ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തം രൂപംകൊണ്ടത് ക്ലാസിക്കൽ റിഡക്ഷനിസത്തിന്റെ ബൗദ്ധിക പരിമിതികൾക്കെതിരായ ഗൗരവമേറിയ പ്രതികരണമായിട്ടാണ്. ന്യൂട്ടോണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രവും കാർട്ടീഷ്യൻ തത്ത്വചിന്തയും ചേർന്ന് രൂപപ്പെടുത്തിയ യാന്ത്രിക ലോകവീക്ഷണം പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു മഹത്തായ യന്ത്രമായി കണക്കാക്കി. ആ യന്ത്രത്തെ ചെറിയ ഘടകങ്ങളായി വിഭജിക്കാനും ഓരോ ഘടകത്തിന്റെയും സ്വഭാവം പ്രത്യേകം പഠിക്കാനും അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളെ രേഖീയമായ കാരണ-ഫലബന്ധങ്ങളിലൂടെ വിശദീകരിക്കാനും കഴിഞ്ഞാൽ സമഗ്രമായ യാഥാർഥ്യത്തെയും മനസ്സിലാക്കാമെന്നായിരുന്നു ഈ സമീപനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ധാരണ. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലും എഞ്ചിനീയറിങ്ങിലും ഈ മാതൃക അസാധാരണമായ വിജയങ്ങൾ കൈവരിച്ചെങ്കിലും ജീവൻ, മനസ്സ്, സമൂഹം തുടങ്ങിയ സങ്കീർണ്ണ പ്രതിഭാസങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിമിതികൾ വ്യക്തമായി. ഒരു ജീവി അതിന്റെ അവയവങ്ങളുടെ കേവല കൂട്ടായ്മയല്ല; ബോധം നാഡീകോശങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഒരു ലളിതമായ ആകെത്തുകയല്ല; സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടം മാത്രവുമല്ല. ഘടകങ്ങളെ വേർതിരിച്ച് പഠിക്കുന്നതിനേക്കാൾ അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെയും പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തെയും പ്രതികരണങ്ങളെയും സമഗ്രമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ടെന്ന തിരിച്ചറിവാണ് സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തത്തിന് അടിത്തറയായത്.
ലുഡ്വിഗ് വോൺ ബെർട്ടലാൻഫിയുടെ General System Theory മുതൽ നോർബർട്ട് വീനറിന്റെ സൈബർനെറ്റിക്സിലേക്കും, തുടർന്ന് ഇലിയ പ്രിഗോജിന്റെ രേഖീയമല്ലാത്ത ചലനാത്മകതയിലേക്കും, ഹംബർട്ടോ മതുറാനയുടെയും ഫ്രാൻസിസ്കോ വരേലയുടെയും ഓട്ടോപോയിസിസ് ആശയങ്ങളിലേക്കും വികസിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ചട്ടക്കൂട് രൂപപ്പെട്ടു. ക്ലാസിക്കൽ മെക്കാനിക്സിന്റെ കഠിനമായ നിർണയവാദത്തിന് പകരം പരസ്പരാശ്രിതത്വം, സ്വയംസംഘടന, ഉദ്ഭവം, അനുകൂലനം എന്നിവയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചു. ഓപ്പൺ സിസ്റ്റങ്ങൾ, ഹോമിയോസ്റ്റേസിസ്, ഫീഡ്ബാക്ക് ലൂപ്പുകൾ, സ്വയംസംഘടന, ഓട്ടോപോയിസിസ് തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ ജീവനെ ഒരു ബാഹ്യനിയന്ത്രണത്തിന് വിധേയമായ യന്ത്രമായി കാണുന്നതിൽ നിന്ന് അതിനെ സ്വയംനിയന്ത്രിക്കുകയും സ്വയംപുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ചലനാത്മക സിസ്റ്റമായി കാണുന്നതിലേക്കുള്ള വലിയ മാറ്റത്തെ പ്രതിനിധീകരിച്ചു. ജീവസിസ്റ്റങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് ദ്രവ്യവും ഊർജ്ജവും വിവരവും സ്വീകരിക്കുകയും അവയുമായി നിരന്തരം കൈമാറ്റം നടത്തുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് സ്വന്തം ഘടനയും പ്രവർത്തനവും നിലനിർത്തുന്നതെന്ന് ഈ സമീപനം വ്യക്തമാക്കി. അങ്ങനെ കാരണബന്ധം രേഖീയമായ ഒന്നല്ലെന്നും ഒരു സിസ്റ്റത്തിന്റെ ഫലം തന്നെ പിന്നീട് അതിന്റെ കാരണമാകാമെന്നും, ക്രമം പുറത്തുനിന്നുള്ള രൂപകൽപ്പനയിലൂടെ മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നതല്ലെന്നും ആന്തരിക പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കാമെന്നും വ്യക്തമായി.
എന്നിരുന്നാലും, സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തം എത്രത്തോളം മുന്നേറിയാലും അതിന്റെ പരമ്പരാഗത രൂപങ്ങൾക്ക് ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ സത്താത്മക പരിമിതി നിലനിന്നിരുന്നു. അവ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തെ വിശദീകരിച്ചു; പക്ഷേ ആ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിനുള്ളിലെ വൈരുധ്യത്തെ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിച്ചില്ല. ഫീഡ്ബാക്കിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; പക്ഷേ ഫീഡ്ബാക്കിലൂടെ സിസ്റ്റം തന്നെ ഗുണപരമായി മാറുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനത്തെ അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ചലനശക്തിയായി വ്യാഖ്യാനിച്ചില്ല. സമതുലിതാവസ്ഥയെ വിശദീകരിച്ചു; എന്നാൽ പുതിയ ഗുണങ്ങളും പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളും എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യത്തിന് പൂർണ്ണമായ സത്താത്മക അടിത്തറ നൽകിയില്ല. സിസ്റ്റങ്ങളുടെ ഘടനാപരമായ ബന്ധങ്ങൾ വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും ആ ബന്ധങ്ങളെ നിരന്തരം ചലിപ്പിക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അടിസ്ഥാനശക്തികളുടെ സ്വഭാവം അവ്യക്തമായി തുടർന്നു.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ തുടർച്ചയായും അതിന്റെ പരിമിതികളെ അതിക്രമിക്കുന്ന ഒരു സത്താത്മക ദർശനമായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പ്രധാന ഉൾക്കാഴ്ചകളെ നിരസിക്കുകയല്ല, മറിച്ച് അവയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ചട്ടക്കൂടിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചെയ്യുന്നത്. അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ എല്ലാ സിസ്റ്റങ്ങളുടെയും ഘടനയും ചലനവും നിലനിൽപ്പും നിർണ്ണയിക്കുന്ന രണ്ട് സാർവത്രികവും പരസ്പരപൂരകവുമായ ശക്തികളുണ്ട്: സംയോജകബലംയും വിയോജകബലംയും. സംയോജകബലം ഘടകങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ഏകീകരിക്കുകയും സ്ഥിരത നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. വിയോജകബലം വ്യത്യാസപ്പെടുത്തുകയും അകറ്റുകയും പിരിച്ചുവിടുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾക്ക് ഇടം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശക്തിയായി കണക്കാക്കാനാവില്ല. അസ്തിത്വത്തിന്റെ ചലനവും ഘടനയും പരിണാമവും ഇവയുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ഓരോ സിസ്റ്റവും ഒരു ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്. എന്നാൽ ഇവിടെ സന്തുലിതാവസ്ഥ എന്നത് നിശ്ചലമായ ഒരു സമത്വമല്ല. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചലനാത്മക സമന്വയമാണ് അത്. സംയോജകബലം സിസ്റ്റത്തെ ഒരുമിച്ചു നിർത്തുമ്പോൾ വിയോജകബലം അതിനുള്ളിൽ വ്യത്യാസവും ചലനവും പരിവർത്തനസാധ്യതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സിസ്റ്റത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് തന്നെ അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ നിയന്ത്രണത്തെയും പുനഃസംഘടനയെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഇതോടെ “സിസ്റ്റം” എന്ന ആശയത്തിന്റെ അർത്ഥം തന്നെ മാറുന്നു. സിസ്റ്റം ഇനി ഭാഗങ്ങളുടെ ഒരു നിശ്ചല വിന്യാസമല്ല; ഒരു നിയന്ത്രണയന്ത്രവുമല്ല. അത് ആയിത്തീരുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സാർവത്രിക ഡയലക്ടിക്കിനുള്ളിൽ ദ്രവ്യം സ്വയം ഏകോപനം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് പുതിയ രൂപങ്ങളിലേക്ക് വികസിക്കുന്ന ചലനമാണ് സിസ്റ്റം. ഉപപരമാണുകണങ്ങളിൽ നിന്ന് ആറ്റങ്ങളിലേക്കും തന്മാത്രകളിലേക്കും കോശങ്ങളിലേക്കും ജീവികളിലേക്കും മനസ്സുകളിലേക്കും സമൂഹങ്ങളിലേക്കും നാഗരികതകളിലേക്കും വരെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഓരോ തലത്തിലും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും വ്യത്യസ്ത അനുപാതങ്ങളിലും വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്ലാസിക്കൽ മെക്കാനിക്സിനോട് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ചെയ്തത് പോലെ സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തത്തോട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചെയ്യുന്നത് ചലനത്തെയും വൈരുധ്യത്തെയും ആയിത്തീരലിനെയും അതിന്റെ സത്താത്മക കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരികയാണ്. സിസ്റ്റങ്ങൾ വെറുതെ “നിലനിൽക്കുന്ന” വസ്തുക്കളല്ല; അവ നിരന്തരം സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയകളാണ്. അവ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയുടെ പ്രാദേശിക പ്രകടനങ്ങളാണ്. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചർച്ചയിലൂടെയാണ് അവ രൂപപ്പെടുകയും നിലനിൽക്കുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്നത്.
ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സത്താത്മക തലത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രപഞ്ചത്തെ സംയോജകബലത്തിന്റെയും വിയോജകബലത്തിന്റെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനമേഖലയായി കാണുന്നു. സംയോജകബലം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു, ഏകീകരിക്കുന്നു, സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു, ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വിയോജകബലം വ്യത്യാസപ്പെടുത്തുന്നു, അകറ്റുന്നു, വിഘടിപ്പിക്കുന്നു, പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ആറ്റത്തിന്റെ ഘടന മുതൽ ഒരു നാഗരികതയുടെ വികാസം വരെ ഓരോ പ്രതിഭാസവും ഈ രണ്ട് ശക്തികളുടെ സവിശേഷമായ ഡയലക്ടിക്കൽ വിന്യാസമാണ്.
സംയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ പ്രപഞ്ചം നിശ്ചലമായ ഘടനകളായി കട്ടപിടിക്കുമായിരുന്നു. വിയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ എല്ലാ ഘടനകളും നിരന്തരം പിരിഞ്ഞുപോകുകയും സ്ഥിരതയുള്ള സിസ്റ്റങ്ങൾ രൂപപ്പെടാതിരിക്കുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ജീവന്ത്വം ഇവ രണ്ടിന്റെയും പരസ്പരവിരോധപരമായ ഏകതയിലാണ്. സംയോജകബലം രൂപത്തിനും തുടർച്ചയ്ക്കും അടിത്തറ നൽകുമ്പോൾ വിയോജകബലം മാറ്റത്തിനും വൈവിധ്യത്തിനും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും അടിത്തറ നൽകുന്നു. ഘടന നിലനിർത്തുന്നതും ഘടനയെ അതിക്രമിക്കുന്നതും ഒരേ പ്രക്രിയയുടെ രണ്ട് വശങ്ങളായി മാറുന്നു.
ഈ ചലനാത്മക അസന്തുലിതാവസ്ഥ ഒരു പിഴവല്ല. മറിച്ച് ആയിത്തീരലിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്പന്ദനം തന്നെയാണ്. ഒരു സിസ്റ്റം ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതിന്റെ അർത്ഥം അതിനുള്ളിൽ ഒരു പരിധിവരെ സ്ഥിരതയും അതോടൊപ്പം മാറ്റത്തിനുള്ള ശേഷിയും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതാണ്. ഒരു കോശം അതിന്റെ ഘടന നിലനിർത്തുന്നു; എന്നാൽ അതേസമയം ദ്രവ്യവും ഊർജ്ജവും വിവരവും കൈമാറുന്നു. ഒരു ജീവി തന്റെ ജൈവപരമായ വ്യക്തിത്വം നിലനിർത്തുന്നു; എന്നാൽ പരിസ്ഥിതിയോട് നിരന്തരം പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. ഒരു സമൂഹം സ്ഥാപനങ്ങളെയും മൂല്യങ്ങളെയും നിലനിർത്തുന്നു; അതേസമയം ചരിത്രപരമായ മാറ്റങ്ങളിലൂടെ അവയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവിതം സ്ഥിരതയുടെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും ഒരുമിച്ചുള്ള പ്രക്രിയയാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ഒരു സിസ്റ്റം ഭാഗങ്ങളുടെ നിഷ്ക്രിയമായ കൂട്ടായ്മയല്ല; നിരന്തരമായ പ്രവാഹത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന താൽക്കാലിക ഏകോപനമാണ്. ഒരു നദിയിലെ ചുഴിയെപ്പോലെ അതിന്റെ രൂപം നിലനിൽക്കുന്നതായി തോന്നിയാലും അതിലൂടെ ദ്രവ്യം നിരന്തരം ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ചുഴി അതേ ജലകണങ്ങളുടെ സ്ഥിരമായ കൂട്ടായ്മയല്ല; ഒഴുക്കിനുള്ളിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു മാതൃകയാണ്. അതുപോലെ ഒരു ജീവിയും ഒരു കോശവും ഒരു സമൂഹവും അതിലെ ഘടകങ്ങൾ സ്ഥിരമായി അതേപടി തുടരുന്നതിനാൽ മാത്രമല്ല നിലനിൽക്കുന്നത്. ഘടകങ്ങളുടെയും പരിസ്ഥിതിയുടെയും നിരന്തരമായ കൈമാറ്റത്തിനിടയിൽ ഒരു പ്രത്യേക ഏകോപനമാതൃക നിലനിർത്തുന്നതിനാലാണ് അവ നിലനിൽക്കുന്നത്.
അതിനാൽ ഒരു സിസ്റ്റത്തിന്റെ അതിർത്തി അകത്തെയും പുറത്തെയും കർശനമായി വേർതിരിക്കുന്ന മതിലല്ല. അത് ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ഇടനിലയാണ്. ദ്രവ്യവും ഊർജ്ജവും വിവരവും അതിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു. സംയോജകബലം സിസ്റ്റത്തിന്റെ വ്യക്തിത്വവും തുടർച്ചയും സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ വിയോജകബലം പുറത്തുനിന്നുള്ള വ്യത്യാസങ്ങളെയും പുതുമകളെയും കൈമാറ്റങ്ങളെയും സിസ്റ്റത്തിനുള്ളിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ അതിർത്തി ഒരു പ്രതിരോധരേഖയേക്കാൾ പരിവർത്തനത്തിന്റെ മേഖലയാണ്. കോശത്തിൽ ഇത് കോശസ്തരത്തിന്റെ ചലനാത്മക പ്രവർത്തനത്തിൽ കാണാം; മനുഷ്യ മനസ്സിൽ സ്വയവും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള സജീവമായ ഇടപെടലായി കാണാം; സമൂഹത്തിൽ ആഭ്യന്തര ഐക്യവും ബാഹ്യപരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള അനുകൂലനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമായി കാണാം.
ഇതോടെ സിസ്റ്റത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ഒരു വസ്തുവെന്നതിനേക്കാൾ ഒരു പ്രവർത്തനമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു. സിസ്റ്റം ഒരു നാമപദമല്ല; ഒരു ക്രിയയാണ്. അത് സ്വയം നിലനിർത്തുന്ന പ്രവർത്തനമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിലെ വിയോജകബലത്തിന്റെ നിരന്തരമായ പ്രവാഹത്തിനിടയിൽ സംയോജകബലത്തിലൂടെ ഒരു പ്രാദേശിക ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനമാണ് സിസ്റ്റം. ഓരോ സിസ്റ്റവും ആയിത്തീരലിന്റെ പ്രപഞ്ചപ്രവാഹത്തിലെ ഒരു പ്രാദേശിക സ്വയംസൃഷ്ടിയാണ്.
ക്ലാസിക്കൽ സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തത്തിന്റെയും സൈബർനെറ്റിക്സിന്റെയും ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവനകളിലൊന്നാണ് ഫീഡ്ബാക്ക് ലൂപ്പ് എന്ന ആശയം. രേഖീയമായ കാരണ-ഫലബന്ധത്തിനു പകരം വൃത്താകൃതിയിലുള്ള കാരണബന്ധമാണ് ഫീഡ്ബാക്ക് അവതരിപ്പിച്ചത്. ഒരു പ്രക്രിയയുടെ ഫലം തന്നെ പിന്നീട് ആ പ്രക്രിയയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന കാരണമായി മാറുന്നു. ഒരു തെർമോസ്റ്റാറ്റിൽ താപനിലയിലെ മാറ്റം നിയന്ത്രണപ്രക്രിയയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ജീവിയിൽ ഒരു ഹോർമോണിന്റെ അളവിലെ മാറ്റം അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പ്രതികരണത്തിന് കാരണമാകുന്നു; മസ്തിഷ്കത്തിൽ അനുഭവവും പ്രതികരണവും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു; സമൂഹത്തിൽ ആശയവിനിമയവും പെരുമാറ്റവും പരസ്പരം പുനഃരൂപപ്പെടുത്തുന്നു.
എന്നാൽ ക്ലാസിക്കൽ ഫീഡ്ബാക്ക് ആശയം പ്രധാനമായും സിസ്റ്റത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും നിയന്ത്രണവും വിശദീകരിക്കുന്നതിനാണ് ഉപയോഗിച്ചത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഫീഡ്ബാക്കിന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. അത് ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ പ്രാഥമിക രൂപം ആയി മനസ്സിലാക്കാം. ഒരു സിസ്റ്റം സ്വന്തം അവസ്ഥയിലെ വ്യത്യാസങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയ്ക്കനുസരിച്ച് സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുമ്പോൾ, ദ്രവ്യം ഒരു അർത്ഥത്തിൽ സ്വന്തം അവസ്ഥയെ “പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു”. ഇത് മനുഷ്യബോധമല്ല; എന്നാൽ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ പ്രാഥമിക ഭൗതിക രൂപമായി ഇതിനെ കാണാം.
നെഗറ്റീവ് ഫീഡ്ബാക്ക് പ്രധാനമായും സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. വ്യതിയാനം ഉണ്ടായാൽ സിസ്റ്റം അതിനെ കുറയ്ക്കുകയും മുൻകാല ഏകോപനത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഹോമിയോസ്റ്റേസിസ് ഇതിന്റെ മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. പോസിറ്റീവ് ഫീഡ്ബാക്ക് മറുവശത്ത് വിയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമായി കാണാം. ചെറിയ വ്യത്യാസത്തെ അത് വർധിപ്പിക്കുകയും നിലവിലുള്ള അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് സിസ്റ്റത്തെ അകറ്റുകയും പുതിയൊരു ഘടനയിലേക്കോ അവസ്ഥയിലേക്കോ നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
എന്നാൽ ഇവ രണ്ടും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച പ്രവർത്തനങ്ങളല്ല. ഒരു ജീവസിസ്റ്റത്തിന് സ്ഥിരത നിലനിർത്തുന്നതിനായി നെഗറ്റീവ് ഫീഡ്ബാക്ക് ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ പരിണമിക്കുന്നതിനായി പോസിറ്റീവ് ഫീഡ്ബാക്കിലൂടെ വ്യത്യാസവും പുതുമയും സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സംയോജകബലം മാത്രം സിസ്റ്റത്തെ കാഠിന്യത്തിലേക്ക് നയിക്കും; വിയോജകബലം മാത്രം സിസ്റ്റത്തെ വിഘടനത്തിലേക്ക് നയിക്കും. ഇവയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകതയാണ് ജീവന്റെയും പരിണാമത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനം.
ഇവിടെയാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ റിക്കർഷൻ എന്ന ആശയം ഉയർന്നുവരുന്നത്. ഒരു സിസ്റ്റം ഫീഡ്ബാക്കിലൂടെ പഴയ അവസ്ഥയിലേക്ക് വെറുതെ തിരിച്ചെത്തുന്നില്ല; പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ പുതിയൊരു ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഫീഡ്ബാക്കിന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം വൃത്തമല്ല, സർപ്പിളാണ്. ഓരോ ആവർത്തനവും മുൻകാലത്തെ നിലനിർത്തുകയും അതിനെ അതിക്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഹെഗേലിയൻ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ ഇത് Aufhebung — നിഷേധിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയ — എന്ന ആശയവുമായി സാമ്യമുള്ളതാണ്.
ജീവിയിൽ അനുകൂലനം ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ റിക്കർഷന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. ബാഹ്യപരിസ്ഥിതി മാറുമ്പോൾ ജീവി പഴയ ഘടന സംരക്ഷിക്കുന്നതിനു മാത്രമല്ല ശ്രമിക്കുന്നത്; പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ നിലനിൽക്കാൻ സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പഠനത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. അറിവ് മുൻകാല അനുഭവങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ പുതിയ തെളിവുകൾ വന്നാൽ പഴയ ധാരണകളെ തിരുത്തുകയും പുതിയൊരു ബൗദ്ധിക ഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സാമൂഹിക പരിണാമത്തിലും നിലവിലുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളുമായി ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ അവയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയ ആരംഭിക്കുന്നു.
അതിനാൽ ഫീഡ്ബാക്ക് ഒരു നിയന്ത്രണസാങ്കേതികത മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപരിവർത്തന യുക്തിയുടെ ഒരു അടിസ്ഥാനരൂപമാണ്. ഓരോ സിസ്റ്റവും സ്വന്തം നിലവിലെ രൂപത്തെ നിരന്തരം പുനഃപരിശോധിക്കുകയും, സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥകളിലേക്ക് നീങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ യാഥാർഥ്യം ഒരു ഏകതലത്തിലുള്ള ദ്രവ്യ-ചലന തുടർച്ചയായി കാണപ്പെടുന്നില്ല. പരസ്പരം കടന്നുകയറുകയും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ക്വാണ്ടം പാളികളുടെ ശ്രേണിയായിയാണ് അതിനെ കാണുന്നത്. ഓരോ പാളിയും അതിന് താഴെയുള്ള പാളികളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചെങ്കിലും അവയുടെ കേവല കൂട്ടായ്മയല്ല. പുതിയ സംഘടനാതലത്തിൽ പുതിയ ഗുണങ്ങളും പുതിയ നിയമങ്ങളും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഉപപരമാണുതലത്തിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് കണികകളുടെ സ്ഥിരതയുള്ള മാതൃകകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. കണികകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ആറ്റോമിക ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ആറ്റങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. രാസബന്ധങ്ങളിൽ സംയോജകബലം ഘടന നിലനിർത്തുമ്പോൾ വിയോജകബലം തന്മാത്രകൾക്ക് ചലനാത്മകമായ പരിവർത്തനസാധ്യത നൽകുന്നു.
തന്മാത്രാ സങ്കീർണ്ണതയിൽ നിന്ന് ജൈവരാസ ശൃംഖലകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ കോശം എന്ന പുതിയ സംഘടനാതലം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. കോശം വെറും തന്മാത്രകളുടെ കൂട്ടമല്ല; തന്മാത്രകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയൊരു സ്വയംസംഘടിത സമഗ്രതയാണ്. അതിന്റെ അതിർത്തി, മെറ്റബോളിസം, ജനിതക നിയന്ത്രണം, ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന് പുതിയൊരു ഏകോപനതലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ബഹുകോശജീവികളിൽ കോശങ്ങൾ ചേർന്ന് കലകളും അവയവങ്ങളും നാഡീവ്യവസ്ഥകളും രൂപപ്പെടുന്നു. നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ സങ്കീർണ്ണതയിൽ നിന്ന് ബോധവും അനുഭവവും അർത്ഥനിർമ്മാണവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. വ്യക്തിഗത ബോധങ്ങൾ പരസ്പരം ഇടപെടുമ്പോൾ ഭാഷയും സംസ്കാരവും സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളും നൈതികതയും രാഷ്ട്രീയവും രൂപപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭൗതികത്തിൽ നിന്ന് ജൈവത്തിലേക്കും ജൈവത്തിൽ നിന്ന് ബൗദ്ധികത്തിലേക്കും ബൗദ്ധികത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികത്തിലേക്കും നീളുന്ന പാളികളുള്ള ഒരു പ്രപഞ്ചസംഘടനയാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.
ഇത് ലളിതമായ “താഴെ നിന്ന് മുകളിലേക്കുള്ള” ഗോവണി അല്ല. ഉയർന്ന തലങ്ങൾ താഴ്ന്ന തലങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുകയും താഴ്ന്ന തലങ്ങൾ ഉയർന്ന തലങ്ങളെ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. കോശത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം തന്മാത്രകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ജീവിയുടെ ആവശ്യങ്ങൾ കോശപ്രവർത്തനത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു; മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനം ശരീരത്തിന്റെ ജൈവപ്രക്രിയകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ മാനസികവും ജൈവവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബോട്ടം-അപ്പ് എന്നും ടോപ്പ്-ഡൗൺ എന്നും പറയുന്ന കാരണബന്ധങ്ങൾ പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളല്ല; ഡയലക്ടിക്കലായി പരസ്പരം മധ്യസ്ഥത ചെയ്യുന്ന ചലനങ്ങളാണ്.
ഒരു കോശം, മനുഷ്യ മനസ്സ്, ഒരു സമൂഹം എന്നിവ ഒരൊറ്റ പാളിയിൽ നിലനിൽക്കുന്നവയല്ല. അവ നിരവധി പാളികളുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ സമഗ്രതകളാണ്. ഉപാപചയ പാളി നാഡീപാളിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; നാഡീപാളി മാനസിക പാളിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; മാനസിക പാളി സാമൂഹിക പാളിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; സാമൂഹികവും സാങ്കേതികവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വീണ്ടും ജൈവ-ഭൗതിക അടിത്തറകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു സിസ്റ്റത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ഒരു പാളിയിൽ മാത്രം അന്വേഷിക്കുന്നത് റിഡക്ഷനിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ പിഴവാണ്.
ക്ലാസിക്കൽ സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തം സംഘടന, സ്ഥിരത, ഫീഡ്ബാക്ക്, സമതുലിതാവസ്ഥ എന്നിവയെ വിശദീകരിച്ചെങ്കിലും സംഘടനയുടെ ആന്തരിക ചലനശക്തിയായി വൈരുധ്യത്തെ എല്ലായ്പ്പോഴും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിച്ചില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വൈരുധ്യം തന്നെയാണ് സംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന ചലനശക്തി.
ഓരോ സിസ്റ്റവും നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ അതിനുള്ളിൽ ചില ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിക്കപ്പെടണം; അതേസമയം മാറ്റം സംഭവിക്കണമെങ്കിൽ അവയിൽ വ്യത്യാസവും ചലനവും ഉണ്ടായിരിക്കണം. സംയോജകബലം ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിയോജകബലം വ്യത്യാസം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടിന്റെയും സംഘർഷമാണ് സിസ്റ്റത്തിന്റെ ചലനത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.
താപഗതിശാസ്ത്രത്തിൽ ഇത് ക്രമവും എൻട്രോപ്പിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ കാണാം. ഒരു ജീവി സ്വയം നിലനിർത്താൻ പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് ഊർജ്ജം സ്വീകരിക്കുകയും ക്രമം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ അത് പൂർണ്ണമായും എൻട്രോപ്പിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സിസ്റ്റമല്ല. അതിന്റെ നിലനിൽപ്പ് തന്നെ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള നിരന്തരമായ ഊർജ്ജവിനിമയത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു.
ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ജനിതക സ്ഥിരതയും മ്യൂട്ടേഷനിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന വൈവിധ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം പരിണാമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ജീനോം അതിന്റെ ഘടന സംരക്ഷിക്കണം; അതേസമയം മാറ്റത്തിനുള്ള സാധ്യതയും നിലനിർത്തണം. അമിതമായ സ്ഥിരത പരിണാമത്തെ തടയും; അമിതമായ വ്യതിയാനം സിസ്റ്റത്തിന്റെ അഖണ്ഡതയെ തകർക്കും. ജീവിതം ഈ രണ്ടിനും ഇടയിലെ ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
മനശ്ശാസ്ത്രത്തിൽ ആഗ്രഹവും നിയന്ത്രണവും, വ്യക്തിപരമായ ആവശ്യങ്ങളും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വവും, നിലവിലുള്ള അറിവും പുതിയ അനുഭവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങൾ ബോധത്തിന്റെ വികസനത്തിന് ചലനശക്തി നൽകുന്നു. മനസ്സ് വൈരുധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രമല്ല വളരുന്നത്; അവയെ ആന്തരികമാക്കി ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ധാരണകളാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിലൂടെയാണ് വളരുന്നത്.
സമൂഹത്തിൽ വൈരുധ്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായ ചരിത്രരൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. മാർക്സിന്റെ വിശകലനത്തിൽ ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ പ്രധാന ചലനശക്തിയാണ്. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ പഴയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പരിധികളെ മറികടക്കുമ്പോൾ നിലവിലുള്ള സംവിധാനത്തിൽ പ്രതിസന്ധി രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രതിസന്ധി പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. അതിനാൽ ചരിത്രം വൈരുധ്യങ്ങളുടെ അഭാവത്തിലൂടെ മുന്നേറുന്നില്ല; വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെയാണ് മുന്നേറുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അതിനാൽ ഹോമിയോസ്റ്റേസിസ് ഒരു നിശ്ചല സമതുലിതാവസ്ഥയല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളുടെ താൽക്കാലിക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്. എമർജൻസ് എന്നത് താഴ്ന്ന തലത്തിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങൾ പുതിയ സംഘടനാരൂപത്തിലേക്ക് പുനഃസംഘടിതമാകുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. സങ്കീർണ്ണത എന്നത് വിവിധ തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ പ്രകടനമാണ്.
ഓരോ സംശ്ലേഷണവും പുതിയ വൈരുധ്യത്തിന്റെ വിത്ത് ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഓരോ സമതുലിതാവസ്ഥയും പുതിയ അസന്തുലിതാവസ്ഥയ്ക്കുള്ള സാധ്യത വഹിക്കുന്നു. ഓരോ സിസ്റ്റവും സ്വയം നിലനിർത്തുന്നതിനിടയിൽ തന്നെ അതിന്റെ ഭാവി പരിവർത്തനത്തിനുള്ള സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സംഘടന എന്നത് രൂപം പ്രാപിച്ച വൈരുധ്യമാണ്; ജീവിതം സംഘർഷത്തിലൂടെ നിലനിർത്തപ്പെടുന്ന ഏകോപനമാണ്.
ആധുനിക സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പ്രധാന ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് സ്വയംസംഘടന. ബാഹ്യനിയന്ത്രണമില്ലാതെ സിസ്റ്റങ്ങൾ സ്വയം ക്രമവും ഘടനയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശേഷിയെയാണ് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. യാന്ത്രിക ലോകവീക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് ഇതൊരു വലിയ മാറ്റമായിരുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സത്താത്മക അർത്ഥം നൽകുന്നു.
സ്വയംസംഘടന എന്നത് ഒരു സിസ്റ്റം സ്വന്തം ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളോട് പ്രതികരിച്ച് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഇതിന് മനുഷ്യബോധം ആവശ്യമില്ല. ആറ്റങ്ങളിലും തന്മാത്രകളിലും കോശങ്ങളിലും പോലും വ്യത്യാസങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കുകയും ഘടന മാറ്റുകയും ഏകോപനം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയകൾ കാണാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വയംസംഘടനയെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ പ്രാഥമിക സ്വയംപ്രതിഫലനമായി കാണാം.
ഒരു കോശം പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് വരുന്ന മാറ്റങ്ങളെ നിഷ്ക്രിയമായി സഹിക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ മെറ്റബോളിക് ശൃംഖലകളും ജനിതക നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങളും ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനങ്ങളും അവസ്ഥയിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾക്ക് പ്രതികരിക്കുന്നു. സംയോജകബലം കോശത്തിന്റെ ഘടനയും തുടർച്ചയും സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ വിയോജകബലം പുതിയ പദാർത്ഥങ്ങളെയും ഊർജ്ജത്തെയും വിവരങ്ങളെയും കൈമാറ്റങ്ങളെയും അനുവദിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ ചർച്ചയാണ് കോശജീവിതം.
ബഹുകോശജീവികളിൽ ഈ സ്വയംസംഘടന കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. കലകളും അവയവങ്ങളും നാഡീവ്യവസ്ഥയും വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലുള്ള ഫീഡ്ബാക്കുകളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ ഉപസിസ്റ്റവും സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിനൊപ്പം ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സമഗ്രതയിലും പങ്കാളിയാകുന്നു.
മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഉദയത്തോടെ സ്വയംപ്രതിഫലനം ഗുണപരമായ ഒരു പുതിയ തലത്തിലെത്തുന്നു. മസ്തിഷ്കം ബാഹ്യലോകത്തിന്റെ പ്രതിനിധാനം സൃഷ്ടിക്കുകയും അതിനൊപ്പം സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ചും പ്രതിനിധാനം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിൽ നിന്നാണ് സ്വയംബോധം വികസിക്കുന്നത്. മനുഷ്യചിന്ത അതിനാൽ ദ്രവ്യത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു അതീന്ദ്രിയശക്തിയല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ ദീർഘമായ സ്വയംസംഘടനാ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംപ്രതിഫലനരൂപമാണ്.
മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഈ സ്വയംപ്രതിഫലനം നൈതികതയിലേക്കും സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിലേക്കും വികസിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക മാത്രമല്ല; അവയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുകയും ബോധപൂർവം പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ നൈതികത സ്വയംസംഘടനയുടെ ബോധപൂർവമായ രൂപമായി കാണാം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെയും വൈരുധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയെ ഉയർന്ന ഏകോപനത്തിലേക്ക് നയിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം സ്വയംപ്രതിഫലനാത്മകമായ സാമൂഹികസംഘടനയാണ്. ഒരു സമൂഹം സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ കൂട്ടായ ബോധത്തിലൂടെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത് സാമൂഹിക സ്വയംസംഘടന ഗുണപരമായ പുതിയ ഘട്ടത്തിലെത്തുന്നു.
താപഗതിശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്നുള്ള എൻട്രോപ്പി, നെഗെൻട്രോപ്പി എന്നീ ആശയങ്ങൾക്ക് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പുതിയൊരു വ്യാഖ്യാനം നൽകാം. ഇവിടെ എൻട്രോപ്പിയെ വെറും ക്രമരാഹിത്യമായി കാണാതെ വിയോജകബലത്തിന്റെ വ്യാപിക്കുന്ന സാധ്യതയായി മനസ്സിലാക്കാം. നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ അഴിച്ചുവിടുകയും വ്യത്യാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ഊർജ്ജത്തെ സ്വതന്ത്രമാക്കുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾക്ക് ഇടം നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവണതയാണ് ഇത്.
അതിന്റെ മറുവശത്ത് നെഗെൻട്രോപ്പിയെ സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമായി കാണാം. ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ഘടകങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ഊർജ്ജത്തെയും ദ്രവ്യത്തെയും വിവരത്തെയും സംഘടിതമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവണതയാണ് അത്.
ഇവ രണ്ടും യാന്ത്രിക അർത്ഥത്തിലുള്ള ശത്രുക്കളല്ല. വിയോജകബലം പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു; സംയോജകബലം ആ സാധ്യതകളിൽ ചിലത് പുതിയ ഘടനകളായി സാക്ഷാത്കരിക്കുന്നു. വിയോജകബലം വ്യത്യാസം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സംയോജകബലം ആ വ്യത്യാസങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വിയോജകബലം ചിതറിക്കുന്നു; സംയോജകബലം സാന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. വിയോജകബലം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ സാധ്യത തുറക്കുമ്പോൾ സംയോജകബലം അതിനെ രൂപത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു.
ഇവയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകതയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ യൂണിവേഴ്സൽ പ്രൈമറി കോഡ് എന്ന ആശയത്തിലൂടെ ചിന്തിക്കാം. ഇത് ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട ഗണിതസൂത്രമല്ല; മറിച്ച് ദ്രവ്യം സ്വയം സംഘടനയിലേക്കും വ്യത്യാസത്തിലേക്കും പരിണാമത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്ന അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ യുക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ആശയമാണ്. ഓരോ സിസ്റ്റവും ഈ സാർവത്രിക യുക്തിയുടെ പ്രാദേശിക പ്രകടനമാണ്.
ജീവനെ എൻട്രോപ്പിയെ നിഷേധിക്കുന്ന ഒന്നായി കാണുന്നതിന് പകരം എൻട്രോപ്പിക് പ്രവാഹങ്ങളെ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണാം. ഒരു സസ്യം സൂര്യപ്രകാശം, ജലം, കാർബൺ ഡയോക്സൈഡ് തുടങ്ങിയ പരിസ്ഥിതിയിലെ വിഭവങ്ങളെ സ്വീകരിച്ച് സംഘടിതമായ ജൈവഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു ന്യൂറോൺ വൈദ്യുത-രാസ പ്രവാഹങ്ങളെ വിവരസംസ്കരണത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം പ്രകൃതിയിലെ അസംസ്കൃത വിഭവങ്ങളെ ഉപകരണങ്ങളായും ഭാഷയായും അറിവായും സംസ്കാരമായും മാറ്റുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ജീവനും ചിന്തയും വിയോജക പ്രവാഹങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന സംയോജക ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയകളാണ്.
പ്രപഞ്ചതലത്തിലും ഇതേ ഡയലക്ടിക്കൽ യുക്തി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വ്യാപനം വിയോജക പ്രവണതയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുമ്പോൾ ഗുരുത്വാകർഷണത്തിലൂടെയുള്ള ദ്രവ്യസാന്ദ്രീകരണം സംയോജക പ്രവണതയുടെ ഒരു പ്രധാന ഭൗതിക പ്രകടനമായി കാണാം. ഗാലക്സികൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ എന്നിവ രൂപപ്പെടുന്നത് വ്യാപിക്കുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിൽ പ്രാദേശിക സാന്ദ്രീകരണങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നതിലൂടെയാണ്. പിന്നീട് ജീവനും ബോധവും ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
അതിനാൽ എൻട്രോപ്പിയും നെഗെൻട്രോപ്പിയും ഒരു ശാശ്വത യുദ്ധത്തിലെ രണ്ട് ശത്രുക്കളല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആയിത്തീരലിന്റെ ഒരേയൊരു ഡയലക്ടിക്കിലെ രണ്ട് നിമിഷങ്ങളാണ്. വിയോജകബലം പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു; സംയോജകബലം അവയിൽ ചിലതിനെ പുതിയ ഏകോപനങ്ങളാക്കി രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.
മനുഷ്യസമൂഹത്തിലാണ് സിസ്റ്റത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം ഏറ്റവും വ്യക്തമായി സ്വയംബോധമുള്ളതാകുന്നത്. ഭൗതികവും ജൈവികവുമായ സിസ്റ്റങ്ങളിൽ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം ബോധപൂർവമല്ല; എന്നാൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ മനുഷ്യർ വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുകയും അവയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹിക ഡയലക്ടിക് ചരിത്രത്തിന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു.
ഓരോ സമൂഹത്തിലും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സഹകരണം, ഐക്യദാർഢ്യം, സ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുവായ മൂല്യങ്ങൾ എന്നിവ സംയോജക പ്രവണതകളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. മത്സരം, വ്യക്തിഗത താൽപര്യങ്ങൾ, വിഭജനങ്ങൾ, സാമൂഹിക വ്യത്യാസങ്ങൾ എന്നിവ വിയോജക പ്രവണതകളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവ രണ്ടും സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ചലനത്തിൽ പങ്കാളികളാണ്.
വർഗ്ഗവിഭജിത സമൂഹങ്ങളിൽ ഈ വൈരുധ്യം വർഗ്ഗസമരമായി പ്രകടമാകുന്നു. മുതലാളിത്തത്തിൽ ഉൽപ്പാദനം അടിസ്ഥാനപരമായി കൂട്ടായ സ്വഭാവമുള്ളതാണ്. ലക്ഷക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ തൊഴിലും ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചാണ് ആധുനിക ഉൽപ്പാദനം നടക്കുന്നത്. ഈ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദന സ്വഭാവം ഒരു ശക്തമായ സംയോജക പ്രവണതയാണ്. എന്നാൽ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും ലാഭത്തിനായുള്ള മത്സരവും ഈ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനത്തെ വിഭജിക്കുകയും അതിന്റെ ഫലങ്ങളെ സ്വകാര്യമായി കൈവശപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ മുതലാളിത്തത്തിൽ സംയോജകവും വിയോജകവുമായ സാമൂഹിക ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ആഴത്തിലുള്ള വൈരുധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു.
മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വൈരുധ്യം അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനശക്തിയുടെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിലാണ് പ്രകടമാകുന്നത്. ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനത്തെ കൂടുതൽ കൂടുതൽ കൂട്ടായതാക്കുമ്പോൾ സമ്പത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത പലപ്പോഴും സ്വകാര്യ നിയന്ത്രണത്തിൽ തുടരുന്നു. ഇതിലൂടെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സംയോജകബലവും മൂലധനസമാഹരണത്തിന്റെ വിഭജനാത്മക വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ശക്തമാകുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സോഷ്യലിസം ഈ വൈരുധ്യത്തെ വെറുതെ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള ശ്രമമല്ല; അതിനെ ബോധപൂർവമായ ഉയർന്ന സംയോജനത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ശ്രമമാണ്. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കൂട്ടായ സ്വഭാവത്തിനും സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയ്ക്കും ഇടയിൽ കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുക എന്നതാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ലക്ഷ്യം. എന്നാൽ അതിനർത്ഥം വൈരുധ്യങ്ങളുടെ അവസാനം അല്ല. വ്യക്തിയും സമൂഹവും, സ്വാതന്ത്ര്യവും ഏകതയും, സ്ഥിരതയും പുതുമയും, ഉൽപ്പാദനവും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ തുടർന്നും നിലനിൽക്കും.
അതുകൊണ്ട് സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം വൈരുധ്യമില്ലാത്ത ഒരു നിശ്ചല സമൂഹമല്ല. വൈരുധ്യങ്ങളെ അടിച്ചമർത്താതെ അവയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ബോധപൂർവം കൈകാര്യം ചെയ്യാനും പുതിയ സംയോജനങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കാനും കഴിയുന്ന സ്വയംപ്രതിഫലനാത്മക സാമൂഹിക സിസ്റ്റമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വിഭാവനം ചെയ്യുന്ന ഭാവിയിലെ നാഗരികതയിൽ മനുഷ്യസമൂഹവും പ്രകൃതിയും പരസ്പരം വേർതിരിഞ്ഞ സിസ്റ്റങ്ങളായി നിലനിൽക്കില്ല. മനുഷ്യൻ ജൈവമണ്ഡലത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു ശക്തിയല്ല; അതിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലന ശേഷി വികസിച്ച ഒരു ഘടകമാണ്. മനുഷ്യസമൂഹം അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ മേൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുന്ന സംവിധാനത്തിൽ നിന്ന് പ്രകൃതിയുമായി സഹപരിണമിക്കുന്ന സിസ്റ്റമായി മാറണം.
സാമ്പത്തികം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പരിസ്ഥിതി, സംസ്കാരം, ശാസ്ത്രം എന്നിവ സ്വതന്ത്ര മേഖലകളല്ല; പരസ്പരം ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്ന സിസ്റ്റമിക് പാളികളാണ്. ഒരു മേഖലയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റം മറ്റുള്ളവയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ നാഗരികതയുടെ ഏകോപനം ഏകാധിപത്യപരമായ നിയന്ത്രണത്തിലൂടെ അല്ല, വിവിധ പാളികൾക്കിടയിലെ ഡയലക്ടിക്കൽ ഫീഡ്ബാക്കിലൂടെ വികസിക്കേണ്ടതാണ്.
അത്തരമൊരു സമൂഹത്തിൽ വൈവിധ്യം ഏകതയ്ക്ക് ഭീഷണിയാകേണ്ടതില്ല. സ്വാതന്ത്ര്യം സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തോട് വിരുദ്ധമാകേണ്ടതില്ല. വ്യക്തിത്വവും കൂട്ടായ്മയും പരസ്പരം നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് സംയോജകബലം വ്യത്യാസങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഉയർന്ന ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുകയും വിയോജകബലം ഏകതയെ മരവിച്ച ഏകത്വമായി മാറുന്നതിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യും.
അങ്ങനെ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി ഒരു നിശ്ചലമായ “പരിപൂർണ്ണ സമൂഹം” സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലല്ല; സ്വയം തിരുത്താനും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു സമൂഹം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തം ശാസ്ത്രീയ രീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധി കടന്ന് ഒരു പ്രപഞ്ചദർശനമായി വികസിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം തന്നെ ഒരു മഹത്തായ സ്വയംസംഘടിത സിസ്റ്റമാണ്. കണികകളും ആറ്റങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും കോശങ്ങളും ജീവികളും മനസ്സുകളും സമൂഹങ്ങളും ഈ മഹത്തായ സമഗ്രതയിലെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളാണ്.
ഒരു നക്ഷത്രത്തിലെ ന്യൂക്ലിയർ പ്രക്രിയകളും ഒരു കോശത്തിലെ മെറ്റബോളിസവും ഒരു മസ്തിഷ്കത്തിലെ ചിന്തയും ഒരു സമൂഹത്തിലെ വിപ്ലവവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായും വേർതിരിഞ്ഞ പ്രതിഭാസങ്ങളല്ല. അവ വ്യത്യസ്ത ക്വാണ്ടം പാളികളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരേ സാർവത്രിക ഡയലക്ടിക്കൽ യുക്തിയുടെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണ്. ഓരോന്നിലും സംയോജകബലം ഒരു ഘടന നിലനിർത്തുന്നു; വിയോജകബലം വ്യത്യാസവും ചലനവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഇവയുടെ സംഘർഷത്തിലൂടെ പുതിയ ഏകോപനം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഭൂമിയിലെ ബോധത്തിന്റെ ഉദയം അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേറിട്ട ഒരു അസാധാരണ സംഭവമായി കാണേണ്ടതില്ല. ദീർഘകാല സ്വയംസംഘടനാ പ്രക്രിയയുടെ ഒരു ഉയർന്ന ഘട്ടമായി അതിനെ കാണാം. പ്രപഞ്ചം ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്ന് ജീവനും ജീവനിൽ നിന്ന് ബോധവും വികസിപ്പിച്ചപ്പോൾ അതിന് സ്വന്തം പ്രക്രിയകളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കാനുള്ള ശേഷി ലഭിച്ചു. മനുഷ്യബോധം ഈ അർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്.
സിസ്റ്റങ്ങളെ പഠിക്കുന്ന ശാസ്ത്രജ്ഞനും തത്ത്വചിന്തകനും ഡയലക്ടീഷ്യനും അതിനാൽ ലോകത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് ലോകത്തെ നോക്കുന്ന ഒരു നിരീക്ഷകനല്ല. അവൻ തന്നെ പഠിക്കുന്ന സിസ്റ്റത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അറിവിന്റെ ഓരോ പ്രവർത്തനവും പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം ഘടനയെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ വ്യക്തമായ ബോധം കൈവരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ദ്രവ്യം അറിവായി സ്വയംസംഘടിക്കുന്ന പ്രക്രിയ തന്നെയാണ് ശാസ്ത്രീയ ബോധത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഭൗതിക അർത്ഥം.
ഡയലക്ടിക്കലായി ജീവിക്കുക എന്നത് സ്വന്തം ജീവിതത്തെയും സമൂഹത്തെയും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആയിത്തീരലിന്റെ ഭാഗമായാണ് മനസ്സിലാക്കുന്നത്. വൈരുധ്യങ്ങളെ പരാജയങ്ങളായി കാണാതെ പരിവർത്തനത്തിനുള്ള സാധ്യതകളായി കാണുക എന്നതാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനബോധം. ഓരോ പ്രതിസന്ധിയിലും പുതിയൊരു സംഘടനാതലത്തിന്റെ സാധ്യതയുണ്ട്. ഓരോ നിഷേധത്തിലും പുതിയൊരു സംശ്ലേഷണത്തിന്റെ വിത്തുണ്ട്. ഓരോ വിഭജനത്തിലും പുതിയൊരു ഏകതയുടെ സാധ്യതയുണ്ട്.
ശാസ്ത്രത്തിൽ ഏകോപിതമായ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നത്, രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നീതിയുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്, സംസ്കാരത്തിൽ മനുഷ്യസൃഷ്ടിപരത വികസിപ്പിക്കുന്നത്, പരിസ്ഥിതിയിൽ പ്രകൃതിയുമായി സമതുലിതബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നത് — ഇവയെല്ലാം ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സിസ്റ്റമിക് ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളാണ്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ നീതിയും അറിവും സൗഹാർദ്ദവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന മനുഷ്യപ്രവർത്തനം വെറും സാമൂഹികപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള തുടർച്ചയാണ്. ആറ്റങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും ജീവനും രൂപപ്പെടുത്തിയ അതേ സംയോജക-വിയോജക ഡയലക്ടിക്കൽ ശക്തികൾ മനുഷ്യബോധത്തിൽ സ്വയംബോധമുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടീഷ്യന്റെ ദൗത്യം അതിനാൽ സിസ്റ്റങ്ങളെ വിവരിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. സിസ്റ്റങ്ങളുടെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഏകോപനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന സാധ്യതകൾ കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുകയാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. ശാസ്ത്രജ്ഞൻ, ചിന്തകൻ, സാമൂഹികപ്രവർത്തകൻ, തത്ത്വചിന്തകൻ എന്നിവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഇവിടെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു.
അറിയുക, പ്രവർത്തിക്കുക, ആയിരിക്കുക — ഇവ മൂന്ന് വേർതിരിഞ്ഞ പ്രവർത്തനങ്ങളല്ല. അറിയുന്നതിലൂടെ നാം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നു; പ്രവർത്തിക്കുന്നതിലൂടെ അവയെ മാറ്റുന്നു; മാറ്റത്തിലൂടെ നാം തന്നെ മാറുന്നു. അതിനാൽ അറിവും പ്രവർത്തനവും അസ്തിത്വവും ഒരേ ഡയലക്ടിക്കൽ ആയിത്തീരൽ പ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത നിമിഷങ്ങളാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തം ഒരു സിസ്റ്റത്തിന്റെ ഘടനയും പ്രവർത്തനവും വിവരിക്കുന്ന ശാസ്ത്രം മാത്രമല്ല. അത് യാഥാർഥ്യത്തെ സ്വയംസംഘടിക്കുന്ന, സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന, സ്വയംപ്രതിഫലിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്രപ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള വഴിയായി മാറുന്നു.
പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ചലനത്തിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത വിധം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സംയോജകബലം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു, സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു, ഏകീകരിക്കുന്നു. വിയോജകബലം വ്യത്യാസപ്പെടുത്തുന്നു, ചലിപ്പിക്കുന്നു, പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. സംയോജകബലം ഇല്ലെങ്കിൽ സ്ഥിരമായ സിസ്റ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാകില്ല; വിയോജകബലം ഇല്ലെങ്കിൽ പരിണാമവും വൈവിധ്യവും പുതുമയും ഉണ്ടാകില്ല. അതിനാൽ ജീവിതവും ദ്രവ്യവും മനസ്സും സമൂഹവും പ്രപഞ്ചവും ഇവ രണ്ടിന്റെയും ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകതയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
സിസ്റ്റം ഒരു വസ്തുവല്ല; ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. അത് സ്വയം നിലനിർത്തുന്ന ഒരു പ്രവർത്തനമാണ്. ഓരോ സിസ്റ്റവും അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്തുകൊണ്ട് താൽക്കാലിക ഏകോപനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ ഏകോപനം ഒരിക്കലും അന്തിമമല്ല. അതിനുള്ളിൽ തന്നെ പുതിയ വിയോജക സാധ്യതകൾ രൂപപ്പെടുന്നു; അവ പുതിയ സംയോജനങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സിസ്റ്റങ്ങളുടെ ചരിത്രം ഒരു നേരായ രേഖയല്ല; അത് നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ സർപ്പിളാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ഫീഡ്ബാക്ക് സ്വയംനിയന്ത്രണത്തിന്റെ സാങ്കേതികത മാത്രമല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരൂപമാണ്. സ്വയംസംഘടന വെറും ക്രമസൃഷ്ടിയല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളെ ആന്തരികമാക്കി പുതിയ ഏകോപനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. എമർജൻസ് താഴ്ന്ന തലങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഒരു യാന്ത്രിക കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ മാത്രമല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടനയിലൂടെ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.
ക്വാണ്ടം ലെയർ ഘടന പ്രപഞ്ചത്തെ പരസ്പരം ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്ന സംഘടനാതലങ്ങളുടെ സമഗ്രതയായി കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഉപപരമാണുതലത്തിൽ നിന്ന് സാമൂഹികതലത്തിലേക്ക് ഓരോ പാളിയും മുൻപത്തെ പാളികളുടെ സാധ്യതകളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുകയും അവയെ പുതിയ രൂപത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉയർന്ന പാളികൾ താഴ്ന്ന പാളികളെ സ്വാധീനിക്കുകയും താഴ്ന്ന പാളികൾ ഉയർന്ന പാളികളെ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ പ്രപഞ്ചം പരസ്പരം കടന്നുകയറുന്ന സിസ്റ്റങ്ങളുടെ ഒരു ജീവിക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ സമഗ്രതയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ ഈ ഡയലക്ടിക് സ്വയംബോധമുള്ളതാകുന്നു. മനുഷ്യൻ വൈരുധ്യങ്ങളെ അനുഭവിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; അവയെ മനസ്സിലാക്കുകയും സംഘടിക്കുകയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹിക പരിണാമം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനാ പ്രക്രിയയുടെ ബോധപൂർവമായ ഒരു ഘട്ടമായി കാണാം. മനുഷ്യരാശിയുടെ ചരിത്രം ഈ അർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം സങ്കീർണ്ണതയെ സ്വയം മനസ്സിലാക്കാനും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും നടത്തുന്ന ദീർഘമായ പരീക്ഷണമാണ്.
ഭാവിയിലെ ഉയർന്ന മനുഷ്യനാഗരികത സംയോജകബലത്തെ മാത്രം പരമപ്രധാനമാക്കി വ്യത്യാസങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്ന സമൂഹമാകരുത്; വിയോജകബലത്തെ മാത്രം പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ച് വിഘടനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന സമൂഹവുമാകരുത്. വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിൽ ഏകോപനവും ഏകോപനത്തിനുള്ളിൽ സ്വാതന്ത്ര്യവും, സ്ഥിരതയ്ക്കുള്ളിൽ മാറ്റവും മാറ്റത്തിനുള്ളിൽ തുടർച്ചയും സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ സാമൂഹിക സിസ്റ്റമായിരിക്കണം അത്. അത്തരമൊരു സമൂഹത്തിൽ വൈരുധ്യം ഇല്ലാതാകുകയല്ല; അത് സൃഷ്ടിപരമായ രൂപത്തിലേക്ക് ഉയർത്തപ്പെടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.
അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തം നമ്മോട് പറയുന്നത് പ്രപഞ്ചം പൂർത്തിയായ ഒരു ഉൽപ്പന്നമല്ല എന്നതാണ്. അത് നിരന്തരം സ്വയം നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ദ്രവ്യം സ്വയംസംഘടിക്കുന്നു; ജീവൻ സ്വയംസംഘടനയെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു; ബോധം സ്വയംസംഘടനയെ സ്വയംപ്രതിഫലനമാക്കി മാറ്റുന്നു; മനുഷ്യസമൂഹം ആ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തെ ചരിത്രപരമായ പ്രവർത്തനമാക്കി ഉയർത്തുന്നു.
അങ്ങനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മഹത്തായ ചലനം സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ സംവാദമാണ്. ഈ സംവാദത്തിലാണ് ഘടന ജനിക്കുന്നത്; ഈ സംഘർഷത്തിലാണ് ചലനം നിലനിൽക്കുന്നത്; ഈ പരസ്പരവിരോധത്തിലാണ് പരിണാമം നടക്കുന്നത്; ഈ പരിണാമത്തിലൂടെയാണ് ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഒടുവിൽ ബോധം പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, പ്രപഞ്ചം തന്നെ സ്വന്തം ആയിത്തീരലിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്ന ഒരു ഘട്ടത്തിലെത്തുന്നു.
നാം ചിന്തിക്കുന്ന ഓരോ നിമിഷവും, ഒരു വൈരുധ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്ന ഓരോ ശ്രമവും, ഒരു നീതിപൂർണ്ണ സാമൂഹികഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഓരോ പ്രവർത്തനവും, അറിവിന്റെ ഓരോ പുതിയ കണ്ടെത്തലും — ഇവയെല്ലാം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ തുടർച്ചകളാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിഞ്ഞ ഒന്നല്ല; സ്വയംസംഘടിതമായ പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെ തിരിച്ചറിയുന്ന ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്.
അതിനാൽ സിസ്റ്റംസ് സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അന്തിമ ദാർശനിക അർത്ഥം സംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അത് അസ്തിത്വം എങ്ങനെ സ്വയംസംഘടിക്കുന്നു, വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു, ഉയർന്ന തലങ്ങളിലേക്ക് സ്വയം വികസിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ സ്വന്തം പ്രക്രിയയെക്കുറിച്ച് സ്വയംബോധം നേടുന്നു എന്ന മഹത്തായ ചോദ്യത്തിലേക്ക് തുറക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ യാത്രയുടെ കേന്ദ്രസൂത്രം ലളിതമാണ്: സംയോജകബലം രൂപം നൽകുന്നു; വിയോജകബലം മാറ്റത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു; അവയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകതയിൽ നിന്നാണ് ആയിത്തീരൽ ജനിക്കുന്നത്. പ്രപഞ്ചം ഈ ആയിത്തീരലിന്റെ നിരന്തരമായ പ്രക്രിയയാണ് — സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ സ്വയംസംഘടിക്കുകയും സ്വയം അതിക്രമിക്കുകയും ഒടുവിൽ സ്വന്തം അനന്തമായ പ്രതിഫലനത്തിലേക്ക് ഉണരുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സമഗ്രത.
QUANTUM DIALECTICS- 
Leave a comment