യസമൂഹത്തെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളെ അതിവിപുലമാക്കി. എന്നാൽ ആ ബന്ധങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തി ഇപ്പോഴും അസമമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ലോകത്തെ കൂടുതൽ ഏകീകരിച്ചു; പക്ഷേ സമ്പത്തും അറിവും കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും സൃഷ്ടിച്ചു. ഉൽപ്പാദനം സാമൂഹികമായി കൂടുതൽ കൂട്ടായിത്തീർന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത പലപ്പോഴും സ്വകാര്യമായി തുടരുന്നു.

മനുഷ്യരാശിയുടെ ഉൽപ്പാദനശേഷികൾ ഇത്രയും വികസിച്ചിരിക്കെ അടിസ്ഥാനജീവിതാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ കഴിയാത്ത മനുഷ്യർ നിലനിൽക്കുന്നത് ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ കുറവുകൊണ്ടല്ല; വിഭവങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥതയിലും വിതരണത്തിലും നിലനിൽക്കുന്ന സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാലാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ നിർബന്ധിത അധ്വാനം കുറയ്ക്കാൻ കഴിയുന്ന ഘട്ടത്തിൽ പോലും മനുഷ്യർ നീണ്ട ജോലി സമയത്തിലും സാമ്പത്തിക അനിശ്ചിതത്വത്തിലും കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ പ്രശ്നം സാങ്കേതികശേഷിയിലല്ല; ആ സാങ്കേതികശേഷിയുടെ സാമൂഹിക ഉപയോഗത്തിലാണ്.

അതിനാൽ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം ഉൽപ്പാദനശേഷികളെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; അവയുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ഉപയോഗലക്ഷ്യവും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. മൂലധനം മനുഷ്യന്റെ മേൽ അധികാരം ചെലുത്തുന്ന സാമൂഹികശക്തിയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യജീവിതത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധിയായി മാറണം. സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിൽനഷ്ടത്തിന്റെ ഭീഷണിയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ സമയവിമോചനത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറണം. അറിവ് സ്വകാര്യ അധികാരത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യരാശിയുടെ പങ്കിട്ട ശേഷിയായി വികസിക്കണം. പ്രകൃതി ചൂഷണത്തിന്റെ ഉറവിടത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സഹപരിണാമത്തിന്റെ അടിത്തറയായി മാറണം.

ഇതാണ് മുതലാളിത്തം, ലിബറലിസം, നിയോലിബറലിസം എന്നിവയുടെ ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങളെ മറികടന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന വിശാലമായ ദിശ: മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിച്ച ശക്തികൾ മനുഷ്യന്റെ മേൽ അന്യമായ അധികാരമായി നിലനിൽക്കാതെ, ബോധപൂർവമായ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിലൂടെ മനുഷ്യന്റെ സ്വതന്ത്രവും സൃഷ്ടിപരവുമായ ജീവിതത്തിന്റെ ഉപാധികളായി മാറുന്ന ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണത്തിലേക്ക് നീങ്ങുക.