എന്തുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്? അത് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിനെ എങ്ങനെ അതിലംഘിക്കുന്നു?

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് എന്ന ആശയം മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ നിഷേധമോ അതിൽ നിന്നുള്ള വിച്ഛേദമോ അല്ല. മറിച്ച്, ശാസ്ത്രത്തിലും തത്ത്വചിന്തയിലും കഴിഞ്ഞ ഒന്നര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ സംഭവിച്ച അടിസ്ഥാനപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയുടെ ചരിത്രപരവും ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരവും ആയ അടുത്ത ഘട്ടമായി അതിനെ കാണാം. മാർക്സിന്റെയും എംഗൽസിന്റെയും കാലഘട്ടത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിലും വസ്തുവിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും ചലനാത്മകത മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഏറ്റവും പുരോഗമിച്ച തത്ത്വചിന്താപരമായ ചട്ടക്കൂടുകളിലൊന്നായിരുന്നു. ലോകം പരസ്പരം വേർപെട്ട, നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ലെന്നും, ഓരോ അസ്തിത്വരൂപവും അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ രൂപപ്പെടുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്ന സ്വയംവികസിക്കുന്ന സമഗ്രതയാണെന്നും അത് വ്യക്തമാക്കി. എന്നാൽ അതിന്റെ വിപ്ലവകരമായ സ്വഭാവം എത്ര വലുതായിരുന്നാലും, മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് അതിന്റെ ചരിത്രകാലഘട്ടത്തിലെ ശാസ്ത്രീയവും പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപരവുമായ അറിവിന്റെ പരിധികളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രമായിരുന്നില്ല. വസ്തു, ചലനം, കാരണത എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അതിന്റെ ആശയങ്ങൾ പ്രധാനമായും ന്യൂട്ടണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രവും ക്ലാസിക്കൽ താപഗതിശാസ്ത്രവും രൂപപ്പെടുത്തിയ ലോകദർശനത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലായിരുന്നു വികസിച്ചത്. ആ ലോകദർശനത്തിൽ വസ്തു തുടർച്ചയായതും നിർണ്ണിതവുമായ, ബോധത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ഭൗതിക സത്തയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

എന്നാൽ കഴിഞ്ഞ നൂറ്റാണ്ടിൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങൾ തന്നെ ഗണ്യമായി മാറി. ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സ്, ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം, സിസ്റ്റംസ് തിയറി, മോളിക്യുലാർ ബയോളജി, നോൺ-ലീനിയർ ഡൈനാമിക്സ്, കോംപ്ലക്സിറ്റി സയൻസ്, വിവരശാസ്ത്രം, ന്യൂറോസയൻസ് എന്നിവ ക്ലാസിക്കൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ലളിതമായ ചിത്രം തകർത്തു. വസ്തു നിശ്ചലവും നിർജ്ജീവവുമായ ഒരു അടിത്തറയല്ലെന്നും, സ്വയംസംഘടനയ്ക്കും ഉദ്ഭവത്തിനും സ്ഥിരത രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിനും ശേഷിയുള്ള ചലനാത്മക പ്രക്രിയകളുടെ സമുച്ചയമാണെന്നും ആധുനിക ശാസ്ത്രം കാണിച്ചു. സ്ഥലം വെറും ശൂന്യമായ പശ്ചാത്തലമല്ലെന്നും ഊർജ്ജം വസ്തുവിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാവുന്ന ഒരു ബാഹ്യ ഘടകമല്ലെന്നും ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം വ്യക്തമാക്കി. പ്രകൃതിയിലെ സംഭവങ്ങളെ സ്ഥിരമായ വസ്തുക്കളുടെ പരസ്പര ബാഹ്യ ഇടപെടലുകൾ എന്നതിലുപരി ബന്ധങ്ങളുടെയും ഫീൽഡുകളുടെയും ചലനാത്മക ഘടനകളായാണ് കാണേണ്ടത്. സാധ്യത, പരസ്പരബന്ധം, ഫീഡ്ബാക്ക്, സ്വയംസംഘടന, ഉദ്ഭവം, അസ്ഥിരത, ഘട്ടപരിവർത്തനം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തെത്തി.

ഇത്തരം ശാസ്ത്രീയ പരിവർത്തനം ഡയലക്ടിക്സിനും പുതിയൊരു വ്യാഖ്യാനം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. വൈരുധ്യം മനുഷ്യചിന്തയിലെ ഒരു താർക്കികബന്ധമോ സാമൂഹികചരിത്രത്തിലെ ഒരു സംഘർഷമോ മാത്രമല്ല; അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഘടനയിൽ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ചലനാത്മക ബന്ധമായി അതിനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, ഏകീകരണവും വിഭജനവും, സാധ്യതയും യാഥാർത്ഥ്യവും, ക്രമവും അസ്ഥിരതയും, തുടർച്ചയും അളവീകരണവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധമാണ് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനത്തിന് അടിസ്ഥാനം. ഈ ആവശ്യത്തിൽ നിന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഉയർന്നുവരുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെ ഭൗതികവാദപരമായ അടിത്തറ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ Aufhebung, അഥവാ സംരക്ഷിക്കുകയും നിഷേധിക്കുകയും ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന അതിലംഘനപ്രക്രിയയിലൂടെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നു. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനസത്യമായ വസ്തുവിന്റെ സ്വയംവികസനവും ആന്തരിക വൈരുധ്യവും അതിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അതേസമയം, അതിന്റെ ചരിത്രപരമായി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ട ചില ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രപരമായ പരിമിതികൾ മറികടക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലും കോംപ്ലക്സിറ്റി സയൻസിലും നിന്നുള്ള അറിവുകൾ ഉൾക്കൊണ്ട് വസ്തുവിനെ ക്വാണ്ടൈസ്ഡ്, ബന്ധാത്മക, സ്വയംപരിവർത്തനശേഷിയുള്ള പ്രക്രിയയായി കാണുകയും, ചലനത്തെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചലനാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണുകയും, വൈരുധ്യത്തെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ഓന്റോളജിക്കൽ പിരിമുറുക്കമായി മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം വ്യക്തമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് എന്നത് ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സ്ഥാപിത സിദ്ധാന്തങ്ങളെ “ഡയലക്ടിക്കൽ” എന്ന് പേരുമാറ്റുന്ന ശ്രമമല്ല. ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിലെ സൂപ്പർപോസിഷൻ, എന്റാംഗിൾമെന്റ്, ക്വാണ്ടൈസേഷൻ, അനിശ്ചിതത്വം തുടങ്ങിയ പ്രതിഭാസങ്ങളെ ഡയലക്ടിക്കൽ തത്ത്വചിന്തയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാനുള്ള ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ ശ്രമമാണിത്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ചില ആശയങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയമായി നേരിട്ട് തെളിയിക്കപ്പെട്ട നിയമങ്ങളല്ല; അവ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രചോദനത്തോടെ വികസിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഭൗതികവാദ ഓന്റോളജിയുടെ സൈദ്ധാന്തിക നിർദ്ദേശങ്ങളാണ്. ഈ വ്യത്യാസം സൂക്ഷിക്കുന്നത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ ശാസ്ത്രവിരുദ്ധമായ ഒരു സാദൃശ്യശാസ്ത്രമാക്കി മാറ്റുന്നതിൽനിന്ന് സംരക്ഷിക്കുന്നു.

മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ആഴമുള്ള ബൗദ്ധിക വിപ്ലവങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു. അത് ഒരേസമയം മെറ്റാഫിസിക്കൽ ഐഡിയലിസത്തെയും യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദത്തെയും വിമർശിച്ചു. ഐഡിയലിസത്തിനെതിരെ അത് ബോധത്തേക്കാൾ വസ്തുവിന്റെ പ്രാഥമികത സ്ഥാപിച്ചു. എന്നാൽ അതേ സമയം യാന്ത്രിക ഭൗതികവാദത്തിനെതിരെ വസ്തു തന്നെ ചലനാത്മകവും സ്വയംവികസിക്കുന്നതും ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതുമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കി. മാറ്റം എന്നത് വെറും സ്ഥലാന്തരചലനമല്ലെന്നും, നിർജ്ജീവ വസ്തുക്കൾക്കു മേൽ പുറത്തുനിന്നുള്ള ശക്തികൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നതുമാത്രമല്ലെന്നും അത് കാണിച്ചു. മറിച്ച് യാഥാർത്ഥ്യം സ്വന്തം ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളെ അതിജീവിച്ചും സംരക്ഷിച്ചും പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചും ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് വികസിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണെന്ന് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം വിശദീകരിച്ചു.

വിരുദ്ധങ്ങളുടെ ഐക്യവും സമരവും, നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം, അളവിന്റെ മാറ്റം ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നത് എന്നീ ക്ലാസിക്കൽ ഡയലക്ടിക്കൽ നിയമങ്ങൾ ഈ ദർശനത്തിന്റെ കേന്ദ്രസാരത്തെ പ്രകടിപ്പിച്ചു. വികസനം പുറത്തുനിന്നുള്ള കൂട്ടിച്ചേർക്കലിന്റെ ഫലമല്ലെന്നും ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളുടെ പിരിമുറുക്കമാണ് അതിന്റെ പ്രേരകശക്തിയെന്നും അവ വ്യക്തമാക്കി. നിഷേധം പൂർണ്ണമായ നാശമല്ലെന്നും മുൻരൂപത്തിന്റെ പരിമിതിയെ അതിജീവിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാരത്തെ ഉയർന്ന രൂപത്തിൽ സംരക്ഷിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്രിയയാണെന്നും നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം സൂചിപ്പിച്ചു. ചെറിയ അളവിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ ഒരു നിർണായക പരിധി കടക്കുമ്പോൾ പുതിയ ഗുണത്തിലേക്കുള്ള ചാട്ടം സംഭവിക്കാമെന്നും അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം വ്യക്തമാക്കി.

ഹെഗലിന്റെ ഐഡിയലിസ്റ്റ് ഡയലക്ടിക്സിനെ മാർക്സും എംഗൽസും ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവന്നു. ഹെഗലിൽ വൈരുധ്യം പ്രധാനമായും ആശയത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനമായിരുന്നെങ്കിൽ, മാർക്സിൽ അത് ഭൗതിക ജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ബന്ധങ്ങളിലേക്ക് മാറി. പ്രകൃതി, സമൂഹം, ഉൽപ്പാദനം, വർഗബന്ധങ്ങൾ, മനുഷ്യപ്രവർത്തനം എന്നിവയുടെ യഥാർത്ഥ പ്രക്രിയകളിൽ ഡയലക്ടിക്സിനെ കണ്ടെത്തുകയായിരുന്നു മാർക്സിന്റെ മഹത്തായ സംഭാവന. ലെനിൻ ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തെ വിപ്ലവകരമായ ജ്ഞാനപ്രവർത്തനത്തിന്റെ രീതിയായി കൂടുതൽ വികസിപ്പിച്ചു. വസ്തുനിഷ്ഠമായ ആവശ്യകതയും മനുഷ്യന്റെ ബോധപൂർവമായ പ്രവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധം മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള പ്രാക്സിസിന്റെ ജ്ഞാനശാസ്ത്രമായി അത് മാറി.

എന്നാൽ ചരിത്രം തന്നെ ഡയലക്ടിക്കൽ ആണെങ്കിൽ, ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിനും ചരിത്രപരമായ വികസനം ബാധകമായിരിക്കണം. ഒരു സിദ്ധാന്തം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഉപകരണമാണെങ്കിൽ, പുതിയ അറിവുകൾ ഉദ്ഭവിക്കുമ്പോൾ ആ സിദ്ധാന്തവും സ്വന്തം പരിധികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് രൂപാന്തരപ്പെടണം. ഡയലക്ടിക്സിന്റെ തന്നെ നിയമം ഡയലക്ടിക്സിനും ബാധകമാണ്. അതിനാൽ മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും യഥാർത്ഥ മാർഗം അതിനെ മാറ്റമില്ലാത്ത സിദ്ധാന്തമായി സംരക്ഷിക്കുന്നതല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനസത്യങ്ങളെ പുതിയ അറിവിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചരിത്രപരമായ ആവശ്യകത ഉയരുന്നത്. ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രം പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആശയപരമായ പരിധികളെ മറികടന്നിരിക്കുന്നു. വസ്തുവിനെ ഇനി വെറും നിർജ്ജീവമായ “substrate” ആയി കാണാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം തലത്തിൽ നമുക്ക് ലഭിക്കുന്നത് ഫീൽഡുകളും സാധ്യതകളും പരസ്പരബന്ധങ്ങളും അളവീകരിക്കപ്പെട്ട അവസ്ഥകളും ആണ്. കാരണത പോലും എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും ലളിതമായ രേഖീയ നിർണ്ണയമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; നോൺ-ലീനിയർ ഡൈനാമിക്സ്, ഫീഡ്ബാക്ക്, സാധ്യതാപരമായ പരിണാമം, സ്വയംസംഘടന തുടങ്ങിയവ പല സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങളുടെയും സ്വഭാവത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു.

ഇതിന്റെ അർത്ഥം മാർക്സിയൻ മെറ്റീരിയലിസം തെറ്റാണെന്നല്ല. മറിച്ച് മെറ്റീരിയലിസത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പുനർനിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട് എന്നതാണ്. വസ്തു എന്നത് വെറും കട്ടിയുള്ള, സ്ഥലം നിറക്കുന്ന, നിശ്ചലമായ പദാർത്ഥമല്ല. വസ്തു ഫീൽഡുകളുടെയും ഊർജ്ജത്തിന്റെയും ബന്ധങ്ങളുടെയും വിവരഘടനകളുടെയും സ്വയംസംഘടനയുടെയും വിവിധ തലങ്ങളിലായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഈ വികസിത ഭൗതികവാദത്തിൽ സാധ്യത, സ്വയംസംഘടന, ഉദ്ഭവം, സങ്കീർണ്ണത, സ്വയംപരിവർത്തനം എന്നിവയ്ക്ക് യഥാർത്ഥ സ്ഥാനമുണ്ട്.

ഇത്തരം സാഹചര്യത്തിലാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സ്വയംഅതിലംഘനം എന്ന നിലയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. അതിന്റെ അടിസ്ഥാനഭൗതികവാദത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും, യാന്ത്രികവും അത്യന്തം നിർണ്ണയവാദപരവുമായ അവശിഷ്ടങ്ങളെ മറികടക്കുകയും, ഡയലക്ടിക്സിനെ സാമൂഹികചരിത്രത്തിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ സൂക്ഷ്മഘടനയിലേക്കും ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്കും ബോധത്തിലേക്കും വിവരവ്യവസ്ഥകളിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് “മാർക്സിന് പകരം മറ്റൊരു തത്ത്വചിന്ത” എന്നതിലുപരി, മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ തന്നെ ചരിത്രപരമായ വികസനമായി മനസ്സിലാക്കാവുന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സാങ്കേതിക അർത്ഥത്തിൽ മാത്രം ഉപയോഗിക്കുന്നതല്ല. യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വിച്ഛിന്നവും ബന്ധാത്മകവും ചലനാത്മകവുമായ സ്വഭാവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഓന്റോളജിക്കൽ ആശയമായും അത് ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ quantum എന്നത് ചില ഭൗതിക ഇടപെടലുകളുടെ നിർദ്ദിഷ്ട അളവിലുള്ള പാക്കറ്റിനെയോ ക്വാണ്ടൈസ്ഡ് അവസ്ഥയെയോ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ ആശയം കൂടുതൽ വിശാലമാക്കി, യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ പരിവർത്തനങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ഒരേപോലെ മിനുസമുള്ള തുടർച്ചയായ പ്രവാഹമല്ലെന്നും, നിർണായക ഘട്ടങ്ങളിൽ പുതിയ അവസ്ഥകളിലേക്കുള്ള ക്വാണ്ടൈസ്ഡ് അല്ലെങ്കിൽ ഗുണപരമായ ചാട്ടങ്ങളിലൂടെ വികസനം നടക്കാമെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഓരോ “ക്വാണ്ടം” ഒരു പുതിയ അവസ്ഥയുടെ ഉദ്ഭവത്തിനുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ പരിവർത്തനഘട്ടമായി ചിന്തിക്കാം. സാധ്യത യാഥാർത്ഥ്യമായി മാറുന്നു; പഴയ ഘടന പുതിയ ഘടനയ്ക്ക് അടിത്തറയാകുന്നു; ഒരു വൈരുധ്യം പരിഹരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിഹാരം തന്നെ ഉയർന്ന തലത്തിലെ പുതിയ വൈരുധ്യത്തിന് കാരണമാകുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ “ക്വാണ്ടം” എന്നത് അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന യൂണിറ്റ് എന്ന തത്ത്വചിന്താപരമായ അർത്ഥം സ്വീകരിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രധാന ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് പ്രപഞ്ചം ഏകതാനമായ ഒരു ഭൗതിക തുടർച്ചയല്ലെന്നും, പരസ്പരം ബന്ധിതമായ വിവിധ ക്വാണ്ടം തലങ്ങളായി സംഘടനപ്പെട്ട ഒരു ശ്രേണീകൃത സമഗ്രതയാണെന്നും ഉള്ള ധാരണ. ഉപആണവതലം, ആണുതലം, തന്മാത്രാതലം, കോശതലം, ജീവിതലം, നാഡീവ്യൂഹതലം, ബോധതലം, സാമൂഹികതലം തുടങ്ങിയവയെ പരസ്പരം വേർതിരിഞ്ഞ ലോകങ്ങളായി കാണാതെ, ഒരേ പ്രപഞ്ചപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളായി കാണാം.

ഒരു താഴ്ന്ന തലത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന നിയമങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; ഉയർന്ന തലത്തിൽ അവ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഭൗതികതയിൽനിന്ന് രസതന്ത്രം ഉദ്ഭവിക്കുമ്പോൾ ഭൗതികനിയമങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. രസതന്ത്രത്തിൽനിന്ന് ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുമ്പോൾ രസതന്ത്രം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുമ്പോൾ ജൈവഘടനകൾ ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. മറിച്ച് അവയുടെ അടിസ്ഥാനങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് പുതിയ തലത്തിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങളും പുതിയ ഗുണങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് ഉദ്ഭവഗുണം എന്ന ആശയത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ വ്യാഖ്യാനം.

ഒരു പുതിയ തലത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം മുൻതലത്തിലെ ഘടകങ്ങളുടെ വെറും കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല. അവയുടെ ബന്ധഘടനയിൽ സംഭവിക്കുന്ന ഗുണപരമായ പുനഃസംഘടനയാണ്. അതിനാൽ quantum-layered ontology-യിൽ ഓരോ ഉയർന്ന തലവും താഴ്ന്ന തലത്തെ നിഷേധിക്കുകയും അതിന്റെ സാരത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും പുതിയ സംഘടനാരൂപത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് ഹെഗലിന്റെ Aufhebung എന്ന ആശയത്തെ ഭൗതികവും ശാസ്ത്രീയവുമായ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനർവായിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു വഴി.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്ര ആശയമാണ് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക ബന്ധം. ഇവിടെ ഈ പദങ്ങൾ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ നിലവിലുള്ള നാല് അടിസ്ഥാനബലങ്ങൾക്ക് പകരം ഉപയോഗിക്കുന്ന പുതിയ സാങ്കേതിക പദങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് വിവിധ തലങ്ങളിൽ സ്ഥിരതയും വിഘടനവും, ഏകീകരണവും വ്യത്യാസവൽക്കരണവും, സംരക്ഷണവും പരിവർത്തനവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിപുലമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ധ്രുവങ്ങളെയാണ് അവ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

സംയോജകബലം ഘടനകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും തുടർച്ച ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും വേർതിരിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും പുതിയ രൂപങ്ങൾക്ക് സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു സംവിധാനത്തിൽ സംയോജകബലം മാത്രം പരമാവധി ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചാൽ മാറ്റത്തിനുള്ള ശേഷി കുറയുകയും സ്തംഭനാവസ്ഥ ഉണ്ടാകുകയും ചെയ്യാം. വിയോജകബലം നിയന്ത്രണമില്ലാതെ ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചാൽ ഘടന തകരുകയും ഏകീകരണം നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യും. ജീവൻ, സങ്കീർണ്ണത, പരിണാമം, സൃഷ്ടി എന്നിവ സാധ്യമാകുന്നത് ഈ രണ്ടിന്റെയും ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലാണ്.

ഉപആണവതലത്തിൽ ബന്ധനവും വിഘടനവും, ആണുതലത്തിൽ സ്ഥിരതയും വികിരണവും, രസതന്ത്രത്തിൽ ബന്ധനവും പ്രതികരണവും, ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ഹോമിയോസ്റ്റാസിസും മ്യൂട്ടേഷനും, പരിണാമത്തിൽ സംരക്ഷണവും വ്യതിയാനവും, സമൂഹത്തിൽ സംഘടനയും സംഘർഷവും, ചരിത്രത്തിൽ സ്ഥിരതയും വിപ്ലവവും—ഇവയെല്ലാം ഒരേ ഡയലക്ടിക്കൽ മാതൃകയുടെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വായിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന തത്ത്വചിന്താപരമായ നിർദ്ദേശമുണ്ട്: സ്ഥിരത തന്നെ മാറ്റത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; മാറ്റത്തിന് ആവശ്യമായ ഒരു നിബന്ധനയാണ്. അതുപോലെ മാറ്റം സ്ഥിരതയുടെ നിഷേധമാത്രമല്ല; കൂടുതൽ ഉയർന്ന സ്ഥിരതയുടെ സൃഷ്ടിക്ക് ആവശ്യമായ പ്രക്രിയയാണ്. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് മാറ്റത്തെ തടഞ്ഞുകൊണ്ടല്ല, നിയന്ത്രിതമായ മാറ്റത്തിലൂടെയാണ്. ഒരു ജീവകോശം അതിന്റെ ഘടന നിലനിർത്തുന്നത് നിരന്തരമായ വസ്തു-ഊർജ്ജ കൈമാറ്റത്തിലൂടെയാണ്. അതിനാൽ ജീവന്റെ സ്ഥിരത ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന മറ്റൊരു കേന്ദ്ര ആശയമാണ് Universal Primary Force, അഥവാ സർവത്രിക പ്രാഥമികബലം. ഇതിനെ ഒരു പുതിയ “അഞ്ചാമത്തെ ഭൗതികബലം” എന്ന അർത്ഥത്തിൽ കാണേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് വിവിധ പ്രകൃതിപ്രക്രിയകളിൽ സ്ഥിരതയും വ്യതിയാനവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംയോജക-വിയോജക ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ ഏറ്റവും പൊതുവായ ഓന്റോളജിക്കൽ രൂപമായി ഇതിനെ കാണാം.

ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തിക ഇടപെടലുകൾ, ആണവബലങ്ങൾ, രാസബന്ധങ്ങൾ, ജീവശാസ്ത്രപരമായ പരസ്പരാകർഷണങ്ങൾ, ജീവികളുടെ സ്വയംസംഘടന, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഒരേ ഭൗതികബലമാണെന്ന് നിലവിലെ ശാസ്ത്രം പറയുന്നില്ല. എന്നാൽ ഇവയിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഏകീകരണം, വിഭജനം, സ്ഥിരത, അസ്ഥിരത, ഫീഡ്ബാക്ക്, പുനഃസംഘടന തുടങ്ങിയ പൊതുവായ ഡയലക്ടിക്കൽ മാതൃകകളെ ഒരു ഏകീകൃത ഓന്റോളജിക്കൽ ചട്ടക്കൂടിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ് Universal Primary Force എന്ന ആശയം.

ഇതോടൊപ്പം Universal Primary Code എന്ന ആശയം വരുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സ്വയംസംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന മാതൃകകളെ ഒരു സർവത്രിക “കോഡ്” ആയി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണിത്. കണങ്ങൾ ആണുക്കളായി, ആണുക്കൾ തന്മാത്രകളായി, തന്മാത്രകൾ കോശഘടനകളായി, കോശങ്ങൾ ജീവികളായി, ജീവികൾ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളായി, വ്യക്തികൾ സാമൂഹികസമൂഹങ്ങളായി സംഘടനപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയകളിൽ വ്യത്യസ്ത ശാസ്ത്രീയ നിയമങ്ങൾ പ്രവർത്തിച്ചാലും, അവയുടെ പിന്നിൽ ബന്ധം, പ്രതികരണം, ഫീഡ്ബാക്ക്, സ്ഥിരത, അസ്ഥിരത, ഉദ്ഭവം തുടങ്ങിയ ചില പൊതുവായ സംഘടനാപരമായ മാതൃകകൾ കാണാം.

ക്ലാസിക്കൽ ഡയലക്ടിക്സിൽ വൈരുധ്യം പലപ്പോഴും ആശയങ്ങൾ, വർഗങ്ങൾ, സാമൂഹികശക്തികൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വൈരുധ്യത്തിന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഓന്റോളജിക്കൽ അർത്ഥം നൽകുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഒരു സംവിധാനത്തിനുള്ളിലെ വ്യത്യസ്ത പ്രവണതകൾ തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ പിരിമുറുക്കമാണ് വൈരുധ്യം. വ്യത്യസ്ത സാധ്യതകൾ, ഊർജ്ജവ്യത്യാസങ്ങൾ, ഘട്ടബന്ധങ്ങൾ, ഫീഡ്ബാക്കുകൾ, ഘടനാപരമായ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് പല സംവിധാനങ്ങളിലും മാറ്റത്തിന് കാരണമാകുന്നത്.

ഇവിടെ “വൈരുധ്യം” എന്നത് ലളിതമായി “രണ്ട് വസ്തുക്കൾ തമ്മിലുള്ള തർക്കം” എന്ന അർത്ഥത്തിലല്ല. ഒരേ സംവിധാനത്തിനുള്ളിൽ പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുന്നതും ഒരേസമയം പരസ്പരം പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നതുമായ പ്രവണതകളുടെ സഹവർത്തിത്വമാണ് അത്. ഈ പിരിമുറുക്കം ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലത്തിലേക്ക് മാറുമ്പോൾ ഒരു പരിഹാരം രൂപപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ആ പരിഹാരം അന്തിമമായ സമാപനമല്ല. അത് പുതിയൊരു സംഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനാൽ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഡയലക്ടിക്കൽ വികസനം അവസാനമില്ലാത്ത സ്വയംപരിവർത്തനപ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ക്ലാസിക്കൽ ലോകദർശനത്തിൽ വലിയൊരു മാറ്റം കൊണ്ടുവന്നു. ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ വസ്തുക്കൾക്ക് അളക്കാവുന്ന നിർദ്ദിഷ്ട ഗുണങ്ങളുണ്ടെന്നും അവ നിർണ്ണിതമായ കാരണബന്ധങ്ങളിലൂടെ വികസിക്കുന്നുവെന്നും കരുതപ്പെട്ടു. ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തിൽ ഒരു ഭൗതികസംവിധാനത്തെ അതിന്റെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ട ഒരു ചെറിയ യന്ത്രമായി കാണാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകൾ സാധ്യതകളുടെ ഘടനകളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു; അളക്കൽ ഒരു ഭൗതിക ഇടപെടലാണ്; ചില ഗുണങ്ങൾ ഒരേ സമയം നിർദ്ദിഷ്ട മൂല്യങ്ങളോടെ നിലനിൽക്കണമെന്നില്ല.

എന്നാൽ ഇതിനെ “ബോധം നിരീക്ഷിച്ചാൽ മാത്രമേ യാഥാർത്ഥ്യം ഉണ്ടാകൂ” എന്ന ലളിതമായ വാദത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയല്ല. ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സിലെ measurement problem-ന് വിവിധ വ്യാഖ്യാനങ്ങളുണ്ട്. അളക്കൽ, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടൽ, decoherence, wave-function collapse എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യത്യസ്ത വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന് ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ ഉറച്ച നിലപാട് സ്വീകരിക്കേണ്ടത് “ബോധം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു” എന്നതിലല്ല, മറിച്ച് അറിയുന്നവനും അറിയപ്പെടുന്നതും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടൽ ഒരു ഭൗതികപ്രക്രിയയാണ് എന്നതിലാണ്.

ക്വാണ്ടം എന്റാംഗിൾമെന്റ് ഇതിന് മറ്റൊരു പ്രധാന തത്ത്വചിന്താപരമായ പ്രചോദനം നൽകുന്നു. ഒരിക്കൽ പരസ്പരം ഇടപെട്ട ക്വാണ്ടം സംവിധാനങ്ങൾക്കിടയിൽ ദൂരെയായാലും നിലനിൽക്കുന്ന സംയുക്ത സ്ഥിതിവിവരബന്ധങ്ങൾ കാണപ്പെടാം. ഇതിലൂടെ പ്രപഞ്ചത്തെ പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രമായ ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടമായി കാണുന്ന ലളിതമായ ചിത്രം അപര്യാപ്തമാകുന്നു. എന്നാൽ എന്റാംഗിൾമെന്റ് പ്രകാശത്തേക്കാൾ വേഗത്തിലുള്ള സാധാരണ വിവരവിനിമയം തെളിയിക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രാധാന്യം പ്രപഞ്ചത്തിലെ ചില ഗുണങ്ങൾ വ്യക്തിഗത ഭാഗങ്ങളെ മാത്രം നോക്കി വിശദീകരിക്കാനാവാത്ത തരത്തിലുള്ള ബന്ധാത്മക ഘടനകളിൽ നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതിലാണ്.

ഇത് ഡയലക്ടിക്കൽ സമഗ്രതയുടെ ആശയവുമായി ആഴത്തിലുള്ള ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ സാമ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഭാഗവും സമഗ്രതയും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായിട്ടും പരസ്പരം നിർണ്ണയിക്കുന്നവയാണ്. വ്യക്തിത്വവും ബന്ധവും, വ്യത്യാസവും ഏകതയും, സ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരാശ്രിതത്വവും—ഇവ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്ന ദ്വന്ദങ്ങളല്ല; ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സംഘടനയിൽ പരസ്പരം നിർവചിക്കുന്ന ധ്രുവങ്ങളാണ്.

മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മഹത്തായ ശക്തി സാമൂഹികവും ചരിത്രപരവുമായ വൈരുധ്യങ്ങളെ ഭൗതികജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഘടനകളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചതിലാണ്. ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും, മൂലധനവും അധ്വാനവും, ഉപയോഗമൂല്യവും വിനിമയമൂല്യവും, ആവശ്യകതയും സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങൾ ചരിത്രവികസനത്തിന്റെ നിർണ്ണായക ഘടകങ്ങളാണെന്ന് മാർക്സിസം വ്യക്തമാക്കി. മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനം മൂലധനവ്യവസ്ഥയിൽ ചരക്കായി മാറുന്നതും, ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും ഉടമസ്ഥതയുടെ സ്വകാര്യ സ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യവും അതിലൂടെ വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സാമൂഹിക ഡയലക്ടിക്സിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അതിനെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു പ്രപഞ്ചചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ സ്ഥാപിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. മൂലധനവും അധ്വാനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുധ്യത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഭൗതികരൂപമാണെന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിച്ചുവെന്ന അവകാശമല്ല ഇവിടെ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. പകരം, സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളും പ്രകൃതിയിലെ സ്വയംസംഘടനാ പ്രക്രിയകളും ഒരേ പൊതുവായ ഡയലക്ടിക്കൽ മാതൃകയിൽ പഠിക്കാവുന്നതാണ് എന്നതാണ് നിർദ്ദേശം.

അതുകൊണ്ട് ചരിത്ര ഡയലക്ടിക്സ് സർവത്രിക ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക പ്രകടനമായി കാണപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യചരിത്രം പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര നാടകമല്ല; ജീവനും മനുഷ്യബോധവും ഉദ്ഭവിച്ച ഭൗതികപ്രക്രിയയുടെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിലാണ് അവ നിലനിൽക്കുന്നത്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുള്ള ഒരു സത്തയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടനയിൽ ഉയർന്ന തലത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഒരു ഘടകമാണ്.

മാർക്സിന്റെയും എംഗൽസിന്റെയും കാലത്തെ ഭൗതികവാദം വിപ്ലവകരമായിരുന്നെങ്കിലും അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ക്ലാസിക്കൽ നിർണ്ണയവാദത്തിന്റെ ചില സ്വാധീനങ്ങൾ നിലനിന്നിരുന്നു. വസ്തു തുടർച്ചയായതും നിയമാനുസൃതവുമായതും അതിന്റെ ഭാവിയെ തത്വത്തിൽ മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കാവുന്നതുമായ ഒന്നായി കരുതപ്പെട്ടു. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും ആധുനിക സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രവും ഈ ചിത്രം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കി.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വസ്തു നിർജ്ജീവമായ പദാർത്ഥമല്ല; സ്വയംസംഘടനയുടെയും സ്വയംപരിവർത്തനത്തിന്റെയും പ്രക്രിയയാണ്. ഇതിലൂടെ ഭൗതികവാദം ദുർബലമാകുന്നില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ സമ്പന്നമാകുന്നു. സാധ്യത, അനിശ്ചിതത്വം, ഉദ്ഭവം, സങ്കീർണ്ണത, സൃഷ്ടിപരമായ പുനഃസംഘടന എന്നിവയെല്ലാം ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിനുള്ളിൽ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന ഭൗതികവാദമാണ് ഇവിടെ ആവശ്യമായത്.

ഇത് “വസ്തുവിന് മനസ്സുണ്ട്” എന്ന പാൻസൈക്കിസ്റ്റ് വാദത്തിലേക്ക് നിർബന്ധമായും പോകേണ്ടതില്ല. ബോധം വസ്തുവിന്റെ അടിസ്ഥാനഗുണമാണെന്ന് ശാസ്ത്രം തെളിയിച്ചിട്ടില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ നിലപാട് ഇതായിരിക്കാം: ബോധം ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട അതിഭൗതിക സത്തയല്ല; അതേസമയം ഓരോ അടിസ്ഥാനകണത്തിനും ബോധമുണ്ട് എന്നതും ആവശ്യമായ നിഗമനമല്ല. മറിച്ച് സങ്കീർണ്ണമായ ഭൗതിക, ജൈവ, നാഡീവ്യൂഹ സ്വയംസംഘടനയിൽ ഉയർന്ന തലത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഗുണമാണ് ബോധം.

മാർക്സിയൻ ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിൽ ജ്ഞാനം വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ മനുഷ്യബോധത്തിലെ പ്രതിഫലനമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെട്ടു. ഐഡിയലിസത്തിന്റെ “ചിന്തയാണ് ലോകത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്” എന്ന നിലപാടിനെതിരെ ഇത് നിർണ്ണായകമായ ഭൗതികവാദപരമായ തിരുത്തലായിരുന്നു. എന്നാൽ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അറിവിനെ വെറും ബാഹ്യവസ്തുവിന്റെ നിഷ്ക്രിയ പ്രതിഫലനം എന്നതിൽ ഒതുക്കുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അറിവിനെ പ്രതിഫലനത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ ഒരു പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണുന്നു. അറിയുന്നവനും അറിയപ്പെടുന്നതും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ട ധ്രുവങ്ങളല്ല. മനുഷ്യന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മസ്തിഷ്കം, ഭാഷ, ആശയങ്ങൾ, ഉപകരണങ്ങൾ, പരീക്ഷണരീതികൾ എന്നിവയിലൂടെ ലോകവുമായി സജീവമായി ഇടപെടുമ്പോഴാണ് അറിവ് രൂപപ്പെടുന്നത്. ശാസ്ത്രീയ പരീക്ഷണം തന്നെ ഒരു ഭൗതിക ഇടപെടലാണ്. അതിനാൽ അറിവ് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വെറും കണ്ണാടിയല്ല; യാഥാർത്ഥ്യവുമായി മനുഷ്യൻ നടത്തുന്ന സജീവവും ചരിത്രപരവുമായ ഇടപെടലിന്റെ ഫലമാണ്.

ഇവിടെ “സത്യം correspondence അല്ല, resonance ആണ്” എന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയം കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി മനസ്സിലാക്കാം. സത്യം യാഥാർത്ഥ്യവുമായി ഒരു യാന്ത്രിക സാമ്യം മാത്രമല്ല; നമ്മുടെ ആശയഘടനകളും പരീക്ഷണങ്ങളും നിരീക്ഷണങ്ങളും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സ്ഥിരതയുള്ള ഘടനകളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുകയും അവയെ വിജയകരമായി വിശദീകരിക്കുകയും പ്രവചിക്കുകയും പ്രയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥയാണ്. പ്രാക്സിസ് അതിനാൽ സത്യത്തിന്റെ നിർണ്ണായക പരീക്ഷണമായി തുടരുന്നു.

മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിൽ വർഗസമരം ചരിത്രവികസനത്തിന്റെ കേന്ദ്രപ്രേരകശക്തികളിലൊന്നാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് വർഗവൈരുധ്യത്തെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പ്രത്യേക സംഘടനാതലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയായി കാണുന്നു. മൂലധനവും അധ്വാനവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും ഉടമസ്ഥതയുടെ സ്വകാര്യവൽക്കരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം, മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവും അതിന്റെ ചരക്കുവൽക്കരണവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം എന്നിവ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭൗതികശക്തികളായി തുടരുന്നു.

എന്നാൽ ഇന്നത്തെ ലോകത്തിൽ സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും പരിസ്ഥിതിയും, സാങ്കേതികവിദ്യയും നൈതികതയും, ഉൽപ്പാദനവും പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളുടെ പരിമിതിയും, മത്സരംയും സഹകരണവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ നിർണ്ണായകമാകുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹം ഭൂമിയുടെ ജൈവമണ്ഡലത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സംവിധാനമല്ല. അതിനാൽ സാമൂഹിക വിമോചനവും പരിസ്ഥിതിപരമായ പുനഃസംഘടനയും പരസ്പരം ബന്ധിതമായിത്തീരുന്നു.

ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ വിമോചനദർശനം കൂടുതൽ വിശാലമായ ഗ്രഹതലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാം. മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയുടെ യജമാനനാക്കുക എന്നതല്ല ലക്ഷ്യം; മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ചരിത്രപരമായി തകർന്ന ബന്ധത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസം ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയുടെ പ്രശ്നത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ, ജീവൻ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങളുടെ സംയോജിത സംരക്ഷണവും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണവും ഉൾക്കൊള്ളേണ്ടതുണ്ട്.

മാർക്സിന് പ്രാക്സിസ് എന്നത് സിദ്ധാന്തവും പ്രവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള ഐക്യമായിരുന്നു. ലോകത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നതിൽ മാത്രം മനുഷ്യൻ തൃപ്തനാകരുത്; അതിനെ മാറ്റുകയും വേണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമാക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംവികസനത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒന്നല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റുമ്പോൾ സ്വയം മാറുകയും ചെയ്യുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യയെ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും പുതിയ നൈതികപ്രശ്നങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ പ്രാക്സിസ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയോടൊപ്പം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയും ആയിരിക്കണം. വിപ്ലവം വെറും പഴയ ഘടനയുടെ നാശമല്ല; പഴയതിലെ സൃഷ്ടിപരമായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ച് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്ന നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം ആയിരിക്കണം.

ആധുനിക ചിന്തയുടെ വലിയൊരു പ്രശ്നം ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും തമ്മിലുള്ള വേർപാടാണ്. ശാസ്ത്രം അളക്കാവുന്ന വസ്തുതകളിലേക്ക് ചുരുങ്ങുമ്പോൾ അതിന്റെ ഓന്റോളജിക്കൽ അർത്ഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ പലപ്പോഴും പിന്നിലാകുന്നു. മറുവശത്ത് തത്ത്വചിന്ത അനുഭവപരിശോധനയിൽനിന്ന് വേർപെട്ടാൽ അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽനിന്ന് അകന്ന അമൂർത്തചിന്തയായി മാറാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രത്തെ തത്ത്വചിന്തകൊണ്ട് മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്. മറിച്ച് ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുടെ പരസ്പരബന്ധവും അവയുടെ ഓന്റോളജിക്കൽ അർത്ഥവും അന്വേഷിക്കുന്ന ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ ചട്ടക്കൂട് നൽകുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുതകളല്ല; പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ സ്വയംബോധം വികസിക്കുന്ന ചരിത്രത്തിലെ ഘട്ടങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം എന്റാംഗിൾമെന്റ് ഭാഗവും സമഗ്രതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു. പരിണാമജീവശാസ്ത്രം മാറ്റവും തിരഞ്ഞെടുപ്പും പാരമ്പര്യവും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. സിസ്റ്റംസ് തിയറിയും കോംപ്ലക്സിറ്റി സയൻസും ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ നിർണായക പരിധി കടക്കുമ്പോൾ പുതിയ സംഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതിനെ പഠിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയങ്ങൾക്ക് പുതിയ ശാസ്ത്രീയ സംഭാഷണവാതിലുകൾ തുറക്കുന്നു.

ഒരു സിസ്റ്റത്തിൽ ഊർജ്ജം, ദ്രവ്യം, വിവരങ്ങൾ എന്നിവ ക്രമേണ ശേഖരിക്കപ്പെടുകയും അതിന്റെ നിലവിലുള്ള സ്ഥിരത നിലനിർത്താനാവാത്ത ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ പുതിയ ഘടന ഉദ്ഭവിക്കാം. ജലത്തിന്റെ ഘട്ടപരിവർത്തനം, രാസസ്വയംസംഘടന, ജീവപരിണാമത്തിലെ പുതിയ രൂപങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവം, സാമൂഹിക വിപ്ലവങ്ങൾ എന്നിവ ഒരേ ഭൗതികപ്രക്രിയകളാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. എന്നാൽ അളവിലുള്ള തുടർച്ചയായ മാറ്റം നിർണായക പരിധിയിൽ ഗുണപരമായ സംഘടനാപരിവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കാം എന്ന പൊതുവായ ഡയലക്ടിക്കൽ മാതൃക അവയിൽ കാണാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന നിർദ്ദേശം ക്യാപിറ്റലിസത്തെ വിയോജകബലത്തിന്റെ സാമൂഹിക അതിവികാസം എന്ന നിലയിൽ കാണുക എന്നതാണ്. ഇത് ഒരു ശാസ്ത്രീയ ഭൗതികസമവാക്യം എന്നല്ല, സാമൂഹികവ്യവസ്ഥയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ വിമർശനമായി മനസ്സിലാക്കണം.

ക്യാപിറ്റലിസ്റ്റ് ഉൽപ്പാദനരീതി വിഭജനത്തിലൂടെയാണ് വളരുന്നത്. ഉൽപ്പാദകനെയും ഉൽപ്പന്നത്തെയും വേർതിരിക്കുന്നു; തൊഴിലാളിയെയും ഉൽപ്പാദനോപാധികളെയും വേർതിരിക്കുന്നു; മനുഷ്യനെയും പ്രകൃതിയെയും വേർതിരിക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദനത്തെയും ഉപഭോഗത്തെയും; അറിവിനെയും സാമൂഹിക ലക്ഷ്യത്തെയും; സാങ്കേതികവിദ്യയെയും മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളെയും വേർതിരിക്കുന്നു. വിഭജനം സ്വയം ഒരു പ്രശ്നമല്ല—വ്യത്യാസവൽക്കരണം സങ്കീർണ്ണതയുടെ അനിവാര്യ ഘടകമാണ്. എന്നാൽ വ്യത്യാസം സമഗ്രതയുമായി പുനഃബന്ധപ്പെടാതിരിക്കുമ്പോൾ അത് അന്യവൽക്കരണമായി മാറുന്നു.

പ്രകൃതിയിൽ വിയോജകപ്രക്രിയകൾ പുതിയ രൂപങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവത്തിന് ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ സാമൂഹികമായി അവ ഏകീകരണത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടാൽ വിഘടനമായി മാറുന്നു. പരിസ്ഥിതിനാശം, സാമൂഹിക ആറ്റമൈസേഷൻ, മാനസിക അന്യവൽക്കരണം, സാമ്പത്തിക അസമത്വം എന്നിവയെ ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ അസന്തുലനത്തിന്റെ സാമൂഹിക പ്രകടനങ്ങളായി വായിക്കാം.

ഇവിടെയാണ് സോഷ്യലിസത്തിനും കമ്മ്യൂണിസത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം നൽകേണ്ടത്. അവയെ വെറും ഉടമസ്ഥതാ സംവിധാനങ്ങളുടെ മാറ്റമായി കാണുന്നത് മതിയാകില്ല. ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത അനിവാര്യമായിരുന്നാലും, അതിനപ്പുറം സൃഷ്ടിയുടെ ഉപാധികളുടെ സാമൂഹിക പരിപാലനം എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് നീങ്ങേണ്ടതുണ്ട്. സാങ്കേതികവിദ്യ, ജൈവവിഭവങ്ങൾ, അറിവ്, ഊർജ്ജം, പരിസ്ഥിതി, ഉൽപ്പാദനം എന്നിവ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സംയോജിത സമഗ്രതയെ സേവിക്കുന്ന രീതിയിൽ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടണം.

ഭാവിയിലെ സോഷ്യലിസം മത്സരം ഇല്ലാത്ത ഒരു ഏകതാന സമൂഹം എന്നതിലുപരി, വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ സംയോജിത സഹവർത്തിത്വം ആയിരിക്കണം. വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുക അല്ല ലക്ഷ്യം; വ്യത്യാസങ്ങൾ സമഗ്രതയെ സമ്പന്നമാക്കുന്ന രീതിയിൽ അവയെ ഏകീകരിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. വ്യക്തി സമൂഹത്തിൽ ലയിച്ച് ഇല്ലാതാകുന്നതല്ല; വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക സഹകരണത്തിൽ വികസിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് ലക്ഷ്യം.

ഇത്തരം സമൂഹത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ആവശ്യകതയിൽനിന്നുള്ള പൂർണ്ണ മോചനം എന്ന അർത്ഥത്തിൽ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ആവശ്യകതയും സൃഷ്ടിപരതയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ഐക്യമാണ് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം. പ്രകൃതിനിയമങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുക സാധ്യമല്ല; അവയെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി ബോധപൂർവം സഹകരിക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ കഴിവാണ് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം കൂടുതൽ വസ്തുക്കൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുക എന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സംയോജകബന്ധം, മനുഷ്യർക്കിടയിലെ സാമൂഹിക ഐക്യം, അറിവിന്റെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും ജനാധിപത്യവൽക്കരണം, പരിസ്ഥിതിയുടെ പുനഃസംഘടന, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികസനം എന്നിവയെ ഒരേ ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ ഘടകങ്ങളായി കാണുകയാണ് വേണ്ടത്.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—dialectical planetaryism, അഥവാ ഗ്രഹതല ഡയലക്ടിക്കൽ ബോധം. മനുഷ്യവിമോചനത്തെ ഭൂമിയുടെ വിമോചനത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ഭൂമിയെ കീഴടക്കാനുള്ള ഒരു വസ്തുവായി കാണുന്ന സംസ്കാരത്തിന് പകരം ഭൂമിയുടെ സ്വയംസംഘടിതമായ ജീവവ്യവസ്ഥകളുമായി സഹവികസിക്കുന്ന ഒരു സംസ്കാരം ആവശ്യമാണ്.

സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രകൃതിയുടെ എതിരാളിയല്ല; അത് പ്രകൃതിയുടെ മനുഷ്യരൂപത്തിലുള്ള ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ വിപുലീകരണമാകാം. എന്നാൽ അതിന് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിയന്ത്രണം ആരുടെ കൈകളിലാണ്, എന്ത് ലക്ഷ്യത്തിനാണ് അത് ഉപയോഗിക്കുന്നത്, അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിപരമായ പരിധികൾ എന്താണ് എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ നിർണ്ണായകമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യയെ ലാഭസമാഹരണത്തിന്റെ ഉപകരണമാക്കി മാത്രം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അത് വിയോജകബലത്തെ സാമൂഹികമായി അതിവികസിപ്പിക്കുന്നു. അതിനെ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെയും ഭൂമിയുടെയും ദീർഘകാല സംയോജിതത്വത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതേ സാങ്കേതികശക്തി പുതിയ സംയോജകസംവിധാനങ്ങളുടെ നിർമ്മാണത്തിൽ പങ്കാളിയാകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള അവകാശവാദം ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിനും ഡയലക്ടിക്കൽ വികസനം ബാധകമാണെന്നതാണ്. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനത്തെ വിശദീകരിച്ചെങ്കിൽ, അതിന്റെ സ്വന്തം ചരിത്രവും ചലനാത്മകമായിരിക്കണം. ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനസത്യം തന്നെ എല്ലാ രൂപങ്ങളും അവയുടെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ മാറുന്നു എന്നാണെങ്കിൽ, ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസവും ഈ നിയമത്തിന് പുറത്തല്ല.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് “ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ്” ആയി മനസ്സിലാക്കാം. ഡയലക്ടിക്സ് സ്വന്തം അറിവിന്റെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ നിഷേധിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണത്. പഴയ ഭൗതികവാദത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ ആഴം വർധിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സിനെ പ്രപഞ്ചപരമായ സ്വയംസംഘടനയുടെ വലിയ പ്രക്രിയയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

ഈ നിലയിൽ ചരിത്രം പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് വേർപ്പെട്ട സംഭവമല്ല; cosmogenesis-ന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടമാണ്. ജീവൻ ഭൗതികപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്. ബോധം ജീവന്റെ സ്വയംസംഘടനയിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഉയർന്ന സങ്കീർണ്ണതയാണ്. മനുഷ്യബോധം പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒന്നല്ല; പ്രകൃതി തന്നെ ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാതലത്തിൽ സ്വയം അറിയാനുള്ള കഴിവ് വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത അവസ്ഥയാണ്.

“പ്രപഞ്ചം മനുഷ്യനിലൂടെ സ്വയം അറിയുന്നു” എന്ന വാക്യം അതിനാൽ ഒരു അതിഭൗതിക അവകാശവാദമായി കാണേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഭൗതികവസ്തുക്കളാൽ നിർമ്മിതനാണ്; മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘകാല പരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്; മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് പ്രകൃതിയുടെ ഒരു ഭാഗം പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ച് അറിവ് നേടുന്ന ഒരു സവിശേഷ ഘട്ടമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാവുന്ന ഒരു ആശയമാണ് വസ്തുവിനെ സ്മൃതിയുടെയും സൃഷ്ടിപരതയുടെയും വാഹകമായി കാണുക എന്നത്. ഇവിടെ “സ്മൃതി” എന്ന് പറയുന്നത് മനുഷ്യന്റെ മാനസികസ്മൃതി മാത്രമല്ല. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ മുൻ ഇടപെടലുകളുടെ ഫലമായി അതിന്റെ ഘടനയിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങളെയും പാറ്റേണുകളെയും സൂചിപ്പിക്കുന്ന വിപുലമായ ആശയമാണ്.

DNA-യിലെ വിവരസംഭരണം, പ്രോട്ടീൻ ഘടന, കോശഘടന, നാഡീവ്യൂഹത്തിലെ synaptic plasticity, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായ ഘടന, ഭാഷ, സാംസ്കാരിക അറിവ് എന്നിവയിൽ മുൻകാല ഇടപെടലുകളുടെ അടയാളങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ വർത്തമാനാവസ്ഥയെ മുൻകാലത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ഓരോ പുതിയ സംഘടനയും മുൻകാലത്തിന്റെ പൂർണ്ണ പുനരാവർത്തനം അല്ല; അതിന്റെ ചരിത്രത്തെ ഉൾക്കൊണ്ട് അതിൽനിന്ന് പുതുമ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതിനാൽ വസ്തു “ഓർമ്മിക്കുന്ന” പ്രക്രിയയും “സൃഷ്ടിക്കുന്ന” പ്രക്രിയയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ ഇതിനെ ബോധമുള്ള വസ്തു എന്ന അർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കേണ്ടതില്ല. ചരിത്രപരമായ ഘടനകൾ ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളെ പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും നിർദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെന്ന സിസ്റ്റംസ്-തിയറി ആശയവുമായി ഇതിനെ കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ബോധത്തിന് പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. ബോധം വസ്തുവിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ആത്മീയ സത്തയല്ല. അതേസമയം ഒരു അടിസ്ഥാനകണത്തിന് തന്നെ മനുഷ്യബോധമുണ്ട് എന്ന വാദവും ആവശ്യമായിട്ടില്ല. പകരം, ഉയർന്ന സങ്കീർണ്ണതയും സ്വയംസംഘടനയും വിവരസംസ്കരണശേഷിയും recursive feedback-ഉം കൈവരിക്കുന്ന ജീവ-നാഡീവ്യൂഹ സംവിധാനങ്ങളിൽ ബോധം ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ ബോധം വെറും വിവരസംസ്കരണം മാത്രമല്ല. ഒരു സംവിധാനം സ്വന്തം ആന്തരികാവസ്ഥകളെയും ബാഹ്യപരിസരത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുകയും അവയെ താരതമ്യം ചെയ്യുകയും പ്രവചിക്കുകയും സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സ്വയംസൂചനാ ശേഷിയാണ് ബോധത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങളിലൊന്ന്. അതിനാൽ ബോധത്തെ “വസ്തുവിന്റെ സ്വയംപരാവർത്തനം” എന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയത്തിലൂടെ വ്യാഖ്യാനിക്കാം.

മനുഷ്യബോധം അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുനിന്ന് പ്രകൃതിയിലേക്ക് പ്രവേശിച്ച ഒരു അതിഭൗതിക ഘടകമല്ല. പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘകാല സ്വയംസംഘടനയിൽ ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു പുതിയ തലമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ബോധം വസ്തുവിന്റെ നിഷേധമല്ല; വസ്തുവിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്.

മാർക്സിയൻ ചിന്തയുടെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം വെറും ലോകത്തെ വിശദീകരിക്കൽ ആയിരുന്നില്ല. അന്യവൽക്കരണം, ചൂഷണം, വർഗാധിപത്യം എന്നിവയിൽനിന്ന് മനുഷ്യനെ മോചിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം. മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ അധ്വാനം ഒരു ചരക്കായി മാറുന്ന അവസ്ഥയെ അവസാനിപ്പിക്കുകയും മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികവും സൃഷ്ടിപരവുമായ സമഗ്രത പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതായിരുന്നു അതിന്റെ വിമോചനലക്ഷ്യം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വിമോചനത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു പരിധിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. മനുഷ്യവിമോചനം ഭൂമിയുടെ പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ മോചനം പ്രകൃതിയുടെ നാശത്തിലൂടെ നേടാനാവില്ല. സാങ്കേതിക പുരോഗതി മനുഷ്യന്റെ അന്യവൽക്കരണം വർധിപ്പിക്കുന്നതാണെങ്കിൽ അത് യഥാർത്ഥ പുരോഗതിയല്ല. ശാസ്ത്രം മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രനാക്കേണ്ടതിനു പകരം കൂടുതൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നവനാക്കുകയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ സാമൂഹികസംഘടന ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടണം.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ വിമോചനത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങില്ല. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും, മനുഷ്യനും സാങ്കേതികവിദ്യയും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, ഉൽപ്പാദനവും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജിതത്വം സൃഷ്ടിക്കാനാകുന്നുണ്ടോ എന്നതും അതിന്റെ മാനദണ്ഡമാകും.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിയൻ പാരമ്പര്യവുമായി ഒരു വിച്ഛേദമല്ല; അതിന്റെ ചരിത്രപരവും ഓന്റോളജിക്കൽവുമായ തുടർച്ചയാണ്. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ ചലനാത്മകവും വൈരുധ്യാത്മകവുമായ പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മഹത്തായ ഉപകരണം നൽകി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതേ രീതിയെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഭൗതികവും പ്രപഞ്ചപരവുമായ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം പഴയ ശാസ്ത്രത്തെ പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിച്ചില്ല; അതിന്റെ പ്രയോഗപരിധിയും അടിസ്ഥാനധാരണകളും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പുനർനിർവചിച്ചു. അതുപോലെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചരിത്രപരമായ സത്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നില്ല. അവയെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ഓന്റോളജിയിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു.

ഇതിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വസ്തുവിനെ ചലനാത്മകവും ബന്ധാത്മകവും സ്വയംസംഘടിതവുമായ പ്രക്രിയയായി കാണുന്ന പുതിയ ഭൗതികവാദമുണ്ട്. ബോധത്തെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഉദ്ഭവഗുണമായി കാണുന്ന സമീപനമുണ്ട്. വൈരുധ്യത്തെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തിന് കാരണമാകുന്ന അടിസ്ഥാനപരമായ പിരിമുറുക്കമായി കാണുന്ന സമീപനമുണ്ട്. പ്രപഞ്ചത്തെ പരസ്പരം ബന്ധമില്ലാത്ത വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമായി കാണാതെ ക്വാണ്ടം തലങ്ങളാൽ ഘടിതമായ, പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുന്ന, നിരന്തരം പുനഃസംഘടിതമാകുന്ന സമഗ്രതയായി കാണുന്ന സമീപനമുണ്ട്.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ തത്ത്വചിന്താപരമായ ദർശനം ഉയരുന്നു: അസ്തിത്വം എന്നത് സ്ഥിരമായ “being” മാത്രമല്ല; നിരന്തരമായ “becoming” ആണ്. ഒരു സത്ത അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് വേർപെട്ട് പൂർണ്ണമായി നിർവചിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അതിന്റെ ചരിത്രവും പരിസരവും ആന്തരിക ഘടനയും ഭാവിസാധ്യതകളും ചേർന്നാണ് അതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഓരോ സ്ഥിരതയും താൽക്കാലികമാണ്; ഓരോ മാറ്റവും മുൻസ്ഥിരതയുടെ അടിസ്ഥാനങ്ങളിൽനിന്നാണ് ഉയരുന്നത്. ഓരോ പരിഹാരവും പുതിയ വൈരുധ്യത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനസൂത്രം ഇങ്ങനെ ചുരുക്കാം: യാഥാർത്ഥ്യം സ്വയംസംഘടിക്കുന്ന ഭൗതികപ്രക്രിയയാണ്; സ്വയംസംഘടന വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ നടക്കുന്നു; വൈരുധ്യങ്ങൾ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മകബന്ധങ്ങളായി പ്രകടമാകുന്നു; അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ഓരോ പുതിയ തലവും മുൻതലത്തെ നിഷേധിക്കുകയും അതിന്റെ സാരത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും അതിനെ ഉയർന്ന ഗുണത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇവിടെ മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് അവസാനിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അത് പുതിയൊരു ചോദ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു: മനുഷ്യചരിത്രത്തെ മാറ്റുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ശക്തികൾ എന്തുകൊണ്ട് മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ മാത്രം ഉണ്ടായിരിക്കണം? വസ്തുവിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടനകളിലും ജീവന്റെ പരിണാമത്തിലും ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലും സാമൂഹികസംഘടനയിലും ഒരേ പൊതുവായ സ്വയംസംഘടനാ താളം പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടോ? ഈ ചോദ്യം തന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ തത്ത്വചിന്താപരമായ അന്വേഷണത്തിന്റെ കേന്ദ്രം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനാൽ ഒരു പൂർത്തിയായ അന്തിമസിദ്ധാന്തമായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടേണ്ടതില്ല. അത് ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും തമ്മിലുള്ള പുതിയ സംഭാഷണത്തിന് ഒരു ഗവേഷണചട്ടക്കൂടായി കാണപ്പെടുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം. അതിന്റെ ആശയങ്ങൾ കൂടുതൽ കൃത്യമായ ഗണിതരൂപങ്ങളിലേക്കും പരീക്ഷിക്കാവുന്ന മാതൃകകളിലേക്കും ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനകളിലേക്കും വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പ്രത്യേകിച്ച് സംയോജകബലം–വിയോജകബലം എന്ന ആശയം, quantum-layer ontology, Universal Primary Force, Universal Primary Code, contradiction-as-field-interaction എന്നിവ വ്യക്തമായ നിർവചനങ്ങളും മോഡലുകളും അളവുകോലുകളും നേടേണ്ടതുണ്ട്. അപ്പോഴാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ നിർദ്ദേശത്തിൽനിന്ന് കൂടുതൽ ശക്തമായ ശാസ്ത്രീയ-തത്ത്വചിന്താപരമായ ഗവേഷണപരിപാടിയായി വികസിക്കുക.

എങ്കിലും അതിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്ത്വചിന്താപരമായ സാധ്യത വ്യക്തമാണ്. പ്രകൃതിയെ നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ ലോകമായി കാണുന്ന യാന്ത്രികചിത്രത്തിനും, പ്രകൃതിയെ ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ആശയത്തിന്റെ പ്രകടനമായി കാണുന്ന ഐഡിയലിസത്തിനും ഇടയിൽ, സ്വയംസംഘടിക്കുന്ന, ബന്ധാത്മകമായ, ചലനാത്മകമായ ഭൗതികപ്രപഞ്ചം എന്ന മൂന്നാമത്തെ കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ദർശനം അത് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ഈ പ്രപഞ്ചത്തിൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും പരസ്പരം ശത്രുക്കളല്ല; അവ ഒരേ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയുടെ രണ്ട് ധ്രുവങ്ങളാണ്. ഏകതയും വൈവിധ്യവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്നവയല്ല; അവ ഉയർന്ന സംഘടനയിൽ പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്നവയാണ്. ക്രമവും അസ്ഥിരതയും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വിരുദ്ധങ്ങളല്ല; അസ്ഥിരതയിൽനിന്ന് പുതിയ ക്രമവും പുതിയ ക്രമത്തിൽനിന്ന് പുതിയ അസ്ഥിരതയും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിനെ “തള്ളിക്കളയുന്ന” പുതിയ തത്ത്വചിന്തയല്ല. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ തന്നെ ഡയലക്ടിക്കൽ നിഷേധമാണ് അത്—അതിന്റെ സാരത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിധികളെ അതിജീവിക്കുന്ന നിഷേധം. മാർക്സിന്റെ ചരിത്രഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സ്വയംപരിവർത്തനത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മഹത്തായ സംഭാവനയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആ ചരിത്രഡയലക്ടിക്സിനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിശാലമായ സ്വയംസംഘടനാ പ്രക്രിയയിൽ സ്ഥാപിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ, ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ഒരു അവസാനിച്ച തത്ത്വചിന്തയല്ല; സ്വയം വികസിക്കേണ്ട ഒരു തത്ത്വചിന്തയാണ്. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സത്യത്തോടു വിശ്വസ്തരാകാനുള്ള മാർഗം അതിനെ മരവിപ്പിക്കുകയല്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ സ്വന്തം നിയമപ്രകാരം അതിനെ വികസിപ്പിക്കുകയാണ്. ഡയലക്ടിക്സ് തന്നെ ഡയലക്ടിക്കൽ ആകണം. അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന അവകാശവാദം.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഉദ്ഭവം ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയുടെ അന്ത്യം അല്ല; അതിന്റെ ക്വാണ്ടം ചാട്ടമാണ്. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഡയലക്ടിക്സായിരുന്നെങ്കിൽ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രത്തെയും പ്രകൃതിയെയും ജീവന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും സാമൂഹികവികസനത്തിന്റെയും വിവിധ തലങ്ങളെ ഒരേ ഭൗതിക-ഡയലക്ടിക്കൽ തുടർച്ചയിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്. ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും വീണ്ടും പരസ്പരം സംഭാഷണം നടത്തുന്നിടത്ത്, പ്രകൃതിയും ചരിത്രവും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നിടത്ത്, വസ്തുവും ബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നിടത്ത്, ഡയലക്ടിക്സ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംവികസനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ സ്വയംബോധമായി മാറുന്നു.

അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ സന്ദേശം ഇതാണ്: പ്രപഞ്ചം ഒരു പൂർത്തിയായ വസ്തുവല്ല; അത് നിരന്തരം സ്വയം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അസ്തിത്വം ചലനമാണ്; ചലനം വൈരുധ്യമാണ്; വൈരുധ്യം പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്; പരസ്പരപ്രവർത്തനം സ്വയംസംഘടനയാണ്; സ്വയംസംഘടന ഉദ്ഭവമാണ്; ഉദ്ഭവം പുതിയ ഗുണമാണ്; പുതിയ ഗുണം പുതിയ വൈരുധ്യത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്. ഈ അനന്തമായ പ്രക്രിയയിലാണ് വസ്തു കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് വികസിക്കുന്നത്, ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, ബോധം ഉയർന്നുവരുന്നത്, സമൂഹങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നതും മാറുന്നതും, മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് അറിവ് നേടുന്നതും.

അങ്ങനെ Quantum Dialectics എന്നത് “ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ചേർത്ത ഒരു പുതിയ ഡയലക്ടിക്സ്” എന്ന പരിമിത അർത്ഥത്തിൽ കാണേണ്ടതല്ല. അത് ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെ ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുതിയ അറിവുകളുമായി സംവദിപ്പിച്ച്, വസ്തു–ചലനം–വൈരുധ്യം–ഉദ്ഭവം–ബോധം–സമൂഹം എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ ചലനാത്മക ഭൗതിക ലോകദർശനത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു ശ്രമമാണ്. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യചരിത്രത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതികവികസനത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചുനിർത്തിയിരുന്നില്ല; ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആ ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ചരിത്രം പ്രപഞ്ചവികസനത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക തലമാകുന്നു; ബോധം വസ്തുവിന്റെ ഉയർന്ന ഉദ്ഭവരൂപമാകുന്നു; മനുഷ്യപ്രാക്സിസ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപരിവർത്തനത്തിൽ ബോധപൂർവമായ ഇടപെടലാകുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിനെ മറികടക്കുന്നത് മാർക്സിനെ ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ടല്ല; മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ പാഠം—എല്ലാം ചരിത്രപരവും ചലനാത്മകവും വൈരുധ്യാത്മകവുമാണ്—എന്ന സിദ്ധാന്തം അതിന്റെ സ്വന്തം തത്ത്വചിന്താപരമായ രൂപത്തിലേക്ക് പ്രയോഗിച്ചുകൊണ്ടാണ്. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അതിനെ പ്രപഞ്ചപരമായ ഓന്റോളജിയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്ന ഈ പ്രക്രിയ തന്നെയാണ് അതിന്റെ Aufhebung. അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചരിത്രപരമായ ന്യായീകരണവും തത്ത്വചിന്താപരമായ ദൗത്യവും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അവതരിപ്പിക്കുന്നതിന്റെ ലക്ഷ്യം മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിനെ നിരാകരിക്കുകയോ അതിനു പകരം മറ്റൊരു തത്ത്വചിന്ത സ്ഥാപിക്കുകയോ അല്ല. മറിച്ച്, മാർക്സും എംഗൽസും വികസിപ്പിച്ച ഡയലക്ടിക്കൽ ഭൗതികവാദത്തെ ആധുനിക ശാസ്ത്രം തുറന്നുകാട്ടിയ പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ കൂടുതൽ വിശാലവും ആഴമുള്ളതുമായ രൂപത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യചരിത്രം, സമൂഹം, ഉൽപ്പാദനം, വർഗബന്ധങ്ങൾ, പ്രകൃതിയുമായുള്ള മനുഷ്യന്റെ ബന്ധം എന്നിവയെ ചലനാത്മകവും വൈരുധ്യാത്മകവുമായ പ്രക്രിയകളായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള അതുല്യമായ ചിന്താരീതി നൽകി. എന്നാൽ ചരിത്രം തന്നെ ഡയലക്ടിക്കൽ ആണെങ്കിൽ, ഡയലക്ടിക്സിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയും ചരിത്രപരമായ മാറ്റത്തിന് വിധേയമാകണം. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിനുശേഷം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലും ജീവശാസ്ത്രത്തിലും രസതന്ത്രത്തിലും സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രത്തിലും വിവരശാസ്ത്രത്തിലും നാഡീശാസ്ത്രത്തിലും ഉണ്ടായ മഹത്തായ മുന്നേറ്റങ്ങൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ ധാരണയെ തന്നെ മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ പുതിയ അറിവുകളെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന തരത്തിൽ ഡയലക്ടിക്കൽ ഭൗതികവാദത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടത് അതിന്റെ നിഷേധമല്ല; അതിന്റെ സ്വന്തം ഡയലക്ടിക്കൽ വളർച്ചയാണ്.

മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന ലോകത്തെ നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമായി കാണുന്നതിനെ നിരാകരിച്ചതാണ്. ഒരു വസ്തുവോ സ്ഥാപനമോ സാമൂഹികബന്ധമോ അതിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ രൂപത്തിൽ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. അത് എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു, എന്തെല്ലാം വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ കടന്നുവന്നു, ഏത് ശക്തികളാണ് അതിനെ നിലനിർത്തുന്നത്, ഏത് ശക്തികളാണ് അതിനെ മാറ്റുന്നത്, ഭാവിയിൽ അത് എന്തായി മാറാനുള്ള സാധ്യത വഹിക്കുന്നു എന്നിവയെല്ലാം പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ യാഥാർത്ഥ്യം ഒരു പൂർത്തിയായ വസ്തുവല്ല; നിരന്തരം രൂപപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ രൂപത്തിന്റെയും ഉള്ളിൽ അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള ശക്തികളും അതിനെ മാറ്റാനുള്ള ശക്തികളും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ അടിസ്ഥാനബോധമാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയുടെ ജീവൻ.

എന്നാൽ മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് രൂപപ്പെട്ട കാലഘട്ടത്തിലെ ശാസ്ത്രീയ ലോകദർശനം ഇന്നത്തേതിൽനിന്ന് വളരെ വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു. ന്യൂട്ടണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയെ പ്രധാനമായും തുടർച്ചയായ, നിർണ്ണിതമായ, വ്യക്തമായി വേർതിരിക്കാവുന്ന വസ്തുക്കളുടെ ചലനമായി ചിത്രീകരിച്ചു. വസ്തുക്കൾ ശൂന്യമായ സ്ഥലത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു, അവയ്ക്കു പുറമേനിന്ന് ശക്തികൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, കാരണവും ഫലവും ഒരു രേഖീയ ബന്ധത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാം എന്ന ധാരണ ശക്തമായിരുന്നു. മാർക്സും എംഗൽസും ഈ യാന്ത്രിക ലോകദർശനത്തെ വിമർശിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, അവരുടെ കാലത്തെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധികൾ അവരുടേതായ ഭൗതികവാദത്തിന്റെ ഭാഷയിലും ചില അളവിൽ പ്രതിഫലിച്ചു. ഇന്ന് ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം, ആധുനിക ഫീൽഡ് സിദ്ധാന്തം, സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രം, സ്വയംസംഘടനാ പഠനങ്ങൾ, ആധുനിക ജീവശാസ്ത്രം എന്നിവ യാഥാർത്ഥ്യം അതിനേക്കാൾ സങ്കീർണ്ണമാണെന്ന് കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം പ്രത്യേകിച്ച് വസ്തുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള പഴയ ധാരണകളിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റം വരുത്തി. ഇലക്ട്രോൺ, ഫോട്ടോൺ, ക്വാർക്ക് തുടങ്ങിയവ ചെറിയ വസ്തുക്കളായി മാത്രം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ആധുനിക ഫീൽഡ് സിദ്ധാന്തത്തിൽ അവ അടിസ്ഥാന ഫീൽഡുകളുടെ പ്രത്യേക ഉത്തേജിതാവസ്ഥകളായി വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ വസ്തുവിനെ പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രവും നിശ്ചലവുമായ ഒരു “പദാർത്ഥം” എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നതിനെക്കാൾ, ബന്ധങ്ങളുടെയും ഫീൽഡുകളുടെയും ഊർജ്ജാവസ്ഥകളുടെയും ചലനാത്മകമായ ഒരു രൂപമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ അനുയോജ്യം. ഇതോടെ “വസ്തു എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “വസ്തു എങ്ങനെ നിലനിൽക്കുന്നു?”, “ഏത് ബന്ധങ്ങളിലൂടെയാണ് അത് അതിന്റെ രൂപം നിലനിർത്തുന്നത്?”, “ഏത് സാഹചര്യങ്ങളിലാണ് അത് മറ്റൊരു രൂപത്തിലേക്ക് മാറുന്നത്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തേക്ക് വരുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന തത്ത്വചിന്താപരമായ നിർദ്ദേശം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. അസ്തിത്വത്തെ പ്രക്രിയയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ഒരു വസ്തു ഇപ്പോൾ എന്താണെന്നത് അതിന്റെ നിലവിലെ രൂപം മാത്രമല്ല; അതിന്റെ ചരിത്രവും അതിന്റെ ആന്തരിക സംഘടനയും അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ബന്ധവും അതിന്റെ ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളും അതിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് അസ്തിത്വം എന്നത് നിശ്ചലമായ “ഇരിപ്പ്” മാത്രമല്ല; നിരന്തരമായ “ആയിത്തീരൽ” കൂടിയാണ്. അസ്തിത്വവും ആയിത്തീരലും തമ്മിലുള്ള ഈ ബന്ധം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ഓന്റോളജിക്കൽ നിലപാടുകളിൽ ഒന്നാണ്.

ക്വാണ്ടം ലോകം സാധ്യതയും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കാൻ നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ക്ലാസിക്കൽ നിർണ്ണയവാദത്തിൽ ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയും അതിന്മേൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന നിയമങ്ങളും പൂർണ്ണമായി അറിഞ്ഞാൽ ഭാവിയിലെ അവസ്ഥ തത്വത്തിൽ കൃത്യമായി നിർണ്ണയിക്കാമെന്ന ധാരണ ശക്തമായിരുന്നു. ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് സൂക്ഷ്മതലത്തിൽ, വ്യക്തിഗത സംഭവങ്ങളുടെ ഫലം എല്ലായ്പ്പോഴും മുൻകൂട്ടി കൃത്യമായി നിർണ്ണയിക്കാനാവില്ല; പകരം വിവിധ ഫലങ്ങളുടെ സാധ്യതകളെ കൃത്യമായി നിർവചിക്കാനാകും. ഇത് ഭൗതികവാദത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല. ഭൗതികവാദവും നിർണ്ണയവാദവും ഒരേ കാര്യമല്ലെന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യം ബോധത്തിന് പുറത്തും സ്വതന്ത്രമായും നിലനിൽക്കാമെങ്കിലും അതിന്റെ എല്ലാ ഭാവി സംഭവങ്ങളും ഒരു ലളിതമായ രേഖീയ നിർണ്ണയശൃംഖലയിൽ മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ടിരിക്കണമെന്നില്ല.

ഇതിൽനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സാധ്യതയും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധമായി കാണുന്നു. ഒരു യാഥാർത്ഥ്യാവസ്ഥ അനേകം സാധ്യതകളിൽനിന്ന് ഒരു പ്രത്യേക രൂപമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യമായിത്തീർന്ന ആ രൂപം വീണ്ടും പുതിയ സാധ്യതകളുടെ അടിസ്ഥാനമാകുന്നു. അതിനാൽ സാധ്യത യാഥാർത്ഥ്യമായി മാറുകയും യാഥാർത്ഥ്യം വീണ്ടും സാധ്യതകളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിലൂടെ ഭാവി പൂർണ്ണമായി മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ഒന്നുമല്ലെന്നും, അതേസമയം പൂർണ്ണമായും നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ഒന്നുമല്ലെന്നും വ്യക്തമാകുന്നു. നിലവിലുള്ള ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങൾ ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളുടെ പരിധി നിർണ്ണയിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ പരിധിക്കുള്ളിൽ പുതിയ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. ഇവിടെ ആവശ്യകതയും സാധ്യതയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം കൂടുതൽ ആഴമുള്ള അർത്ഥം നേടുന്നു.

തുടർച്ചയും വിച്ഛിന്നതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഇതേ രീതിയിൽ പുനർവിചിന്തിക്കേണ്ടതാണ്. പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ മാറ്റങ്ങളും ഒരേ വേഗത്തിലും ഒരേ രീതിയിലും നടക്കുന്നില്ല. ചില മാറ്റങ്ങൾ ക്രമേണ സംഭവിക്കുന്നു. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ശേഖരിക്കപ്പെട്ട് ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ പുതിയൊരു ഗുണമുള്ള അവസ്ഥ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. വെള്ളം ചൂടാകുമ്പോൾ താപനില ക്രമേണ ഉയരുന്നു; എന്നാൽ പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ അത് ദ്രാവകത്തിൽനിന്ന് വാതകമായി മാറുന്നു. ഇവിടെ അളവിലുള്ള തുടർച്ചയായ മാറ്റം ഒരു ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിലെ അളവിന്റെ മാറ്റം ഗുണത്തിന്റെ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു എന്ന നിയമത്തെ ആധുനിക സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രത്തിലെ നിർണായക പരിധികൾ, സ്വയംസംഘടന, പെട്ടെന്നുള്ള സംഘടനാപരമായ മാറ്റങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാനാകും.

എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ ഒരു ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രതയും പാലിക്കണം. എല്ലാ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങളെയും ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ക്വാണ്ടം ചാട്ടവുമായി നേരിട്ട് തുല്യമാക്കുന്നത് ശരിയല്ല. “ക്വാണ്ടം ചാട്ടം” എന്ന പദം തത്ത്വചിന്താപരമായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അത് ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ നിർണായക പരിധി കടന്ന് പുതിയ സംഘടനാതലത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ ഓരോ സാമൂഹികമാറ്റവും ഓരോ ജീവപരിണാമവും ഒരു ക്വാണ്ടം ഭൗതികപ്രതിഭാസം തന്നെയാണെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ശക്തി ഉപമകളുടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കലിൽ അല്ല; വ്യത്യസ്ത ശാസ്ത്രതലങ്ങളിൽ കാണുന്ന പൊതുവായ സംഘടനാ തത്വങ്ങളെ സൂക്ഷ്മമായി തിരിച്ചറിയുന്നതിലാണ്.

ആധുനിക ശാസ്ത്രം മുന്നോട്ടുവച്ച മറ്റൊരു നിർണായക ആശയമാണ് സ്വയംസംഘടന. പ്രകൃതിയിലെ അനേകം സംവിധാനങ്ങളിൽ ക്രമം പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു നിയന്ത്രകന്റെ ഇടപെടലിലൂടെ മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പ്രാദേശിക ഇടപെടലുകളിൽനിന്ന് വലിയതലത്തിലുള്ള ക്രമം സ്വയം ഉദ്ഭവിക്കാം. രാസസംവിധാനങ്ങളിലും ജീവകോശങ്ങളിലും പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളിലും ജീവികളുടെ കൂട്ടപ്രവർത്തനങ്ങളിലും മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളിലും ഇതിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ കാണാം. ഇത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ ക്രമം പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒന്നല്ലെന്നും പല തലങ്ങളിലും ആന്തരികബന്ധങ്ങളുടെ ചലനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതാണെന്നും കാണിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ സ്വയംസംഘടന സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മകബന്ധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സംയോജകബലം ഘടനയെ നിലനിർത്തുകയും ഏകീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ഘടനയിൽ വ്യത്യാസവും മാറ്റവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സംയോജകബലം പൂർണ്ണമായി ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചാൽ മാറ്റം തടയപ്പെടുകയും സംവിധാനം സ്തംഭിക്കുകയും ചെയ്യാം. വിയോജകബലം നിയന്ത്രണമില്ലാതെ ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചാൽ സംവിധാനം വിഘടിക്കാം. എന്നാൽ ഈ രണ്ടിന്റെയും ചലനാത്മകമായ പരസ്പരബന്ധത്തിൽ പുതിയ സംഘടനയും പുതിയ ഗുണങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് വികസനം സ്ഥിരതയുടെ നിഷേധം മാത്രമല്ല; സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ചലനാത്മകബന്ധമാണ്.

ഇവിടെയാണ് “ഉദ്ഭവം” എന്ന ആശയം പ്രധാനമാകുന്നത്. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളെ ഓരോന്നായി പഠിച്ചാൽ മാത്രം ആ സംവിധാനത്തിന്റെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പ്രത്യേക ബന്ധത്തിൽനിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും ചേർന്ന് വെള്ളം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ വെള്ളത്തിന്റെ പല ഗുണങ്ങളും ഒറ്റപ്പെട്ട ഹൈഡ്രജൻ ആറ്റത്തിലോ ഓക്സിജൻ ആറ്റത്തിലോ കാണുന്നില്ല. അതുപോലെ ജീവകോശത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ അതിലെ ഓരോ തന്മാത്രയുടെയും ഗുണങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടമല്ല. തന്മാത്രകൾ തമ്മിലുള്ള സംഘടനയും പരസ്പരപ്രവർത്തനവുമാണ് പുതിയ ജീവഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതിലും ഉയർന്ന തലത്തിൽ അനേകം നാഡീകോശങ്ങളുടെയും അവയുടെ സങ്കീർണ്ണബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ബോധം പോലുള്ള പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഉദ്ഭവം വെറും കൂടുതൽ ഘടകങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നതല്ല. ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറുമ്പോൾ പുതിയൊരു സംഘടനാതലവും പുതിയ ഗുണങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ആഴം. താഴ്ന്നതലത്തിലെ ഘടകങ്ങൾ ഉയർന്നതലത്തിന് അടിത്തറ നൽകുന്നു; എന്നാൽ ഉയർന്നതലത്തിന്റെ സംഘടന താഴ്ന്നതലത്തിലെ ഘടകങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തെയും തിരിച്ചും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ ഇരുവഴിയുള്ള ബന്ധമാണ് സങ്കീർണ്ണ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്.

ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ് ഭാഗവും സമഗ്രതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം. ഒരു സമഗ്രതയെ അതിന്റെ ഭാഗങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ സമഗ്രത ഭാഗങ്ങളുടെ വെറും കൂട്ടമല്ല. ഒരു ജീവശരീരത്തിലെ ഹൃദയം, മസ്തിഷ്കം, ശ്വാസകോശം, കരൾ, വൃക്കകൾ, പേശികൾ തുടങ്ങിയവ ഓരോന്നും പ്രത്യേകം പഠിക്കാം. എന്നാൽ ജീവന്റെ സംഘടന ഇവയുടെ കൂട്ടത്തിൽ മാത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നില്ല. അവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് ജീവിയുടെ സമഗ്രത നിലനിൽക്കുന്നത്. അതുപോലെ സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ വെറും കൂട്ടമല്ല. വ്യക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ, ഉൽപ്പാദനരീതി, സ്ഥാപനങ്ങൾ, സംസ്കാരം, ഭാഷ, അധികാരബന്ധങ്ങൾ, ചരിത്രം എന്നിവ ചേർന്നുള്ള സങ്കീർണ്ണ സംഘടനയാണ് സമൂഹം.

അതിനാൽ സമഗ്രത ഭാഗങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന ഏകതയല്ല. വ്യത്യാസങ്ങളെ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് അവയെ ഉയർന്ന സംഘടനയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് സമഗ്രത. ഇതാണ് സംയോജകബലത്തിന്റെ കൂടുതൽ ആഴമുള്ള അർത്ഥം. സംയോജകബലം എല്ലാം ഒരുപോലെയാക്കുന്ന ശക്തിയല്ല. വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങളെ അവയുടെ വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന രീതിയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ ഏകത ഏകതാനതയല്ല; വൈവിധ്യത്തിന്റെ സംയോജിതത്വമാണ്.

ജീവന്റെ തലത്തിൽ ഈ ആശയം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ഒരു ജീവി നിശ്ചലമായ സമതുലിതാവസ്ഥയിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ ശരീരത്തിലെ തന്മാത്രകളും കോശങ്ങളും ദ്രവ്യങ്ങളും ഊർജ്ജവും നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. പുറത്തുനിന്ന് ദ്രവ്യവും ഊർജ്ജവും സ്വീകരിക്കുകയും മാലിന്യങ്ങൾ പുറത്തേക്ക് വിടുകയും ചെയ്യുന്നു. കോശങ്ങൾ നശിക്കുകയും പുതുതായി രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നിട്ടും ജീവിയുടെ സംഘടനയും വ്യക്തിത്വവും ഒരു പരിധിവരെ നിലനിൽക്കുന്നു. ഇതാണ് ചലനാത്മക സംയോജിതത്വം. ജീവൻ മാറ്റമില്ലായ്മയല്ല; മാറ്റത്തിനിടയിലും സംഘടന നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവാണ്.

അതുകൊണ്ട് ആരോഗ്യത്തെയും നിശ്ചലമായ ഒരു സമതുലിതാവസ്ഥയായി കാണുന്നത് ശരിയല്ല. ജീവശരീരത്തിൽ താപനില, അമ്ല-ക്ഷാരസമതുലനം, ജലനില, അയോൺസാന്ദ്രത, ഊർജ്ജവിനിമയം, ഹോർമോൺ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയവ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും ജീവിയുടെ പ്രവർത്തനപരമായ സംയോജിതത്വം നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ആരോഗ്യം ഒരു കല്ലുപോലെ മാറ്റമില്ലാത്ത അവസ്ഥയല്ല; മാറ്റങ്ങൾക്കിടയിൽ ജീവസംഘടനയുടെ ഏകോപിത പ്രവർത്തനം നിലനിർത്തുന്ന ചലനാത്മക അവസ്ഥയാണ്.

രോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയിലും ഈ കാഴ്ചപ്പാട് പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. ഒരു രോഗത്തെ ഒരൊറ്റ കാരണത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഫലമായി മാത്രം കാണുന്നതിനുപകരം, ഒരു സങ്കീർണ്ണ ജീവവ്യവസ്ഥയിലെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി പ്രക്രിയകളുടെ അസന്തുലിതമായ പുനഃസംഘടനയായി പഠിക്കാം. ഒരു മാറ്റം മറ്റൊരു മാറ്റത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തെ മാറ്റം വീണ്ടും ആദ്യത്തെ പ്രക്രിയയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ പല രോഗപ്രക്രിയകളും നേരെ പോകുന്ന ഒരു കാരണരേഖയല്ല, പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന കാരണങ്ങളുടെ വലയമാണ്. ഈ രീതിയിലുള്ള ചിന്ത ആധുനിക വ്യവസ്ഥാപരമായ ജീവശാസ്ത്രവുമായി അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തുന്നു.

പരിണാമവും ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ കാഴ്ചയിൽ പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. ജീവികൾ പരിസ്ഥിതിയോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അതേ സമയം ജീവികൾ സ്വന്തം പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ പരിസ്ഥിതിയെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ജീവി പരിസ്ഥിതിയുടെ വെറും ഫലം മാത്രമല്ല. അത് പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്ന ശക്തിയുമാണ്. മാറിയ പരിസ്ഥിതി വീണ്ടും ജീവിയുടെ പരിണാമത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇവിടെ കാരണം ഫലമായി മാറുകയും ഫലം വീണ്ടും കാരണത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ പരസ്പരനിർണ്ണയം രേഖീയമായ കാരണചിന്തയെക്കാൾ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്ത ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

പരിണാമത്തെ അതിനാൽ എല്ലായ്പ്പോഴും ലളിതത്തിൽനിന്ന് സങ്കീർണ്ണത്തിലേക്കുള്ള ഒരു നേരിയ പുരോഗതിയായി കാണരുത്. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സങ്കീർണ്ണത വർധിക്കാം; മറ്റുചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ലളിതീകരണം തന്നെ പരിണാമപരമായി വിജയകരമാകാം. ചില ജീവരൂപങ്ങൾ വികസിക്കുന്നു; ചിലത് ഇല്ലാതാകുന്നു. ചില ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ചിലത് നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഡയലക്ടിക്കൽ വികസനം എന്നത് നിർബന്ധമായും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണതയിലേക്കുള്ള യാത്രയല്ല. മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയൊരു സംഘടനാതലവും പുതിയൊരു പ്രവർത്തനക്ഷമതയും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ് വികസനം.

ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണത്തിൽ അജൈവ ജീവോൽഭവം ഇതേ ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയ്ക്ക് ഒരു പ്രധാന ഉദാഹരണമാണ്. അജൈവ ദ്രവ്യത്തിൽനിന്ന് ജീവൻ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു എന്നത് ഇന്നും പൂർണ്ണമായി പരിഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ലാത്ത ഒരു ശാസ്ത്രീയ പ്രശ്നമാണ്. എന്നാൽ ജീവനും അജൈവവസ്തുവിനുമിടയിൽ നിർബന്ധമായും ഒരു അതിഭൗതിക അതിർത്തി വേണമെന്നില്ല. സ്വയംപ്രവർത്തകമായ രാസവലയങ്ങൾ, സ്വയംസംഘടിതമായ തന്മാത്രാസംവിധാനങ്ങൾ, വിവരവാഹക തന്മാത്രകൾ, ഊർജ്ജപ്രവാഹം നിലനിർത്തുന്ന രാസചക്രങ്ങൾ എന്നിവ ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലേക്കുള്ള വിവിധ സാധ്യതാപഥങ്ങളായി പഠിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് ജീവന്റെ പൂർണ്ണ ഉദ്ഭവം വിശദീകരിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും, അജൈവ രാസസംഘടനയിൽനിന്ന് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംസംഘടിത സംവിധാനങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാനുള്ള സാധ്യത ശാസ്ത്രീയമായി അന്വേഷിക്കാവുന്നതാണെന്ന് അവ കാണിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ജീവൻ അജൈവവസ്തുവിന്റെ അതിഭൗതിക നിഷേധമല്ല. അജൈവസംഘടനയിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ സംഘടനാതലത്തിന്റെ ഉദ്ഭവമാണ് ജീവൻ. അതിനാൽ ജീവനും അജൈവവസ്തുവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പൂർണ്ണമായ വിച്ഛേദമായി കാണുന്നതിനു പകരം, സംഘടനയുടെ ഗുണപരമായ ഉയർച്ചയായി കാണാം. ഇതാണ് അജൈവ ജീവോൽഭവത്തെ ഭൗതികവാദപരമായി മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള പ്രധാന സാധ്യത.

ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം ഈ സംഘടനാപരമായ ഉയർച്ചയിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ ഘട്ടങ്ങളിലൊന്നാണ്. ബോധത്തെ ഭൗതികലോകത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു അതിഭൗതിക സത്തയായി കാണുന്നത് ഭൗതികവാദപരമായ സമീപനവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല. എന്നാൽ ഓരോ അടിസ്ഥാനകണത്തിനും പൂർണ്ണമായ ബോധമുണ്ട് എന്ന നിഗമനത്തിലേക്കും ശാസ്ത്രം നിർബന്ധിക്കുന്നില്ല. കൂടുതൽ യുക്തിസഹമായ സമീപനം ബോധത്തെ അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ ജീവസംഘടനയിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണമായി പഠിക്കുകയാണ്.

ജീവവ്യവസ്ഥകൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുമ്പോൾ അവ പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും അവയെ ആന്തരികമായി സംയോജിപ്പിക്കുകയും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രതികരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നാഡീവ്യൂഹത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത വർധിക്കുമ്പോൾ ഓർമ്മ, പ്രവചനം, തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, സ്വയംനിയന്ത്രണം, പഠനം തുടങ്ങിയ കഴിവുകൾ വികസിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഉയർന്ന സംഘടനാതലങ്ങളിൽ ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നുവെന്ന് ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രം അന്വേഷിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ബോധത്തെ വസ്തുവിന്റെ നിഷേധമായി കാണുന്നില്ല; മറിച്ച് വസ്തുവിന്റെ അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംസംഘടനയിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണമായി കാണുന്നു.

മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഈ പ്രക്രിയ മറ്റൊരു ഗുണപരമായ ഉയർച്ച കൈവരിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പുറംലോകത്തെ മാത്രം അനുഭവിക്കുന്നില്ല; സ്വന്തം ചിന്തകളെയും പ്രവർത്തനങ്ങളെയും കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാണ്. അവൻ തന്റെ ശരീരത്തെക്കുറിച്ചും സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചും ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചും പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചും ചിന്തിക്കുന്നു. അവൻ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് പദ്ധതിയിടുന്നു. അവൻ ഉപകരണങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. ഭാഷ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അറിവ് തലമുറകളിലൂടെ കൈമാറുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധം സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപമായി മാറുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുള്ള ഒരു സത്തയല്ല. മനുഷ്യശരീരം പ്രകൃതിയിലെ തന്നെ മൂലകങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ജീവപ്രക്രിയകൾ ഭൗതികവും രാസപരവും ജൈവപരവുമായ നിയമങ്ങൾക്ക് വിധേയമാണ്. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം ദീർഘമായ ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. എന്നാൽ ഈ പ്രകൃതിദത്ത സംഘടനയിൽ ഒരു പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിച്ചിരിക്കുന്നു: പ്രകൃതിയിലെ ഒരു ഭാഗം പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ച് ബോധപൂർവം ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യനെ “പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പുറത്തുള്ള നിരീക്ഷകൻ” എന്നതിലുപരി “പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപ്രതിഫലനശേഷി നേടിയ ഒരു ഭാഗം” എന്ന നിലയിൽ കാണാം.

മനുഷ്യബോധം വ്യക്തിഗത മസ്തിഷ്കത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യർ പരസ്പരം ആശയവിനിമയം നടത്തുമ്പോൾ ഭാഷയും സംസ്കാരവും സാമൂഹികസ്മൃതിയും സ്ഥാപനങ്ങളും അറിവും രൂപപ്പെടുന്നു. വ്യക്തിഗത ബോധങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്ന സാമൂഹിക സംഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം-തല ഘടനയുടെ സാമൂഹികപ്രാധാന്യം. ഭൗതികതലത്തിൽനിന്ന് രാസതലം, രാസതലത്തിൽനിന്ന് ജീവതലം, ജീവതലത്തിൽനിന്ന് ബോധതലം, ബോധതലത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹികതലം എന്നിങ്ങനെ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ തലവും മുൻതലത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതോടൊപ്പം അതിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇവിടെയാണ് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവന വീണ്ടും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തേക്ക് വരുന്നത്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ, പ്രത്യേകിച്ച് ഉൽപ്പാദനശക്തികളും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തെ, മൂലധനവും അധ്വാനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തെ, സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവും സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തെ, മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് ചരിത്രപരമായ മാറ്റത്തിന്റെ പ്രധാന ശക്തികളായി തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. അവയെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഭൗതികവും ജീവശാസ്ത്രപരവും സാമൂഹികവുമായ സംഘടനാതലങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

എന്നാൽ സാമൂഹികവൈരുധ്യത്തെ ഒരു ആണുവിലെ വൈരുധ്യവുമായി നേരിട്ട് തുല്യമാക്കുന്നത് തെറ്റായിരിക്കും. മൂലധനവും അധ്വാനവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ചരിത്രപരമായി രൂപപ്പെട്ട സാമൂഹികബന്ധമാണ്. അതിന് അതിന്റേതായ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ നിയമങ്ങളുണ്ട്. ആണവതലത്തിലെ ആകർഷണവും വികർഷണവും അതേ സാമൂഹിക വൈരുധ്യത്തിന്റെ ഭൗതികരൂപമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ലക്ഷ്യം ഇവയെ ഒരേ കാര്യമാക്കുക അല്ല; മറിച്ച് വിവിധ തലങ്ങളിൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സംയോജനവും വ്യത്യാസവും, സംരക്ഷണവും പരിവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്നു എന്ന് തിരിച്ചറിയുകയാണ്.

ക്യാപിറ്റലിസത്തെ ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ പ്രധാന വൈരുധ്യങ്ങളിലൊന്ന് സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ വിഘടനമാണ്. ഉൽപ്പാദകനും ഉൽപ്പന്നവും തമ്മിലുള്ള വേർപാട്, അധ്വാനിയും ഉൽപ്പാദനോപാധിയും തമ്മിലുള്ള വേർപാട്, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള വേർപാട്, ഉൽപ്പാദനവും ഉപഭോഗവും തമ്മിലുള്ള വേർപാട്, സാമൂഹികാവശ്യവും ലാഭലക്ഷ്യവും തമ്മിലുള്ള വേർപാട് എന്നിവ അതിന്റെ ഘടനയിൽ പ്രകടമാണ്. വ്യത്യാസം സ്വതവേ ദോഷകരമല്ല; പ്രകൃതിയിലെ സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് വ്യത്യാസം അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ വ്യത്യാസം സമഗ്രതയുമായുള്ള ബന്ധം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ അത് വിഘടനമായി മാറുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്യാപിറ്റലിസത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാഷയിൽ വിയോജകബലത്തിന്റെ സാമൂഹിക അതിവികസനം എന്ന നിലയിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കാം. ഇവിടെ വിയോജകബലം സ്വതവേ ദോഷകരമായ ഒന്നല്ല. പ്രകൃതിയിൽ വിയോജകബലം രൂപാന്തരത്തിനും പരിണാമത്തിനും ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ അത് സംയോജകബലവുമായി ബന്ധം നഷ്ടപ്പെടുത്തി സ്വതന്ത്രമായ വിഘടനശക്തിയായി മാറുമ്പോൾ അസന്തുലിതാവസ്ഥ ഉണ്ടാകുന്നു. സാമൂഹിക അസമത്വം, അന്യവൽക്കരണം, പരിസ്ഥിതിനാശം, സാമൂഹിക വിഭജനം എന്നിവ ഈ അസന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ വിവിധ പ്രകടനങ്ങളായി വായിക്കാം.

ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സോഷ്യലിസത്തെ വെറും സ്വത്തുടമസ്ഥതയുടെ മാറ്റമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥത അതിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകമാണെങ്കിലും, അതിന്റെ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം മനുഷ്യരുടെ ഭൗതികജീവിതം, പ്രകൃതി, സാങ്കേതികവിദ്യ, അറിവ്, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിൽ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജിതത്വം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. വ്യക്തിയെ സമൂഹത്തിൽ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല സോഷ്യലിസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം; വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകൾ സാമൂഹിക സഹകരണത്തിലൂടെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്.

ഇവിടെ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക സഹകരണവും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളല്ല. ഒരാളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്ന രീതിയിലാണെങ്കിൽ അത് സമഗ്രമായ സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല. യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം വ്യക്തികളുടെ വ്യത്യാസങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അവരുടെ പരസ്പര ആശ്രിതത്വത്തെ സൃഷ്ടിപരമായി വികസിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹികസംഘടനയിലാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹികദർശനം ഏകതാനതയല്ല, വ്യത്യാസങ്ങളുടെ സംയോജിതത്വമാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.

മനുഷ്യസമൂഹത്തെ ഭൂമിയിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചുനോക്കാനും കഴിയില്ല. മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനം പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളെ ഉപയോഗിക്കുന്നു; വ്യവസായം പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രകൃതിയുടെ രൂപങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു; പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ വീണ്ടും മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ജീവിതനിബന്ധനകളെ മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം അതിനാൽ ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു; പ്രകൃതി വീണ്ടും മനുഷ്യനെ മാറ്റുന്നു. ഇത് മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപരിണാമത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ രാഷ്ട്രീയബോധം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പരിധിയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാനാവില്ല. അത് ഗ്രഹതലത്തിലുള്ള ഉത്തരവാദിത്വബോധമായി വളരണം. സാമ്പത്തികസമൃദ്ധി പരിസ്ഥിതിയുടെ നാശത്തിന്റെ മേൽ സ്ഥാപിക്കാനാവില്ല. സാങ്കേതിക പുരോഗതി മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരിസ്ഥിതിയെ തകർക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതിയായി കണക്കാക്കാനാവില്ല. മനുഷ്യവിമോചനം ഭൂമിയുടെ നാശത്തോടൊപ്പം സാധ്യമല്ല. മനുഷ്യന്റെ ഭാവി ഭൂമിയുടെ ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാവിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ പ്രാക്സിസ് എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ വ്യാപ്തി ലഭിക്കുന്നു. സിദ്ധാന്തവും പ്രയോഗവും തമ്മിലുള്ള ഐക്യമായ പ്രാക്സിസ് മനുഷ്യൻ തന്റെ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെ ബോധപൂർവം മാറ്റുന്ന പ്രവർത്തനമായിരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അത് കൂടുതൽ വിപുലമാകുന്നു. മനുഷ്യൻ സമൂഹത്തെ മാറ്റുമ്പോൾ പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തെയും മാറ്റുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യയെ മാറ്റുമ്പോൾ തന്റെ ജീവിതരീതിയെയും മാറ്റുന്നു; സ്വന്തം അറിവിനെ വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ സ്വന്തം ബോധത്തെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ പ്രാക്സിസ് സാമൂഹികപരിവർത്തനം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യൻ തന്റെ സമൂഹത്തെയും പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തെയും സാങ്കേതികലോകത്തെയും സ്വന്തം ബോധത്തെയും ഒരുമിച്ച് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തനമാണ്.

ഇവിടെയാണ് വിപ്ലവത്തിന്റെ അർത്ഥവും കൂടുതൽ ആഴം നേടുന്നത്. വിപ്ലവം പഴയ ഘടനയെ തകർക്കുക മാത്രമല്ല. ഒരു പഴയ സംഘടനയുടെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങൾ അതിന്റെ പരിധികളെ മറികടക്കുമ്പോൾ പുതിയ സംഘടന ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ് വിപ്ലവം. എന്നാൽ പുതിയ സംഘടന പഴയതിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായും വേർപെട്ട് ശൂന്യത്തിൽനിന്ന് ജനിക്കുന്നില്ല. പഴയതിലെ ചില ഘടകങ്ങളെ അത് സംരക്ഷിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ഉയർന്ന രൂപത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ വിപ്ലവം നിഷേധവും സംരക്ഷണവും ഉയർച്ചയും ഒരുമിച്ചുള്ള പ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെയാണ് ഹെഗലിന്റെ “Aufhebung” എന്ന ആശയം പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നത്. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം വെറും നശിപ്പിക്കൽ അല്ല. ഒരു രൂപത്തെ ഒരേസമയം നിഷേധിക്കുകയും അതിന്റെ സാരമായ ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും അവയെ ഉയർന്ന സംഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് അതിന്റെ അർത്ഥം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിനോട് ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുന്നതും ഇതുതന്നെയാണ്. മാർക്സിയൻ ഭൗതികവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസത്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും, അതിന്റെ ചരിത്രപരമായി പരിമിതമായ ചില ശാസ്ത്രീയ ധാരണകളെ അതിലംഘിക്കുകയും, ഡയലക്ടിക്സിനെ കൂടുതൽ വിശാലമായ പ്രപഞ്ചപരവും ജീവശാസ്ത്രപരവും ബോധപരവുമായ തലങ്ങളിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ “മാർക്സിന് ശേഷമുള്ള മറ്റൊരു തത്ത്വചിന്ത” എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നതിനെക്കാൾ, മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സ്വയംവികസനമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് ചോദിച്ചത് “സമൂഹം എങ്ങനെ മാറുന്നു?” എന്നായിരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനോട് “വസ്തു തന്നെ എങ്ങനെ മാറുന്നു?”, “പുതിയ സംഘടനകൾ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു?”, “ഒരു സംഘടനാതലം മറ്റൊരു സംഘടനാതലമായി എങ്ങനെ ഉയരുന്നു?”, “അജൈവത്തിൽനിന്ന് ജീവൻ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു?”, “ജീവനിൽനിന്ന് ബോധം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു?”, “ബോധമുള്ള ജീവികൾ സമൂഹത്തെ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു?”, “സമൂഹം വീണ്ടും മനുഷ്യനെയും പ്രകൃതിയെയും എങ്ങനെ മാറ്റുന്നു?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.

ഇവിടെ യാഥാർത്ഥ്യം ഒരു പടവുകളുടെ നിരയായി മാത്രം കാണുന്നില്ല. ഓരോ തലവും മറ്റുതലങ്ങളുമായി പരസ്പരം ബന്ധിതമാണ്. താഴ്ന്നതലം ഉയർന്നതലത്തിന് ഭൗതിക അടിത്തറ നൽകുന്നു. ഉയർന്നതലം താഴ്ന്നതലത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ തിരിച്ചും സ്വാധീനിക്കുന്നു. രാസസംഘടനയിൽനിന്ന് ജീവൻ ഉദ്ഭവിച്ചെങ്കിലും ജീവൻ സ്വന്തം രാസപരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു. മസ്തിഷ്കത്തിൽനിന്ന് ബോധം ഉദ്ഭവിച്ചെങ്കിലും ബോധമുള്ള പ്രവർത്തനം മസ്തിഷ്കത്തെയും ശരീരത്തെയും പരിസ്ഥിതിയെയും മാറ്റുന്നു. വ്യക്തികളിൽനിന്ന് സമൂഹം ഉദ്ഭവിച്ചെങ്കിലും സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ ചിന്തയെയും പെരുമാറ്റത്തെയും വീണ്ടും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് ക്വാണ്ടം-തല ഘടനയെ വെറും പടിവാതിൽ സങ്കൽപ്പമല്ലാതെ ചലനാത്മകമായ ഒരു ബന്ധവ്യവസ്ഥയാക്കി മാറ്റുന്നത്.

ഇതോടൊപ്പം വിവരത്തിന്റെ സ്ഥാനവും പുനർനിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ വിവരത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ടെങ്കിലും അതിനെ വസ്തുവിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അതിഭൗതിക സത്തയായി കാണുന്നത് ഭൗതികവാദപരമായി അംഗീകരിക്കാനാവില്ല. ജനിതകവിവരം ഡി.എൻ.എയുടെ ഭൗതികഘടനയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. നാഡീവിവരം വൈദ്യുത-രാസപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്നു. കമ്പ്യൂട്ടർവിവരം ഭൗതിക ഉപകരണങ്ങളുടെ അവസ്ഥകളിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അതിനാൽ വിവരം ഭൗതികസംഘടനയുടെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപമാണ്. ഒരു സംവിധാനത്തിലെ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങളും അവയുടെ ക്രമീകരണവും ബന്ധഘടനയും ചേർന്നാണ് വിവരപരമായ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ഈ രീതിയിൽ നോക്കുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചം വെറും വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; ബന്ധിതമായ സംഘടനകളുടെ നിരന്തരമായ ഉദ്ഭവമാണ്. ആണുക്കൾ തന്മാത്രകളായി ചേരുന്നു. തന്മാത്രകൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രാസസംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവയിൽനിന്ന് ജീവസംഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ജീവസംഘടനയിൽനിന്ന് നാഡീവ്യൂഹങ്ങളും ബോധവും ഉയർന്നുവരുന്നു. ബോധമുള്ള ജീവികൾ ഭാഷയും സംസ്കാരവും സമൂഹവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മുൻഘട്ടം നശിച്ചുപോകുന്നില്ല; അതിന്റെ ഘടകങ്ങളും നിയമങ്ങളും പുതിയ സംഘടനയിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം-തല ഘടനയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രപഞ്ചദർശനത്തിൽ പ്രപഞ്ചം ഒരു യന്ത്രമല്ല. എന്നാൽ അത് ഒരു അതിഭൗതിക ജീവിയും അല്ല. അത് സ്വയംസംഘടിക്കുന്ന ഭൗതികപ്രക്രിയകളുടെ അനന്തമായ സമഗ്രതയാണ്. അതിൽ ക്രമവും അസ്ഥിരതയും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, ഏകതയും വ്യത്യാസവും, സാധ്യതയും യാഥാർത്ഥ്യവും, സംയോജനവും വിഘടനവും നിരന്തരം പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്നാണ് പുതിയ രൂപങ്ങളും പുതിയ ഗുണങ്ങളും പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ “സർവത്രിക പ്രാഥമികബലം” എന്ന ആശയം ഒരു അതിഭൗതിക ശക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതല്ലെന്ന് വ്യക്തമായി പറയേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആശയഘടനയിൽ ഇത് പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്ന സംയോജനത്തിന്റെയും വ്യത്യാസവൽക്കരണത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാന ചലനാത്മകതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ ആശയമാണ്. അതിനെ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തികബലം, ശക്തമായ ആണവബലം, ദുർബല ആണവബലം എന്നിവയ്ക്ക് പകരം ഒരു പുതിയ അടിസ്ഥാനബലമായി പ്രഖ്യാപിക്കണമെങ്കിൽ അതിന് സ്വതന്ത്രമായ ഗണിതരൂപവും പരീക്ഷണപരമായ തെളിവുകളും ആവശ്യമാണ്. അതുവരെ അത് ഒരു ഏകീകൃത തത്ത്വചിന്താപരമായ മാതൃകയായി ഉപയോഗിക്കുന്നതാണ് ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ ജാഗ്രതയുള്ള സമീപനം.

അതുപോലെ “സർവത്രിക പ്രാഥമിക കോഡ്” എന്ന ആശയത്തെയും ഒരു രഹസ്യമായ പ്രപഞ്ചഭാഷയായി കാണേണ്ടതില്ല. വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ബന്ധം, പ്രതികരണം, സംയോജനം, വ്യത്യാസവൽക്കരണം, സ്വയംസംഘടന, പുനഃസംഘടന തുടങ്ങിയ പൊതുവായ മാതൃകകളെ കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമമായി അതിനെ കാണാം. ഒരു തലത്തിലെ പ്രത്യേക ശാസ്ത്രീയ നിയമത്തെ മറ്റൊരു തലത്തിലേക്ക് യാന്ത്രികമായി മാറ്റുകയല്ല ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം; വിവിധ തലങ്ങളിലെ സംഘടനകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പൊതുവായ തത്ത്വങ്ങളെ കണ്ടെത്തുകയാണ്.

ഇതെല്ലാം ചേർന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട അവകാശവാദം രൂപപ്പെടുന്നത്: ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യചിന്തയുടെ ഒരു നിയമം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യചിന്ത പ്രതിഫലിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക സ്വഭാവവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു രീതിയാണ്. എന്നാൽ ഈ വാദത്തെ ശാസ്ത്രീയമായി സ്വീകരിക്കണമെങ്കിൽ അത് പരീക്ഷിക്കാവുന്ന രൂപത്തിലേക്ക് വികസിക്കണം. ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ മാതൃകയും ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇവിടെ നിർണ്ണായകമാണ്. തത്ത്വചിന്ത വലിയ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുകയും വ്യത്യസ്ത അറിവുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം അതിനപ്പുറം കൃത്യമായ നിർവചനങ്ങളും അളവുകളും ഗണിതരൂപങ്ങളും പരീക്ഷിക്കാവുന്ന പ്രവചനങ്ങളും ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം അതിന്റെ ആശയങ്ങളെ കൂടുതൽ കൃത്യമായി നിർവചിക്കുന്നതായിരിക്കണം. സംയോജകബലം എന്നതുകൊണ്ട് കൃത്യമായി എന്താണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്? വിയോജകബലം ഏത് അർത്ഥത്തിലാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്? ഇവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എങ്ങനെ അളക്കാം? ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ സംയോജിതത്വം എങ്ങനെ നിർവചിക്കാം? ഒരു സംഘടനാതലം മറ്റൊന്നിലേക്ക് മാറുന്ന നിർണായക പരിധി എങ്ങനെ തിരിച്ചറിയാം? ഉദ്ഭവഗുണത്തെ എങ്ങനെ അളക്കാം? വിവിധ തലങ്ങളിലെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളെ ഒരേ പൊതുവായ ഗണിതരൂപത്തിൽ വിവരിക്കാനാകുമോ? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾക്ക് കൃത്യമായ ഉത്തരങ്ങൾ കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ ഒരു തത്ത്വചിന്താപരമായ ദർശനത്തിൽനിന്ന് കൂടുതൽ ശക്തമായ ശാസ്ത്രീയ-തത്ത്വചിന്താപരമായ ചട്ടക്കൂടിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുക.

ഇവിടെ മാർക്സിയൻ പാരമ്പര്യത്തോടുള്ള യഥാർത്ഥ വിശ്വസ്തത അതിന്റെ പഴയ രൂപങ്ങളെ മരവിപ്പിക്കുന്നതിലല്ല. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനസത്യം യാഥാർത്ഥ്യം ചലനത്തിലാണ്, വൈരുധ്യങ്ങൾ വികസനത്തിന് ശക്തി നൽകുന്നു, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ചരിത്രപരമാണ്, മനുഷ്യർ സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ചരിത്രത്തെ മാറ്റാൻ കഴിവുള്ളവരാണ് എന്നതിലാണ്. ഈ സത്യങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുതിയ അറിവുകളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചെയ്യുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പുറത്തുനിന്നുള്ള നിഷേധമല്ല. അത് അതിന്റെ സ്വയംനിഷേധമാണ്. ഡയലക്ടിക്സ് തന്നെ ഡയലക്ടിക്കൽ ആകുന്നു. ഒരു സിദ്ധാന്തം മാറ്റത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ സിദ്ധാന്തവും മാറ്റത്തിനും പുനഃസംഘടനയ്ക്കും വിധേയമാകണം. പുതിയ അറിവുകൾ പഴയ ധാരണകളുമായി വൈരുധ്യത്തിലാകുമ്പോൾ ആ വൈരുധ്യത്തെ അടിച്ചമർത്താതെ അതിൽനിന്ന് പുതിയ ധാരണ വികസിപ്പിക്കുകയാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ രീതി.

ഇതാണ് ഹെഗലിന്റെ “Aufhebung” എന്ന ആശയത്തിന്റെ സാരവും. നിഷേധിക്കുക, സംരക്ഷിക്കുക, ഉയർത്തുക—ഈ മൂന്ന് പ്രവർത്തനങ്ങളും ഒരുമിച്ച് നടക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിനോട് ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുന്നതും ഇതുതന്നെയാണ്. അതിന്റെ ഭൗതികവാദപരമായ സാരത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രപരിധികളിൽനിന്ന് വന്ന യാന്ത്രിക അവശിഷ്ടങ്ങളെ അതിലംഘിക്കുന്നു; ഡയലക്ടിക്സിനെ പ്രപഞ്ചം, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം എന്നീ പരസ്പരബന്ധിത തലങ്ങളിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം ഒരു പുതിയ “അന്തിമ തത്ത്വചിന്ത” പ്രഖ്യാപിക്കുക എന്നതല്ല. മറിച്ച്, യാഥാർത്ഥ്യത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള നിരന്തരമായ അന്വേഷണത്തിന് ഒരു പുതിയ ചട്ടക്കൂട് നൽകുകയാണ്. കാരണം യാഥാർത്ഥ്യം തന്നെ പൂർത്തിയായ ഒന്നല്ലെങ്കിൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യജ്ഞാനവും പൂർത്തിയായ ഒന്നായിരിക്കില്ല. ഓരോ പുതിയ അറിവും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. ഓരോ പരിഹാരവും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ തുറക്കും. ഓരോ പുതിയ സംഘടനയും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ ചിന്തയുടെ വളർച്ചയും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വളർച്ചയെപ്പോലെ തന്നെ നിരന്തരമായ പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പറയുന്നത് പ്രപഞ്ചം ഒരു പൂർത്തിയായ സൃഷ്ടിയല്ല എന്നതാണ്. അത് നിരന്തരം സ്വയംസംഘടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. വസ്തു നിശ്ചലമല്ല; അത് ചലനത്തിലാണ്. ചലനം പുറംശക്തിയുടെ ഫലം മാത്രമല്ല; ആന്തരികബന്ധങ്ങളുടെ ഫലവുമാണ്. ആന്തരികബന്ധങ്ങളിൽ വൈരുധ്യങ്ങളുണ്ട്. വൈരുധ്യങ്ങൾ പിരിമുറുക്കം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പിരിമുറുക്കങ്ങൾ മാറ്റത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. മാറ്റങ്ങൾ പുതിയ സംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ സംഘടനകൾ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ ഗുണങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അങ്ങനെ പ്രപഞ്ചം നിരന്തരം സ്വയം പുനഃസംഘടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

മനുഷ്യൻ ഈ പ്രക്രിയയുടെ പുറത്തുള്ള നിരീക്ഷകനല്ല. മനുഷ്യൻ തന്നെ ഈ പ്രക്രിയയുടെ ഒരു ഉദ്ഭവരൂപമാണ്. മനുഷ്യബോധം ഭൗതികലോകത്തിന്റെ പുറത്തുനിന്ന് അതിനെ നോക്കുന്ന ഒരു അതിഭൗതിക കണ്ണാടി അല്ല; ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തിലെ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സംഘടന സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് അറിവ് നേടുന്ന അവസ്ഥയാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, പ്രകൃതിയിലെ ഒരു ഭാഗം പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ച് അറിവ് നേടുന്നു. മനുഷ്യൻ സമൂഹത്തെ മാറ്റുമ്പോൾ, പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു ബോധമുള്ള സംഘടന സ്വന്തം സാമൂഹികഅസ്തിത്വത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും തത്ത്വചിന്തയുടെയും പ്രാക്സിസിന്റെയും ഐക്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ശാസ്ത്രം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നു. തത്ത്വചിന്ത ആ അറിവിന്റെ പൊതുവായ അർത്ഥവും ബന്ധങ്ങളും പരിധികളും പരിശോധിക്കുന്നു. പ്രാക്സിസ് ആ അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ബോധപൂർവമായ ഇടപെടൽ നടത്തുന്നു. ഇവ മൂന്നും വേർതിരിച്ച ലോകങ്ങളല്ല; മനുഷ്യന്റെ സ്വയംവികസനത്തിന്റെ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഘട്ടങ്ങളാണ്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള പ്രഖ്യാപനം ഇതായിരിക്കാം: പ്രപഞ്ചം നിലനിൽക്കുന്നതു മാത്രമല്ല, അത് നിരന്തരം ആയിത്തീരുകയും ചെയ്യുന്നു; വസ്തു നിലനിൽക്കുന്നതു മാത്രമല്ല, അത് സ്വയംസംഘടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നതു മാത്രമല്ല, അത് സ്വയം പുനർനിർമ്മിക്കുകയും പരിണമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ബോധം നിലനിൽക്കുന്നതു മാത്രമല്ല, അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ തിരിച്ചറിയുകയും അതിൽ ഇടപെടുകയും ചെയ്യുന്നു; മനുഷ്യചരിത്രം നടക്കുന്നതു മാത്രമല്ല, മനുഷ്യൻ അതിനെ ബോധപൂർവം മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയെയും ഒരൊറ്റ ചലനാത്മക സമഗ്രതയായി കാണുമ്പോൾ പ്രകൃതി, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം, ചരിത്രം എന്നിവ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച ലോകങ്ങളായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അവ ഒരേ സർവത്രിക സ്വയംവികസനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളാണ്. ഓരോ തലവും മുൻതലത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും അതിനെ നിഷേധിക്കുകയും അതിന്റെ ചില അടിസ്ഥാനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും അതിനുമുകളിൽ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഓരോ പുതിയ സംയോജിതത്വവും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾക്ക് സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ പരിഹാരവും പുതിയ പ്രശ്നത്തിന്റെ തുടക്കമാകുന്നു.

അതിനാൽ മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിൽനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലേക്കുള്ള യാത്ര പഴയതിൽനിന്നുള്ള വേർപാടല്ല. അത് ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സ്വന്തം നിയമപ്രകാരമുള്ള ഉയർച്ചയാണ്. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മഹത്തായ ശ്രമമായിരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആ ശ്രമത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതികസംഘടന, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം, ബോധത്തിന്റെ ഉയർച്ച, സാമൂഹികസംഘടന, ഗ്രഹതലപരിണാമം എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് നമ്മോട് പറഞ്ഞു: വസ്തു ചലനത്തിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിലേക്ക് കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു: ചലനത്തിലുള്ള വസ്തു സ്വയംസംഘടിക്കുന്നു. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് പറഞ്ഞു: വൈരുധ്യം വികസനത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു: വൈരുധ്യങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് പറഞ്ഞു: അളവിലെ മാറ്റം ഗുണത്തിലെ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു: ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങൾ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യനോട് ലോകത്തെ മാറ്റാൻ ആഹ്വാനം ചെയ്തു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിലേക്ക് ഒരു പുതിയ ഉത്തരവാദിത്വം ചേർക്കുന്നു: ലോകത്തെ മാറ്റുമ്പോൾ ലോകത്തിന്റെ ഭാഗമായ മനുഷ്യൻ സ്വയം മാറുകയും തന്റെ മാറ്റം പ്രകൃതിയുടെ വിശാലമായ ചലനവുമായി എങ്ങനെ പൊരുത്തപ്പെടുന്നു എന്ന് ബോധപൂർവം തിരിച്ചറിയുകയും വേണം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചരിത്രപരമായ ആവശ്യകത. ഇത് മാർക്സിനെ മറികടക്കാനുള്ള ശ്രമമല്ല; മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സ്വന്തം തത്ത്വചിന്താപരമായ ശക്തിയെ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്ത്യം അല്ല. അത് അതിന്റെ നിഷേധം, സംരക്ഷണം, ഉയർച്ച—അതായത് അതിന്റെ അടുത്ത ചരിത്രപരമായ രൂപാന്തരമാണ്.

ഡയലക്ടിക്സ് മാറ്റത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള പാഠം ഇതാണ്: മാറ്റത്തെ വിശദീകരിക്കുന്ന ചിന്തയും സ്വയം മാറണം. അതിനാൽ ഡയലക്ടിക്സ് തന്നെ ഡയലക്ടിക്കൽ ആകണം. ഹിy അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ തത്ത്വചിന്താപരമായ ആവശ്യകത.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്, അതിനാൽ, മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ഒരു ന്ന് പുതിയ തത്ത്വചിന്തയല്ല; മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ തന്നെ ഡയലക്ടിക്കൽ വികസനമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ട ഒരു ശ്രമമാണ്. മാർക്സും എംഗൽസും പ്രകൃതിയെയും സമൂഹത്തെയും ചലനാത്മകവും പരസ്പരബന്ധിതവും വൈരുധ്യങ്ങളാൽ നിർണയിക്കപ്പെടുന്നതുമായ യാഥാർത്ഥ്യമായി കാണാൻ മനുഷ്യചിന്തയെ പഠിപ്പിച്ചു. ആ അടിസ്ഥാനബോധത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും ആധുനിക ജീവശാസ്ത്രവും സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രവും സ്വയംസംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങളും തുറന്നുകാട്ടിയ പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളിലേക്ക് ഡയലക്ടിക്സിനെ വികസിപ്പിക്കുകയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചെയ്യുന്നത്. വസ്തുവിനെ നിശ്ചലമായ പദാർത്ഥമായി കാണുന്നതിനുപകരം സ്വയംസംഘടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി, വൈരുധ്യത്തെ വെറും ആശയസംഘർഷമായി കാണുന്നതിനുപകരം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക പിരിമുറുക്കമായി, വികസനത്തെ വെറും അളവിലുള്ള കൂട്ടിച്ചേർക്കലായി കാണുന്നതിനുപകരം പുതിയ ഗുണങ്ങളുടെയും പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളുടെയും ഉദ്ഭവമായി, ബോധത്തെ ഭൗതികലോകത്തിന് പുറത്തുള്ള സത്തയായി കാണുന്നതിനുപകരം അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ ഭൗതികസംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സ്വയംപ്രതിഫലനശേഷിയായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മനസ്സിലാക്കുന്നു. അതിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഉപആണുവിൽനിന്ന് ആണുവിലേക്കും, ആണുവിൽനിന്ന് തന്മാത്രയിലേക്കും, തന്മാത്രയിൽനിന്ന് ജീവത്തിലേക്കും, ജീവിയിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും, ബോധത്തിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും നീളുന്ന ഈ പരമ്പര ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മുൻഘട്ടത്തെ നിഷേധിക്കുകയും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും പുതിയ ഗുണങ്ങളോടെ അതിനെ ഉയർന്ന സംഘടനയായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന നിരന്തരമായ സ്വയംവികസനമാണ്. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മകബന്ധമാണ് ഈ പ്രക്രിയയുടെ ഹൃദയം; സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, ഏകതയും വൈവിധ്യവും, സാധ്യതയും യാഥാർത്ഥ്യവും, സംരക്ഷണവും പരിവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെയാണ് പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഈ ദർശനത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പുറത്തുനിന്നുള്ള യജമാനനല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ദീർഘമായ ഭൗതികവികാസത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച, പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനും സ്വന്തം ചരിത്രത്തെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തെയും ബോധപൂർവം മാറ്റാനും കഴിവുള്ള ഒരു സ്വയംബോധമുള്ള ഘട്ടമാണ്. അതുകൊണ്ട് മാർക്സിന്റെ ലോകത്തെ മാറ്റാനുള്ള ആഹ്വാനം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ഉത്തരവാദിത്വമായി മാറുന്നു—മനുഷ്യസമൂഹത്തെ മാത്രം മാറ്റുക എന്നതല്ല, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ജീവന്റെ സമഗ്രത സംരക്ഷിക്കുകയും ശാസ്ത്രത്തെയും സാങ്കേതികവിദ്യയെയും മനുഷ്യവിമോചനത്തിനും ഗ്രഹതല സംയോജിതത്വത്തിനും ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് ആ ദൗത്യം. ഒടുവിൽ, ഡയലക്ടിക്സ് തന്നെ മാറ്റത്തിന് വിധേയമാകണം എന്നതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പാഠം. മാറ്റത്തെ വിശദീകരിക്കുന്ന ഒരു തത്ത്വചിന്തയ്ക്ക് സ്വയം മാറ്റത്തിൽനിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുനിൽക്കാനാവില്ല. അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്ത്യം അല്ല; അതിന്റെ നിഷേധത്തിലൂടെയും സംരക്ഷണത്തിലൂടെയും ഉയർച്ചയിലൂടെയും രൂപപ്പെടുന്ന അടുത്ത ചരിത്രപരമായ ഘട്ടമാണ്—വസ്തുവിന്റെ സ്വയംവികസനത്തിൽനിന്ന് ജീവന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും ഉദ്ഭവത്തിലേക്കും, അവിടെനിന്ന് മനുഷ്യന്റെ ബോധപൂർവമായ സാമൂഹികവും ഗ്രഹതലപരവുമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്കും നീളുന്ന ഒരു സമഗ്ര ഭൗതികവാദ ദർശനം.