അരാജകവാദം(Anarchism)- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഒരു പുനർവായന

അരാജകവാദം എന്ന പദം രാഷ്ട്രീയ ചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെട്ട ആശയങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. സാധാരണ രാഷ്ട്രീയ ഭാഷയിൽ അരാജകത്വം എന്നു പറയുമ്പോൾ ഭരണത്തിന്റെ അഭാവം, നിയമരാഹിത്യം, സാമൂഹിക കുഴപ്പം, അക്രമം എന്നിവയാണ് പലപ്പോഴും മനസ്സിൽ വരുന്നത്. എന്നാൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ ദാർശനിക ഉള്ളടക്കം അതിനേക്കാൾ വളരെ സങ്കീർണ്ണമാണ്. അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തെയും മനുഷ്യനുമേൽ മനുഷ്യൻ സ്ഥാപിക്കുന്ന നിർബന്ധിത ആധിപത്യത്തെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ദർശനമാണത്. മനുഷ്യർക്ക് പരസ്പര സഹകരണം, സ്വമേധയാ രൂപപ്പെടുന്ന സംഘടനകൾ, പരസ്പര സഹായം, പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണം, പങ്കാളിത്ത തീരുമാനമെടുക്കൽ എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സമൂഹത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനാകുമെന്നതാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രതീക്ഷ. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, അരാജകവാദത്തിന്റെ ഈ ആശയം കേവലം ഒരു രാഷ്ട്രീയ സിദ്ധാന്തമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തെയും സമൂഹത്തെയും നിരന്തര ചലനത്തിലും പരസ്പരവിരുദ്ധ ശക്തികളുടെ സമതുലനത്തിലും കാണുന്ന ഒരു വിശാല ദാർശനിക സമീപനവുമായി അതിന് ചില പ്രധാനപ്പെട്ട ബന്ധങ്ങൾ കണ്ടെത്താനാകും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ധാരണ പ്രകാരം പ്രപഞ്ചം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടായ്മയല്ല; മറിച്ച് പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജക ശക്തികളുടെയും വിഘടനാത്മക ശക്തികളുടെയും നിരന്തര ചലനമാണ്. സംയോജക ശക്തികൾ ഘടകങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിക്കുകയും ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും സ്ഥിരത നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വിഘടനാത്മക ശക്തികൾ നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ അഴിച്ചുവിടുകയും വൈവിധ്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ നിലനിൽപ്പ് എന്നത് പൂർണ്ണമായ സ്ഥിരതയല്ല; മറിച്ച് വിരുദ്ധ ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ്. ഈ ആശയം അരാജകവാദത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് വളരെ പ്രയോജനകരമാണ്. കാരണം അരാജകവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ചോദ്യം “ക്രമം വേണമോ വേണ്ടയോ?” എന്നതല്ല. യഥാർത്ഥ ചോദ്യം “ക്രമം എങ്ങനെയാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്, ആരാണ് അത് നിർണ്ണയിക്കുന്നത്, അത് സ്വമേധയാ രൂപപ്പെടുന്നതാണോ അതോ ബലപ്രയോഗത്തിലൂടെ അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നതാണോ?” എന്നതാണ്.

പരമ്പരാഗത രാഷ്ട്രീയചിന്തയിൽ ക്രമവും അധികാരവും തമ്മിൽ അടുത്ത ബന്ധം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. സമൂഹത്തിൽ നിയമവും ക്രമവും നിലനിർത്താൻ ഒരു കേന്ദ്രാധികാരം ആവശ്യമാണ് എന്നതാണ് പൊതുവായ ധാരണ. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ക്രമം എന്നത് കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് നിർബന്ധപൂർവം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടേണ്ട ഒന്നല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിലെ അനവധി സങ്കീർണ്ണ ഘടനകൾ ഏതെങ്കിലും കേന്ദ്രനിയന്ത്രണത്തിന്റെ ഫലമായി മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അനവധി ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പ്രാദേശിക ഇടപെടലുകളിൽ നിന്നാണ് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ക്രമങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഇതിനെ ഉദ്ഭവസ്വഭാവം എന്നു വിളിക്കാം. അതുകൊണ്ട് സമൂഹത്തിലും കേന്ദ്രാധികാരമില്ലാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ ക്രമം അസാധ്യമാണെന്ന് മുൻകൂട്ടി നിഗമനം ചെയ്യുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായും ദാർശനികമായും പരിമിതമായ സമീപനമായിരിക്കും.

അരാജകവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന ഇവിടെ കാണാം. മനുഷ്യർ തമ്മിലുള്ള സഹകരണത്തിന് മുകളിൽ നിർബന്ധിതമായ ഒരു അധികാരഘടന ഇല്ലാതിരുന്നാൽ സമൂഹം സ്വാഭാവികമായി തകർന്നുപോകുമെന്ന ധാരണയെ അരാജകവാദം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. കുടുംബം, അയൽക്കൂട്ടം, തൊഴിലാളി സംഘടന, സഹകരണസംഘം, ഗ്രാമസഭ, സാമൂഹിക കൂട്ടായ്മ, പരസ്പരസഹായ ശൃംഖല തുടങ്ങിയ അനവധി സ്ഥാപനങ്ങൾ കേന്ദ്രഭരണകൂടത്തിന് പുറത്തും പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്നു. ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “താഴ്ന്ന തലങ്ങളിലെ ഇടപെടലുകളിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ക്രമത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം” എന്ന ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നത്. സമൂഹത്തിന്റെ ക്രമം മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് മാത്രം ഒഴുകുന്ന ഒന്നല്ല; താഴെ നിന്ന് മുകളിലേക്കും അത് രൂപപ്പെടാം.

എന്നാൽ ഇവിടെ അരാജകവാദത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുധ്യം വ്യക്തമാകുന്നു. എല്ലാ കേന്ദ്രീകരണവും അടിച്ചമർത്തലാണെന്ന് കരുതുന്നത് ശരിയല്ല; അതുപോലെ എല്ലാ വികേന്ദ്രീകരണവും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുമെന്നും പറയാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ സംയോജക ശക്തി പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതായാൽ ഘടനകൾ തകരും; വിഘടനാത്മക ശക്തി പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതായാൽ മാറ്റത്തിനുള്ള സാധ്യതകൾ ഇല്ലാതാകും. അതിനാൽ ഒരു സമൂഹത്തിന് സംഘടന ആവശ്യമാണ്, പക്ഷേ സംഘടന അധികാരാധിപത്യമായി മാറരുത്. ഐക്യം ആവശ്യമാണ്, പക്ഷേ ഐക്യം ഏകീകരണമായി മാറരുത്. സ്വാതന്ത്ര്യം ആവശ്യമാണ്, പക്ഷേ സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പൂർണ്ണ വിഘടനമായി മാറരുത്.

ഇവിടെയാണ് അരാജകവാദത്തെ “ഭരണകൂടത്തിന്റെ അഭാവം” എന്നതിലുപരി “അധികാരത്തിന്റെ വികേന്ദ്രീകരണം” എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നത് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമാകുന്നത്. കേന്ദ്രാധികാരത്തിന്റെ പൂർണ്ണ നിഷേധം പ്രായോഗികമായി അസാധ്യമായേക്കാം; എന്നാൽ അധികാരം ഒരിടത്ത് അമിതമായി സഞ്ചയിക്കപ്പെടുന്നത് തടയുക, തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള ശേഷി താഴത്തെ സാമൂഹിക ഘടകങ്ങളിലേക്ക് വിതരണം ചെയ്യുക, ആവശ്യമായിടത്ത് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുക എന്നിവ കൂടുതൽ പ്രായോഗികമായ ലക്ഷ്യങ്ങളാണ്. അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ അരാജകവാദം കേന്ദ്രീകൃത അധികാരത്തിന് പകരം ബഹുകേന്ദ്രിതമായ സാമൂഹിക സംഘടനയെ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഒരു സിദ്ധാന്തമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സ്ഥലം തന്നെ പരമാവധി വിഘടനാത്മക സ്വഭാവമുള്ള ഒരു ഭൗതിക ഘടകമായി പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു. വസ്തുക്കളെ വേർതിരിക്കുന്നതിനൊപ്പം അവയ്ക്ക് ചലിക്കാനും പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കാനും സ്ഥലം അവസരം നൽകുന്നു. ഇതിന്റെ സാമൂഹിക സാദൃശ്യം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലാണ് കാണാൻ കഴിയുന്നത്. സ്വാതന്ത്ര്യം വെറും നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സാമൂഹിക ഇടമാണ്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള ഇടം ലഭിക്കുമ്പോഴാണ് അയാൾക്ക് മറ്റുള്ളവരുമായി സ്വമേധയാ ബന്ധപ്പെടാനും സഹകരിക്കാനും കഴിയുന്നത്. അതിനാൽ സാമൂഹിക സ്വാതന്ത്ര്യം സമൂഹത്തിന്റെ വിഘടനം മാത്രമല്ല; പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ സാധ്യതയ്ക്കുള്ള “സ്ഥലം” കൂടിയാണ്.

അതേസമയം അമിതമായ വിഘടനം സമൂഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനെ ദുർബലപ്പെടുത്തും. വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം അതിന്റെ പരമാവധിയിലെത്തുമ്പോൾ മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും സാമൂഹിക സഹകരണത്തെയും നിഷേധിക്കുന്ന രീതിയിലേക്ക് മാറിയാൽ അത് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ തന്നെ വിരുദ്ധരൂപമായി മാറും. ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റൊരാളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്ന ഘട്ടത്തിൽ വിഘടനാത്മക ശക്തി സാമൂഹിക അസംഘടനയായി മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് സംയോജകവും വിഘടനാത്മകവുമായ ശക്തികളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സന്തുലനമാണ്.

അരാജകവാദവും കമ്യൂണിസവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനഃപരിശോധിക്കാം. മാർക്സിന്റെ പാരമ്പര്യത്തിൽ മുതലാളിത്തത്തെ മറികടന്ന് വർഗ്ഗരഹിതവും ഒടുവിൽ ഭരണകൂടരഹിതവുമായ സമൂഹത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണ് സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. അരാജകവാദികൾ പലപ്പോഴും ഭരണകൂടത്തെ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ പേരിൽ പോലും നിലനിർത്തുന്നതിനെ വിമർശിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമീപനം ഈ വൈരുധ്യത്തെ ഒരു പരസ്പരവിരുദ്ധ ദ്വന്ദ്വമായി കാണുന്നതിനുപകരം ഒരു ചലനാത്മക പ്രശ്നമായി കാണും. വിപ്ലവകരമായ മാറ്റത്തിന് സംഘടന ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കാൻ രൂപപ്പെടുത്തിയ സംഘടന തന്നെ പുതിയ അധികാരകേന്ദ്രമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയും നിലനിൽക്കും. അതിനാൽ വിപ്ലവസംഘടനയുടെ ആവശ്യകതയും അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെ അപകടവും ഒരേസമയം പരിഗണിക്കേണ്ടതാണ്.

ഇത് “ഉപാധിയും ലക്ഷ്യവും” തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തിലേക്ക് നമ്മെ എത്തിക്കുന്നു. ഒരു സ്വതന്ത്ര സമൂഹം സൃഷ്ടിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന സംഘടനാരൂപം തന്നെ അധികാരാധിപത്യപരമാണെങ്കിൽ, അതിൽ നിന്ന് സ്വാതന്ത്ര്യസമൂഹം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കും എന്നത് അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക ഗുണം അതിന്റെ മുൻഗാമിയായ സാമൂഹിക ഘടനകളിൽ ചില അളവിൽ തന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടണം. പുതിയ ഘടന പഴയ ഘടനയുടെ പൂർണ്ണ നിഷേധമല്ല; പഴയതിലെ ചില ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് പുതിയ ഗുണനിലവാരത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതുകൊണ്ട് സാമൂഹിക വിപ്ലവത്തിന്റെ സംഘടനാ രൂപങ്ങളിലും ഭാവിയിലെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വിത്തുകൾ ഉണ്ടായിരിക്കണം.

ഇവിടെ പീറ്റർ ക്രോപോട്ട്കിന്റെ പരസ്പരസഹായ സിദ്ധാന്തം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. ജീവലോകത്തിന്റെ പരിണാമത്തെ വെറും മത്സരത്തിന്റെ ഫലമായി മാത്രം കാണാതെ സഹകരണത്തിന്റെയും പരസ്പരസഹായത്തിന്റെയും പ്രാധാന്യം അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സംയോജക-വിഘടനാത്മക ശക്തികളുടെ മാതൃകയിൽ ഇത് കൂടുതൽ വിശാലമായി മനസ്സിലാക്കാം. ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പിൽ മത്സരം വിഘടനാത്മക ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ സഹകരണം സംയോജക ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രം ഇവയിൽ ഒന്നിന്റെ മാത്രം ചരിത്രമല്ല; രണ്ടിന്റെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിലും മത്സരം മാത്രമാണ് പുരോഗതിയുടെ ഏക പ്രേരകശക്തിയെന്ന മുതലാളിത്ത ധാരണയും സഹകരണം മാത്രമാണ് മതിയെന്ന ലളിതവാദവും ഒരുപോലെ അപൂർണ്ണമാണ്.

അരാജകവാദം ഒരൊറ്റ ഏകീകൃത സിദ്ധാന്തമല്ല; അധികാരം, സ്വത്ത്, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം, തൊഴിൽ, വിപണി, സമൂഹം എന്നിവയെ വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ സമീപിക്കുന്ന നിരവധി ചിന്താധാരകളുടെ സമുച്ചയമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഈ വ്യത്യസ്ത ധാരകളെ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വിരുദ്ധങ്ങളായി കാണേണ്ടതില്ല. ഓരോ ധാരയും സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക വൈരുധ്യത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതായി കാണാം. വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം, സ്വത്തും സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം, മത്സരവും സഹകരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം, സംഘടനയും സ്വയംഭരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം എന്നിവയാണ് ഇവയുടെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളുടെ അടിത്തറ.

വ്യക്തിവാദ അരാജകവാദം വ്യക്തിയുടെ സ്വയംഭരണത്തിനും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും പരമപ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. പുറത്തുനിന്നുള്ള നിർബന്ധിത അധികാരം വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു എന്നതാണ് ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാന ധാരണ. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ വിഘടനാത്മക ശക്തിയുടെ സാമൂഹിക രൂപമായി കാണാം. നിലവിലുള്ള അധികാരഘടനകളിൽ നിന്ന് വ്യക്തിയെ വേർതിരിക്കുന്ന ഈ ശക്തി പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. എന്നാൽ വിഘടനാത്മക ശക്തി അമിതമാകുമ്പോൾ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ദുർബലപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ വ്യക്തിവാദ അരാജകവാദത്തിന്റെ ശക്തി സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലാണ്; അതിന്റെ പ്രധാന വൈരുധ്യം വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സാമൂഹിക സഹകരണവുമായി എങ്ങനെ സന്തുലിതമാക്കാം എന്നതാണ്.

പരസ്പരവാദം വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സ്വമേധയാ നടക്കുന്ന സാമ്പത്തിക സഹകരണവും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. വിപണി പൂർണ്ണമായി നിരസിക്കാതെ, ചൂഷണപരമായ ഉടമസ്ഥതയും ഏകാധിപത്യവും ഇല്ലാത്ത പരസ്പര വിനിമയത്തെ മുൻനിർത്തുന്ന ഈ ധാരയിൽ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ അധികാരബന്ധങ്ങളായി കട്ടപിടിക്കാതിരിക്കാനുള്ള ശ്രമം കാണാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ വ്യക്തിഗത സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിഘടനാത്മക ശക്തിയും സാമൂഹിക വിനിമയത്തിന്റെ സംയോജക ശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനമാണിത്. വിനിമയം നിലനിൽക്കാം; എന്നാൽ വിനിമയശേഷി മറ്റുള്ളവരെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന മൂലധനാധികാരമായി മാറരുത്.

അരാജക-കമ്യൂണിസം വ്യക്തിഗത ഉടമസ്ഥതയേക്കാൾ പൊതുസ്വത്തും ആവശ്യാനുസൃതമായ വിതരണവും കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനവും മുൻനിർത്തുന്നു. ക്രോപോട്ട്കിൻ പോലുള്ള ചിന്തകർ മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ മത്സരത്തോടൊപ്പം പരസ്പരസഹായവും ഒരു പ്രധാന പരിണാമശക്തിയാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് ശക്തമായ സംയോജകശക്തിയുടെ സാമൂഹിക രൂപമായി കാണാം. എന്നാൽ സംയോജനം നിർബന്ധിത കൂട്ടായ്മയായി മാറിയാൽ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം ചുരുങ്ങാം. അതിനാൽ അരാജക-കമ്യൂണിസത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം പൊതുസ്വത്തും കൂട്ടായ സഹകരണവും സ്ഥാപിക്കുന്നതോടൊപ്പം വ്യക്തിയുടെ വൈവിധ്യവും സ്വയംഭരണവും സംരക്ഷിക്കുന്നതായിരിക്കണം.

അരാജക-സമൂഹവാദം ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ നിയന്ത്രണം തൊഴിലാളികളുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും കൈകളിലായിരിക്കണമെന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ഇവിടെ പ്രധാന വൈരുധ്യം ഉടമസ്ഥതയും അധ്വാനവും തമ്മിലാണ്. ഉൽപ്പാദനം സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ അധ്വാനത്തിലൂടെയാണ് നടക്കുന്നതെങ്കിൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം കുറച്ച് സ്വകാര്യ ഉടമകളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത് ഒരു സാമൂഹിക വൈരുധ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സംയോജകശക്തിയും സ്വകാര്യ അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകൃത വിഘടനാത്മക ഫലവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമാണ് ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. തൊഴിലാളി സ്വയംഭരണം ഈ വൈരുധ്യത്തെ പരിഹരിക്കാനുള്ള ഒരു മാർഗമായി മാറുന്നു.

അരാജക-സിണ്ടിക്കലിസം തൊഴിലാളി സംഘടനകളെയും തൊഴിലാളി യൂണിയനുകളെയും ഭാവിയിലെ സാമൂഹികസംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനമായി കാണുന്നു. തൊഴിലാളികൾ നിലവിലുള്ള ഉൽപ്പാദനസ്ഥാപനങ്ങളെ വെറും പ്രതിഷേധത്തിന്റെ വേദികളായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിനു പകരം അവയെ സ്വയംഭരണപരമായി നിയന്ത്രിക്കാൻ പഠിക്കണമെന്നാണ് ഈ ധാരയുടെ പ്രധാന ആശയം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു മാതൃകയാണ്. തൊഴിലാളി യൂണിയൻ നിലവിലുള്ള അധികാരഘടനയെ വിഘടിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, അതേ സമയം തൊഴിലാളികളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തെ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയായും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇത് വിഘടനവും സംയോജനവും ഒരേ സാമൂഹിക പ്രക്രിയയിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന അരാജകവാദരൂപമാണ്.

Green anarchism മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ കേന്ദ്രത്തിൽ കൊണ്ടുവരുന്നു. കേന്ദ്രീകൃത വ്യവസായവൽക്കരണം, അനിയന്ത്രിതമായ വിഭവചൂഷണം, പരിസ്ഥിതിയെ വെറും സാമ്പത്തിക വസ്തുവായി കാണുന്ന സമീപനം എന്നിവയെ ഇത് വിമർശിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര സത്തയല്ല; ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തിലെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ഒരു ഘടകമാണ്. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിയോടുള്ള ആധിപത്യം ഒടുവിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സ്വന്തം ഭൗതിക അടിത്തറയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. പച്ച അരാജകവാദം സാമൂഹിക വികേന്ദ്രീകരണത്തെയും പരിസ്ഥിതിക സന്തുലനത്തെയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

സ്ത്രീവാദ അരാജകവാദം അധികാരം രാഷ്ട്രത്തിലും സാമ്പത്തിക സ്ഥാപനങ്ങളിലും മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ലെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. കുടുംബം, ലിംഗബന്ധങ്ങൾ, സാമൂഹിക സംസ്കാരം, തൊഴിൽവിഭജനം, ശരീരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിയന്ത്രണം എന്നിവയിലും അധികാരം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ബഹുതല സമീപനത്തിൽ ഇത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്. ഒരു തലത്തിലെ അധികാരം ഇല്ലാതാക്കിയാലും മറ്റൊരു തലത്തിൽ അത് പുനർജനിക്കാം. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ വിമോചനം രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തിന്റെ വിഘടനത്തോടൊപ്പം ദൈനംദിന ജീവിതത്തിലെ അധികാരബന്ധങ്ങളുടെ പരിവർത്തനവും ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

അരാജക-പസിഫിസം അക്രമത്തെയും യുദ്ധത്തെയും അധികാരഘടനകളുടെ പുനരുത്പാദനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. നിർബന്ധിത അക്രമത്തിന് എതിരായ അഹിംസാത്മക പ്രതിരോധവും സ്വമേധയാ സഹകരണവുമാണ് ഇതിന്റെ പ്രധാന ശക്തി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇതിനെ വിഘടനാത്മക ശക്തിയെ നാശത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാതെ പുതിയ സാമൂഹിക സംയോജനത്തിലേക്ക് മാറ്റാനുള്ള ശ്രമമായി കാണാം. എന്നാൽ എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും അഹിംസ മാത്രം മതിയാകുമോ എന്ന ചോദ്യം ഇതിന്റെ പ്രധാന വൈരുധ്യമായി തുടരുന്നു. സ്വയംസംരക്ഷണവും അഹിംസയും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സാമൂഹിക പ്രശ്നമാണ്.

അരാജക-വാദപരമായ പ്രിമിറ്റിവിസം ആധുനിക വ്യവസായസമൂഹത്തിന്റെ ചില അടിസ്ഥാന ഘടനകളെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയും വ്യവസായവൽക്കരണവും മനുഷ്യനെയും പ്രകൃതിയെയും കൂടുതൽ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുവെന്നാണ് ഈ സമീപനത്തിന്റെ വിമർശനം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ ധാര സാങ്കേതിക കേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെ വിഘടനാത്മക ഫലങ്ങളെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ എല്ലാ സാങ്കേതികവിദ്യയെയും ഒരേ രീതിയിൽ നിരസിക്കുന്നത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയെയും ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതിയെയും പരിമിതപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ പൂർണ്ണ നിഷേധത്തേക്കാൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണമാണ് കൂടുതൽ ക്വാണ്ടം-ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം.

അരാജക-മുതലാളിത്തം രാഷ്ട്രത്തെ നിരസിച്ചുകൊണ്ട് സ്വകാര്യസ്വത്തും വിപണിയും നിലനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്ന ധാരയാണ്. എന്നാൽ പരമ്പരാഗത അരാജകവാദത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം ഇതിനെ അരാജകവാദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പാരമ്പര്യമായി അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിന്റെ പ്രധാന വൈരുധ്യം വ്യക്തമാണ്: രാഷ്ട്രീയ കേന്ദ്രീകൃത അധികാരം ഇല്ലാതാക്കിയാലും സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ അമിത കേന്ദ്രീകരണം പുതിയ അധികാരകേന്ദ്രങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ രാഷ്ട്രരാഹിത്യം മാത്രം അധികാരരാഹിത്യമായി മാറണമെന്നില്ല. സമ്പത്ത്, ഭൂമി, ഉൽപ്പാദനോപാധികൾ, അറിവ് എന്നിവയുടെ നിയന്ത്രണം കുറച്ച് വ്യക്തികളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക അധികാരം തന്നെ ഒരു പുതിയ ഭരണരൂപമായി മാറാം.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ അരാജകവാദത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ധാരകൾ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി നിഷേധിക്കുന്നവയല്ല; അവ സമൂഹത്തിലെ വ്യത്യസ്ത വൈരുധ്യങ്ങളെ മുൻനിരയിൽ കൊണ്ടുവരുന്ന വിവിധ വിഘടന-സംയോജന രൂപങ്ങൾ ആണ്. വ്യക്തിവാദ അരാജകവാദം വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിഘടനാത്മക ശക്തിയെ മുൻനിർത്തുമ്പോൾ അരാജക-കമ്യൂണിസം കൂട്ടായ്മയുടെ സംയോജക ശക്തിയെ മുൻനിർത്തുന്നു. പരസ്പരവാദം സ്വാതന്ത്ര്യവും വിനിമയവും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം അന്വേഷിക്കുന്നു. അരാജക-സിണ്ടിക്കലിസം തൊഴിലാളി സംഘടനയിലൂടെ വിഘടനത്തെയും സംയോജനത്തെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. പച്ച അരാജകവാദം മനുഷ്യസമൂഹവും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം മുൻനിർത്തുന്നു. സ്ത്രീവാദ അരാജകവാദം ദൈനംദിന ജീവിതത്തിലെ അധികാരബന്ധങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ അതിനാൽ “ശരിയായ” അരാജകവാദധാരയെ ഒറ്റയ്ക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതിനേക്കാൾ അവയുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം. മനുഷ്യവിമോചനത്തിന് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ അതിന് സാമൂഹിക സഹകരണവും ആവശ്യമാണ്; സാമ്പത്തിക സമത്വം ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ വൈവിധ്യവും ആവശ്യമാണ്; വികേന്ദ്രീകരണം ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ വിശാലമായ ഏകോപനവും ആവശ്യമാണ്; സാങ്കേതിക പുരോഗതി ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ അതിന്റെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണവും ആവശ്യമാണ്. ഈ വൈരുധ്യങ്ങളെ ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നുകൊണ്ട് ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയുടെ ചലനാത്മക സന്തുലനം കണ്ടെത്തുന്നതിലാണ് ഒരു ക്വാണ്ടം-ഡയലക്ടിക്കൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ സാധ്യത.

അങ്ങനെ വിവിധ അരാജകവാദധാരകളെ ചരിത്രത്തിലെ പരസ്പരം വേർതിരിഞ്ഞ ആശയശാഖകളായി മാത്രം കാണാതെ, മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത അളവുകളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക പരീക്ഷണങ്ങളായി കാണാം. അവയുടെ ഓരോന്നിലും ഒരു ഭാഗിക സത്യമുണ്ട്; എന്നാൽ ഒന്നിനും മുഴുവൻ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തെ ഒറ്റയ്ക്ക് ഉൾക്കൊള്ളാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സംഭാവന ഈ ഭാഗിക സത്യങ്ങളെ ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ബന്ധവ്യവസ്ഥയിൽ സംയോജിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമായിരിക്കും. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം, സമൂഹത്തിന്റെ സഹകരണം, തൊഴിലാളിയുടെ സ്വയംഭരണം, വിഭവങ്ങളുടെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള സന്തുലനം, അധികാരത്തിന്റെ നിരന്തര വികേന്ദ്രീകരണം—ഇവയെല്ലാം ഒരേ ചലനാത്മക സാമൂഹിക പ്രക്രിയയുടെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളായി മാറുമ്പോഴാണ് അരാജകവാദം കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ഒരു വിമോചനദർശനമായി ഉയരുന്നത്.

മുതലാളിത്തം വ്യക്തികളുടെ വിഘടനാത്മക ഊർജ്ജത്തെ—മത്സരം, വ്യക്തിഗത താൽപര്യം, സംരംഭകത്വം, സമ്പാദ്യപ്രേരണ—വിപണിയിലൂടെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രശ്നം ഈ ശക്തികളെ സാമൂഹികമായി അസമമായി വിതരണം ചെയ്യുകയും ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെയും സമ്പത്തിന്റെയും നിയന്ത്രണം കുറച്ച് വ്യക്തികളിലും സ്ഥാപനങ്ങളിലും കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലാണ്. ഇതിലൂടെ സാമൂഹിക സംയോജനം തന്നെ അധികാരകേന്ദ്രീകരണമായി മാറുന്നു. അരാജകവാദം ഈ കേന്ദ്രീകരണത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനോട് ഒരു അധിക ചോദ്യം ചേർക്കുന്നു: വിഘടനാത്മക ശക്തികളെ അടിച്ചമർത്താതെ, അവയെ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക സംയോജനത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ പരിവർത്തനം ചെയ്യാം?

ഇതാണ് അരാജകവാദത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രശ്നത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയുടെ പൂർണ്ണ നിഷേധം മാത്രം പരിഹാരമല്ല; അതുപോലെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയുടെ പൂർണ്ണ സംരക്ഷണവും പരിഹാരമല്ല. ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥത, ഉപയോഗം, നിയന്ത്രണം, വിതരണം എന്നിവ തമ്മിൽ വേർതിരിച്ച് പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു വിഭവം ആരുടേതാണ് എന്നതിനേക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം അത് ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്, അതിന്റെ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തീരുമാനം ആരാണ് എടുക്കുന്നത്, അതിൽനിന്നുള്ള ഫലം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഉടമസ്ഥത ഒരു സ്ഥിരമായ വസ്തുതയല്ല; സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ബന്ധഘടനയാണ്.

അരാജകവാദത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം സ്വമേധയാ രൂപപ്പെടുന്ന സംഘടനയാണ്. മനുഷ്യർ സ്വയം തീരുമാനിച്ച് സംഘടനകളിൽ ചേരുകയും ആവശ്യാനുസരണം അവയിൽ നിന്ന് പിന്മാറുകയും ചെയ്യുന്ന സാമൂഹിക ഘടനയാണ് ഇത്. ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു ബഹുതല സാമൂഹിക ശൃംഖലയായി കാണാം. വ്യക്തി ഒരു അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ്; കുടുംബം അതിനുമുകളിലുള്ള ഘടന; കൂട്ടായ്മ, തൊഴിലാളി സംഘടന, ഗ്രാമസഭ, പ്രദേശിക ഫെഡറേഷൻ, മേഖലാതല ഏകോപനം, വിപുലമായ സാമൂഹിക ഫെഡറേഷൻ എന്നിവ തുടർന്നുള്ള തലങ്ങളാകാം. ഓരോ തലവും താഴത്തെ തലങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനുപകരം അവയ്ക്കിടയിലെ ഏകോപനത്തെ സാധ്യമാക്കുന്ന രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കാം.

ഇത്തരം ഒരു സമൂഹത്തിൽ അധികാരം ഒരു പിരമിഡ് പോലെയല്ല, മറിച്ച് ഒരു ശൃംഖല പോലെയായിരിക്കും. പിരമിഡിൽ അധികാരം മുകളിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു; ശൃംഖലയിൽ ബന്ധങ്ങൾ പല ദിശകളിലായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ശൃംഖലയും അധികാരരഹിതമല്ല. വിവരവും വിഭവങ്ങളും തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവും ഏതെങ്കിലും നോഡുകളിൽ അമിതമായി കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ വികേന്ദ്രീകരണം ഒരിക്കൽ സ്ഥാപിച്ചാൽ ശാശ്വതമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒന്നല്ല. അത് നിരന്തരം പുനഃസൃഷ്ടിക്കേണ്ട സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചലനാത്മക സമീപനത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം.

“അധികാരം ഇല്ലാത്ത സമൂഹം” എന്നതിനേക്കാൾ “അധികാരം നിരന്തരം പുനർവിതരണം ചെയ്യുന്ന സമൂഹം” എന്ന ആശയമാണ് അതിനാൽ കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യബോധമുള്ളത്. കാരണം മനുഷ്യരുടെ ബന്ധങ്ങളിൽ സ്വാധീനം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകില്ല. അറിവ്, സമ്പത്ത്, സംഘടനാ കഴിവ്, ആശയവിനിമയശേഷി, സാമൂഹിക അംഗീകാരം എന്നിവയെല്ലാം അധികാരത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാകാം. ഭരണകൂടത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയാലും ഈ അധികാരബന്ധങ്ങൾ മറ്റുവഴികളിലൂടെ പുനഃസൃഷ്ടിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വെല്ലുവിളി ഭരണകൂടത്തെ ഇല്ലാതാക്കുക മാത്രമല്ല; അധികാരം ഏതെങ്കിലും പുതിയ രൂപത്തിൽ വീണ്ടും കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നതിനെ തടയുന്ന സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയുമാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “നിരന്തര ചലനത്തിലുള്ള സന്തുലനം” എന്ന ആശയം വളരെ പ്രസക്തമാണ്. ഒരു സമൂഹം ഒരിക്കൽ സമ്പൂർണ്ണ സ്വാതന്ത്ര്യവും സമ്പൂർണ്ണ സമത്വവും കൈവരിച്ച ശേഷം നിശ്ചലാവസ്ഥയിൽ എത്തുകയില്ല. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, പുതിയ സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങൾ, പുതിയ അറിവുകൾ, ജനസംഖ്യയിലെ മാറ്റങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ, പുതിയ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവ നിരന്തരം പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ അരാജകസമൂഹം ഒരു അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; സ്വാതന്ത്ര്യവും സഹകരണവും തമ്മിലുള്ള സന്തുലനം നിരന്തരം പുനഃക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സാമൂഹിക പ്രക്രിയയായിരിക്കും.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങളുടെ സൂപർപോസിഷൻ” എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാവുന്ന മറ്റൊരു മേഖല. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ഒരേയൊരു സാമ്പത്തിക രൂപം മാത്രം നിലനിൽക്കണമെന്നില്ല. സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, വ്യക്തിഗത ഉടമസ്ഥത, പൊതുസ്വത്ത്, സമൂഹസ്വത്ത്, തൊഴിലാളി നിയന്ത്രിത സ്ഥാപനങ്ങൾ, പ്രാദേശിക വിനിമയരീതികൾ തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ ഒരേ സാമൂഹിക ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ വ്യത്യസ്ത മേഖലകളിൽ സഹവർത്തിത്വം പുലർത്താം. അരാജകവാദത്തെ ഏക മാതൃകയുടെ നിർബന്ധിത പ്രയോഗമായി കാണുന്നതിനുപകരം, പലതരം സ്വയംഭരണ ഘടനകൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ബഹുരൂപതയായി കാണുന്നത് കൂടുതൽ ക്വാണ്ടം-ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനമായിരിക്കും.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ജനാധിപത്യവും പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കാലങ്ങളിൽ മാത്രം ജനങ്ങൾ തീരുമാനമെടുക്കുന്ന പ്രതിനിധി ജനാധിപത്യത്തിന് പകരം ദൈനംദിന ജീവിതത്തിലെ തീരുമാനങ്ങളിൽ നേരിട്ടുള്ള പങ്കാളിത്തമാണ് അരാജകവാദത്തിന്റെ ശക്തമായ വശം. എന്നാൽ നേരിട്ടുള്ള ജനാധിപത്യവും പൂർണ്ണ പരിഹാരമല്ല. വലിയ ജനസംഖ്യയുള്ള സമൂഹങ്ങളിൽ ഓരോ തീരുമാനവും എല്ലാവരും നേരിട്ട് എടുക്കുന്നത് പ്രായോഗികമല്ല. അതിനാൽ പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണവും ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഫെഡറൽ ഏകോപനവും തമ്മിൽ ചലനാത്മക ബന്ധം ആവശ്യമാണ്. താഴത്തെ ഘടകങ്ങൾക്ക് കഴിയുന്ന കാര്യങ്ങൾ മുകളിലെ ഘടകങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കരുത്; എന്നാൽ താഴത്തെ ഘടകങ്ങളുടെ പരിധിക്കപ്പുറമുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ ഉയർന്നതല ഏകോപനം ആവശ്യമായി വരും. ഇത് കേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെയും വികേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ സന്തുലനമാണ്.

അരാജകവാദത്തിന്റെ വെല്ലുവിളി നിയമത്തിന്റെ കാര്യത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ്. നിയമമില്ലാത്ത സമൂഹം എന്നത് പ്രായോഗികമല്ല. എന്നാൽ നിയമം എന്നും പുറത്തുനിന്നുള്ള അധികാരത്തിന്റെ നിർബന്ധിത നിർദ്ദേശമാകണമെന്നില്ല. സമൂഹം സ്വയം അംഗീകരിക്കുന്ന മാനദണ്ഡങ്ങൾ, പരസ്പര കരാറുകൾ, പുനഃസ്ഥാപനാത്മക നീതി, കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാകാം. കുറ്റം ചെയ്ത വ്യക്തിയെ വെറും ശിക്ഷിക്കുന്നതിനു പകരം കുറ്റം സൃഷ്ടിച്ച സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെയും ഇരയ്ക്ക് ഉണ്ടായ നഷ്ടത്തെയും സമൂഹത്തിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനത്തെയും പരിഗണിക്കുന്ന സമീപനം അരാജകവാദത്തിന്റെ ചില പാരമ്പര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് വിഘടനാത്മക സംഭവത്തെ കൂടുതൽ വലിയ സാമൂഹിക സംയോജനത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ശ്രമമാണ്.

എന്നാൽ അരാജകവാദത്തെ റൊമാന്റിക് രീതിയിൽ കാണുന്നതും അപകടകരമാണ്. മനുഷ്യരിൽ സഹകരണശേഷിയുണ്ടെന്നത് പോലെ അധികാരലോഭവും സ്വാർത്ഥതയും ആധിപത്യപ്രവണതയും നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു കേന്ദ്രഭരണകൂടത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയാൽ ആ പ്രവണതകൾ സ്വയം ഇല്ലാതാകില്ല. മറിച്ച് ഔപചാരിക അധികാരം ഇല്ലാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ അനൗപചാരിക അധികാരകേന്ദ്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. സമ്പന്നർ, ആയുധശക്തിയുള്ളവർ, അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണമുള്ളവർ, സാങ്കേതികവിദഗ്ധർ, സാമൂഹികമായി സ്വാധീനമുള്ളവർ എന്നിവ പുതിയ അധികാരവർഗ്ഗങ്ങളായി മാറാം. അതിനാൽ ഭരണകൂടരാഹിത്യം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പര്യായമല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ അരാജകവാദത്തിന് ഒരു പ്രധാന തിരുത്തൽ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: അധികാരത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിനേക്കാൾ അധികാരത്തിന്റെ ഏകാഗ്രതയെ നിയന്ത്രിക്കുക. ഒരു സാമൂഹിക ഘടനയിൽ അധികാരം പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കാനാകില്ലെങ്കിൽ, അത് സുതാര്യവും ഉത്തരവാദിത്തപരവും പുനഃപരിശോധിക്കാവുന്നതും പിൻവലിക്കാവുന്നതും പലതലങ്ങളിലായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ടതുമായിരിക്കണം. അധികാരത്തിന് എതിരായ ശക്തിയും സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കപ്പെടണം. ഇതിലൂടെ സമൂഹം സ്വയം തിരുത്താനുള്ള കഴിവ് കൈവരിക്കും.

ഇവിടെ അരാജകവാദവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധം “സ്വയംസംഘടന” എന്ന ആശയത്തിലാണ്. സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങളിൽ ഓരോ ഘടകവും ഒരു കേന്ദ്ര നിർദ്ദേശം കാത്തുനിൽക്കാതെ പരസ്പര ഇടപെടലുകളിലൂടെ വലിയ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ജീവകോശങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ, മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീശൃംഖലകൾ തുടങ്ങിയവയിൽ ഇതിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ കാണാം. മനുഷ്യസമൂഹവും അത്തരമൊരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനമാണ്. അതിനാൽ സമൂഹത്തിന്റെ മുഴുവൻ പ്രവർത്തനത്തിനും ഒരു കേന്ദ്രനിയന്ത്രണം അനിവാര്യമാണെന്ന ധാരണയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ സ്വയംസംഘടനയുടെ ആശയം സഹായിക്കുന്നു.

എന്നാൽ സ്വയംസംഘടനയും സ്വയംസംഭവിക്കുന്ന കുഴപ്പവും ഒന്നല്ല. സ്വയംസംഘടനയ്ക്ക് ചില അടിസ്ഥാന സാഹചര്യങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്: വിവരത്തിന്റെ ഒഴുക്ക്, പരസ്പരവിശ്വാസം, വിഭവങ്ങളുടെ ലഭ്യത, ആശയവിനിമയം, പൊതുവായ മാനദണ്ഡങ്ങൾ, ഉത്തരവാദിത്തം, സംഘർഷപരിഹാര സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ. അതിനാൽ അരാജകവാദി സമൂഹം “ഒന്നും നിയന്ത്രിക്കാത്ത സമൂഹം” ആയിരിക്കില്ല; മറിച്ച് നിയന്ത്രണം സമൂഹത്തിലെ പല ഘടകങ്ങൾക്കിടയിൽ വിതരണം ചെയ്യുന്ന സമൂഹമായിരിക്കും.

ഇതോടെ വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള പഴയ വൈരുധ്യത്തിലേക്കും എത്താം. വ്യക്തിയെ സമൂഹത്തിന്റെ കീഴിൽ പൂർണ്ണമായി ലയിപ്പിക്കുന്ന സമഗ്രാധിപത്യവും സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തിയെ പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കുന്ന അതിരൂക്ഷ വ്യക്തിവാദവും രണ്ടും ഏകപക്ഷീയമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായെങ്കിലും പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യങ്ങളാണ്. സമൂഹമില്ലാതെ വ്യക്തിയുടെ ഭാഷയും അറിവും സംസ്കാരവും സുരക്ഷയും വികസനസാധ്യതകളും പരിമിതപ്പെടുന്നു. വ്യക്തികളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ഇടപെടലുകളില്ലാതെ സമൂഹവും നിലനിൽക്കില്ല. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഐക്യവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ശക്തികളല്ല; ശരിയായ സന്തുലനത്തിൽ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തികളാണ്.

അരാജകവാദത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്കും പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ആശയവിനിമയ ശൃംഖലകൾ, വിതരണാധിഷ്ഠിത കമ്പ്യൂട്ടിങ്, തുറന്ന വിജ്ഞാനശേഖരങ്ങൾ, സഹകരണ ഉൽപ്പാദനരീതികൾ, സ്വതന്ത്ര സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, ഡിജിറ്റൽ കൂട്ടായ്മകൾ തുടങ്ങിയവ കേന്ദ്രനിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സഹകരണത്തിന്റെ പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറന്നിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വൻതോതിലുള്ള നിരീക്ഷണം, വിവരകേന്ദ്രീകരണം, കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഏകാധിപത്യ നിയന്ത്രണം, ഡിജിറ്റൽ മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം എന്നിവയ്ക്കും വഴിയൊരുക്കുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വതവേ വിമോചനപരമോ അടിച്ചമർത്തലോ അല്ല; അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണഘടനയും അനുസരിച്ച് അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്നു.

ഇതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനതത്വം തെളിയുന്നു: ഒരു വസ്തുവിന്റെയോ സ്ഥാപനത്തിന്റെയോ സ്വഭാവം അതിന്റെ അന്തർഘടനയിൽ മാത്രം നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അത് നിലനിൽക്കുന്ന ബന്ധവ്യവസ്ഥയിലും നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു. ഭരണകൂടം സ്വതവേ പൂർണ്ണമായും ദുഷിച്ചതല്ല; അതിന്റെ അധികാരം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, ആരെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു, ആരോട് ഉത്തരവാദിയാണ്, എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാം എന്നതിലാണ് പ്രശ്നം. അതുപോലെ സംഘടന സ്വതവേ അടിച്ചമർത്തലല്ല; സംഘടനയുടെ അധികാരബന്ധങ്ങളിലാണ് അടിച്ചമർത്തൽ രൂപപ്പെടുന്നത്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അരാജകവാദത്തെ ഒരു “അന്തിമ സാമൂഹിക മാതൃക”യായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ ഒരു വിരുദ്ധശക്തിയായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം. കേന്ദ്രീകരണത്തിനെതിരെ വികേന്ദ്രീകരണം, ആധിപത്യത്തിനെതിരെ സ്വയംഭരണം, നിർബന്ധത്തിനെതിരെ സ്വമേധയാ സഹകരണം, ഏകാധിപത്യത്തിനെതിരെ ബഹുത്വം, അധികാരസഞ്ചയത്തിനെതിരെ അധികാരവിതരണം എന്നിവ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക വിഘടനാത്മക ശക്തിയായി അരാജകവാദം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിന് സംയോജക ശക്തിയായ സാമൂഹിക ഏകോപനവുമായി നിരന്തരം ബന്ധപ്പെടേണ്ടതുണ്ട്. അല്ലാത്തപക്ഷം വിമോചനത്തിനായുള്ള വിഘടനം സാമൂഹിക ശിഥിലീകരണമായി മാറാം.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം അതിന്റെ എല്ലാ നിർദ്ദേശങ്ങളും പ്രായോഗികമായി ശരിയാണെന്നതിലല്ല. അധികാരത്തെ സ്വാഭാവികമോ ശാശ്വതമോ ആയി അംഗീകരിക്കരുതെന്ന് അത് മനുഷ്യരാശിയെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ് അതിന്റെ വലിയ സംഭാവന. “ആരാണ് ഭരിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എന്തിനാണ് ഭരണം ആവശ്യമായി വരുന്നത്?”, “ഈ അധികാരം എവിടെ നിന്നാണ് വരുന്നത്?”, “അത് എങ്ങനെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു?”, “അതിനെ എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കാം?”, “തീരുമാനാധികാരം എത്രത്തോളം താഴേക്ക് വിതരണം ചെയ്യാം?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ചോദിക്കാൻ അരാജകവാദം നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭാവി “ഭരണകൂടമുള്ളതോ ഭരണകൂടമില്ലാത്തതോ” എന്ന ദ്വന്ദ്വത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം കേന്ദ്രീകൃതവും നിർബന്ധിതവുമായ അധികാരത്തിൽ നിന്ന് ബഹുകേന്ദ്രിതവും സ്വയംനിയന്ത്രിതവും പരസ്പരം ഏകോപിതവുമായ സാമൂഹിക ഘടനയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം ആണ്. പൂർണ്ണമായ കേന്ദ്രീകരണം വിഘടനാത്മക ശക്തികളെ അടിച്ചമർത്തും; പൂർണ്ണമായ വിഘടനം സംയോജക ശക്തികളെ ദുർബലപ്പെടുത്തും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സ്വതന്ത്ര സമൂഹം ഈ രണ്ടിനുമിടയിലെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിൽ നിന്നായിരിക്കും ഉദ്ഭവിക്കുക.

അങ്ങനെ അരാജകവാദത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർനിർവചിക്കുമ്പോൾ അത് “ക്രമത്തിന്റെ അഭാവം” അല്ല, മറിച്ച് കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടാത്ത ക്രമത്തിന്റെ അന്വേഷണമാണ്; “സംഘടനയുടെ നിഷേധം” അല്ല, മറിച്ച് അധികാരാധിപത്യരഹിതമായ സംഘടനയുടെ അന്വേഷണമാണ്; “സമൂഹത്തിന്റെ വിഘടനം” അല്ല, മറിച്ച് സ്വതന്ത്ര ഘടകങ്ങളുടെ സ്വമേധയാ രൂപപ്പെടുന്ന സംയോജനത്തിന്റെ അന്വേഷണമാണ്. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക സഹകരണവും, വൈവിധ്യവും ഐക്യവും, വികേന്ദ്രീകരണവും ഏകോപനവും, മാറ്റവും സ്ഥിരതയും പരസ്പരം നശിപ്പിക്കാതെ പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ചലനമാണ് അതിന്റെ കൂടുതൽ വികസിത രൂപം.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സന്ദേശം ഇങ്ങനെയായിരിക്കും: സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ക്രമം അതിന്റെ മുകളിൽ ഇരിക്കുന്ന അധികാരത്തിന്റെ ശക്തിയിൽ നിന്നല്ല, സമൂഹത്തിലെ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സജീവബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അധികാരം എത്രത്തോളം കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നുവോ അത്രത്തോളം സമൂഹത്തിലെ സ്വയംസംഘടനാ ശേഷി ചുരുങ്ങാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്; എന്നാൽ എല്ലാ കേന്ദ്രങ്ങളെയും ഇല്ലാതാക്കുന്നത് തന്നെ വിമോചനമല്ല. ആവശ്യമായിടത്ത് ഏകോപനം നിലനിർത്തുകയും, ആവശ്യമായിടത്ത് അധികാരം താഴേക്ക് കൈമാറുകയും, ഓരോ തലത്തിലും സ്വയംതിരുത്തലിനുള്ള സാധ്യത ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന രൂപം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ അരാജകവാദം ഒരു അന്തിമ ഉത്തരമല്ല; മറിച്ച് അധികാരത്തിന്റെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും, സംഘടനയുടെയും സ്വയംഭരണത്തിന്റെയും, ഐക്യത്തിന്റെയും വൈവിധ്യത്തിന്റെയും വൈരുധ്യങ്ങളെ നിരന്തരം പരിഹരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക അന്വേഷണമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആ അന്വേഷണത്തിന് ഒരു പുതിയ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു—നിശ്ചലമായ ഭരണകൂടരഹിതാവസ്ഥയല്ല, മറിച്ച് സ്വയംസംഘടന, പരസ്പരസഹകരണം, അധികാരവിതരണം, നിരന്തര പുനഃസന്തുലനം എന്നിവയിലൂടെ ഉയർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാമൂഹിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക പ്രക്രിയ.

അരാജകവാദത്തെയും മാർക്സിസത്തെയും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വിരുദ്ധമായ രണ്ട് ആശയധാരകളായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ചരിത്രപരമായി അപൂർണ്ണമാണ്. രണ്ടിന്റെയും തുടക്കത്തിൽ തന്നെ മനുഷ്യനുമേൽ മനുഷ്യന്റെ ആധിപത്യത്തെ വിമർശിക്കുന്ന ഒരു പൊതുവായ വിമോചനാഭിലാഷമുണ്ട്. മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സ്വകാര്യസ്വത്തുടമസ്ഥത, തൊഴിലാളിയുടെ ചൂഷണം, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, വർഗ്ഗാധിപത്യം, സാമൂഹിക അനീതി എന്നിവയെ രണ്ടും വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ വിമർശിച്ചു. എന്നാൽ ഈ പൊതുവായ വിമർശനത്തിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ടുപോകുമ്പോൾ അവയുടെ വഴികൾ വേർപിരിയുന്നു. മാർക്സിസം സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളെയും വർഗ്ഗവൈരുധ്യത്തെയും ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായി കാണുമ്പോൾ, അരാജകവാദം അധികാരത്തെയും ഭരണഘടനകളെയും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളെയും കൂടുതൽ നേരിട്ട് ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ വ്യത്യാസത്തെ “ഏതാണ് ശരി?” എന്ന ലളിതമായ ചോദ്യത്തിലൂടെ സമീപിക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് അവ രണ്ടും സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തിലെ വ്യത്യസ്ത വൈരുധ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ ശക്തമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ആശയരൂപങ്ങളാണെന്ന് കാണാം. മാർക്സിസം പ്രധാനമായും സാമ്പത്തിക സംയോജനം എങ്ങനെ വർഗ്ഗാധിപത്യമായി മാറുന്നു എന്നത് വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. അരാജകവാദം രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹികവുമായ സംയോജനം എങ്ങനെ അധികാരാധിപത്യമായി മാറുന്നു എന്നതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഒന്നിൽ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ പ്രധാനമാകുമ്പോൾ മറ്റൊന്നിൽ അധികാരബന്ധങ്ങൾ പ്രധാനമാകുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവ രണ്ടിനെയും ഒരു വലിയ പരസ്പരബന്ധിത സംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളായി കാണും.

മുതലാളിത്തത്തിൽ സാമ്പത്തിക അധികാരവും രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ബന്ധത്തിലാണുള്ളത്. ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ നിയന്ത്രണം സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സമ്പത്ത് രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം വീണ്ടും സാമ്പത്തിക നിയന്ത്രണത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തെ വെറും വിപണി സംവിധാനമായി കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. അത് സാമ്പത്തികവും നിയമപരവും രാഷ്ട്രീയവും സാംസ്കാരികവും ആശയപരവുമായ ഘടനകളുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ഒരു സാമൂഹിക സംവിധാനമാണ്. ഈ ബന്ധവലയത്തിൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ അധികാരവിമർശനവും മാർക്സിസത്തിന്റെ വർഗ്ഗവിമർശനവും പരസ്പരം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയും.

മാർക്സിസവും അരാജകവാദവും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചരിത്രപരമായ തർക്കം ഭരണകൂടത്തെക്കുറിച്ചായിരുന്നു. മാർക്സിസ്റ്റ് വിശകലനത്തിൽ ഭരണകൂടം വർഗ്ഗവൈരുധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ഒരു നിഷ്പക്ഷ സ്ഥാപനം അല്ല. അത് ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക ഘട്ടത്തിലെ വർഗ്ഗാധിപത്യത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ രൂപമാണ്. മുതലാളിത്തത്തിൽ അത് മൂലധനത്തിന്റെ സാമൂഹിക പുനരുത്പാദനത്തിന് സഹായിക്കുന്ന സ്ഥാപനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. തൊഴിലാളിവർഗ്ഗം അധികാരം പിടിച്ചെടുത്തശേഷം പഴയ ഭരണകൂടഘടനയെ തകർത്തുകൊണ്ട് ഒരു പരിവർത്തനഘട്ടത്തിലൂടെ വർഗ്ഗരഹിത സമൂഹത്തിലേക്ക് നീങ്ങേണ്ടതുണ്ട്.

അരാജകവാദം ഇവിടെ കൂടുതൽ സംശയാത്മകമാണ്. ഒരു അടിച്ചമർത്തൽ സ്ഥാപനത്തെ പിടിച്ചെടുത്ത് വിമോചനത്തിന്റെ ഉപകരണമാക്കി മാറ്റാനാകുമോ എന്നതാണ് അതിന്റെ പ്രധാന ചോദ്യം. ഭരണകൂടം അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണെങ്കിൽ, തൊഴിലാളികളുടെ പേരിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഭരണകൂടത്തിനും പുതിയ അധികാരവർഗ്ഗം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സാധ്യതയില്ലേ എന്ന സംശയം അരാജകവാദം ഉന്നയിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വൈരുധ്യത്തെ കൂടുതൽ ചലനാത്മകമായി കാണുന്നു. ഒരു പഴയ ഘടനയെ തകർക്കാതെ പുതിയ ഘടന രൂപപ്പെടില്ല; എന്നാൽ പഴയ ഘടനയിൽ നിന്നുള്ള ചില അധികാരരൂപങ്ങൾ പുതിയ ഘടനയിലേക്ക് പുനർജനിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ വിപ്ലവം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ കൈമാറ്റം മാത്രമല്ല. അധികാരബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്. പഴയ ഭരണകൂടത്തെ മാറ്റി പുതിയൊരു ഭരണകൂടം സ്ഥാപിച്ചാൽ മാത്രം സാമൂഹിക വിമോചനം പൂർത്തിയാകില്ല.

വിപ്ലവത്തിന് സംഘടന ആവശ്യമാണെന്നത് ചരിത്രം നിരന്തരം തെളിയിച്ചിട്ടുള്ളതാണ്. ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വ്യക്തിഗത അസന്തോഷം സ്വതവേ സാമൂഹിക പരിവർത്തനമായി മാറുകയില്ല. പൊതുവായ ലക്ഷ്യം, ആശയവിനിമയം, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം, വിഭവങ്ങളുടെ ഏകോപനം, തന്ത്രപരമായ തീരുമാനമെടുക്കൽ എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. ഇവിടെ സംഘടന സംയോജക ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

എന്നാൽ സംഘടനയുടെ സംയോജക ശക്തി ഒരു പരിധി കഴിഞ്ഞാൽ കേന്ദ്രീകൃത അധികാരമായി മാറാം. ആദ്യം വിപ്ലവത്തെ സംരക്ഷിക്കാൻ രൂപപ്പെടുത്തിയ കേന്ദ്രം പിന്നീട് വിമർശനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന കേന്ദ്രമായി മാറാം. വിപ്ലവത്തിന്റെ ശത്രുക്കളെ നേരിടാൻ സൃഷ്ടിച്ച നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങൾ പിന്നീട് സ്വന്തം സമൂഹത്തിലെ വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കപ്പെടാം. അടിയന്തരാവസ്ഥ സ്ഥിരാവസ്ഥയായി മാറുമ്പോൾ വിപ്ലവസംഘടന തന്നെ പുതിയ ഭരണാധികാര ഘടനയായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സംയോജക ശക്തിയുടെ അന്തർവിരുദ്ധ സ്വഭാവം എന്ന് പറയാവുന്നത്. സംയോജനം അനിവാര്യമാണ്; എന്നാൽ അമിതസംയോജനം വിഘടനാത്മക ശക്തികളെ അടിച്ചമർത്തുന്നു. അതിനാൽ ശക്തമായ സംഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ സ്വയംവിമർശനം, അധികാരവിതരണം, താഴെത്തട്ടിലുള്ള സ്വയംഭരണം, നേതൃത്വത്തിന്റെ പുനഃപരിശോധന, വിവരത്തിന്റെ തുറന്ന ഒഴുക്ക് എന്നിവ നിലനിൽക്കണം.

കേന്ദ്രീകരണം സ്വതവേ ദോഷകരമല്ല. ഒരു വലിയ സമൂഹത്തിൽ പ്രതിരോധം, പൊതുജനാരോഗ്യം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, വലിയ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, അന്തർപ്രദേശീയ ഗതാഗതം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വിപുലമായ ഏകോപനം ആവശ്യമായി വരാം. എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും ഓരോ പ്രാദേശിക സമൂഹവും സ്വതന്ത്രമായി എടുക്കുന്ന ഘടന കാര്യക്ഷമമാകണമെന്നില്ല.

അതേസമയം എല്ലാം കേന്ദ്രത്തിൽ തീരുമാനിക്കുന്ന സംവിധാനവും അപകടകരമാണ്. പ്രാദേശിക സാഹചര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് കേന്ദ്രത്തിൽ ലഭിക്കണമെന്നില്ല. താഴെത്തട്ടിലുള്ള ജനങ്ങളുടെ അനുഭവവും ആവശ്യങ്ങളും കേന്ദ്രാധികാരത്തിന്റെ പൊതുവായ നയങ്ങളിൽ നഷ്ടപ്പെടാം. അധികാരം കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ വിവരവും കേന്ദ്രീകരിക്കാനുള്ള പ്രവണതയുണ്ടാകും. വിവരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം വീണ്ടും അധികാരത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തും.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഏറ്റവും ഉചിതമായ മാതൃക “കേന്ദ്രമില്ലാത്ത സമൂഹം” എന്നതിലുപരി ബഹുകേന്ദ്രിത സമൂഹം ആയിരിക്കും. പലതലങ്ങളിൽ സ്വയംഭരണ കേന്ദ്രങ്ങൾ നിലനിൽക്കുകയും അവ പരസ്പരം ഫെഡറൽ രീതിയിൽ ഏകോപിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഘടന. ഓരോ തലത്തിനും സ്വന്തം പരിധിയിൽ തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവുണ്ടാകണം; അതേസമയം ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പൊതുതാൽപര്യ വിഷയങ്ങളിൽ ഏകോപനം സാധ്യമാകണം.

ഇത് ഒരു പിരമിഡല്ല; ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ശൃംഖലയാണ്. പിരമിഡിൽ ഉത്തരവ് മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് ഒഴുകുന്നു. ശൃംഖലയിൽ വിവരം പല ദിശകളിലായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഒരു കേന്ദ്രം മുഴുവൻ സംവിധാനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനുപകരം പല കേന്ദ്രങ്ങൾ പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും തിരുത്തുകയും സന്തുലിതമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അരാജകവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയും അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളിയും സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്. വ്യക്തിക്ക് പരമാവധി സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുക എന്ന ലക്ഷ്യം ആകർഷകമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ ഒറ്റപ്പെട്ട ജീവിയല്ല. അവന്റെ ഭാഷയും അറിവും സംസ്കാരവും സാങ്കേതികവിദ്യയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും എല്ലാം കൂട്ടായ ജീവിതത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായ വേർപെടലല്ല. യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റുള്ളവരുമായി ബന്ധപ്പെടാനുള്ള കഴിവും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഒരാൾക്ക് തന്റെ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാനുള്ള അവകാശം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ മറ്റുള്ളവർക്കും അതേ അവകാശമുണ്ട്. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യങ്ങൾ തമ്മിൽ സംഘർഷിക്കുമ്പോൾ അവയെ ഏകോപിപ്പിക്കാനുള്ള സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ വ്യക്തി വിഘടനാത്മക ശക്തിയുടെ ഒരു കേന്ദ്രമാകുമ്പോൾ സമൂഹം സംയോജക ശക്തിയുടെ ഒരു രൂപമാണ്. എന്നാൽ വ്യക്തി സമൂഹത്തിന് പുറത്തല്ല; സമൂഹം വ്യക്തികൾക്ക് പുറത്തുമല്ല. വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളാണ്. അതിനാൽ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക സഹകരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതല്ല; സൃഷ്ടിപരമായി സന്തുലിതമാക്കേണ്ടതാണ്.

അരാജകവാദത്തിന്റെ ചില പാരമ്പര്യങ്ങൾ വർഗ്ഗവ്യത്യാസത്തെ ഗൗരവമായി പരിഗണിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, മാർക്സിസം അതിനെ ചരിത്രപരമായ വിശകലനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു. ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയിൽ നിന്നാണ് വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നതെന്നും ഈ ബന്ധങ്ങൾ സാമൂഹിക അധികാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടനകളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നുവെന്നും മാർക്സിസ്റ്റ് സമീപനം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വർഗ്ഗവും അധികാരവും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ബന്ധമുണ്ട്. സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; രാഷ്ട്രീയ അധികാരം സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം, മാധ്യമം, സംസ്കാരം എന്നിവ ഈ ബന്ധങ്ങൾക്ക് ആശയപരമായ സ്ഥിരത നൽകുന്നു. അതിനാൽ വർഗ്ഗാധിപത്യവും അധികാരാധിപത്യവും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ അരാജകവാദത്തിന്റെ അധികാരവിമർശനവും മാർക്സിസത്തിന്റെ വർഗ്ഗവിമർശനവും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ സംയോജനം സാധ്യമാകുന്നു. സാമ്പത്തിക അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും ഒരേ സാമൂഹിക പ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളായി കാണണം.

അരാജകവാദത്തിലെ സ്വകാര്യസ്വത്ത് വിമർശനവും മാർക്സിസത്തിലെ സ്വകാര്യസ്വത്ത് വിമർശനവും ഒരേ അർത്ഥത്തിലുള്ളതല്ല. വ്യക്തിയുടെ വ്യക്തിപരമായ ഉപയോഗത്തിനുള്ള വസ്തുക്കളും മറ്റുള്ളവരുടെ അധ്വാനത്തെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഉൽപ്പാദനോപാധികളും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്.

ഒരു വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം വീട്, വസ്ത്രം, വ്യക്തിഗത ഉപകരണങ്ങൾ എന്നിവ ഉണ്ടായിരിക്കുന്നതും, ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികളുടെ അധ്വാനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു വൻ ഉൽപ്പാദനസ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത കൈവശം വയ്ക്കുന്നതും ഒരേ സാമൂഹികബന്ധമല്ല. രണ്ടാമത്തേത് ഉടമസ്ഥതയെ അധികാരമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ വസ്തുവിന്റെ ഭൗതിക സ്വഭാവത്തേക്കാൾ അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സാമൂഹികബന്ധമാണ് ഇവിടെ നിർണ്ണായകം. ഒരു വസ്തു വെറും വസ്തുവായി നിലനിൽക്കാം; എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക ഘടനയിൽ അതേ വസ്തു അധികാരത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സാമൂഹികസംവിധാനത്തിന്റെ പ്രധാന ചോദ്യം “സ്വകാര്യസ്വത്ത് ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ?” എന്നതിൽ ഒതുങ്ങാതെ “സ്വത്തുടമസ്ഥത എത്രത്തോളം സാമൂഹിക അധികാരമായി മാറുന്നു?” എന്നതായിരിക്കണം.

പരമ്പരാഗത രാഷ്ട്രീയചിന്തയിൽ വിപ്ലവത്തെ പലപ്പോഴും ഒരു നിർണ്ണായക സംഭവമായി കാണുന്നു—പഴയ ഭരണകൂടം തകർന്നു, പുതിയ ഭരണകൂടം അധികാരത്തിലെത്തി, അതോടെ പുതിയ സമൂഹം ആരംഭിച്ചു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റം സാധാരണയായി ദീർഘകാലം അടിഞ്ഞുകൂടുന്ന അളവുപരമായ മാറ്റങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് സാമൂഹിക വിപ്ലവവും ഒരു ദിവസത്തെ അധികാരമാറ്റമായി കാണാൻ കഴിയില്ല. ജനങ്ങളുടെ ബോധം, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, ഉടമസ്ഥതാരീതികൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, ലിംഗബന്ധങ്ങൾ, തൊഴിൽബന്ധങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ പങ്കാളിത്തം എന്നിവയിൽ ക്രമാനുഗതമായ മാറ്റങ്ങൾ അടിഞ്ഞുകൂടുമ്പോഴാണ് പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണനിലവാരം രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഇവിടെ അരാജകവാദത്തിലെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിന്റെ പരിവർത്തനത്തിനും പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സഹകരണസംഘങ്ങൾ, തൊഴിലാളി നിയന്ത്രണം, സമൂഹസ്വത്ത്, സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പരസ്പരസഹായ ശൃംഖലകൾ തുടങ്ങിയവ പുതിയ സമൂഹത്തിന്റെ ചെറിയ “മുൻരൂപങ്ങൾ” ആയി പ്രവർത്തിക്കാം. അവ ഒറ്റയ്ക്ക് വിപ്ലവമല്ലെങ്കിലും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പരീക്ഷണശാലകളാകാം.

ഒരു വിപ്ലവം പഴയ ഭരണാധികാരികളെ പുറത്താക്കിയാലും അധികാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സാമൂഹിക യന്ത്രങ്ങൾ മാറിയില്ലെങ്കിൽ പഴയ ബന്ധങ്ങൾ പുതിയ രൂപത്തിൽ പുനർജനിക്കാം. ഇതാണ് അധികാരത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനം.

ഉദാഹരണത്തിന്, പഴയ സമൂഹത്തിലെ ജനങ്ങൾ തീരുമാനമെടുക്കുന്നതിൽ പങ്കാളികളാകാതെ ഉത്തരവുകൾ അനുസരിക്കാൻ പരിശീലിക്കപ്പെട്ടവരാണെങ്കിൽ, പുതിയ ഭരണസംവിധാനം സ്ഥാപിച്ചശേഷവും അവർ കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് നിർദ്ദേശങ്ങൾ പ്രതീക്ഷിച്ചേക്കാം. പഴയ അധികാരസംസ്കാരം പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ പുനർജനിക്കും.

അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയവിപ്ലവത്തോടൊപ്പം ബോധത്തിന്റെ വിപ്ലവവും ആവശ്യമാണ്. അധികാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യരുടെ മനോഭാവം, പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെ രീതി, ഉത്തരവാദിത്തബോധം, വിമർശനശേഷി, കൂട്ടായ തീരുമാനമെടുക്കൽ എന്നിവയും മാറണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇത് ഒരു ഘടനാപരമായ മാറ്റം മാത്രമല്ല; പല ക്വാണ്ടം തലങ്ങളിലായി നടക്കുന്ന പരിവർത്തനമാണ്. സാമ്പത്തികതലത്തിൽ മാറ്റം, രാഷ്ട്രീയതലത്തിൽ മാറ്റം, സാമൂഹികതലത്തിൽ മാറ്റം, സാംസ്കാരികതലത്തിൽ മാറ്റം, വ്യക്തിബോധത്തിന്റെ തലത്തിലുള്ള മാറ്റം—ഇവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോഴാണ് പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണനിലവാരം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

അരാജകവാദത്തിന്റെ ഭാവി അതിന്റെ പഴയ മുദ്രാവാക്യങ്ങളെ ആവർത്തിക്കുന്നതിൽ മാത്രമല്ല. ആധുനിക സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രം, ശൃംഖലാസിദ്ധാന്തം, സ്വയംസംഘടന, ഉദ്ഭവസ്വഭാവം, വിവരശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ നിന്നുള്ള അറിവുകൾ ഉപയോഗിച്ച് സാമൂഹിക സ്വയംഭരണത്തെ കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഒരു സമൂഹം ഒരു യന്ത്രമല്ല. അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം പ്രതികരിക്കുന്ന സജീവ സംവിധാനമാണ്. ഒരു ചെറിയ മാറ്റം ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ വലിയ സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതം സൃഷ്ടിക്കാം. അതുപോലെ വലിയ തോതിലുള്ള നിയന്ത്രണം ചിലപ്പോൾ അപ്രതീക്ഷിതമായ പ്രതികരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ സമൂഹത്തെ മുകളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്യാമെന്ന ആശയവും, സമൂഹം സ്വതവേ ശരിയായ ദിശയിൽ നീങ്ങുമെന്ന് കരുതുന്ന അതിരൂക്ഷ സ്വാഭാവികതയും രണ്ടും ഒഴിവാക്കണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർദ്ദേശിക്കുന്ന സമീപനം പരീക്ഷണം, പ്രതികരണം, തിരുത്തൽ, പുനഃസംഘടന എന്നിവയുടെ നിരന്തര പ്രക്രിയയായിരിക്കും. ഒരു സാമൂഹിക ഘടന സ്ഥാപിച്ച് അതിനെ ശാശ്വതമായി സംരക്ഷിക്കുന്നതിനുപകരം, അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ നിരന്തരം വിലയിരുത്തി ആവശ്യമായപ്പോൾ മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന സംവിധാനമാണ് കൂടുതൽ ജീവസന്നിഹിതം.

ഇതിൽ നിന്ന് അരാജകവാദത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ രൂപം സങ്കൽപ്പിക്കാം. അത് ഭരണകൂടരഹിതത്വത്തിൽ മാത്രം അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കില്ല. അത് സ്വയംഭരണം, സാമൂഹിക സഹകരണം, ബഹുകേന്ദ്രിത ഏകോപനം, അധികാരവിതരണം, സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം, അറിവിന്റെ പൊതുസ്വത്ത്, സുതാര്യത, നിരന്തര വിമർശനം, സ്വയംതിരുത്തൽ എന്നിവയുടെ സംയോജനമായിരിക്കും.

അത്തരമൊരു സമൂഹത്തിൽ കേന്ദ്രങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം, പക്ഷേ അവ പരമാധികാര കേന്ദ്രങ്ങളായിരിക്കില്ല. സ്ഥാപനങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം, പക്ഷേ അവ ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട അധികാരകോട്ടകളാകരുത്. നേതൃത്വം ഉണ്ടായേക്കാം, പക്ഷേ നേതൃത്വം സ്ഥിരമായ അധികാരപദവിയായി മാറരുത്. നിയമങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം, പക്ഷേ അവ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംഭരണത്തെ പൂർണ്ണമായി മാറ്റിസ്ഥാപിക്കരുത്. സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ ഉണ്ടായേക്കാം, പക്ഷേ സമ്പത്ത് രാഷ്ട്രീയാധികാരത്തിന്റെ ഏക ഉറവിടമായി മാറരുത്.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ അരാജകവാദത്തിന്റെ ഭാവി “കേന്ദ്രമില്ലാത്ത സമൂഹം” എന്ന ലളിതമായ സ്വപ്നത്തിൽ അല്ല; കേന്ദ്രങ്ങളുടെ അധികാരം പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുകയും താഴെത്തട്ടിലെ സ്വയംഭരണം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ബഹുകേന്ദ്രിത സമൂഹത്തിൽ ആണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അരാജകവാദത്തെ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന അധികാരത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിരന്തര സംശയമാണ്. ഏതൊരു അധികാരവും സ്വയം ന്യായീകരിക്കപ്പെടുന്ന ഒന്നല്ല. അത് സമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായതാണോ, അതിന്റെ പരിധി എന്താണ്, അത് ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്, അതിനെ എങ്ങനെ പുനഃപരിശോധിക്കാം, അത് എങ്ങനെ പിൻവലിക്കാം എന്നിങ്ങനെ നിരന്തരം ചോദിക്കണം.

മാർക്സിസം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത് സാമ്പത്തിക അധികാരത്തിന്റെ അടിത്തറ തകർക്കാതെ രാഷ്ട്രീയ വിമോചനം അപൂർണ്ണമാണെന്നാണ്. അരാജകവാദം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത് രാഷ്ട്രീയ അധികാരം കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ സാമ്പത്തിക വിമോചനവും പുതിയ അധീനതയിലേക്ക് വഴിമാറാമെന്നാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവ രണ്ടിനെയും ഒരുമിച്ച് കാണാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിമോചനസമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുധ്യം “ഭരണകൂടമോ ഭരണകൂടരാഹിത്യമോ” എന്നതല്ല. അത് സംഘടനയും സ്വാതന്ത്ര്യവും എങ്ങനെ പരസ്പരം നശിപ്പിക്കാതെ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തും എന്നതാണ്. “കേന്ദ്രമോ വികേന്ദ്രീകരണമോ” എന്നതല്ല പ്രശ്നം; ആവശ്യമായ ഏകോപനം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് അധികാരസാന്ദ്രത എങ്ങനെ കുറയ്ക്കാം എന്നതാണ്. “വ്യക്തിയോ സമൂഹമോ” എന്നതല്ല; വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സമൂഹത്തിന്റെ സഹകരണശേഷിയുമായി എങ്ങനെ സംയോജിപ്പിക്കാം എന്നതാണ്.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ ചലനാത്മക സ്വയംഭരണം എന്ന ആശയം സ്ഥാപിക്കാം. സ്വയംഭരണം എന്നത് മറ്റാരുമായും ബന്ധമില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല. മറിച്ച് സ്വന്തം തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാനുള്ള കഴിവും മറ്റുള്ളവരുമായി സ്വമേധയാ ഏകോപിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവുമാണ്. അതിന്റെ പരമാവധി രൂപം ഒറ്റപ്പെട്ട വ്യക്തിയല്ല; സ്വതന്ത്ര വ്യക്തികളുടെ സജീവ ശൃംഖലയാണ്.

അങ്ങനെ അരാജകവാദത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കാണുമ്പോൾ, അത് ഒരു നിശ്ചലമായ “ഭരണകൂടരഹിത സമൂഹം” എന്ന ആശയത്തിൽ നിന്ന് മാറി, അധികാരത്തിന്റെ നിരന്തര വിഘടനം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ നിരന്തര പുനഃസംയോജനം, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിപുലീകരണം, സഹകരണത്തിന്റെ ആഴപ്പെടുത്തൽ, സാമൂഹിക ഘടനകളുടെ നിരന്തര സ്വയംതിരുത്തൽ എന്നിവയിലൂടെ മുന്നേറുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സാമൂഹിക ദർശനമായി മാറുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ പരമലക്ഷ്യം അധികാരത്തെ ഒരു ദിവസം പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. അധികാരം വീണ്ടും ഒരു സ്ഥിരമായ ആധിപത്യഘടനയായി കട്ടപിടിക്കാതിരിക്കാൻ സമൂഹത്തെ നിരന്തരം സജീവമായി നിലനിർത്തുക എന്നതാണ്. അധികാരം ദ്രവിക്കുകയും ആവശ്യാനുസരണം പുനർവിതരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത് സ്വാതന്ത്ര്യം വളരുന്നു; സ്വാതന്ത്ര്യം സഹകരണവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നിടത്ത് സാമൂഹിക ഐക്യം ശക്തമാകുന്നു; ഐക്യം ഏകാധിപത്യമായി മാറാതിരിക്കുന്നിടത്ത് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ സാധ്യത വികസിക്കുന്നു.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള പുനർവ്യാഖ്യാനം: സമൂഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പരമമായ സ്ഥിരതയല്ല; സ്വാതന്ത്ര്യവും സഹകരണവും, വൈവിധ്യവും ഐക്യവും, സ്വയംഭരണവും ഏകോപനവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനം നിരന്തരം പുനഃസൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹിക ഗുണനിലവാരമാണ്.

അരാജകവാദത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിൽക്കുന്ന രാഷ്ട്രവിമർശനം കേവലം രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങളോടുള്ള എതിർപ്പ് മാത്രമായി കാണുന്നത് അതിന്റെ ദാർശനിക ആഴം കുറച്ചുകാണുന്നതായിരിക്കും. രാഷ്ട്രം ഒരു ഭരണസംവിധാനം മാത്രമല്ല; ഒരു നിശ്ചിത പ്രദേശത്തിനുള്ളിൽ നിയമപരമായ നിർബന്ധശക്തി ഏകീകരിക്കുകയും അതിനെ സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാമൂഹിക ഘടനയാണ്. നികുതി, നിയമം, പോലീസ്, സൈന്യം, കോടതികൾ, ഭരണസംവിധാനം, അതിർത്തികൾ, ഔദ്യോഗിക അറിവ്, വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുധാരണ എന്നിവയിലൂടെ അത് സമൂഹത്തിലെ അനവധി ബന്ധങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ രാഷ്ട്രം ഒരു ശക്തമായ സംയോജക ഘടനയാണ്. എന്നാൽ ഈ സംയോജക ശക്തി അതിരുകടക്കുമ്പോൾ അത് സാമൂഹിക വൈവിധ്യത്തെ അടിച്ചമർത്തുകയും അധികാരം ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ സാന്ദ്രമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ രാഷ്ട്രം സമൂഹത്തിലെ സംയോജക ശക്തികളുടെ ഒരു ചരിത്രപരമായ സാന്ദ്രീകരണമാണ്; എന്നാൽ അതേ സാന്ദ്രീകരണം വിഘടനാത്മക ശക്തികൾക്ക് എതിരായ നിയന്ത്രണശക്തിയായി മാറാനുള്ള അന്തർവിരുദ്ധ സാധ്യതയും അതിനുള്ളിലാണ്.

രാഷ്ട്രത്തെ പൂർണ്ണമായി നിഷേധിക്കുന്ന അരാജകവാദവും രാഷ്ട്രത്തെ ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ അനിവാര്യ ഉപകരണമെന്നു കാണുന്ന മാർക്സിസ്റ്റ് സമീപനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇവിടെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രാഷ്ട്രം എന്ന സ്ഥാപനത്തെ “നല്ലത്” അല്ലെങ്കിൽ “ചീത്ത” എന്ന ദ്വന്ദ്വത്തിൽ അടയ്ക്കാനാവില്ല. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ഒരു സാമൂഹിക ആവശ്യത്തിന് മറുപടിയായി രൂപപ്പെട്ട ഒരു ഘടന, പിന്നീട് അതേ സമൂഹത്തിന്റെ പരിവർത്തനത്തിന് തടസ്സമായി മാറാം. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ സംയോജകമായിരുന്ന ശക്തി മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ വിഘടനാത്മകമായി പ്രവർത്തിക്കാം. അതുകൊണ്ട് രാഷ്ട്രത്തിന്റെ സാമൂഹിക പങ്ക് സ്ഥിരമായ ഒന്നല്ല; അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളോടൊപ്പം മാറുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ചരിത്രപരമായ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നത്. ഒരു സ്ഥാപനം അതിന്റെ ജനനഘട്ടത്തിലെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് മാത്രം വിലയിരുത്താനാവില്ല. അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ചലനവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുമായുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനവും പരിശോധിക്കണം. രാജതന്ത്രം ഒരിക്കൽ സാമൂഹിക ഐക്യത്തിന്റെ രൂപമായിരുന്നുവെങ്കിൽ പിന്നീട് അത് സാമന്താധിപത്യത്തിന്റെ പ്രതിരോധശക്തിയായി മാറാം. ഭരണകൂടം ഒരിക്കൽ സാമൂഹിക ഏകോപനത്തിന് ആവശ്യമായ ഘടനയായിരുന്നുവെങ്കിൽ പിന്നീട് കേന്ദ്രീകൃത അധികാരത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറാം. അതിനാൽ ഏതൊരു സ്ഥാപനത്തിന്റെയും “സാരാംശം” അതിന്റെ നിശ്ചലമായ രൂപത്തിൽ അല്ല, അതിന്റെ ചലനാത്മക ബന്ധങ്ങളിൽ കണ്ടെത്തണം.

മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽ സാമൂഹിക സംഘടനകൾ വളരെ പ്രാദേശികവും ബന്ധാധിഷ്ഠിതവുമായിരുന്നു. കുടുംബം, ഗോത്രം, ഗ്രാമം, കൂട്ടായ്മ തുടങ്ങിയ ഘടനകൾ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിച്ചു. ജനസംഖ്യയും ഉൽപ്പാദനവും വിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണവും യുദ്ധവും വ്യാപാരവും വികസിച്ചതോടെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക ഏകോപനം ആവശ്യമായി വന്നു. ഈ ചരിത്രപരമായ ആവശ്യങ്ങളിൽ നിന്നാണ് കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകൃത രാഷ്ട്രീയ ഘടനകൾ വികസിച്ചത്.

അതിനാൽ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തെ വെറും ഗൂഢാലോചനയുടെയോ ചില വ്യക്തികളുടെ അധികാരലോഭത്തിന്റെയോ ഫലമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. അത് സമൂഹത്തിലെ വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന സങ്കീർണ്ണതയ്ക്കുള്ള ഒരു ചരിത്രപരമായ പ്രതികരണമായും കാണാം. എന്നാൽ ഒരു പരിഹാരം ഒരു പുതിയ വൈരുധ്യം സൃഷ്ടിക്കാം. സാമൂഹിക ഏകോപനത്തിനായി സൃഷ്ടിച്ച കേന്ദ്രം തന്നെ സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട അധികാരകേന്ദ്രമായി മാറാം. ഏകോപനം അധികാരമായി മാറുകയും അധികാരം സ്വയം സംരക്ഷിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളായി മാറുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ രാഷ്ട്രം സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിനെ സമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചെടുക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ ഒരു ഉദ്ഭവഗുണത്തിന്റെ കട്ടപിടിത്തം എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കാം. അനവധി വ്യക്തികളുടെയും കൂട്ടായ്മകളുടെയും പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു സാമൂഹിക ഗുണം പിന്നീട് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ഘടനയായി രൂപപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ ജനനത്തിന് കാരണമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് അത് ക്രമേണ സ്വതന്ത്രമാകുന്നു. ഇതോടെ ഉദ്ഭവിച്ച ഘടന തന്നെ അതിനെ സൃഷ്ടിച്ച ഘടകങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഈ പ്രതിഭാസം സമൂഹത്തിലെ പല സ്ഥാപനങ്ങളിലും കാണാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു ആശയപരമായ രൂപകമായി “അധികാരസാന്ദ്രത” എന്ന ആശയം ഉപയോഗിക്കാം. ഒരു സമൂഹത്തിലെ തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവ് കുറച്ച് വ്യക്തികളിലോ സ്ഥാപനങ്ങളിലോ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നത്ര അധികാരസാന്ദ്രത വർധിക്കുന്നു. തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള അധികാരം, സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങൾ, വിവരങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ആശയവിനിമയമാധ്യമങ്ങൾ, നിയമപരമായ നിയന്ത്രണം എന്നിവ ഒരേ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് അടിഞ്ഞുകൂടുമ്പോൾ ആ കേന്ദ്രത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വാധീനം ഗണ്യമായി വർധിക്കുന്നു.

അധികാരസാന്ദ്രതയ്ക്ക് ഒരു പരിധിവരെ കാര്യക്ഷമത ഉണ്ടാകാം. വേഗത്തിൽ തീരുമാനമെടുക്കാനും വലിയ പദ്ധതികൾ നടപ്പാക്കാനും പ്രതിസന്ധികളെ ഏകോപിതമായി നേരിടാനും കേന്ദ്രീകൃത ഘടനകൾക്ക് കഴിയും. എന്നാൽ സാന്ദ്രത വർധിക്കുന്നതോടെ സംവിധാനത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷി കുറയാം. താഴെത്തട്ടിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ കേന്ദ്രത്തിലെത്താതിരിക്കാം. വിമർശനം ദുർബലമാകാം. പിഴവുകൾ തിരുത്തപ്പെടാതെ തുടരാം. കേന്ദ്രം സ്വന്തം തീരുമാനങ്ങളെ ശരിവയ്ക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ മാത്രം സ്വീകരിക്കാൻ തുടങ്ങാം.

ഇത് ഒരു ജൈവവ്യവസ്ഥയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ കൂടുതൽ വ്യക്തമാണ്. ഒരു ജീവിയുടെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും ഒരൊറ്റ കോശം നിയന്ത്രിച്ചാൽ ആ ജീവി നിലനിൽക്കില്ല. വിവിധ അവയവങ്ങൾക്കും കോശങ്ങൾക്കും പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണവും പരസ്പര ആശയവിനിമയവും ആവശ്യമാണ്. അതുപോലെ ഒരു സമൂഹത്തിനും ബഹുതലത്തിലുള്ള തീരുമാനമെടുക്കൽ സംവിധാനങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. കേന്ദ്രം മുഴുവൻ സംവിധാനത്തെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനു പകരം വിവിധ തലങ്ങളിലെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ ആരോഗ്യകരമായ ഘടന.

ആധുനിക സമൂഹത്തിൽ അധികാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട രൂപങ്ങളിൽ ഒന്നായി വിവരത്തെ കാണേണ്ടതുണ്ട്. ഭൂമി, ഫാക്ടറികൾ, ധനം എന്നിവയെ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന പഴയ അധികാരഘടനകളോടൊപ്പം ഇന്ന് വിവരശേഖരണം, വിവരവിശകലനം, കൃത്രിമബുദ്ധി, ആശയവിനിമയ ശൃംഖലകൾ, മാധ്യമങ്ങൾ എന്നിവയും വലിയ അധികാരസ്രോതസ്സുകളായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

വിവരത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണമാണ്. അറിവിന്റെ നിയന്ത്രണം തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള ശേഷിയുടെ നിയന്ത്രണമായി മാറുന്നു. അതിനാൽ വിവരകേന്ദ്രീകരണം അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെ പുതിയ രൂപമാണ്. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ അറിവിനെ എല്ലാവർക്കും ലഭ്യമാക്കാനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനൊപ്പം വിവരത്തിന്റെ വൻതോതിലുള്ള കേന്ദ്രീകരണത്തിനും വഴിയൊരുക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ വിവരത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രപ്രവാഹം സമൂഹത്തിലെ വിഘടനാത്മകവും സംയോജകവുമായ ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള സന്തുലനത്തിന് അനിവാര്യമാണ്. എല്ലാവർക്കും വിവരം ലഭിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തികൾക്കും പ്രാദേശിക കൂട്ടായ്മകൾക്കും സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള ശേഷി വർധിക്കുന്നു. വിവരത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം അതേസമയം താഴെത്തട്ടിലെ സ്വയംഭരണത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ അരാജകസമൂഹത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷതകളിലൊന്ന് അറിവിന്റെ പൊതുസ്വത്ത് ആയിരിക്കണം. ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, സാങ്കേതിക അറിവ്, പൊതുവിവരങ്ങൾ, ഭരണപരമായ വിവരങ്ങൾ എന്നിവ സാധ്യമായത്ര തുറന്നതും പങ്കിടാവുന്നതുമായിരിക്കണം. അറിവ് സ്വകാര്യ അധികാരത്തിന്റെ മതിലുകൾക്കുള്ളിൽ പൂട്ടിക്കിടക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക സ്വയംഭരണം പരിമിതപ്പെടുന്നു.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഈ പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനമെടുക്കൽ ശേഷിയുടെ ചില ഭാഗങ്ങൾ യന്ത്രങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റുമ്പോൾ, ആ യന്ത്രങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് പുതിയ തരത്തിലുള്ള അധികാരം ലഭിക്കുന്നു. ഡാറ്റ ആരുടേതാണ്, കണക്കുകൂട്ടൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം ആരുടേതാണ്, മാതൃകകൾ ആരാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, തീരുമാനമെടുക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ എത്രത്തോളം സുതാര്യമാണ് എന്നിവ രാഷ്ട്രീയപ്രശ്നങ്ങളായി മാറുന്നു.

കൃത്രിമബുദ്ധി വികേന്ദ്രീകൃത അറിവിന്റെ ഉപകരണമായി മാറാം. പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾക്ക് ശാസ്ത്രീയ വിവരങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്യാനും വിഭവങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കാനും പരിസ്ഥിതി നിരീക്ഷിക്കാനും ആരോഗ്യസംരക്ഷണം മെച്ചപ്പെടുത്താനും അത് സഹായിക്കും. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ അത് ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ നിരീക്ഷണ-നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങളിൽ ഒന്നായി മാറാനും കഴിയും.

അതുകൊണ്ട് സാങ്കേതികവിദ്യയെ സ്വതവേ വിമോചനപരമെന്ന് കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു ശക്തിവർധകമാണ്. സമൂഹത്തിലെ നിലവിലുള്ള അധികാരബന്ധങ്ങളെ അത് ദുർബലപ്പെടുത്താനും ശക്തിപ്പെടുത്താനും കഴിയും. അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണഘടനയുമാണ് നിർണ്ണായകം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രപഞ്ചവീക്ഷണത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര സത്തയല്ല. മനുഷ്യനും പരിസ്ഥിതിയും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരേ ഭൗതിക പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. ഈ ധാരണ അരാജകവാദത്തിന്റെ ചില പരിസ്ഥിതിക ചിന്തകളുമായി അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തുന്നു.

കേന്ദ്രീകൃത സാമ്പത്തിക സംവിധാനങ്ങൾ പലപ്പോഴും വിഭവങ്ങളെ പ്രാദേശിക പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചെടുത്ത് ദൂരെയുള്ള വിപണികളിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. ഇതോടെ ഉപയോഗിക്കുന്നവനും വിഭവത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിസ്ഥിതിക പരിധിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ദുർബലമാകുന്നു. പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾക്ക് അവരുടെ ഭൂമി, ജലം, കാട്, മത്സ്യസമ്പത്ത് തുടങ്ങിയവയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ നേരിട്ടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തവും നിയന്ത്രണവും നൽകുന്നത് ഈ വിഘടനത്തെ കുറയ്ക്കാം.

ഇവിടെ വികേന്ദ്രീകരണം രാഷ്ട്രീയ ആശയം മാത്രമല്ല; പരിസ്ഥിതിക ആവശ്യകത കൂടിയാണ്. ഓരോ പ്രദേശത്തിന്റെയും പരിസ്ഥിതിക പരിധികൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. ഒരേ കേന്ദ്രനയം എല്ലായിടത്തും ഒരേ രീതിയിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും പ്രാദേശിക യാഥാർഥ്യങ്ങളെ അവഗണിക്കും. പ്രാദേശിക അറിവും ആഗോള ശാസ്ത്രീയ അറിവും സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ബഹുതല സംവിധാനം കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായേക്കാം.

ആധുനിക നഗരങ്ങൾ അരാജകവാദത്തിന്റെ ആശയങ്ങൾക്ക് ഒരു വലിയ പരീക്ഷണശാലയാണ്. കോടിക്കണക്കിന് ആളുകൾ ഒരേ നഗരത്തിൽ ജീവിക്കുമ്പോൾ ഭക്ഷണം, വെള്ളം, വൈദ്യുതി, ഗതാഗതം, മാലിന്യസംസ്കരണം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭവനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വലിയ തോതിലുള്ള ഏകോപനം ആവശ്യമാണ്.

ഇത് അരാജകവാദം പ്രായോഗികമല്ലെന്നതിന് തെളിവല്ല; മറിച്ച് “വികേന്ദ്രീകരണം” എന്ന ആശയത്തെ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി നിർവചിക്കേണ്ടതിന്റെ തെളിവാണ്. നഗരത്തിലെ ഓരോ വീട്ടും സ്വതന്ത്രമായി വൈദ്യുതി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കണമെന്നല്ല വികേന്ദ്രീകരണം. പകരം ചെറിയ ഉൽപ്പാദനകേന്ദ്രങ്ങൾ, പ്രാദേശിക ഊർജ്ജശൃംഖലകൾ, സമൂഹാധിഷ്ഠിത ഗതാഗതസംവിധാനങ്ങൾ, പ്രദേശിക തീരുമാനമെടുക്കൽ, നഗരതലത്തിലുള്ള ഏകോപനം എന്നിവ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാം.

ഇതിൽ നിന്ന് “ബഹുതല സ്വയംഭരണം” എന്ന ആശയം വികസിപ്പിക്കാം. പ്രാദേശിക തലത്തിൽ പരമാവധി സ്വയംഭരണം; ഉയർന്ന തലങ്ങളിൽ ആവശ്യമായത്ര ഏകോപനം. ഇത് അരാജകവാദത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത കേന്ദ്രവിരുദ്ധതയെ കൂടുതൽ പ്രായോഗികമായ സാമൂഹിക സിദ്ധാന്തമായി മാറ്റുന്നു.

പ്രതിനിധി ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രശ്നം ജനങ്ങൾ അധികാരം പ്രതിനിധികൾക്ക് കൈമാറുകയും പിന്നീട് തീരുമാനമെടുക്കുന്ന പ്രക്രിയയിൽ നിന്ന് വലിയ തോതിൽ പുറത്താകുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമാണെങ്കിലും അത് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഉള്ളടക്കമല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ജനാധിപത്യത്തെ ഒരു നിരന്തര പ്രതികരണവ്യവസ്ഥയായി കാണാം. ജനങ്ങൾ തീരുമാനമെടുക്കുകയും തീരുമാനങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുകയും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വീണ്ടും തീരുമാനങ്ങൾ തിരുത്തുകയും വേണം. അതായത് ജനാധിപത്യം ഒരു അഞ്ച് വർഷത്തിലൊരിക്കൽ നടക്കുന്ന സംഭവമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ നിരന്തര സ്വയംതിരുത്തൽ പ്രക്രിയയാണ്.

അതിനാൽ പ്രാദേശിക സഭകൾ, തൊഴിലാളി കൗൺസിലുകൾ, സഹകരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സമൂഹാധിഷ്ഠിത സ്ഥാപനങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ പങ്കാളിത്ത സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ പ്രതിനിധി ജനാധിപത്യത്തിന് പകരം വരേണ്ടതില്ല; അവ അതിനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പങ്കാളിത്ത ജനാധിപത്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം.

സ്വാതന്ത്ര്യം പലപ്പോഴും ഒരു മാനസികമോ രാഷ്ട്രീയമോ ആശയമായി മാത്രം അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് ഭൗതികമായ അടിസ്ഥാനവുമുണ്ട്. ഭക്ഷണം, ഭവനം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, സമയം, അറിവ്, സാമൂഹികസുരക്ഷ എന്നിവയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വഞ്ചിക്കപ്പെട്ട ഒരാൾക്ക് നിയമപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉണ്ടായാലും യാഥാർഥ്യത്തിൽ അവന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ പരിമിതമായിരിക്കും.

അതുകൊണ്ട് രാഷ്ട്രീയസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമ്പത്തികസ്വാതന്ത്ര്യവും വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് ജോലി നഷ്ടപ്പെടുമെന്ന ഭയത്തിൽ ഏത് നിബന്ധനയും അംഗീകരിക്കേണ്ടി വന്നാൽ, അവന്റെ കരാർ നിയമപരമായി സ്വമേധയാ ഒപ്പിട്ടതാണെങ്കിലും അതിന്റെ സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിർബന്ധത്തിന്റെ ഘടകം നിലനിൽക്കും.

അരാജകവാദത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യസങ്കൽപ്പം അതിനാൽ സാമൂഹികമായി പുനർനിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സ്വാതന്ത്ര്യം വെറും “എനിക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളത് ചെയ്യാനുള്ള അവകാശം” അല്ല. മറ്റുള്ളവരുടെ സമാന സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നശിപ്പിക്കാതെ സ്വന്തം ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് അർത്ഥപൂർണ്ണമായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാനുള്ള യാഥാർഥ്യ ശേഷിയാണ്.

സമത്വത്തെ എല്ലാവരെയും ഒരേ രൂപത്തിലാക്കൽ എന്നർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വൈവിധ്യം തന്നെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സവിശേഷതയാണ്. വ്യത്യാസങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കിയാൽ ചലനവും പുതിയ ബന്ധങ്ങളുടെ സാധ്യതയും കുറയും.

അതിനാൽ സാമൂഹിക സമത്വം വ്യത്യാസങ്ങളുടെ നിഷേധമല്ല. വിഭവങ്ങളിലേക്കും അവസരങ്ങളിലേക്കും തീരുമാനമെടുക്കലിലേക്കും മനുഷ്യരുടെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങളിലേക്കും തുല്യമായ പ്രവേശനം ഉറപ്പാക്കുന്നതാണ് സാമൂഹിക സമത്വത്തിന്റെ പ്രധാന അർത്ഥം. അതിനുള്ളിൽ വ്യക്തികളുടെ കഴിവിലും താൽപര്യങ്ങളിലും ജീവിതരീതികളിലും വൈവിധ്യം നിലനിൽക്കാം.

ഇവിടെ അരാജകവാദത്തിന്റെ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹികസമത്വവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം സൃഷ്ടിപരമായി പരിഹരിക്കാം. എല്ലാവരും ഒരുപോലെ ആകണമെന്നല്ല; ആരും മറ്റൊരാളുടെ മേൽ സ്ഥിരമായ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയാത്ത സാമൂഹിക ഘടനയാണ് ലക്ഷ്യം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ ഭാവി ഒരു പുതിയ ബഹുകേന്ദ്രിത സാമൂഹിക ഘടനയായി സങ്കൽപ്പിക്കാം. അതിന്റെ ഏറ്റവും താഴത്തെ തലത്തിൽ വ്യക്തികളും കുടുംബങ്ങളും പ്രാദേശിക കൂട്ടായ്മകളും ഉണ്ടായിരിക്കും. അതിനുമുകളിൽ തൊഴിലാളി സംഘടനകൾ, സഹകരണസംഘങ്ങൾ, ഗ്രാമസഭകൾ, നഗരസഭകൾ തുടങ്ങിയ ഘടനകൾ ഉണ്ടായിരിക്കും. ഇവയ്ക്കുമുകളിൽ പ്രദേശികവും ദേശീയവും അന്തർദേശീയവുമായ ഫെഡറൽ ഏകോപന സംവിധാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം.

എന്നാൽ ഓരോ ഉയർന്ന തലത്തിന്റെയും അധികാരം താഴത്തെ തലത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്നതായിരിക്കണം; സ്വയം ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ച പരമാധികാരമായി അല്ല. താഴത്തെ തലങ്ങൾക്ക് കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന കാര്യങ്ങൾ ഉയർന്ന തലങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കരുത്. എന്നാൽ ഒരു പ്രശ്നം പല പ്രദേശങ്ങളെയും ബാധിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിഹാരത്തിനായി ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകോപനം സാധ്യമാകണം.

ഇത് “താഴെ നിന്ന് മുകളിലേക്ക്” രൂപപ്പെടുന്ന സാമൂഹികസംവിധാനമാണ്. അധികാരം മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് ഒഴുകുന്നതിന് പകരം ആവശ്യാനുസരണം താഴെ നിന്ന് മുകളിലേക്ക് കൈമാറപ്പെടുകയും പിന്നീട് വീണ്ടും താഴേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. അധികാരം സ്ഥിരമായ സ്വത്തല്ല; ഒരു സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.

ഇവിടെ അരാജകവാദം അതിന്റെ പരമ്പരാഗത രൂപത്തെ മറികടക്കുന്നു. അത് വെറും രാഷ്ട്രവിരുദ്ധതയല്ല. അധികാരത്തിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളെയും നിരന്തരം പരിശോധിക്കുന്ന ഒരു വിമർശനശേഷിയാണ്. മാർക്സിസം സാമ്പത്തിക ചൂഷണത്തിന്റെ ഘടനകളെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നതുപോലെ അരാജകവാദം അധികാരത്തിന്റെ സ്ഥാപനവൽക്കരണത്തെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവ രണ്ടിനെയും ഒരേ സാമൂഹിക ചലനത്തിന്റെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച ഘടകങ്ങളായി കാണുന്നു.

സാമ്പത്തിക ശക്തി രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയായി മാറുന്നു. രാഷ്ട്രീയ ശക്തി നിയമപരമായ അധികാരമായി മാറുന്നു. നിയമപരമായ അധികാരം സ്ഥാപനമായി മാറുന്നു. സ്ഥാപനം സംസ്കാരത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. സംസ്കാരം വീണ്ടും മനുഷ്യരുടെ ബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ബോധം വീണ്ടും സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സമൂഹം ഒരു വൃത്താകാര കാരണബന്ധത്തിലൂടെയാണ് സ്വയം പുനർനിർമ്മിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ ഒരു വിപ്ലവത്തിന് ഒരു മാത്രം പ്രവേശനകവാടമില്ല. സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങളിലും രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങളിലും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും സാംസ്കാരികബോധത്തിലും അറിവിന്റെ ഘടനകളിലും ഒരേസമയം മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാകേണ്ടതുണ്ട്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ബഹുതല സമീപനം അരാജകവാദത്തിന് നൽകുന്ന ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന.

അരാജകവാദത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ അത് പഴയ അർത്ഥത്തിലുള്ള “ഭരണകൂടരഹിതത്വം” എന്ന ആശയത്തിൽ നിന്ന് വളരെ ദൂരം സഞ്ചരിക്കുന്നു. അത് സമൂഹത്തെ ഒരു കേന്ദ്രാധികാരം നിയന്ത്രിക്കുന്ന യന്ത്രമായി കാണുന്ന ധാരണയെ നിരസിക്കുകയും, പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്ന അനവധി ഘടകങ്ങളുടെ സജീവവും സ്വയംസംഘടിതവുമായ ശൃംഖലയായി സമൂഹത്തെ കാണുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇവിടെ സ്വാതന്ത്ര്യം വിഘടനാത്മക ശക്തിയാണ്; സഹകരണം സംയോജക ശക്തിയാണ്. എന്നാൽ ഇവ രണ്ടും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായിരുന്നാലും പരസ്പരം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യമില്ലാത്ത സഹകരണം നിർബന്ധമായി മാറും. സഹകരണമില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹിക വിഘടനമായി മാറും. വികേന്ദ്രീകരണമില്ലാത്ത ഏകോപനം അധികാരകേന്ദ്രീകരണമായി മാറും. ഏകോപനമില്ലാത്ത വികേന്ദ്രീകരണം അസംഘടിതാവസ്ഥയിലേക്ക് നീങ്ങാം. അതിനാൽ സാമൂഹിക വിമോചനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനം ഈ വിരുദ്ധ ശക്തികളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സന്തുലനത്തിലാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പാഠം: ഒരു സ്വതന്ത്ര സമൂഹം അധികാരത്തിന്റെ അഭാവത്തിലൂടെ മാത്രം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അധികാരം സമൂഹത്തിലെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും നിരന്തരം പുനർവിതരിക്കപ്പെടുകയും, നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുകയും, ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുകയും, ആവശ്യാനുസരണം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നിടത്താണ് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം വളരുന്നത്.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ അരാജകവാദം ഒരു അന്തിമ രാഷ്ട്രീയരൂപമല്ല. അത് സമൂഹത്തിലെ അധികാരസാന്ദ്രതയെ നിരന്തരം കുറയ്ക്കുന്ന ഒരു വിഘടനാത്മക ശക്തിയും, സ്വമേധയാ സഹകരിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ ശൃംഖലകളിലൂടെ പുതിയ സാമൂഹികസംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സംയോജക പ്രക്രിയയും ഒരുമിച്ച് ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനമാണ്. അതിന്റെ പരിപക്വമായ രൂപം അധികാരരഹിതത്വം എന്നതിലല്ല, അധികാരത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ ആധിപത്യമായി കട്ടപിടിക്കാതിരിക്കുന്ന സാമൂഹിക സ്വയംസംഘടനയിൽ ആണ്.

അരാജകവാദത്തിന്റെ ദാർശനിക കേന്ദ്രത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്. എന്നാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്താണ് എന്ന ചോദ്യം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കാതെ അരാജകവാദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉള്ളടക്കം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. “എനിക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളത് ചെയ്യാനുള്ള അവകാശം” എന്ന ലളിതമായ നിർവചനം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമായ അടിത്തറകളെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളിൽ നിന്നും സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിന്നും പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രനല്ല. അവന്റെ ശരീരം, ആവശ്യങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങൾ എന്നിവ അവന്റെ സാധ്യതകളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എല്ലാ നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള പൂർണ്ണ മോചനം അല്ല; മറിച്ച് നിർണ്ണയിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയ്ക്കുള്ളിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്.

ഇവിടെയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യവും അനിവാര്യതയും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത ദ്വന്ദ്വത്തിന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പുതിയ അർത്ഥം നൽകുന്നത്. അനിവാര്യത എന്നത് മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു ഇരുമ്പ് നിയമമല്ല. അത് നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സാധ്യതകളുടെ പരിധിയാണ്. ആ പരിധിക്കുള്ളിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ സാധ്യതകളുടെ പരിധി തന്നെ മാറുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ സാഹചര്യങ്ങളുടെ വെറും ഫലമല്ല; സാഹചര്യങ്ങളെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന സജീവ ഘടകവുമാണ്. അരാജകവാദത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യസങ്കൽപ്പം ഈ സജീവതയെ സാമൂഹിക തലത്തിൽ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കാനുള്ള ശ്രമമായി കാണാം.

ഒരു തൊഴിലാളി തന്റെ അധ്വാനം വിൽക്കാൻ നിർബന്ധിതനാകുന്ന സാഹചര്യം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, നിയമപരമായി അവന് ജോലി തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം ഉണ്ടായിരിക്കാം. എന്നാൽ അവന്റെ ജീവൻ നിലനിർത്താൻ വേതനം അനിവാര്യമായതിനാൽ ആ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പൂർണ്ണമായ സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക നിർബന്ധവും രാഷ്ട്രീയ നിർബന്ധവും തമ്മിൽ ബന്ധമുണ്ട്. അരാജകവാദവും മാർക്സിസവും വ്യത്യസ്ത ഭാഷകളിൽ ഈ പ്രശ്നത്തെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അവയെ ഒരു പൊതുവായ സിദ്ധാന്തത്തിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു: സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ വിതരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ഭൗതിക യാഥാർഥ്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഊർജ്ജം ഒരു ചലനശേഷിയുടെ രൂപമാണ്. അതുപോലെ സാമൂഹികതലത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനശേഷിയുടെ സാമൂഹിക രൂപമായി കാണാം. ഒരു വ്യക്തിക്ക് തന്റെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവ് ലഭിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഊർജ്ജം വർധിക്കുന്നു. എന്നാൽ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം അതിരുകടക്കുമ്പോൾ ആ ഊർജ്ജം അടിച്ചമർത്തപ്പെടുന്നു.

ഇത് വെറും മാനസിക പ്രശ്നമല്ല. ഒരു സമൂഹം ജനങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെ എത്രത്തോളം ഉപയോഗിക്കുന്നു എന്നത് അതിന്റെ സാമ്പത്തികവും ശാസ്ത്രീയവും സാംസ്കാരികവുമായ വളർച്ചയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഒരു ഘടകവുമാണ്.

എന്നാൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം എല്ലാ സാമൂഹിക ഊർജ്ജത്തെയും പരമാവധിയാക്കുമെന്ന് കരുതുന്നത് തെറ്റാണ്. പരസ്പര സഹകരണത്തിന്റെ അഭാവത്തിൽ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ഊർജ്ജം മറ്റുള്ളവരുമായി സംഘർഷിച്ച് നശിക്കാം. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചാൽ അതിന്റെ സാമൂഹിക മൂല്യം കുറയുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യവും സഹകരണവും പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തികളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു രൂപകപരമായ പ്രയോഗത്തിൽ വ്യക്തിയെ ഒരു സ്വതന്ത്ര കണികയായി കാണാൻ കഴിയില്ല. വ്യക്തിയുടെ നിലനിൽപ്പ് തന്നെ അനവധി സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ഫലമാണ്. ഭാഷ സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്നു. അറിവ് തലമുറകളിൽ നിന്ന് കൈമാറുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ കൂട്ടായ മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഭക്ഷണം, വസ്ത്രം, ഭവനം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം എന്നിവയ്ക്കെല്ലാം അനവധി മനുഷ്യരുടെ അധ്വാനം ആവശ്യമാണ്.

അതുകൊണ്ട് “ഞാൻ സ്വതന്ത്രനാണ്; എനിക്ക് മറ്റാരെയും ആവശ്യമില്ല” എന്ന അതിരൂക്ഷ വ്യക്തിവാദം ഭൗതിക യാഥാർഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല. മനുഷ്യൻ ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു നോഡാണ്. അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് വേർപെടുന്നതിലൂടെ അല്ല, ബന്ധങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കാനും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്നതിലൂടെയാണ് വർധിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ അരാജകവാദത്തിന്റെ വ്യക്തിവാദപരവും സമൂഹവാദപരവുമായ പ്രവാഹങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാനാകും. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ നിയന്ത്രണവും പരസ്പരം നശിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കുന്ന സമൂഹവും സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുവിഭവങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്ന വ്യക്തിയും പരസ്പരം ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

അരാജകവാദത്തെ പലപ്പോഴും സംഘർഷത്തെ മഹത്വവൽക്കരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വൈരുധ്യം എന്നത് നാശത്തിന്റെ പര്യായമല്ല. വ്യത്യസ്ത ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ് വൈരുധ്യം. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ചലനത്തിനും പരിണാമത്തിനും പുതിയ ഗുണങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവത്തിനും വൈരുധ്യങ്ങൾ അനിവാര്യമാണ്.

ഒരു സമൂഹത്തിൽ പൂർണ്ണമായ അഭിപ്രായസമാനത ഉണ്ടായാൽ വിമർശനത്തിനുള്ള ഇടം കുറയും. എല്ലാ ആളുകളും ഒരേ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കുന്ന സാഹചര്യം സാമൂഹിക സൃഷ്ടിപരതയെ പരിമിതപ്പെടുത്തും. അതിനാൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം തന്നെ സാമൂഹിക ആരോഗ്യത്തിന്റെ ഒരു സൂചകമായേക്കാം.

അരാജകവാദത്തിന്റെ പ്രധാന സംഭാവന ഇവിടെ വീണ്ടും തെളിയുന്നു. അധികാരത്തിന്റെ മുന്നിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. എന്നാൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം സമൂഹത്തിന്റെ വിഘടനമായി മാറാതിരിക്കാനും സംവിധാനങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. അതായത് വൈരുധ്യത്തെ അടിച്ചമർത്താതെയും അതിനെ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സംഘർഷമായി വിടാതെയും കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവാണ് വികസിത സമൂഹത്തിന്റെ അടയാളം.

ഒരു സമൂഹത്തിന് പുറംശത്രുക്കളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം ആവശ്യമുള്ളതുപോലെ സ്വന്തം പിഴവുകളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണവും ആവശ്യമാണ്. അധികാരകേന്ദ്രീകൃത സംവിധാനങ്ങളുടെ ഒരു പ്രധാന പ്രശ്നം അവയിൽ സ്വയംവിമർശനത്തിനുള്ള ഇടം കുറയുന്നതാണ്. അധികാരം സ്വന്തം തീരുമാനങ്ങളെ ശരിവയ്ക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും വിമർശനത്തെ ഭീഷണിയായി കാണുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ സംവിധാനത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷി കുറയുന്നു.

അരാജകവാദത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രസംഘടനാ ആശയം ഇവിടെ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. ഓരോ സാമൂഹിക ഘടകത്തിനും മറ്റുള്ളവരെ വിമർശിക്കാനുള്ള അവകാശം ഉണ്ടായിരിക്കണം. ഒരു സംഘടനയുടെ നേതൃത്വം അതിന്റെ കീഴിലുള്ളവരുടെ അഭിപ്രായങ്ങളെ മാത്രം കേൾക്കുന്ന സംവിധാനം മതിയാകില്ല. താഴെത്തട്ടിൽ നിന്നുള്ള വിമർശനം മുകളിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കണം; മുകളിൽ നിന്നുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ താഴേക്ക് വിശദീകരിക്കപ്പെടണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഒരു പ്രതികരണചക്രം ആണ്. പ്രവർത്തനം ഫലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഫലം പുതിയ വിവരം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ വിവരം തീരുമാനത്തെ തിരുത്തുന്നു; തിരുത്തിയ തീരുമാനം പുതിയ ഫലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള പ്രതികരണചക്രങ്ങൾ സജീവമായി നിലനിൽക്കുന്നിടത്താണ് സാമൂഹിക സംവിധാനം സ്വയംസംഘടിതവും സ്ഥിരതയുള്ളതുമായിത്തീരുന്നത്.

അധികാരത്തിന്റെ സാന്ദ്രത കുറയ്ക്കാനുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മാർഗങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് സുതാര്യത. ഒരു തീരുമാനമെടുക്കുന്നത് ആരാണെന്ന്, അതിന് പിന്നിലെ വിവരങ്ങൾ എന്താണെന്ന്, വിഭവങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന്, തീരുമാനത്തിന്റെ ഫലം എന്താണെന്ന് ജനങ്ങൾക്ക് അറിയാൻ കഴിയണം.

വിവരമറച്ചുവയ്ക്കൽ അധികാരത്തെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. അറിവ് ചിലരുടെ കൈകളിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ മറ്റുള്ളവർ ആശ്രിതരാകുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ പൊതുസ്വത്ത് അരാജകസമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകമായിരിക്കണം.

ഇത് ഇന്നത്തെ ഡിജിറ്റൽ ലോകത്ത് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ സുതാര്യത വർധിപ്പിക്കാനും അതേ സമയം വൻതോതിലുള്ള നിരീക്ഷണം നടത്താനും കഴിയും. അതിനാൽ “കൂടുതൽ സാങ്കേതികവിദ്യ” എന്നത് സ്വതവേ കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിയന്ത്രണം ആരുടെ കൈകളിലാണ് എന്നതാണ് നിർണ്ണായകം.

ഭാവിയിലെ അരാജകസമൂഹത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന സവിശേഷത സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണമായിരിക്കാം. ഉൽപ്പാദനവും ആശയവിനിമയവും ഊർജ്ജവിതരണവും ആരോഗ്യസംരക്ഷണവും വിദ്യാഭ്യാസവും വലിയ തോതിൽ സ്വയംപ്രവർത്തിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങളാൽ പിന്തുണയ്ക്കപ്പെടുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനുള്ള അധ്വാനത്തിന്റെ അളവ് കുറയാം.

എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ തുടർന്നാൽ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വർധനവ് സാമൂഹികസ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറില്ല. മറിച്ച് സാങ്കേതിക കേന്ദ്രീകരണം പുതിയ അധികാരവർഗ്ഗത്തെ സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ വിമോചനസമൂഹത്തിന്റെ പ്രധാന ചോദ്യങ്ങളിൽ ഒന്ന് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥതയല്ല; സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിയന്ത്രണം ആരുടെ കൈകളിലാണ് എന്നതാണ്. അറിവും യന്ത്രങ്ങളും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുവായ വിഭവങ്ങളായി മാറുമ്പോഴാണ് സാങ്കേതിക പുരോഗതി മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിപുലീകരണമായി മാറുക.

മുതലാളിത്തത്തിൽ തൊഴിൽ പലപ്പോഴും ജീവൻ നിലനിർത്താനുള്ള നിർബന്ധിത പ്രവർത്തനമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. തൊഴിലാളി തന്റെ അധ്വാനശേഷി വിൽക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുടെ ലക്ഷ്യവും നിയന്ത്രണവും പലപ്പോഴും അവന്റെ കൈകളിൽ ഇല്ല. ഇതിലൂടെ അധ്വാനവും സൃഷ്ടിപരതയും തമ്മിൽ വേർപിരിയുന്നു.

അരാജകവാദത്തിന്റെ തൊഴിലാളി സ്വയംഭരണ പാരമ്പര്യം ഈ വേർപിരിയലിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഉൽപ്പാദനസ്ഥാപനം തൊഴിലാളികൾക്ക് കൂട്ടായ നിയന്ത്രണത്തിലാകുമ്പോൾ ജോലി വെറും വേതനത്തിനുള്ള പ്രവർത്തനമല്ലാതെ സാമൂഹികമായി നിയന്ത്രിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനമായി മാറാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇത് മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയെ തടയുന്ന ഘടനകളുടെ വിഘടനവും പുതിയ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ സംയോജനവുമാണ്. യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കണമെന്നല്ല ലക്ഷ്യം; മനുഷ്യന്റെ നിർബന്ധിത അധ്വാനം കുറച്ച് അവന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിക്ക് കൂടുതൽ സ്ഥലം നൽകുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യം.

സാങ്കേതിക പുരോഗതി മനുഷ്യരെ എല്ലാ അധ്വാനങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിപ്പിക്കണമെന്ന ആശയം ചിലപ്പോൾ അരാജകവാദപരമായ ഭാവിസമൂഹവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യന് പ്രവർത്തനമില്ലാത്ത സമൂഹം ഒരു വിമോചനസമൂഹമാകണമെന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം തന്നെ അവന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ലക്ഷ്യം അധ്വാനം ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല; നിർബന്ധിതവും അന്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ അധ്വാനം കുറച്ച് അർത്ഥപൂർണ്ണവും സൃഷ്ടിപരവുമായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മനുഷ്യന്റെ സമയത്തെ മാറ്റുക എന്നതാണ്.

ഇവിടെ സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനവും മനുഷ്യവികസനവും തമ്മിലുള്ള പഴയ വൈരുധ്യം പുതിയ രീതിയിൽ പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നു. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം മനുഷ്യന്റെ കൂടുതൽ ഉപഭോഗത്തിനായി മാത്രം ഉപയോഗിക്കാതെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രസമയത്തിനും അറിവിനും കലക്കും ശാസ്ത്രത്തിനും സാമൂഹികപങ്കാളിത്തത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം.

അധികാരസമൂഹങ്ങളിൽ വിദ്യാഭ്യാസം പലപ്പോഴും അറിവിന്റെ കൈമാറ്റം മാത്രമല്ല; സാമൂഹിക അനുസരണത്തിന്റെ പരിശീലനവുമാണ്. വിദ്യാർത്ഥി ചോദ്യം ചെയ്യാതെ നിർദ്ദേശം സ്വീകരിക്കുകയും, നിലവിലുള്ള സാമൂഹിക ഘടനയെ സ്വാഭാവികമായി അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രീതിയിൽ വിദ്യാഭ്യാസം രൂപപ്പെടാം.

അരാജകവാദത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസചിന്ത ഇതിന് വിപരീതമായി സ്വതന്ത്രചിന്ത, പരീക്ഷണം, സംവാദം, സ്വയംപഠനം എന്നിവയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഇത് മനുഷ്യബോധത്തിലെ വിഘടനാത്മക ശക്തിയെ സജീവമാക്കുന്നതാണ്. ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് നിലവിലുള്ള ആശയഘടനകളെ വിഘടിപ്പിക്കുന്നു; പുതിയ അറിവിന്റെ സംയോജനത്തിന് അത് വഴിയൊരുക്കുന്നു.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസം “ശരിയായ ഉത്തരങ്ങൾ” പഠിപ്പിക്കുന്നതിലുപരി “ചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശേഷി” വികസിപ്പിക്കണം. വിമർശനശേഷിയില്ലാത്ത സമൂഹത്തിൽ സ്വയംഭരണം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കില്ല.

അധികാരഘടനകൾ രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. കുടുംബം, ലിംഗബന്ധങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, മതം, സംസ്കാരം, തൊഴിൽസ്ഥലം തുടങ്ങിയവയിലും അധികാരം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ രാഷ്ട്രത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയാൽ മാത്രം അധികാരരഹിത സമൂഹം ഉണ്ടാകില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ബഹുതല സമീപനം ഇവിടെ നിർണ്ണായകമാണ്. സമൂഹത്തിലെ ഓരോ തലത്തിലും സംയോജകവും വിഘടനാത്മകവുമായ ശക്തികൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. കുടുംബം സംരക്ഷണത്തിന്റെയും സഹകരണത്തിന്റെയും കേന്ദ്രമാകാം; അതേ സമയം അധികാരത്തിന്റെയും അസമത്വത്തിന്റെയും കേന്ദ്രമായും മാറാം. വിദ്യാഭ്യാസം അറിവിന്റെ വിമോചനശക്തിയാകാം; അതേ സമയം അനുസരണത്തിന്റെ ഉപാധിയാകാം.

അതുകൊണ്ട് സ്ഥാപനങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി നിഷേധിക്കുന്നതിനു പകരം അവയിലെ അധികാരബന്ധങ്ങളെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ സമീപനം.

അധികാരം ബലപ്രയോഗത്തിലൂടെ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യരുടെ ചിന്താഗതിയിലും അത് വേരൂന്നുന്നു. ഒരു സാമൂഹികക്രമം സ്വാഭാവികവും അനിവാര്യവുമാണെന്ന് ആളുകൾ വിശ്വസിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ ആ ക്രമത്തെ നിലനിർത്താൻ ശാരീരിക ബലം കുറച്ചുമതി.

ഇതാണ് ആശയാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം. മനുഷ്യർ സ്വന്തം അധീനതയെ തന്നെ ന്യായീകരിക്കുന്ന ആശയങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാം. “ഇങ്ങനെയാണ് ലോകം”, “ഇത് മാറ്റാനാവില്ല”, “ശക്തനായവനാണ് വിജയിക്കേണ്ടത്”, “ദാരിദ്ര്യം വ്യക്തിയുടെ പരാജയമാണ്” തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ സാമൂഹിക ഘടനകളെ സ്വാഭാവികമാക്കുന്നു.

അരാജകവാദത്തിന്റെ വിമോചനശക്തി അതിനാൽ സ്ഥാപനങ്ങളെ മാത്രം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിൽ അല്ല; മനുഷ്യരുടെ ബോധത്തിൽ അധികാരത്തിന് ലഭിക്കുന്ന സ്വാഭാവികതയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിലും ആണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആശയം തന്നെ ഒരു സാമൂഹിക ശക്തിയാണ്. ഭൗതികബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ആശയങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചാലും അവ പിന്നീട് ഭൗതികബന്ധങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബോധവും ഭൗതികഘടനയും തമ്മിൽ ഏകദിശ ബന്ധമല്ല; പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്.

ഒരു വിപ്ലവത്തെ പഴയ സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ വിഘടനമായി മാത്രം കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. പഴയ ഘടന തകരുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് പുതിയ സംയോജനം ആവശ്യമാണ്. ഈ പുതിയ സംയോജനം പഴയതിന്റെ ലളിതമായ പുനരാവർത്തനം ആകരുത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് “നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം” എന്ന പരമ്പരാഗത ദ്വന്ദ്വാത്മക ആശയത്തെ കൂടുതൽ ചലനാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. പഴയ ഘടനയെ നിഷേധിക്കുന്ന പുതിയ ഘടന, പഴയതിലെ ചില പ്രവർത്തനപരമായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഉയർന്ന ഗുണനിലവാരത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാം.

അതിനാൽ വിപ്ലവാനന്തര സമൂഹത്തിന് ഭരണസംവിധാനത്തിന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല. ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, ഗതാഗതം, പൊതുജനാരോഗ്യം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, വലിയ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ തുടർന്നും ആവശ്യമായിരിക്കും. മാറേണ്ടത് അവയുടെ അധികാരബന്ധങ്ങളും നിയന്ത്രണരീതികളുമാണ്.

ഇവിടെ അരാജകവാദത്തിന്റെ കൂടുതൽ പരിപക്വമായ നിർവചനം സാധ്യമാകുന്നു. അരാജകവാദം ഭരണകൂടത്തെ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള രാഷ്ട്രീയ പരിപാടി മാത്രമല്ല. മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും നിർബന്ധിത അധികാരത്തെ സ്വയംഭരണപരമായ സഹകരണത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ശ്രമം ആണ്.

ഈ പരിവർത്തനം നാല് പ്രധാന തലങ്ങളിൽ നടക്കണം. ഒന്നാമത് സാമ്പത്തിക സ്വയംഭരണം—ഉൽപ്പാദനവും വിഭവങ്ങളും സംബന്ധിച്ച തീരുമാനങ്ങളിൽ ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം. രണ്ടാമത് രാഷ്ട്രീയ സ്വയംഭരണം—തീരുമാനമെടുക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളുടെ വികേന്ദ്രീകരണം. മൂന്നാമത് അറിവിന്റെ സ്വയംഭരണം—വിവരത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെയും പൊതുസ്വഭാവം. നാലാമത് സാംസ്കാരിക സ്വയംഭരണം—മനുഷ്യർക്ക് സ്വന്തം ജീവിതരീതികളും ചിന്തകളും സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം.

ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക അധികാരം കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ രാഷ്ട്രീയ സ്വയംഭരണം ദുർബലമാകും. അറിവ് കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ തീരുമാനങ്ങൾ ചിലരുടെ കൈകളിൽ തുടരും. സംസ്കാരത്തെ നിയന്ത്രിച്ചാൽ ജനങ്ങൾക്ക് അധികാരബന്ധങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ബോധം കുറയും.

ഇതുവരെ നടത്തിയ വിശകലനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പുതിയ രൂപത്തിലുള്ള അരാജകവാദത്തെ സങ്കൽപ്പിക്കാം. അത് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും സാമൂഹിക സഹകരണത്തെ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. കേന്ദ്രാധികാരത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ആവശ്യമായ ഏകോപനം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യും. സാമ്പത്തിക അസമത്വത്തെ കുറയ്ക്കുകയും വൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യും. സാങ്കേതികവിദ്യയെ സാമൂഹികവൽക്കരിക്കുകയും അറിവിനെ പൊതുസ്വത്താക്കുകയും ചെയ്യും. വിപ്ലവത്തെ ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട അധികാരമാറ്റമായി കാണാതെ ജീവിതത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിലെ പരിവർത്തനമായി കാണും.

ഈ പുതിയ അരാജകവാദം “എല്ലാ അധികാരവും ഇല്ലാതാക്കുക” എന്ന മുദ്രാവാക്യത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ലക്ഷ്യം ഒരു അധികാരകേന്ദ്രത്തിനും സ്ഥിരമായ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയാത്ത സാമൂഹിക ചലനശേഷി സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തെ അതിന്റെ സ്ഥിരതകൊണ്ട് മാത്രം അളക്കരുത്. അത് സ്വയം മാറാനുള്ള കഴിവും അളക്കണം. സ്വയംതിരുത്താൻ കഴിയാത്ത സ്ഥിരത മരവിപ്പാണ്. സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയാത്ത മാറ്റം വിഘടനമാണ്. അതിനാൽ ആരോഗ്യകരമായ സാമൂഹികക്രമം എന്നത് സ്ഥിരതയ്ക്കുള്ളിലെ ചലനവും ചലനത്തിനുള്ളിലെ സ്ഥിരതയും ആണ്. അരാജകവാദത്തിന്റെ ഭാവി ഈ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലാണ്.

ഒരു സ്വതന്ത്ര സമൂഹം ഒരിക്കലും “പൂർത്തിയായ” സമൂഹമാകില്ല. കാരണം പൂർത്തിയായ ഘടന വീണ്ടും അധികാരമായി കട്ടപിടിക്കാം. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരു അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; അത് ഒരു നിരന്തര സാമൂഹിക പ്രവർത്തനമാണ്. ഓരോ തലമുറയും അധികാരത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും പുതിയ സഹകരണരീതികൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും വേണം.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ അന്തിമ ആശയം ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം: മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പരമമായ ക്രമമോ പരമമായ അരാജകത്വമോ അല്ല; സ്വാതന്ത്ര്യവും സഹകരണവും, വൈവിധ്യവും ഐക്യവും, സ്വയംഭരണവും ഏകോപനവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനം നിരന്തരം പുനഃസൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സ്വയംസംഘടിത സാമൂഹിക പ്രപഞ്ചമാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ അരാജകവാദം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു നിഷേധാത്മക രാഷ്ട്രീയ സിദ്ധാന്തമായി അവസാനിക്കുന്നില്ല. അത് അധികാരത്തിന്റെ സാന്ദ്രത കുറയ്ക്കുകയും മനുഷ്യരുടെ സ്വയംസംഘടനാ ശേഷി വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സാമൂഹിക വിഘടന-സംയോജന പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. അതിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം “ഭരണാധികാരിയില്ലാത്ത സമൂഹം” എന്നതിലുപരി ആർക്കും സ്ഥിരമായി മറ്റുള്ളവരുടെ മേൽ ഭരണാധികാരം സ്ഥാപിക്കാനാവാത്ത സമൂഹം എന്നതായിരിക്കാം. ഇതാണ് അരാജകവാദത്തെ ഒരു ചരിത്രപരമായ രാഷ്ട്രീയ ആശയത്തിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലെ ശാസ്ത്രീയ-ദാർശനിക സാമൂഹിക ചിന്തയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്ന സാധ്യത.

അരാജകവാദത്തിന്റെ ചരിത്രം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ദൗർബല്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതായി കാണാം. അധികാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സംശയമാണ് അതിന്റെ വിമോചനശക്തി; എന്നാൽ എല്ലാ കേന്ദ്രീകരണത്തെയും ഏകദേശം ഒരേ തരത്തിലുള്ള അധികാരമായി കാണുന്ന പ്രവണത ചിലപ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക വിശകലനത്തെ ലളിതമാക്കുന്നു. ഒരു ഗ്രാമസഭയുടെ ഭരണാധികാരവും ഒരു സാമ്രാജ്യത്വ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ഭരണാധികാരവും ഒരേ സാമൂഹിക ശക്തിയല്ല. ഒരു തൊഴിലാളി സംഘടനയിലെ ഏകോപനവും ഒരു ഏകാധിപത്യ പാർട്ടിയുടെ നിർബന്ധിത നിയന്ത്രണവും ഒരേ സ്വഭാവമുള്ളതല്ല. ഒരു മഹാമാരിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പൊതുജനാരോഗ്യ സംവിധാനം നടത്തുന്ന താൽക്കാലിക കേന്ദ്രീകരണവും ഒരു സ്ഥിരമായ നിരീക്ഷണരാജ്യത്തിന്റെ അധികാരസാന്ദ്രതയും തമ്മിലും അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസമുണ്ട്. അതിനാൽ “കേന്ദ്രം” എന്നത് മാത്രം പരിശോധിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; കേന്ദ്രത്തിന്റെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം, അധികാരത്തിന്റെ ഉറവിടം, നിയന്ത്രണത്തിന്റെ പരിധി, ഉത്തരവാദിത്തം, പിൻവലിക്കാനുള്ള സാധ്യത, വിവരപ്രവാഹം എന്നിവ കൂടി പരിശോധിക്കണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഒരു കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു. ഒരു ശക്തിയെ അതിന്റെ ദിശകൊണ്ട് മാത്രം നിർവചിക്കാനാവില്ല; അതിന്റെ തീവ്രത, വ്യാപ്തി, ബന്ധങ്ങളിലെ സ്ഥാനം, മറ്റുശക്തികളുമായുള്ള ഇടപെടൽ എന്നിവയും നിർണ്ണായകമാണ്. അതുപോലെ ഒരു സാമൂഹിക സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വഭാവവും അതിന്റെ പേരുകൊണ്ട് നിർണ്ണയിക്കാനാവില്ല. “ഭരണം”, “സംഘടന”, “കേന്ദ്രം”, “നിയമം”, “നേതൃത്വം” എന്നീ പദങ്ങൾ സ്വതവേ വിമോചനപരമോ അടിച്ചമർത്തലോ അല്ല. അവ ഏത് സാമൂഹികബന്ധത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്നതാണ് നിർണ്ണായകം.

ഇത് അരാജകവാദത്തിന് ഒരു പ്രധാന തിരുത്തൽ നൽകുന്നു. അധികാരത്തിന്റെ നിഷേധത്തേക്കാൾ അധികാരത്തിന്റെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ് സാമൂഹിക വിമോചനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. അധികാരം ആവശ്യമായിടത്ത് അതിനെ ഉത്തരവാദിത്തപരവും താൽക്കാലികവും പുനഃപരിശോധിക്കാവുന്നതുമായ രൂപത്തിൽ നിലനിർത്തുകയും, ആവശ്യമില്ലാത്തിടത്ത് അത് താഴെത്തട്ടിലേക്ക് കൈമാറുകയും വേണം.

ഒരു സമൂഹം വലിയ പ്രകൃതിദുരന്തത്തെ നേരിടുന്നു എന്ന് കരുതുക. വെള്ളപ്പൊക്കം, ഭൂകമ്പം, പകർച്ചവ്യാധി, യുദ്ധഭീഷണി തുടങ്ങിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ വിഭവങ്ങളുടെ വേഗത്തിലുള്ള ഏകോപനം ആവശ്യമായി വരാം. ആശുപത്രികൾ, ഭക്ഷണവിതരണം, ഗതാഗതം, രക്ഷാപ്രവർത്തനം എന്നിവയ്ക്ക് ഒരു പരിധിവരെ കേന്ദ്ര ഏകോപനം അനിവാര്യമായേക്കാം. ഇത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ “എല്ലാ കേന്ദ്രീകരണവും അടിച്ചമർത്തലാണ്” എന്ന് പറയുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തെ ലളിതമാക്കും.

എന്നാൽ അടിയന്തരാവസ്ഥ അവസാനിച്ചശേഷവും ആ അധികാരം നിലനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ പ്രശ്നം ആരംഭിക്കുന്നു. താൽക്കാലികമായി ആവശ്യമായ കേന്ദ്രീകരണം സ്ഥിരമായ സ്ഥാപനാധികാരമായി മാറുമ്പോൾ സംയോജക ശക്തി വീണ്ടും അധികാരസാന്ദ്രതയായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഒരു ശക്തിയുടെ ഘട്ടപരമായ പരിവർത്തനം ആണ്. ഒരു സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക ശക്തി സംവിധാനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമായിരിക്കാം; സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ അതേ ശക്തിയുടെ അമിതസാന്നിധ്യം സംവിധാനത്തിന് ഹാനികരമാകാം. അതിനാൽ അധികാരത്തിന്റെ അളവും കാലാവധിയും നിരന്തരം പുനഃപരിശോധിക്കണം.

ഇതിൽ നിന്ന് “കാലപരിധിയുള്ള അധികാരം” എന്ന ആശയം വികസിപ്പിക്കാം. ഒരു അധികാരം എത്രകാലത്തേക്കാണ് ആവശ്യമായത്? അതിന്റെ പ്രവർത്തനം പൂർത്തിയായാൽ അത് സ്വയം അവസാനിക്കുമോ? അതിനെ പിൻവലിക്കാൻ ജനങ്ങൾക്ക് കഴിവുണ്ടോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ഒരു അരാജക-ഡയലക്ടിക്കൽ സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ചോദ്യങ്ങളായിരിക്കണം.

അരാജകവാദം പലപ്പോഴും നേതൃത്വത്തെ സംശയത്തോടെ കാണുന്നു. എന്നാൽ വലിയ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് നേതൃത്വം ആവശ്യമില്ലെന്ന് പറയാനാവില്ല. അറിവിലും അനുഭവത്തിലും കഴിവിലും വ്യത്യാസമുള്ളതിനാൽ ചിലർ ചില പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ കൂടുതൽ നേതൃത്വം നൽകും. പ്രശ്നം നേതൃത്വത്തിന്റെ സാന്നിധ്യമല്ല; നേതൃത്വം സ്ഥിരമായ അധികാരമായി മാറുന്നതാണ്.

ഒരു നദിയുടെ ഒഴുക്ക് പോലെ നേതൃത്വം സാഹചര്യത്തിനനുസരിച്ച് മാറാൻ കഴിയണം. ഒരു പ്രത്യേക വിഷയത്തിൽ കൂടുതൽ അറിവുള്ളവർ ആ വിഷയത്തിൽ നേതൃത്വം നൽകാം; മറ്റൊരു വിഷയത്തിൽ മറ്റൊരാൾ നേതൃത്വം ഏറ്റെടുക്കാം. നേതൃത്വം വ്യക്തിയുടെ സ്ഥിരമായ പദവിയല്ലാതെ ഒരു പ്രവർത്തനപരമായ ഉത്തരവാദിത്തമായി മാറുമ്പോൾ അധികാരസാന്ദ്രത കുറയ്ക്കാൻ കഴിയും.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “ചലനാത്മക കേന്ദ്രം” എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഒരു സംവിധാനത്തിന് സ്ഥിരമായ ഒരൊറ്റ കേന്ദ്രം ആവശ്യമില്ല; വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത കേന്ദ്രങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. അവയുടെ ശക്തി സാഹചര്യപരമായിരിക്കും, ശാശ്വതമല്ല.

ഇത്തരത്തിലുള്ള നേതൃത്വത്തെ “വികേന്ദ്രീകൃത നേതൃത്വം” എന്നു വിളിക്കാം. അതിൽ നേതൃത്വം ആവശ്യാനുസരണം ഉയരുകയും പിന്നീട് വീണ്ടും സമൂഹത്തിലേക്ക് ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നേതാവും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള അധികാരദൂരം കുറഞ്ഞിരിക്കും.

അരാജകവാദത്തിന്റെ ചില രൂപങ്ങളിൽ സംഘടനയോടുള്ള സംശയം ചരിത്രപരമായി ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, വലിയ തോതിലുള്ള സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന് സംഘടന അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ സംഘടനയെ ഒരു കഠിനമായ പിരമിഡായി സങ്കൽപ്പിക്കേണ്ടതില്ല.

ഒരു ജീവകോശത്തിലെ വിവിധ ഘടകങ്ങളെപ്പോലെ സംഘടനയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾക്ക് ഭാഗിക സ്വയംഭരണം ഉണ്ടായിരിക്കാം. അവയ്ക്ക് സ്വന്തം പ്രവർത്തനപരിധിയുണ്ടാകും; അതേസമയം മുഴുവൻ സംവിധാനവുമായി ആശയവിനിമയം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യും. ഇത് “സ്വയംഭരണ ഘടകങ്ങളുടെ ഫെഡറേഷൻ” എന്ന രൂപത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

ഒരു പ്രാദേശിക സമൂഹം സ്വന്തം വിദ്യാഭ്യാസം, ജലം, മാലിന്യസംസ്കരണം, ഭക്ഷ്യവിതരണം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കാം. എന്നാൽ പല പ്രദേശങ്ങളെയും ബാധിക്കുന്ന നദി, വൈദ്യുതി, റെയിൽവേ, കാലാവസ്ഥാ പ്രശ്നങ്ങൾ തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ ഉയർന്നതല ഏകോപനം ആവശ്യമായി വരാം. ഈ ഉയർന്നതല സ്ഥാപനങ്ങൾ താഴത്തെ ഘടകങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഭരണകൂടങ്ങളാകാതെ, അവയുടെ സംയുക്ത തീരുമാനങ്ങളുടെ ഏകോപനകേന്ദ്രങ്ങളായിരിക്കണം. ഇതാണ് ഫെഡറൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം-ഡയലക്ടിക്കൽ രൂപം എന്ന് പറയാവുന്നത്.

ഏതൊരു സാമൂഹിക സംവിധാനത്തിനും ചില കേന്ദ്രങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കും. പ്രശ്നം കേന്ദ്രം ഉണ്ടോ എന്നതല്ല; കേന്ദ്രത്തിന്റെ പരിധി എവിടെയാണ് അവസാനിക്കുന്നത് എന്നതാണ്. ഒരു കേന്ദ്രം സ്വന്തം പരിധിക്കപ്പുറം ഇടപെടാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ അതിന്റെ സംയോജക പ്രവർത്തനം അധികാരാധിപത്യമായി മാറുന്നു.

അതിനാൽ ഓരോ സ്ഥാപനത്തിനും വ്യക്തമായ പ്രവർത്തനപരിധി വേണം. പ്രാദേശിക സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് പ്രാദേശിക വിഷയങ്ങളിൽ സ്വയംഭരണം; മേഖലാതല സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് മേഖലാതല വിഷയങ്ങളിൽ ഏകോപനം; ദേശീയതല സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ദേശീയതല ആവശ്യങ്ങളിൽ ഏകോപനം; അന്തർദേശീയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അതിർത്തികൾക്കപ്പുറമുള്ള പ്രശ്നങ്ങളിൽ സഹകരണം.

ഇത് ഒരു പിരമിഡ് അല്ല; പരസ്പരം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വലയങ്ങളുടെ ഘടനയാണ്. ഓരോ തലവും താഴത്തെ തലത്തെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ആഗോളവൽക്കരണം മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളെ കൂടുതൽ പരസ്പരാശ്രിതമാക്കി. ഒരു രാജ്യത്തിലെ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി മറ്റൊരു രാജ്യത്തെ ബാധിക്കുന്നു. ഒരു പ്രദേശത്തെ പരിസ്ഥിതിനാശം ആഗോള കാലാവസ്ഥയെ ബാധിക്കുന്നു. ഒരു രാജ്യത്ത് വികസിപ്പിച്ച സാങ്കേതികവിദ്യ ലോകമെമ്പാടും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. രോഗാണുക്കൾ അതിർത്തികളെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.

അതുകൊണ്ട് പൂർണ്ണമായ പ്രാദേശിക സ്വയംപര്യാപ്തത പ്രായോഗികമല്ല. അരാജകവാദത്തിന്റെ ഭാവി അതിനാൽ “ഓരോ സമൂഹവും പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രം” എന്ന ആശയത്തിൽ നിന്ന് മാറി പരസ്പരാശ്രിത സ്വയംഭരണം എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് നീങ്ങണം.

ഒരു സമൂഹത്തിന് സ്വന്തം ആഭ്യന്തര കാര്യങ്ങളിൽ പരമാവധി സ്വയംഭരണം ഉണ്ടായിരിക്കാം; എന്നാൽ ആഗോള കാലാവസ്ഥ, സമുദ്രങ്ങൾ, അന്തരീക്ഷം, മഹാമാരികൾ, അന്താരാഷ്ട്ര വിഭവങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പൊതുപ്രശ്നങ്ങളിൽ മറ്റു സമൂഹങ്ങളുമായി നിർബന്ധിതമായല്ല, പരസ്പര കരാറുകളിലൂടെ സഹകരിക്കണം. ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “ബന്ധിത സ്വാതന്ത്ര്യം” എന്ന ആശയമായി കാണാം. സ്വാതന്ത്ര്യം ബന്ധമില്ലായ്മയല്ല; ബന്ധങ്ങളെ സ്വമേധയാ ക്രമീകരിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്.

രാഷ്ട്രം ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ അതിർത്തികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയുടെ പല പ്രക്രിയകളും ഈ അതിർത്തികളെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. നദികൾ രാജ്യാതിർത്തി കടക്കുന്നു. വായു അതിർത്തി കടക്കുന്നു. സമുദ്രങ്ങൾ പങ്കിട്ട വിഭവങ്ങളാണ്. കാലാവസ്ഥ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ആഭ്യന്തര വിഷയം മാത്രമല്ല.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് രാഷ്ട്രപരിധികൾക്ക് മുകളിലുള്ള സഹകരണ ഘടനകൾ ആവശ്യമാണ്. അരാജകവാദത്തിന്റെ അന്തർദേശീയ പാരമ്പര്യവും തൊഴിലാളി അന്തർദേശീയതയും ഇവിടെ പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ ഘടകവും വലിയ ബന്ധവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്. അതുപോലെ മനുഷ്യസമൂഹവും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ബഹുതല സംവിധാനമാണ്. ഒരു പ്രദേശത്തിന്റെ സ്വയംഭരണം മറ്റൊരു പ്രദേശത്തിന്റെ അവകാശങ്ങളെ നശിപ്പിക്കാത്തിടത്തോളം അത് വികസിക്കാം; എന്നാൽ ആഗോള പരസ്പരാശ്രിത പ്രശ്നങ്ങളിൽ ഏകോപനം അനിവാര്യമാണ്.

രാഷ്ട്രസംവിധാനങ്ങളുടെ ഏറ്റവും ശക്തമായ രൂപങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് സൈനികസംവിധാനം. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തി സംരക്ഷണത്തിന്റെ പേരിൽ വലിയ തോതിലുള്ള വിഭവങ്ങളും മനുഷ്യശേഷിയും കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. യുദ്ധസാഹചര്യങ്ങളിൽ അധികാരസാന്ദ്രത കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ വർധിക്കുന്നു.

അരാജകവാദത്തിന്റെ യുദ്ധവിരുദ്ധ പാരമ്പര്യം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ്. എന്നാൽ ആഗോളതലത്തിൽ ഏകപക്ഷീയമായ നിരായുധീകരണം മാത്രം പ്രശ്നപരിഹാരമാകില്ല. ഒരു സമൂഹം സ്വയം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള കഴിവില്ലെങ്കിൽ കൂടുതൽ ശക്തമായ അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളുടെ അധീനതയിലേക്ക് പോകാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ വീണ്ടും സന്തുലനത്തെ മുൻനിർത്തുന്നു. സംരക്ഷണശേഷി ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ സംരക്ഷണത്തിന്റെ പേരിൽ സ്ഥിരമായ സൈനിക അധികാരകേന്ദ്രം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടരുത്. സുരക്ഷയും സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം നിരന്തരം നിയന്ത്രിക്കേണ്ടതാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ വികസിത ഘട്ടങ്ങളിൽ വിപണി മാത്രം അധികാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമല്ലാതാകുന്നു. വലിയ കമ്പനികളും രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വങ്ങളും ഭരണകൂട സംവിധാനങ്ങളും മാധ്യമങ്ങളും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധം ശക്തമാകുമ്പോൾ ചങ്ങാത്ത മുതലാളിത്തം പോലുള്ള ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ അധികാരം പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.

അരാജകവാദം ഈ ബന്ധത്തെ അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെ പ്രശ്നമായി കാണുന്നു. മാർക്സിസം അതിനെ മൂലധനത്തിന്റെ വർഗ്ഗാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാഗമായും കാണുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവ രണ്ടിനെയും ഒരേ പരസ്പരബന്ധിത ശക്തിവലയമായി കാണുന്നു.

ഒരു കമ്പനിക്ക് വലിയ സാമ്പത്തിക ശക്തിയുണ്ടാകുമ്പോൾ അത് രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാം. രാഷ്ട്രീയ പിന്തുണ ലഭിക്കുമ്പോൾ കമ്പനി കൂടുതൽ സാമ്പത്തിക ശക്തി നേടാം. മാധ്യമനിയന്ത്രണം പൊതുധാരണയെ സ്വാധീനിക്കും. പൊതുധാരണ രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കും. ഇങ്ങനെ സാമ്പത്തികം, രാഷ്ട്രീയം, മാധ്യമം, നിയമം, സംസ്കാരം എന്നിവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു പ്രതികരണചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യമില്ലാതെ രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം അപൂർണ്ണമാണ്. രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യമില്ലാതെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യവും ദുർബലമാണ്.

അരാജകവാദത്തിന്റെ ഭാവിസമൂഹത്തിൽ പൊതുസ്വത്തിന് പ്രത്യേക സ്ഥാനം ലഭിക്കാം. എന്നാൽ പൊതുസ്വത്ത് എന്നത് എല്ലാം ഒരു കേന്ദ്രസ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലാകണം എന്നല്ല. ഭൂമി, ജലം, കാട്, അറിവ്, വിത്തുകൾ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ സമൂഹത്തിന്റെ പങ്കിട്ട വിഭവങ്ങളായി സംരക്ഷിക്കാം.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം കാണണം: പൊതുസ്വത്ത് എന്നത് കേന്ദ്രീകൃത സർക്കാർസ്വത്ത് എന്നതല്ല. ഒരു വിഭവത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം ഉപയോഗിക്കുന്ന സമൂഹങ്ങൾക്കുതന്നെ നൽകാം. സമൂഹസ്വത്ത്, സഹകരണസ്വത്ത്, പ്രാദേശിക പൊതുസ്വത്ത്, ഫെഡറൽ പൊതുസ്വത്ത് എന്നിവ പരസ്പരം സഹവർത്തിത്വം പുലർത്താം. ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ബഹുതല ഘടനയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. വിഭവത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം അതിന്റെ ഉപയോഗത്തിന്റെ തലത്തോട് കഴിയുന്നത്ര അടുത്തായിരിക്കണം; എന്നാൽ അതിന്റെ വിശാലമായ സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ പരിഗണിക്കുന്ന ഏകോപനവും ഉണ്ടായിരിക്കണം.

അരാജകവാദത്തിന്റെ ചില പ്രവാഹങ്ങൾ പണരഹിത സമൂഹത്തെ സങ്കൽപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ പണം ഒരു സാമൂഹിക വിനിമയ ഉപാധിയായി രൂപപ്പെട്ടതിന്റെ ചരിത്രപരമായ കാരണങ്ങൾ അവഗണിക്കാനാവില്ല. വലിയ തോതിലുള്ള സങ്കീർണ്ണ സമൂഹത്തിൽ വിഭവങ്ങളുടെ കണക്കെടുപ്പ്, വിനിമയം, ഉൽപ്പാദന ആസൂത്രണം എന്നിവയ്ക്ക് ഏതെങ്കിലും പൊതുവായ അളവുകോൽ ആവശ്യമായേക്കാം.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സമൂഹം പണം പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കണമോ എന്നതിനെക്കാൾ പണം അധികാരത്തിന്റെ ഏകോപിത സ്രോതസ്സാകാതിരിക്കാൻ എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കാം എന്നതാണ് പ്രധാന ചോദ്യം. അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ വിപണിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളായി ഉറപ്പാക്കുകയും, മറ്റുചില മേഖലകളിൽ നിയന്ത്രിത വിനിമയസംവിധാനങ്ങൾ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യാം.

അരാജകവാദത്തിലെ പരസ്പരവാദ പാരമ്പര്യങ്ങൾ വിപണിയെ പൂർണ്ണമായി നിരസിച്ചിരുന്നില്ല. മാർക്സിസത്തിന്റെ ചില പ്രവാഹങ്ങൾ വിപണിയെ മൂലധനബന്ധങ്ങളുടെ ഭാഗമായാണ് പ്രധാനമായും കാണുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമീപനം വിപണിയെയും ഒരു സാമൂഹിക ഉപാധിയായി കാണും.

വിപണി സ്വതന്ത്രമായ തീരുമാനങ്ങളുടെ ഏകോപനത്തിന് സഹായിക്കാം; എന്നാൽ അത് അസമമായ ഉടമസ്ഥതയുമായി ചേരുമ്പോൾ അധികാരബന്ധമായി മാറാം. അതിനാൽ വിപണിയുടെ സാന്നിധ്യം മാത്രം പ്രശ്നമല്ല. വിപണിയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തിന്റെ സമത്വം, ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥത, വിവരത്തിന്റെ ലഭ്യത, ഏകാധിപത്യത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം, അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങളുടെ സാമൂഹിക സംരക്ഷണം എന്നിവയാണ് നിർണ്ണായകം.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ സമൂഹം വിപണി, സഹകരണം, പൊതുവിതരണം, സാമൂഹിക ആസൂത്രണം എന്നിവയുടെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ സഹവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ബഹുരൂപ സാമ്പത്തികസംവിധാനമായിരിക്കാം.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങളുടെ സൂപർപോസിഷൻ” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ പ്രയോജനകരമാകുന്നു. ഒരു സമൂഹം ഒരേ സമയം ഒരേയൊരു സാമ്പത്തികരൂപത്തിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കേണ്ടതില്ല. ഒരു മേഖലയിൽ സഹകരണസ്വത്ത്, മറ്റൊന്നിൽ പൊതുസ്വത്ത്, മറ്റൊന്നിൽ ചെറുകിട സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത, മറ്റൊന്നിൽ നിയന്ത്രിത വിപണി, മറ്റൊന്നിൽ സമൂഹവിതരണം എന്നിവ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം.

ഇത് ഒരു താൽക്കാലിക ആശയക്കുഴപ്പം മാത്രമല്ല. സങ്കീർണ്ണ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ബഹുരൂപതയായും ഇതിനെ കാണാം. വ്യത്യസ്ത ആവശ്യങ്ങൾക്ക് വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക രൂപങ്ങൾ അനുയോജ്യമായിരിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ അരാജക-ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമൂഹം ഒരു ഏക മാതൃക നിർബന്ധിക്കുന്നതിനു പകരം പരീക്ഷണാത്മകമായ ബഹുരൂപതയ്ക്ക് സ്ഥലം നൽകും.

അരാജകവാദത്തിന്റെ കേന്ദ്രവിരുദ്ധത ചിലപ്പോൾ ആസൂത്രണത്തിന്റെ നിഷേധമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ വലിയ സമൂഹത്തിന് ആസൂത്രണം അനിവാര്യമാണ്. ചോദ്യം ആസൂത്രണം വേണമോ എന്നല്ല; ആരാണ് ആസൂത്രണം ചെയ്യുന്നത്, ആരുടെ വിവരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്, ആരോട് ഉത്തരവാദിയാണ്, എങ്ങനെ തിരുത്തപ്പെടുന്നു എന്നതാണ്.

കേന്ദ്രത്തിൽ കുറച്ച് വിദഗ്ധർ മാത്രം മുഴുവൻ സമൂഹത്തിനും ആസൂത്രണം നിർദ്ദേശിക്കുന്നതിനുപകരം, പ്രാദേശിക വിവരങ്ങൾ താഴെത്തട്ടിൽ നിന്ന് ശേഖരിക്കുകയും അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ശാസ്ത്രീയ മാതൃകകളുമായി സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബഹുതല ആസൂത്രണരീതി വികസിപ്പിക്കാം.

ഇത് കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെയും വൻതോതിലുള്ള കണക്കുകൂട്ടലിന്റെയും സഹായത്തോടെ ഭാവിയിൽ കൂടുതൽ സാധ്യമാകാം. എന്നാൽ തീരുമാനത്തിന്റെ അന്തിമ അധികാരം യന്ത്രത്തിനോ കേന്ദ്ര സാങ്കേതിക സ്ഥാപനത്തിനോ കൈമാറാതിരിക്കുക നിർണ്ണായകമാണ്.

ഒരു ആരോഗ്യകരമായ സമൂഹം ഒരു സ്ഥിരമായ സമവാക്യത്തിലല്ല നിലനിൽക്കുന്നത്. ഓരോ കാലഘട്ടത്തിലും ഈ ഘടകങ്ങളുടെ അനുപാതം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സാമൂഹിക സന്തുലനം ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനം ആണ്.

ഇത്തരമൊരു സമൂഹത്തിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളായി ഉറപ്പാക്കപ്പെട്ടിരിക്കാം. ഭക്ഷണം, കുടിവെള്ളം, ഭവനം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, അടിസ്ഥാന ഊർജ്ജം, ഡിജിറ്റൽ പ്രവേശനം തുടങ്ങിയവ വിപണിശേഷിയെ ആശ്രയിക്കാതെ ലഭ്യമാക്കാം. ഉൽപ്പാദനസ്ഥാപനങ്ങളിൽ തൊഴിലാളികൾക്ക് നിർണ്ണായക പങ്കാളിത്തം ഉണ്ടായിരിക്കും. പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾ അവരുടെ പ്രദേശത്തെ പൊതുവിഭവങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കും. ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾ വിവിധ പ്രദേശങ്ങളുടെയും സംഘടനകളുടെയും സംയുക്ത തീരുമാനങ്ങൾ ഏകോപിപ്പിക്കും.

നേതൃത്വം സ്ഥിരമായ അധികാരപദവി ആയിരിക്കില്ല. തീരുമാനങ്ങൾ കഴിയുന്നത്ര പ്രാദേശികതലത്തിൽ എടുക്കും. ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള തീരുമാനങ്ങൾക്ക് താഴത്തെ തലങ്ങളിൽ നിന്ന് അംഗീകാരവും നിരന്തരമായ പ്രതികരണവും ലഭിക്കും. വിവരങ്ങൾ പൊതുവായി ലഭ്യമാകും. കൃത്രിമബുദ്ധിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും സമൂഹത്തിന്റെ പങ്കിട്ട വിഭവങ്ങളായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടും.

ഇത്തരം ഒരു സമൂഹം പ്രശ്നരഹിതമായിരിക്കില്ല. വൈരുധ്യങ്ങൾ തുടരും. വിഭവങ്ങൾ സംബന്ധിച്ച തർക്കങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. വ്യക്തികളുടെ താൽപര്യങ്ങൾ തമ്മിൽ സംഘർഷിക്കും. വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക കാഴ്ചപ്പാടുകൾ ഉയരും. എന്നാൽ ഈ വൈരുധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്നതിനു പകരം സ്ഥാപനപരമായി കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷിയാണ് സമൂഹത്തിന്റെ ശക്തി.

ഇവിടെ എത്തുമ്പോൾ അരാജകവാദത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറുന്നു. അരാജകവാദം “ഭരണാധികാരിയില്ലാത്ത സമൂഹം” എന്ന നിഷേധാത്മക നിർവചനത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് സ്ഥിരമായ അധികാരകേന്ദ്രീകരണത്തെ അനുവദിക്കാത്ത ഒരു ചലനാത്മക സാമൂഹിക ഘടന എന്ന പോസിറ്റീവ് നിർവചനത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളുമായി കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെടുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒരു വസ്തുവും പൂർണ്ണമായ ഒറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. എല്ലാം ബന്ധങ്ങളിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അതുപോലെ വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽ മാത്രമേ യാഥാർഥ്യമാകുന്നുള്ളൂ. ഒരു ഘടനയും ശാശ്വതമല്ല. അതിലെ സംയോജകവും വിഘടനാത്മകവുമായ ശക്തികളുടെ സന്തുലനം മാറുമ്പോൾ ഘടനയുടെ ഗുണവും മാറുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഒരു സ്വതന്ത്രസമൂഹം പോലും നിരന്തരം സ്വയം പുനർനിർമ്മിക്കേണ്ടിവരും. അതിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾ വീണ്ടും അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളായി മാറുന്നുണ്ടോ എന്ന് പരിശോധിക്കണം. സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങൾ വീണ്ടും കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ എന്ന് പരിശോധിക്കണം. അറിവ് വീണ്ടും ചിലരുടെ കൈകളിൽ പൂട്ടപ്പെടുന്നുണ്ടോ എന്ന് പരിശോധിക്കണം. നേതൃത്വം വീണ്ടും സ്ഥിരമായ അധികാരമായി മാറുന്നുണ്ടോ എന്ന് പരിശോധിക്കണം.

അങ്ങനെ അരാജകവാദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വിപ്ലവം ഒരിക്കൽ നടക്കുന്ന അധികാരമാറ്റമല്ല; അധികാരം വീണ്ടും അധികാരാധിപത്യമായി കട്ടപിടിക്കുമ്പോഴെല്ലാം അതിനെ വിഘടിപ്പിക്കുന്ന നിരന്തര സാമൂഹിക സ്വയംതിരുത്തലാണ്.

ഇതാണ് അരാജകവാദത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാവുന്ന ദിശ. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഗുണനിലവാരം അധികാരത്തിന്റെ പൂർണ്ണ അഭാവത്തിലല്ല; അധികാരം നിരന്തരം ദ്രവിക്കുകയും പുനർവിതരിക്കപ്പെടുകയും സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥയിലാണ്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വിമോചനസമൂഹത്തെ ഒരു “പൂർത്തിയായ മാതൃക”യായി സങ്കൽപ്പിക്കേണ്ടതില്ല. അത് നിരന്തരം രൂപപ്പെടുന്ന, മാറുന്ന, സ്വയംതിരുത്തുന്ന, സ്വയംസംഘടിക്കുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹിക പ്രക്രിയ ആയിരിക്കണം. ഈ പ്രക്രിയയിൽ അരാജകവാദം വിഘടനത്തിന്റെ ശക്തിയെ പ്രതിനിധീകരിക്കും; സാമൂഹിക സഹകരണം സംയോജനത്തിന്റെ ശക്തിയെ പ്രതിനിധീകരിക്കും; ശാസ്ത്രീയ ആസൂത്രണം ദിശാബോധം നൽകും; ജനാധിപത്യ പ്രതികരണം സ്വയംതിരുത്തൽ സാധ്യമാക്കും; ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടായി പ്രവർത്തിക്കും.

അവസാനം, അരാജകവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപത്തെ ഒരു വാചകത്തിൽ നിർവചിക്കണമെങ്കിൽ അത് ഇങ്ങനെ പറയാം:

മനുഷ്യർക്ക് മേൽ സ്ഥിരമായ അധികാരം സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയാത്തവിധം സമൂഹത്തെ സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കുകയും, എന്നാൽ സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ശക്തി ചിതറിപ്പോകാത്തവിധം സ്വമേധയാ സഹകരണവും ബഹുതല ഏകോപനവും നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ചലനാത്മക സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അരാജകവാദം.

ഈ നിർവചനത്തിൽ അരാജകത്വം കുഴപ്പമല്ല; അധികാരത്തിന്റെ സാന്ദ്രത കുറയ്ക്കുന്ന വിഘടനശക്തിയാണ്. ക്രമം അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെട്ട നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; സ്വതന്ത്ര ഘടകങ്ങളുടെ സജീവ സംയോജനത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ക്രമമാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യം ഒറ്റപ്പെടലല്ല; സ്വമേധയാ ബന്ധപ്പെടാനും ബന്ധങ്ങൾ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ്. സംഘടന കീഴടങ്ങലല്ല; സ്വയംഭരണ ഘടകങ്ങളുടെ ഏകോപിത പ്രവർത്തനമാണ്. വിപ്ലവം അധികാരമാറ്റമല്ല; സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്. സാമൂഹികവിമോചനം അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; വിമോചനത്തെ നിരന്തരം പുനഃസൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമൂഹിക ചലനമാണ്.

അരാജകവാദത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ, അത് ഭരണകൂടത്തെ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള ഒരു ലളിതമായ രാഷ്ട്രീയ പദ്ധതിയായി ഇനി കാണാനാവില്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ അധികാരം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, എങ്ങനെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു, എങ്ങനെ സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു, എങ്ങനെ വീണ്ടും സമൂഹത്തിന്റെ മേൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു എന്നതിനെ നിരന്തരം ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ദർശനമായാണ് അതിനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. അതിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിൽക്കുന്നത് ഭരണകൂടവിരോധം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ സ്വയംസംഘടനാശേഷിയിലുള്ള വിശ്വാസമാണ്. മനുഷ്യർക്ക് പരസ്പരം സഹകരിക്കാനും പൊതുവായ ആവശ്യങ്ങൾക്കായി സംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും സ്വന്തം ജീവിതത്തെ ബാധിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളിൽ നേരിട്ട് പങ്കാളികളാകാനും കഴിയുമെങ്കിൽ, സമൂഹത്തിന്റെ ക്രമം നിർബന്ധിതമായ ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് മാത്രമേ ഉദ്ഭവിക്കൂ എന്ന ധാരണയ്ക്ക് അടിസ്ഥാനമില്ലാതാകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചിന്തയ്ക്ക് കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ദാർശനിക അടിത്തറ നൽകുന്നു. പ്രപഞ്ചം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടായ്മയല്ല; പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജകവും വിഘടനാത്മകവുമായ ശക്തികളുടെ നിരന്തര ചലനമാണ്. സംയോജക ശക്തികൾ ഘടനയും ഐക്യവും സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വിഘടനാത്മക ശക്തികൾ നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സമൂഹത്തിലും ഇതേ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനം നിലനിൽക്കുന്നു. സംഘടന ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ സംഘടന അധികാരകേന്ദ്രീകരണമായി മാറാം. സ്വാതന്ത്ര്യം അനിവാര്യമാണ്, എന്നാൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വിഘടനം സാമൂഹിക അസംഘടനയായി മാറാം. ഐക്യം ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ ഐക്യം നിർബന്ധിത ഏകീകരണമായി മാറുമ്പോൾ വൈവിധ്യവും സൃഷ്ടിപരതയും നശിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ പ്രശ്നം ഈ വിരുദ്ധ ശക്തികളിൽ ഒന്നിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല; അവയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സന്തുലനം നിരന്തരം പുനഃസൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം അധികാരത്തിന്റെ പൂർണ്ണ അഭാവമല്ല, മറിച്ച് അധികാരം സ്ഥിരമായ ആധിപത്യമായി കട്ടപിടിക്കാതിരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ഘടനയാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ നേതൃത്വം ഉണ്ടായേക്കാം, സ്ഥാപനങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം, നിയമങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം, ഏകോപനകേന്ദ്രങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം; എന്നാൽ അവ സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട സ്ഥിരാധികാരങ്ങളായി മാറരുത്. അധികാരം ആവശ്യാനുസരണം ഉയരുകയും ആവശ്യകത അവസാനിക്കുമ്പോൾ താഴേക്ക് മടങ്ങുകയും വേണം. തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള കഴിവ് കഴിയുന്നത്ര താഴെത്തട്ടിൽ നിലനിൽക്കണം; വിശാലമായ പൊതുതാൽപര്യങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടുന്നിടത്ത് മാത്രം ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകോപനം ഉണ്ടാകണം. അങ്ങനെ അധികാരം ഒരു സ്ഥിരസ്വത്തല്ല, സമൂഹം ഏൽപ്പിക്കുന്ന താൽക്കാലിക ഉത്തരവാദിത്തമായി മാറുന്നു.

ഇവിടെയാണ് അരാജകവാദവും മാർക്സിസവും തമ്മിലുള്ള ചരിത്രപരമായ വൈരുധ്യത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നത്. മാർക്സിസം സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളെയും വർഗ്ഗാധിപത്യത്തെയും കേന്ദ്രീകരിച്ച് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഘടനയെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. അരാജകവാദം അധികാരത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക കേന്ദ്രീകരണത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമായി ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവ രണ്ടിനെയും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത സാമൂഹിക ശക്തികളായി കാണുന്നു. സാമ്പത്തിക അധികാരം രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; രാഷ്ട്രീയ അധികാരം സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; അറിവും സംസ്കാരവും മാധ്യമങ്ങളും ഈ ബന്ധങ്ങളെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക വിമോചനമില്ലാത്ത രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യവും രാഷ്ട്രീയ സ്വയംഭരണമില്ലാത്ത സാമ്പത്തിക സമത്വവും രണ്ടും അപൂർണ്ണമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ വിമോചനസമൂഹത്തെ ഒരു ഏകകേന്ദ്രിത മാതൃകയായി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചലനാത്മക സമീപനവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല. വ്യത്യസ്ത പ്രദേശങ്ങളിലും സമൂഹങ്ങളിലും വ്യത്യസ്ത ഉടമസ്ഥതാരീതികളും സഹകരണരീതികളും വിനിമയരീതികളും സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാൻ കഴിയണം. ചില മേഖലകളിൽ സമൂഹസ്വത്ത്, ചില മേഖലകളിൽ സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, ചില മേഖലകളിൽ വ്യക്തിഗത ഉടമസ്ഥത, ചില മേഖലകളിൽ പൊതുവിതരണം, ആവശ്യമായിടത്ത് നിയന്ത്രിത വിനിമയസംവിധാനങ്ങൾ—ഇവ പരസ്പരം സഹവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ബഹുരൂപ സാമൂഹികസംവിധാനം കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യബോധമുള്ളതായിരിക്കും. ഏകത്വം ഒരേ രൂപത്തിലാകുന്നതല്ല; വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സജീവബന്ധമാണ് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ഐക്യം.

ഈ സമൂഹത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യവും പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശമല്ല. മനുഷ്യൻ സ്വഭാവതഃ സാമൂഹിക ജീവിയായതിനാൽ, മറ്റുള്ളവരുമായി ബന്ധപ്പെടാനും സഹകരിക്കാനും ആ ബന്ധങ്ങളെ സ്വയം തിരഞ്ഞെടുക്കാനും മാറ്റാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം. ഭക്ഷണം, ഭവനം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, വിദ്യാഭ്യാസം, അറിവ്, സമയം തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാന സാമൂഹിക വിഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒരാൾ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ നിയമപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം മാത്രം അവനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്വതന്ത്രനാക്കുകയില്ല. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് ഭൗതികമായ അടിത്തറയും ആവശ്യമാണ്. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാൻ ആവശ്യമായ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം യാഥാർഥ്യമാകുന്നത്.

ഇതോടൊപ്പം സമത്വവും പുനർനിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സമത്വം എല്ലാവരെയും ഒരേ രൂപത്തിലാക്കുന്നതല്ല. മനുഷ്യരുടെ കഴിവുകളിലും താൽപര്യങ്ങളിലും ജീവിതരീതികളിലും വൈവിധ്യം നിലനിൽക്കട്ടെ; എന്നാൽ ആ വൈവിധ്യം സ്ഥിരമായ അധികാരവ്യത്യാസമായി മാറാതിരിക്കണം. ഒരാളുടെ സമ്പത്ത് മറ്റൊരാളുടെ ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അധികാരമായി മാറാത്തതും, ഒരാളുടെ അറിവ് മറ്റുള്ളവരെ സ്ഥിരമായി ആശ്രിതരാക്കാത്തതും, ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സംഘടനാശേഷി സമൂഹത്തിനുമേൽ സ്ഥിരമായ ആധിപത്യമായി മാറാത്തതുമാണ് പ്രധാനമായത്. സമത്വം അതിനാൽ സമാനതയല്ല; ആധിപത്യമില്ലാത്ത വൈവിധ്യമാണ്.

അരാജകവാദത്തിന്റെ ഭാവി സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്നതും നിർണ്ണായകമാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധി, സ്വയംപ്രവർത്തിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനം, വിവരശൃംഖലകൾ, പുതിയ ഊർജ്ജസാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ നിർബന്ധിത അധ്വാനം കുറയ്ക്കാനും അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വിപുലീകരിക്കാനും കഴിയും. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ അധികാരഘടനകൾക്ക് ജന്മം നൽകാനും കഴിയും. അതിനാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതി സ്വതവേ വിമോചനപരമല്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥത, അറിവിന്റെ പൊതുസ്വഭാവം, വിവരത്തിന്റെ സുതാര്യത, തീരുമാനമെടുക്കലിലെ ജനപങ്കാളിത്തം എന്നിവയാണ് അതിന്റെ സാമൂഹിക ഫലത്തെ നിർണ്ണയിക്കുക.

പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധിയും ഈ ചർച്ചയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു അധികാരകേന്ദ്രമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ സങ്കീർണ്ണമായ ചലനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഭൂമി, ജലം, വായു, കാട്, സമുദ്രം, ജീവജാലങ്ങൾ എന്നിവയെ വെറും സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളായി കാണുന്ന സമീപനം മനുഷ്യസമൂഹത്തെയും അതിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയെയും ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു. പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളുടെ സ്വയംഭരണവും ആഗോളതലത്തിലുള്ള പരിസ്ഥിതിക ഏകോപനവും ഒരുമിച്ച് ആവശ്യമാണ്. ഇവിടെ വീണ്ടും വികേന്ദ്രീകരണവും ഏകോപനവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനം അനിവാര്യമാകുന്നു.

അതിനാൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ പരിപക്വമായ രൂപം രാഷ്ട്രത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ മാത്രം അവസാനിക്കരുത്. കുടുംബം, തൊഴിൽസ്ഥലം, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനം, വിപണി, മാധ്യമം, സാങ്കേതികസ്ഥാപനം, സാംസ്കാരികസംവിധാനം തുടങ്ങി മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും അധികാരം എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതിനെ പരിശോധിക്കണം. ഒരു രാഷ്ട്രീയ വിപ്ലവം മാത്രം മതിയാകില്ല; അധികാരബന്ധങ്ങളുടെ പുനരുത്പാദനം നടക്കുന്ന എല്ലാ തലങ്ങളിലും മാറ്റം ആവശ്യമാണ്. സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളിൽ മാറ്റം, രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ മാറ്റം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ മാറ്റം, അറിവിന്റെ ഘടനകളിൽ മാറ്റം, മനുഷ്യബോധത്തിൽ മാറ്റം—ഇവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോഴാണ് ഗുണപരമായ സാമൂഹിക പരിവർത്തനം സംഭവിക്കുക.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വിപ്ലവത്തെ ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട ചരിത്രസംഭവമായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ ഒരു നിരന്തര പ്രക്രിയയായി കാണേണ്ടിവരുന്നു. പഴയ അധികാരകേന്ദ്രം തകർന്നതുകൊണ്ട് അധികാരം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അത് പുതിയ രൂപത്തിൽ പുനർജനിക്കാം. അതിനാൽ ഒരു വിപ്ലവസമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഉത്തരവാദിത്തം പുതിയ അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കാതിരിക്കുക മാത്രമല്ല, അവ രൂപപ്പെടുമ്പോൾ അവയെ തിരിച്ചറിയാനും നിയന്ത്രിക്കാനും കഴിയുന്ന സ്വയംതിരുത്തൽ സംവിധാനങ്ങൾ നിലനിർത്തുക കൂടിയാണ്. വിമർശനസ്വാതന്ത്ര്യം, വിവരസുതാര്യത, അധികാരത്തിന്റെ കാലപരിധി, നേതൃത്വത്തിന്റെ പുനഃപരിശോധന, താഴെത്തട്ടിലുള്ള സ്വയംഭരണം, പൊതുപങ്കാളിത്തം എന്നിവ ഈ സ്വയംതിരുത്തലിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങളായിരിക്കണം.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന ആശയം നിർണ്ണായകമാകുന്നു: സ്ഥിരത എന്നത് ചലനത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; ചലനത്തിനുള്ളിലെ സന്തുലനമാണ്. ഒരു സമൂഹം ഒരിക്കൽ പൂർണ്ണമായ രൂപം കൈവരിച്ച് പിന്നീട് നിശ്ചലമായി നിലനിൽക്കുകയില്ല. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, പുതിയ തലമുറകൾ, പുതിയ അറിവുകൾ, പുതിയ സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങൾ, പുതിയ പരിസ്ഥിതിക വെല്ലുവിളികൾ, പുതിയ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവ നിരന്തരം പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ സ്വതന്ത്രസമൂഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തെ അതിന്റെ സ്ഥിരതകൊണ്ട് മാത്രം അളക്കാനാവില്ല; പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളെ സമാധാനപരമായും ജനാധിപത്യപരമായും സൃഷ്ടിപരമായും പരിഹരിക്കാനുള്ള അതിന്റെ കഴിവാണ് യഥാർത്ഥ മാനദണ്ഡം.

ഇതോടെ അരാജകവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം തെളിഞ്ഞുവരുന്നു. അരാജകവാദം ക്രമത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ക്രമത്തിന്റെ നിഷേധമാണ്. അത് സംഘടനയുടെ നിഷേധമല്ല; ആധിപത്യപരമായ സംഘടനയുടെ നിഷേധമാണ്. അത് സമൂഹത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; വ്യക്തിയെ സമൂഹത്തിൽ ലയിപ്പിച്ച് അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഇല്ലാതാക്കുന്ന സാമൂഹികക്രമത്തിന്റെ നിഷേധമാണ്. അത് നേതൃത്വത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; നേതൃത്വത്തെ സ്ഥിരാധികാരമാക്കി മാറ്റുന്നതിന്റെ നിഷേധമാണ്. അത് നിയമത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; നിയമത്തെ ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട നിർബന്ധശക്തിയാക്കുന്നതിന്റെ നിഷേധമാണ്.

ഈ പുനർവ്യാഖ്യാനത്തിൽ അരാജകവാദം ഒരു നിഷേധാത്മക രാഷ്ട്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിൽ നിന്ന് ഒരു സജീവ സാമൂഹിക ദർശനമായി മാറുന്നു. അതിന്റെ ലക്ഷ്യം അധികാരത്തിന്റെ ശൂന്യത സൃഷ്ടിക്കുക അല്ല; അധികാരം സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിലേക്ക് വിതരണം ചെയ്ത്, അത് നിരന്തരം ഉത്തരവാദിത്തത്തിനും വിമർശനത്തിനും പുനഃപരിശോധനയ്ക്കും വിധേയമാക്കുക എന്നതാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം അല്ല; മനുഷ്യർക്ക് സ്വന്തം ബന്ധങ്ങളെ സ്വയം രൂപപ്പെടുത്താനും മാറ്റാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ്. സ്വയംഭരണം ഒറ്റപ്പെടലല്ല; പരസ്പരാശ്രിതമായ ലോകത്തിൽ സ്വന്തം തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളിയാകാനുള്ള അവകാശമാണ്.

അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അരാജകവാദം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഒരു അന്തിമരൂപം നിർദ്ദേശിക്കുന്നതിനേക്കാൾ ഒരു നിരന്തര വിമോചനപ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും സംയോജക ശക്തികൾ പുതിയ സംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കും; അവയിൽ അധികാരസാന്ദ്രത രൂപപ്പെടുമ്പോൾ വിഘടനാത്മക ശക്തികൾ അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യും; വിഘടനത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കും; അവ വീണ്ടും പുതിയ സംയോജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. ഈ ചലനത്തിന് അന്തിമമായ ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയില്ല. വിമോചനം എന്നത് ഒരിക്കൽ നേടിയെടുക്കുന്ന ഒരു അവസ്ഥയല്ല; സമൂഹം സ്വയം വീണ്ടും വീണ്ടും വിമോചിപ്പിക്കുന്ന ശേഷിയാണ്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അരാജകവാദം “ആരാണ് ഭരിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പടി മുന്നോട്ട് പോകുന്നു. “ഭരണം തന്നെ ഏത് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, അത് എപ്പോൾ ആവശ്യമാണ്, എപ്പോൾ അധികാരമായി മാറുന്നു, അതിനെ എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കാം, എങ്ങനെ പുനർവിതരിക്കാം, എങ്ങനെ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരാം?” എന്ന ചോദ്യങ്ങളാണ് അതിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ. ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഉത്തരങ്ങൾ ഒരിക്കൽക്കൊണ്ട് പൂർത്തിയാകുന്നവയല്ല; മാറുന്ന സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തോടൊപ്പം അവയും മാറണം.

അവസാനം, മനുഷ്യവിമോചനത്തെ ഒരു പൂർണ്ണമായ ഭരണകൂടരഹിത ലോകത്തിന്റെ സ്വപ്നമായി കാണേണ്ടതില്ല. അതിനെ മനുഷ്യർ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ ആധിപത്യം കുറയുകയും സ്വയംഭരണം വർധിക്കുകയും, നിർബന്ധിത അധീനതയ്ക്ക് പകരം സ്വമേധയാ സഹകരണം വളരുകയും, സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ അധികാരം കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിനുപകരം സാമൂഹികമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുകയും, അറിവ് സ്വകാര്യ അധികാരത്തിന്റെ ഉപാധിയാകാതെ പൊതുസമ്പത്തായി മാറുകയും ചെയ്യുന്ന നിരന്തരമായ ചരിത്രപ്രക്രിയയായി കാണാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, മനുഷ്യവിമോചനം സംയോജക ശക്തികളെ നശിപ്പിക്കുന്നതിലല്ല, അവയെ ആധിപത്യമായി കട്ടപിടിക്കാതിരിക്കാൻ വിഘടനാത്മക സ്വാതന്ത്ര്യവുമായി നിരന്തരം സന്തുലിതമാക്കുന്നതിലാണ്. അരാജകവാദത്തിന്റെ ഭാവി അതുകൊണ്ട് ക്രമരഹിതമായ ലോകത്തിലല്ല; സ്വതന്ത്ര മനുഷ്യരുടെ സ്വയംസംഘടിതവും ബഹുകേന്ദ്രിതവും പരസ്പരസഹകരണപരവുമായ, നിരന്തരം സ്വയംതിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പ്രപഞ്ചത്തിലാണ്.

അവിടെ സ്വാതന്ത്ര്യം ഏകാന്തതയല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ സ്വയംഭരണമാണ്. സമത്വം ഏകസാദൃശ്യമല്ല; ആധിപത്യമില്ലാത്ത വൈവിധ്യമാണ്. സംഘടന കീഴടങ്ങലല്ല; സ്വതന്ത്ര ഘടകങ്ങളുടെ സഹകരണമാണ്. ജനാധിപത്യം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് മാത്രമല്ല; നിരന്തരമായ സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തവും പ്രതികരണവുമാണ്. വിപ്ലവം അധികാരത്തിന്റെ കൈമാറ്റമല്ല; അധികാരബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്. സമൂഹത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം നിശ്ചലമായ സമ്പൂർണ്ണതയല്ല; സ്വാതന്ത്ര്യവും സഹകരണവും, മാറ്റവും സ്ഥിരതയും, വൈവിധ്യവും ഐക്യവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനം നിരന്തരം പുനഃസൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹിക ഗുണനിലവാരമാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അരാജകവാദത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക സന്ദേശം: മനുഷ്യൻ അധികാരത്തിന്റെ കീഴിൽ ജീവിക്കുന്ന ഒരു വസ്തു അല്ല; പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുകയും സ്വയംസംഘടിപ്പിക്കുകയും സ്വന്തം സാമൂഹിക ലോകത്തെ നിരന്തരം പുനർസൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സജീവ ഭൗതിക-സാമൂഹിക ശക്തിയാണ്. ആ ശക്തിയുടെ സ്വതന്ത്രമായ ചലനത്തെ സാധ്യമാക്കുകയും, അതിന്റെ സഹകരണശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുകയും, ഒരു ശക്തിയും ശാശ്വതമായ ആധിപത്യമായി മാറാതിരിക്കാൻ സാമൂഹിക ഘടനകളെ നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലാണ് മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ അടുത്ത ചരിത്രസാധ്യത.