ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, നിർമ്മിത ബുദ്ധി, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ മതരഹിത ഭാവി

മനുഷ്യചരിത്രത്തെ ദീർഘകാലപരമായി പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, പ്രകൃതിയെയും പ്രപഞ്ചത്തെയും മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെയും മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വളർച്ചയുടെ അടിസ്ഥാന ചാലകശക്തികളിലൊന്ന് എന്ന് കാണാം. ആദിമ മനുഷ്യന് ഇടിമിന്നൽ, ഭൂകമ്പം, രോഗം, മരണം, വരൾച്ച, പ്രളയം, സൂര്യഗ്രഹണം, ജനനം തുടങ്ങിയ പ്രതിഭാസങ്ങൾക്ക് ശാസ്ത്രീയമായ വിശദീകരണങ്ങൾ ലഭ്യമായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിലെ അജ്ഞാത ശക്തികൾക്ക് മനുഷ്യസദൃശമായ ഉദ്ദേശ്യങ്ങളും ഇച്ഛകളും നൽകിക്കൊണ്ട് അവയെ ദേവതകളായും ആത്മാക്കളായും അതീന്ദ്രിയ ശക്തികളായും സങ്കൽപ്പിക്കുന്നത് സ്വാഭാവികമായിരുന്നു. അറിവിന്റെ പരിധി വികസിച്ചപ്പോൾ പ്രകൃതിയുടെ അനേകം രഹസ്യങ്ങൾ ക്രമേണ പ്രകൃതിനിയമങ്ങളായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മതത്തിന്റെ ചരിത്രം മനുഷ്യന്റെ അജ്ഞതയിൽ നിന്ന് അറിവിലേക്കുള്ള യാത്രയുടെ ചരിത്രത്തോടും അടുത്ത് ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഇതിന്റെ അർത്ഥം ശാസ്ത്രം വികസിക്കുന്നതോടെ മതം സ്വാഭാവികമായി അപ്രത്യക്ഷമാകും എന്ന ലളിതമായ നിഗമനമല്ല. മതം വെറും പ്രകൃതിശാസ്ത്രപരമായ അറിവിന്റെ അഭാവത്തിൽ നിന്നുമാത്രം രൂപപ്പെട്ട ഒരു പ്രതിഭാസമല്ല. മനുഷ്യന്റെ ഭയം, പ്രതീക്ഷ, മരണം സംബന്ധിച്ച ബോധം, അർത്ഥാന്വേഷണം, സാമൂഹിക ഐക്യം, നൈതികത, വ്യക്തിത്വബോധം, അധികാരഘടനകൾ, സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യങ്ങൾ എന്നിവയുമായി മതം ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ശാസ്ത്രം ഒരു പ്രകൃതിപ്രതിഭാസത്തിന്റെ കാരണം വിശദീകരിച്ചാലും, “എന്തുകൊണ്ട് ജീവിക്കണം?”, “മരണത്തിന് ശേഷം എന്താണ്?”, “ജീവിതത്തിന് അർത്ഥമെന്താണ്?” തുടങ്ങിയ അസ്തിത്വപരമായ ചോദ്യങ്ങൾ മനുഷ്യനെ മതത്തിലേക്ക് വീണ്ടും തിരികെ കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയും. അതിനാൽ മതത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയമായ ചർച്ച മതത്തെ അറിവില്ലായ്മയുടെ ഒരു രൂപമായി മാത്രം കാണാതെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്രമായ പരിണാമത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നടത്തേണ്ടതാണ്.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സാമൂഹിക സ്വാധീനങ്ങളിലൊന്ന് പ്രകൃതിയെ അതീന്ദ്രിയ ശക്തികളുടെ പ്രവർത്തനമേഖലയെന്ന നിലയിൽ കാണുന്ന സമീപനത്തെ ക്രമേണ മാറ്റിയതാണ്. രോഗങ്ങൾ ദൈവശിക്ഷയല്ലെന്നും അവയ്ക്ക് രോഗാണുക്കൾ, ജനിതക വ്യതിയാനങ്ങൾ, പ്രതിരോധപ്രവർത്തനങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി, ജീവിതശൈലി തുടങ്ങിയ ഭൗതിക കാരണങ്ങളുണ്ടെന്നും ആധുനിക വൈദ്യശാസ്ത്രം തെളിയിച്ചു. ഇടിമിന്നൽ ദൈവത്തിന്റെ കോപമല്ലെന്നും അത് അന്തരീക്ഷത്തിലെ വൈദ്യുത പ്രതിഭാസമാണെന്നും ഭൗതികശാസ്ത്രം വിശദീകരിച്ചു. ഭൂകമ്പം ദൈവത്തിന്റെ ശിക്ഷയല്ലെന്നും ഭൂമിയുടെ ടെക്റ്റോണിക് ചലനങ്ങളുടെ ഫലമാണെന്നും ഭൂവിജ്ഞാനം വ്യക്തമാക്കി. ജീവജാലങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം പ്രത്യേകമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതിന്റെ ഫലമല്ലെന്നും പരിണാമപ്രക്രിയയിലൂടെ രൂപപ്പെട്ടതാണെന്നും ജീവശാസ്ത്രം തെളിയിച്ചു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഉത്ഭവത്തെയും വികാസത്തെയും കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക കോസ്മോളജിയും മനുഷ്യന്റെ സ്ഥാനം സംബന്ധിച്ച പരമ്പരാഗത മതകേന്ദ്രിത ധാരണകളെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റിമറിച്ചു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ ഓരോ സംഭവത്തിന്റെയും പിന്നിൽ ഒരു വ്യക്തിപരമായ അതീന്ദ്രിയ ശക്തിയെ അന്വേഷിക്കേണ്ട ആവശ്യം കുറയുമ്പോൾ, മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയിൽ “ദൈവത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം” എന്ന വിശദീകരണത്തിന് പകരം “പ്രകൃതിനിയമം” എന്ന ആശയം ശക്തിപ്പെടുന്നു. ഇത് മതത്തെ നേരിട്ട് നിരാകരിക്കുന്നില്ലെങ്കിലും ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള മതേതര ബൗദ്ധിക ഘടനയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാനും നിയന്ത്രിക്കാനും കഴിയുന്ന പരിധി വർധിക്കുന്നതിനനുസരിച്ച് അതീന്ദ്രിയ ഇടപെടലുകളുടെ ആവശ്യകതയെക്കുറിച്ചുള്ള വിശ്വാസവും ചില മേഖലകളിൽ ക്ഷയിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

സാങ്കേതികവിദ്യ ഈ പ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. ഒരിക്കൽ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകൾക്ക് അതീതമായി തോന്നിയിരുന്ന നിരവധി കാര്യങ്ങൾ ഇന്ന് സാങ്കേതികവിദ്യ സാധ്യമാക്കുന്നു. ദൂരെയുള്ള മനുഷ്യരുമായി തൽക്ഷണം ആശയവിനിമയം നടത്തുക, മനുഷ്യന്റെ ജനിതകഘടന പഠിക്കുക, കൃത്രിമ അവയവങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുക, കൃത്രിമ പ്രത്യുത്പാദന സാങ്കേതികവിദ്യകൾ ഉപയോഗിക്കുക, ഉപഗ്രഹങ്ങളിലൂടെ ഭൂമിയെ നിരീക്ഷിക്കുക, ബഹിരാകാശത്തേക്ക് സഞ്ചരിക്കുക, രോഗങ്ങളുടെ തന്മാത്രാതല കാരണങ്ങൾ കണ്ടെത്തുക, യന്ത്രങ്ങളിലൂടെ സങ്കീർണ്ണമായ തീരുമാനങ്ങളെ സഹായിക്കുക തുടങ്ങിയവ മനുഷ്യന്റെ കഴിവുകളുടെ പരിധിയെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ “മനുഷ്യന് കഴിയാത്തത് ദൈവത്തിന് മാത്രം കഴിയുന്നു” എന്ന പരമ്പരാഗത ചിന്തയുടെ സാമൂഹിക പ്രസക്തി പല മേഖലകളിലും കുറയുന്നു.

ഇതിലും ആഴത്തിലുള്ള മാറ്റം നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ വളർച്ചയിലൂടെ സംഭവിക്കാം. മനുഷ്യന്റെ ഭാഷ മനസ്സിലാക്കാനും, സങ്കീർണ്ണമായ വിവരങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്യാനും, ശാസ്ത്രീയ അറിവുകൾ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാനും, പുതിയ ആശയങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താനും, ചിത്രങ്ങളും സംഗീതവും സൃഷ്ടിക്കാനും, വൈദ്യശാസ്ത്രപരമായ വിവരങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യാനും, മനുഷ്യരുമായി ബൗദ്ധിക സംഭാഷണം നടത്താനും കഴിയുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ബുദ്ധിയെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ധാരണകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയാണ്. മനുഷ്യബുദ്ധി അതുല്യവും ദൈവദത്തവുമായ ഒരു പ്രത്യേക ശക്തിയാണെന്ന വിശ്വാസത്തിനുപകരം, ബുദ്ധി തന്നെ സങ്കീർണ്ണമായ ഭൗതിക-ജൈവ വിവരപ്രക്രിയകളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു emergent property ആണോ എന്ന ചോദ്യം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു.

നിർമ്മിത ബുദ്ധി മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ ബൗദ്ധിക കഴിവുകളെയും ഒരിക്കൽ പൂർണ്ണമായി അനുകരിക്കുമോ എന്നത് ഇപ്പോഴും തുറന്ന ശാസ്ത്രീയ ചോദ്യമാണ്. എന്നാൽ അതിന്റെ സാധ്യത പോലും മനുഷ്യന്റെ ആത്മബോധത്തിൽ വലിയ മാറ്റമുണ്ടാക്കും. ചിന്ത, ഭാഷ, പ്രശ്നപരിഹാരം, പഠനം, സൃഷ്ടിപരത തുടങ്ങിയവയിൽ മനുഷ്യനു സമാനമായോ അതിലധികമായോ കഴിവുകൾ യന്ത്രങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, “ബുദ്ധി മനുഷ്യർക്കു മാത്രം ലഭിച്ച അതീന്ദ്രിയ സമ്മാനം” എന്ന ധാരണ കൂടുതൽ ദുർബലമാകും. അപ്പോൾ മനുഷ്യനും ബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ഭൗതികവാദപരമായ ദർശനം രൂപപ്പെടാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.

എന്നാൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച മതത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിനു പകരം ചില പുതിയ തരത്തിലുള്ള ആത്മീയതകൾക്കും വിശ്വാസങ്ങൾക്കും കാരണമാകാനുള്ള സാധ്യതയും ഉണ്ട്. മനുഷ്യൻ തന്റെ ബൗദ്ധികപരിധികളെ മറികടക്കുന്ന ഒരു നിർമ്മിത ബുദ്ധിയെ അഭിമുഖീകരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ഒരു പുതിയ “അതി-ബുദ്ധി”യായി ആരാധിക്കാൻ ശ്രമിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മതത്തെ നിർബന്ധമായും ഇല്ലാതാക്കുകയില്ല; മതപരമായ ചിന്തയുടെ രൂപങ്ങൾ മാറാനും കഴിയും. പഴയ ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങൾക്ക് പകരം സാങ്കേതിക-മിശിഹാവാദം, ഡിജിറ്റൽ അമരത്വവിശ്വാസം, സാങ്കേതിക സിംഗുലാരിറ്റിയോടുള്ള അർദ്ധമതപരമായ പ്രതീക്ഷകൾ തുടങ്ങിയ പുതിയ വിശ്വാസരൂപങ്ങൾ പോലും ഉയർന്നുവരാം.

ഇവിടെ Quantum Dialectics-ന്റെ വീക്ഷണം പ്രയോജനകരമാണ്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമത്തെ ഒരു ലളിതമായ “മതം → ശാസ്ത്രം → മതത്തിന്റെ അന്ത്യം” എന്ന രേഖീയ പ്രക്രിയയായി കാണുന്നതിനു പകരം, പരസ്പരം വിരുദ്ധവും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നതുമായ ശക്തികളുടെ നിരന്തരമായ ചലനമായി കാണാം. മതം ഒരു ഘട്ടത്തിൽ സാമൂഹിക cohesion-ന്റെ പ്രധാന സംവിധാനമായിരുന്നെങ്കിൽ, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിദ്യാഭ്യാസം, ജനാധിപത്യം, മനുഷ്യാവകാശചിന്ത, സാമൂഹിക സുരക്ഷ എന്നിവ വളരുന്നതിനനുസരിച്ച് അതേ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ കൂടുതൽ മതേതര സ്ഥാപനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കാൻ കഴിയും. ഇവിടെ സംയോജകബലം നിലനിർത്തുന്നതിനുള്ള മതത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത പങ്ക് കുറയുകയും, പുതിയ സാമൂഹിക ഘടനകൾ ആ പങ്ക് ഏറ്റെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതേസമയം പഴയ വിശ്വാസഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന പുതിയ അറിവും സാമൂഹിക മാറ്റങ്ങളും വിയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിലെ അനിശ്ചിതത്വം കുറയുന്നതും മതരഹിത സമൂഹത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് പ്രധാന കാരണമാകാം. ദാരിദ്ര്യം, രോഗം, പട്ടിണി, അകാലമരണം, പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾ, സാമൂഹിക അരക്ഷിതാവസ്ഥ എന്നിവ മനുഷ്യനെ അതീന്ദ്രിയ സംരക്ഷണം തേടാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളാണ്. ഒരു ഭാവിസമൂഹം ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതിക പുരോഗതിയിലൂടെ ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, വിദ്യാഭ്യാസം, വാസസ്ഥലം, വാർദ്ധക്യപരിചരണം, മാനസിക പിന്തുണ എന്നിവ കൂടുതൽ ഉറപ്പാക്കുകയാണെങ്കിൽ, ജീവിതത്തിലെ അടിസ്ഥാന ഭയങ്ങൾ കുറയാം. അതോടെ മതത്തിന്റെ ചില സാമൂഹിക ആവശ്യകതകളും കുറയാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.

വിദ്യാഭ്യാസമാണ് ഇതിലെ മറ്റൊരു നിർണായക ഘടകം. വിമർശനാത്മക ചിന്ത, ശാസ്ത്രീയ രീതി, തെളിവിന്റെ പ്രാധാന്യം, യുക്തിപരമായ സംശയം, കാരണ-ഫലബന്ധങ്ങളുടെ പരിശോധന എന്നിവ ബാല്യകാലം മുതൽ സാമൂഹിക സംസ്കാരത്തിന്റെ ഭാഗമാകുമ്പോൾ, പാരമ്പര്യമായി കൈമാറുന്ന വിശ്വാസങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് വർധിക്കുന്നു. അറിവ് ഇനി പുരോഹിതന്മാരുടെയും മതഗ്രന്ഥങ്ങളുടെയും പ്രത്യേക അവകാശമായി നിലനിൽക്കാതെ പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ സ്വത്താകുന്നു. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ഈ അറിവിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തെ കൂടുതൽ വേഗത്തിലാക്കുന്നു.

എന്നിരുന്നാലും ശാസ്ത്രവും മതവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എല്ലായിടത്തും ഒരേ ദിശയിൽ പോകില്ല. ശാസ്ത്രം ശക്തിപ്പെടുമ്പോഴും മതവിശ്വാസം രാഷ്ട്രീയപരമായ തിരിച്ചറിയലായി ശക്തിപ്പെടുന്ന സമൂഹങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. സാമ്പത്തിക അസമത്വം, സാമൂഹിക അനീതി, യുദ്ധം, കുടിയേറ്റം, സാംസ്കാരിക ഭയം, വ്യക്തിത്വ പ്രതിസന്ധി എന്നിവ മതത്തെ വീണ്ടും ശക്തിപ്പെടുത്താൻ കഴിയും. അതിനാൽ മതത്തിന്റെ ഭാവി ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ചകൊണ്ട് മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടില്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവും സാംസ്കാരികവുമായ ഘടനകളും അതിനെ നിർണ്ണയിക്കും.

മാർക്സിയൻ ഭൗതികവാദത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഈ കാര്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമാകും. മതത്തെ വെറും തെറ്റായ ആശയങ്ങളുടെ കൂട്ടമായി കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. മനുഷ്യരുടെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന വേദന, അനിശ്ചിതത്വം, അന്യവൽക്കരണം, അസമത്വം, അശക്തി എന്നിവയ്ക്കുള്ള പ്രതീകാത്മക പ്രതികരണമായും മതം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ മതരഹിത സമൂഹം സൃഷ്ടിക്കാൻ മതവിശ്വാസത്തെ മാത്രം വിമർശിക്കുന്നത് മതിയാകില്ല. മനുഷ്യനെ മതപരമായ ആശ്വാസത്തിലേക്ക് തള്ളിവിടുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ തന്നെ മാറ്റേണ്ടിവരും. മനുഷ്യന്റെ ഭൗതികജീവിതം കൂടുതൽ സുരക്ഷിതവും സ്വതന്ത്രവും അർത്ഥവത്തുമായിത്തീരുമ്പോൾ മതത്തിന്റെ സാമൂഹിക ആവശ്യം സ്വാഭാവികമായി കുറയാം.

ഇവിടെ “മതരഹിത സമൂഹം” എന്ന ആശയത്തെയും സൂക്ഷ്മമായി നിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. മതരഹിത സമൂഹം എന്നത് മനുഷ്യർക്ക് ആത്മീയാനുഭവങ്ങളോ വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസങ്ങളോ ഉണ്ടാകാത്ത ഒരു സമൂഹം എന്നർത്ഥമല്ല. മറിച്ച് രാഷ്ട്രം, നിയമം, വിദ്യാഭ്യാസം, വൈദ്യശാസ്ത്രം, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം, പൊതുനയം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ മതവിശ്വാസങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സമൂഹമായിരിക്കാം അത്. വ്യക്തിക്ക് തന്റെ വിശ്വാസം പിന്തുടരാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം നിലനിൽക്കുകയും, എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ അതീന്ദ്രിയ അവകാശവാദം പൊതുസമൂഹത്തിനുമേൽ നിർബന്ധിതമാകാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു മതേതരത്വം കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യബോധമുള്ള ഭാവിസങ്കൽപ്പമാണ്.

ഭാവിയിൽ മനുഷ്യനും നിർമ്മിത ബുദ്ധിയും ചേർന്ന് അറിവിന്റെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ, മതത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ പോലും പുതിയ രൂപങ്ങൾ കൈക്കൊള്ളാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. നൈതികത മതഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ നിന്ന് മാത്രം ലഭിക്കേണ്ടതില്ല; മനുഷ്യാവകാശം, പരസ്പര ക്ഷേമം, ജീവജാലങ്ങളോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, സാമൂഹിക നീതി, ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകൾ എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മതേതര നൈതികത വികസിക്കാം. “നല്ല മനുഷ്യനാകാൻ ദൈവത്തിൽ വിശ്വസിക്കണം” എന്ന ആശയത്തിന് പകരം “മറ്റുള്ള ജീവികളുടെ ക്ഷേമത്തെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും മാനിച്ച് ജീവിക്കാൻ മനുഷ്യന് യുക്തിപരമായ കാരണങ്ങളുണ്ട്” എന്ന നൈതികബോധം വളരാം.

അതേസമയം മനുഷ്യന്റെ മരണബോധം മതത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള ഏറ്റവും ശക്തമായ കാരണങ്ങളിൽ ഒന്നായി തുടരാം. ശാസ്ത്രം മരണത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ വിശദീകരിച്ചാലും മരണത്തെ മനുഷ്യാനുഭവത്തിൽ നിന്ന് ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. ഭാവിയിൽ ജൈവവാർദ്ധക്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനും ആയുസ്സ് ദീർഘിപ്പിക്കാനും ശരീരഭാഗങ്ങൾ പുനർനിർമ്മിക്കാനും മസ്തിഷ്കപ്രവർത്തനങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാനും സാങ്കേതികവിദ്യക്ക് കഴിഞ്ഞാലും, വ്യക്തിയുടെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ തുടരും. അതുകൊണ്ട് മതത്തിന്റെ ഏറ്റവും അവസാനത്തെ അഭയകേന്ദ്രം പ്രകൃതിയുടെ വിശദീകരണമല്ല, മറിച്ച് അസ്തിത്വത്തിന്റെ അർത്ഥാന്വേഷണമാകാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.

ഇവിടെ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഭാവിവികാസം നിർണായകമാണ്. ബോധം പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് വേറിട്ടുനിൽക്കുന്ന ഒരു അതീന്ദ്രിയ വസ്തുവല്ലെന്നും സങ്കീർണ്ണമായ ഭൗതിക-ജൈവ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന emergent property ആണെന്നും ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ വ്യക്തത ലഭിക്കുന്നതോടെ ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ധാരണകളും മാറാം. ന്യൂറോസയൻസ്, പരിണാമജീവശാസ്ത്രം, കോഗ്നിറ്റീവ് സയൻസ്, കൃത്രിമ ബുദ്ധി എന്നിവ ഒരുമിച്ച് മനുഷ്യബോധത്തെ പഠിക്കുമ്പോൾ, “മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേറിട്ട ഒരു ആത്മീയ സത്തയാണ്” എന്ന ദ്വൈതവാദപരമായ കാഴ്ചപ്പാടിനു പകരം “മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ ഭൗതിക പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്” എന്ന ധാരണ ശക്തിപ്പെടാം.

Quantum Dialectics-ന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, മനുഷ്യന്റെ മതബോധവും ഒരു സ്ഥിരമായ ontological entity അല്ല; അത് മനുഷ്യനും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ emergent property ആയി കാണാം. മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ quantum layers വികസിക്കുന്നതിനനുസരിച്ച് പഴയ ബോധഘടനകൾ വിയോജകബലത്തിന് വിധേയമാകുകയും പുതിയ ബോധഘടനകൾ സംയോജകബലത്തിലൂടെ സംഘടിതമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ മതരഹിതത്വം ഒരു “ശൂന്യത”യല്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ ലോകവീക്ഷണത്തിന്റെ മറ്റൊരു സംഘടനാതലമായിരിക്കാം.

എങ്കിലും ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ഉറപ്പായ പ്രവചനം നടത്തുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി സാധ്യമല്ല. മനുഷ്യസമൂഹം പൂർണ്ണമായും മതരഹിതമാകാം; അല്ലെങ്കിൽ മതങ്ങൾ ക്ഷയിച്ച് കൂടുതൽ പ്രതീകാത്മകവും സാംസ്കാരികവുമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് മാറാം; അല്ലെങ്കിൽ ചില മതങ്ങൾ പുതിയ സാങ്കേതിക സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെട്ട് തുടരാം. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ ഈ പരിണാമങ്ങൾ ഒരേ വേഗത്തിൽ സംഭവിക്കണമെന്നില്ല. ചില സമൂഹങ്ങൾ അതിവേഗം മതേതരമാകുമ്പോൾ മറ്റു സമൂഹങ്ങളിൽ മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടാനും കഴിയും. അതിനാൽ ഭാവി ഒരു ഏക രേഖയിലൂടെ സഞ്ചരിക്കാതെ, വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക ഘടനകളുടെ superposition പോലെയുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ അവസ്ഥയായിരിക്കാം.

എന്നിരുന്നാലും ഒരു ദീർഘകാല ചരിത്രപ്രവണത വ്യക്തമാണ്: മനുഷ്യന്റെ അജ്ഞാത മേഖലകൾ ശാസ്ത്രം തുടർച്ചയായി ചുരുക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ പ്രകൃതിയിലുള്ള ആശ്രിതത്വത്തെ കുറച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. നിർമ്മിത ബുദ്ധി മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ധാരണകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസവും വിവരസാങ്കേതികവിദ്യയും അറിവിനെ കൂടുതൽ ജനാധിപത്യവൽക്കരിക്കുന്നു. സാമൂഹിക സുരക്ഷയും ശാസ്ത്രീയ വൈദ്യശാസ്ത്രവും മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാന ഭയങ്ങളെ കുറയ്ക്കുന്നു. ഈ പ്രവണതകൾ ദീർഘകാലത്ത് മതത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളെ ദുർബലപ്പെടുത്താനുള്ള ശക്തി വഹിക്കുന്നു.

അവസാനമായി, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ മതരഹിത ഭാവി എന്നത് ദൈവത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രഖ്യാപനമായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ ലോകവീക്ഷണം ക്രമേണ അതീന്ദ്രിയ വിശദീകരണങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭൗതികവും ശാസ്ത്രീയവും വിമർശനാത്മകവുമായ വിശദീകരണങ്ങളിലേക്ക് മാറുന്ന ഒരു സാധ്യതയായി കാണാം. മനുഷ്യൻ തന്റെ ഭയങ്ങളെ ദൈവത്തിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കുന്നതിനുപകരം അവയുടെ ഭൗതിക കാരണങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും പരിഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്. തന്റെ നൈതികതയ്ക്ക് ദൈവിക കല്പനകളെ ആശ്രയിക്കുന്നതിനുപകരം മനുഷ്യനും മറ്റ് ജീവജാലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിൽ നിന്ന് നൈതികത വികസിപ്പിക്കാൻ അവൻ പഠിക്കാം. തന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ അർത്ഥം പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു ശക്തിയിൽ അന്വേഷിക്കുന്നതിനുപകരം പ്രപഞ്ചത്തിനുള്ളിലെ സ്വന്തം സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനത്തിൽ കണ്ടെത്താനും കഴിയും.

അതിനാൽ ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, നിർമ്മിത ബുദ്ധി എന്നിവയുടെ വളർച്ച മനുഷ്യനെ അനിവാര്യമായും മതരഹിതനാക്കും എന്ന് പറയാനാവില്ല. എന്നാൽ അവ മനുഷ്യന് ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനും ജീവിതത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനും അർത്ഥം നിർമ്മിക്കുന്നതിനും കൂടുതൽ ശക്തമായ ഭൗതിക ഉപകരണങ്ങൾ നൽകുന്നു എന്നത് നിഷേധിക്കാനാവില്ല. മതത്തിന്റെ സാമൂഹിക ആവശ്യകതകൾക്ക് പകരം കൂടുതൽ വികസിതമായ ശാസ്ത്രീയ അറിവും മതേതര നൈതികതയും സാമൂഹിക സുരക്ഷയും മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ സംസ്കാരവും വളരുന്നുവെങ്കിൽ, ദീർഘകാല ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയിൽ മതം ഒരു കേന്ദ്ര സാമൂഹിക സ്ഥാപനത്തിൽ നിന്ന് പ്രധാനമായും വ്യക്തിപരമായോ സാംസ്കാരികമായോ ഉള്ള ഒരു ഘടകമായി ചുരുങ്ങാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

അത്തരം ഒരു ഭാവി യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിക്കുകയാണെങ്കിൽ, അത് മനുഷ്യരാശിയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു വലിയ qualitative transformation ആയിരിക്കും. പ്രകൃതിയുടെ അജ്ഞാത ശക്തികളെ ദേവതകളായി സങ്കൽപ്പിച്ച മനുഷ്യനിൽ നിന്ന്, അതേ പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ അന്വേഷിച്ച് മനസ്സിലാക്കുകയും അതിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിൽ സ്വന്തം ഭാവി സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യനിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം. അതിന്റെ പരമമായ അർത്ഥം മതത്തിന്റെ പരാജയമെന്നതിലുപരി മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധിക സ്വയംപര്യാപ്തതയുടെ വളർച്ചയായിരിക്കും. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണെന്ന ഭ്രമത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ പരിണാമപ്രക്രിയയിലെ ഒരു സങ്കീർണ്ണ ഘടകമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നിടത്താണ് യഥാർത്ഥ മതരഹിത ശാസ്ത്രീയ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ തുടക്കം. മനുഷ്യന്റെ ഭാവി അതീന്ദ്രിയതയെ തേടുന്നതിലല്ല, മറിച്ച് ഭൗതിക പ്രപഞ്ചത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കി, അതിനുള്ളിൽ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രവും നീതിപൂർണ്ണവും ബോധപൂർണ്ണവുമായ ഒരു സാമൂഹിക അസ്തിത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലായിരിക്കാം.

മനുഷ്യസമൂഹം മതരഹിതമായ ഒരു ഘട്ടത്തിലേക്ക് നീങ്ങാനുള്ള സാധ്യത പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം തിരിച്ചറിയേണ്ടത് മതം ഒരു ഏകതാനമായ സാമൂഹിക പ്രതിഭാസമല്ല എന്നതാണ്. ചരിത്രത്തിൽ മതം പല രൂപങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോയിട്ടുണ്ട്. പ്രകൃതിശക്തികളുടെ ആരാധനയിൽ നിന്ന് ബഹുദൈവവിശ്വാസത്തിലേക്കും, അവിടെ നിന്ന് ഏകദൈവവിശ്വാസത്തിലേക്കും, സംഘടിത മതസ്ഥാപനങ്ങളിലേക്കും, മതപരിഷ്കരണങ്ങളിലേക്കും, മതേതര മാനവികതയിലേക്കും മനുഷ്യചിന്ത വികസിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മതരഹിതത്വം ഇന്നത്തെ മതങ്ങളെ പെട്ടെന്ന് ഇല്ലാതാക്കുന്ന ഒരു സംഭവമാകണമെന്നില്ല. പകരം മതത്തിന്റെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ ക്രമേണ മറ്റുതരത്തിലുള്ള സ്ഥാപനങ്ങളും ബോധരൂപങ്ങളും ഏറ്റെടുക്കുന്ന ദീർഘമായ പരിണാമപ്രക്രിയയായിരിക്കാം അത്.

മതത്തിന്റെ പ്രധാന സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ലോകത്തിന് ഒരു സമഗ്രമായ അർത്ഥവ്യാഖ്യാനം നൽകുക എന്നത്. പ്രപഞ്ചം എന്തുകൊണ്ട് ഉണ്ട്, മനുഷ്യൻ എന്തിനാണ് ജനിച്ചത്, മരണം എന്താണ്, നന്മയും തിന്മയും എന്താണ്, ദുരിതത്തിന് എന്താണ് അർത്ഥം, മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കണം തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മതം ഒരു ഏകീകൃത ഉത്തരവ്യവസ്ഥ നൽകുന്നു. ശാസ്ത്രം ഈ ചോദ്യങ്ങളിൽ പലതിനും പുതിയ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകുമ്പോഴും അവയെല്ലാം ഒരൊറ്റ അർത്ഥവ്യവസ്ഥയായി സംയോജിപ്പിക്കണമെന്നില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ഭാവിയിലെ മതരഹിത സമൂഹത്തിന് ശാസ്ത്രത്തോടൊപ്പം ഒരു പുതിയ ദാർശനിക ലോകവീക്ഷണം ആവശ്യമായി വരുന്നത്. ശാസ്ത്രം വസ്തുതകൾ നൽകുന്നു; എന്നാൽ ആ വസ്തുതകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കണം എന്നത് ഒരു സാമൂഹിക-ദാർശനിക ചോദ്യമായി തുടരുന്നു.

ഇവിടെയാണ് Quantum Dialectics പോലെയുള്ള ഭൗതികവാദപരമായ ദർശനങ്ങൾക്ക് പ്രസക്തിയുണ്ടാകുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തെ പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജകബലങ്ങളുടെയും വിയോജകബലങ്ങളുടെയും ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയായി കാണുമ്പോൾ, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ദ്വന്ദ്വമായി കാണേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുള്ള ഒരു ആത്മീയ സത്തയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാതലമാണ്. മനുഷ്യബോധവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യയും സംസ്കാരവും എല്ലാം ഭൗതിക പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ സങ്കീർണ്ണമായ emergent properties ആയി കാണാം. ഈ കാഴ്ചപ്പാട് മതപരമായ ദ്വൈതവാദത്തിന് പകരം ഒരു ഏകീകൃത ഭൗതിക ലോകവീക്ഷണം നൽകാൻ കഴിയും.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുരോഗതിയെ തുടർന്ന് ദൈവത്തിന്റെ സ്ഥാനം സംബന്ധിച്ച ഒരു പ്രധാന മാറ്റം ഇതിനകം തന്നെ സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഒരിക്കൽ പ്രകൃതിയിലെ ഓരോ അജ്ഞാത പ്രതിഭാസത്തിന്റെയും വിശദീകരണമായി ദൈവത്തെ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഇന്ന് ശാസ്ത്രത്തിന് വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഓരോ കാര്യത്തിനും ദൈവത്തെ വിശദീകരണമായി ഉപയോഗിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി അംഗീകരിക്കാനാവില്ല. “ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് തെളിവുകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള കാരണവ്യാഖ്യാനം നൽകുകയാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ രീതി. അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധി വികസിക്കുന്നതിനനുസരിച്ച് “God of the gaps” എന്നറിയപ്പെടുന്ന അജ്ഞാത മേഖലകളിലെ ദൈവസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ വിസ്തീർണ്ണം കുറയുന്നു.

എന്നാൽ ഇതിൽനിന്ന് ദൈവസങ്കൽപ്പം തൽക്ഷണം ഇല്ലാതാകും എന്ന് നിഗമനം ചെയ്യാനാവില്ല. “പ്രപഞ്ചം എന്തുകൊണ്ട് ഉണ്ട്?” എന്നതുപോലുള്ള metaphysical ചോദ്യങ്ങൾ ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒരു ചോദ്യം ഇപ്പോൾ ശാസ്ത്രത്തിന് പൂർണ്ണമായി ഉത്തരം നൽകാൻ കഴിയാത്തതാണ് എന്ന കാര്യം, അതിന്റെ ഉത്തരം ദൈവമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. അജ്ഞാതം എന്നത് ദൈവത്തിന്റെ തെളിവല്ല. ശാസ്ത്രീയ ചിന്തയുടെ വളർച്ചയോടെ “എനിക്ക് അറിയില്ല” എന്ന സത്യസന്ധമായ നിലപാട് “അതിനാൽ അത് ദൈവത്തിന്റെ പ്രവർത്തിയാണ്” എന്ന നിഗമനത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാം. ഇത് മനുഷ്യബോധത്തിലെ വളരെ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു വിപ്ലവമാണ്.

മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ശക്തിയുടെ ഒരു പ്രധാന ഉറവിടം അറിവിന്മേലുള്ള നിയന്ത്രണമായിരുന്നു. പുരാതന സമൂഹങ്ങളിൽ മതഗ്രന്ഥങ്ങൾ വായിക്കാനും വ്യാഖ്യാനിക്കാനും കഴിയുന്നവർക്ക് പ്രത്യേക സാമൂഹിക അധികാരം ലഭിച്ചിരുന്നു. ഇന്ന് ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ അറിവിനെ കേന്ദ്രീകൃത സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്ന് പൊതുസമൂഹത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. നിർമ്മിത ബുദ്ധി ഈ പ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരാൾക്ക് ഒരു മതഗ്രന്ഥത്തിലെ വ്യത്യസ്ത വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ താരതമ്യം ചെയ്യാനും ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലം പരിശോധിക്കാനും ഭാഷാശാസ്ത്രപരമായ വിശകലനം നടത്താനും വിവിധ മതങ്ങളിലെ സമാന ആശയങ്ങൾ പരിശോധിക്കാനും കഴിയും.

ഇത് പുരോഹിതാധികാരത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ മാറ്റാൻ കഴിയും. ഒരു മതസിദ്ധാന്തം “ഇത് സത്യമാണ്, കാരണം അധികാരമുള്ള ഒരാൾ അങ്ങനെ പറയുന്നു” എന്ന അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാകും. മനുഷ്യർ കൂടുതൽ ചോദ്യംചെയ്യുകയും താരതമ്യം ചെയ്യുകയും പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ മതപരമായ അവകാശവാദങ്ങൾ പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ വിമർശനാത്മക പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാകും. അതേസമയം നിർമ്മിത ബുദ്ധി മതപ്രചാരണത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ AI മതത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്ന ഉപകരണമാത്രമല്ല; മതപരമായ ആശയങ്ങളെ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായി പ്രചരിപ്പിക്കുന്ന ഉപകരണവുമാകാം.

അതുകൊണ്ട് AI-യുടെ ഫലം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സ്വഭാവം മാത്രം നിർണ്ണയിക്കില്ല. അത് ഏത് സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ കൈകളിലാണ്, ഏത് സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു, വിദ്യാഭ്യാസവ്യവസ്ഥ എങ്ങനെ മാറുന്നു, ജനങ്ങൾക്കുള്ള വിമർശനാത്മക ചിന്ത എത്രമാത്രമാണ്, വിവരവ്യവസ്ഥ എത്രമാത്രം ജനാധിപത്യപരമാണ് എന്നിവയും നിർണ്ണായകമാകും.

മതത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ആശയങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് മരണാനന്തരജീവിതം. ശരീരം മരിച്ചാലും ആത്മാവ് നിലനിൽക്കും എന്ന വിശ്വാസം മനുഷ്യന്റെ മരണഭയത്തിന് ഒരു ആശ്വാസം നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഭാവിയിലെ ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യകൾ മനുഷ്യന്റെ ആയുസ്സും ആരോഗ്യവും ഗണ്യമായി വർധിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ, മരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ മനോഭാവം തന്നെ മാറാം. regenerative medicine, stem-cell technology, gene editing, artificial organs, neurotechnology, personalised medicine എന്നിവ കൂടുതൽ വികസിക്കുമ്പോൾ “വാർദ്ധക്യം ഒരു സ്വാഭാവിക അനിവാര്യതയാണ്” എന്ന ധാരണ പോലും മാറാം.

ഇത് മരണാനന്തരജീവിതത്തിന്റെ മതപരമായ ആശയത്തെ നേരിട്ട് ഇല്ലാതാക്കില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ മരണത്തെ അനിവാര്യമായ ഒരു അതീന്ദ്രിയ വിധിയായി കാണുന്നതിന് പകരം പരിഹരിക്കാവുന്ന ഒരു ജൈവപ്രശ്നത്തിന്റെ ഭാഗമായും കാണാൻ തുടങ്ങാം. അപ്പോൾ അമരത്വത്തിന്റെ മതപരമായ സങ്കൽപ്പത്തിന് പകരം ദീർഘായുസ്സിനെയും ആരോഗ്യകരമായ ജീവിതത്തെയും ലക്ഷ്യമാക്കിയ ശാസ്ത്രീയ ശ്രമം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നേടും.

എങ്കിലും ഇവിടെ ഒരു പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം ഉണ്ടാകും. മനുഷ്യൻ കൂടുതൽ കാലം ജീവിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകാനും കഴിയും. ദീർഘായുസ്സ് സ്വതവേ അർത്ഥവത്തായ ജീവിതം ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മതേതര സമൂഹത്തിന് “എങ്ങനെ കൂടുതൽ കാലം ജീവിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എങ്ങനെ കൂടുതൽ അർത്ഥവത്തായി ജീവിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യത്തിനും പുതിയ ഉത്തരങ്ങൾ കണ്ടെത്തേണ്ടിവരും.

മതരഹിത സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം ഇതാണ്: മതത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് എന്ത് വരും? ശൂന്യത ഒരിക്കലും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കില്ല. മനുഷ്യന് അർത്ഥവും ബന്ധവും നൈതികതയും കൂട്ടായ്മയും പ്രതീക്ഷയും ആവശ്യമാണ്. മതം ഈ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നില്ലെങ്കിൽ മറ്റൊരു സാമൂഹിക-സാംസ്കാരിക സംവിധാനം അവ നിറവേറ്റേണ്ടിവരും.

ശാസ്ത്രീയ മാനവികത, മതേതര നൈതികത, ജനാധിപത്യ സംസ്കാരം, കല, സാഹിത്യം, തത്ത്വചിന്ത, സാമൂഹിക കൂട്ടായ്മകൾ, മനുഷ്യാവകാശബോധം, പരിസ്ഥിതി നൈതികത, ശാസ്ത്രീയ വിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവ ചേർന്ന് ഒരു പുതിയ മതേതര സാംസ്കാരിക ലോകവീക്ഷണം സൃഷ്ടിക്കാനാകും. മനുഷ്യന് വിശുദ്ധതയുടെ അനുഭവം വേണമെങ്കിൽ അത് അതീന്ദ്രിയ ലോകത്തിൽ മാത്രം അന്വേഷിക്കേണ്ടതില്ല. പ്രകൃതിയുടെ സൗന്ദര്യം, മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ ആഴം, ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന്റെ വിസ്മയം, കലയുടെ സൃഷ്ടിപരത, മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പോരാട്ടം എന്നിവയിലും മനുഷ്യന് അർത്ഥവും വിസ്മയവും കണ്ടെത്താൻ കഴിയും.

ഇത്തരം ഒരു ലോകവീക്ഷണം മതവിരുദ്ധമാകണമെന്നില്ല. മതവിശ്വാസമുള്ള വ്യക്തിയുടെ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ, പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾ തെളിവിന്റെയും യുക്തിയുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കണമെന്ന് അത് ആവശ്യപ്പെടും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മതരഹിത സമൂഹം “മതത്തെ നിരോധിക്കുന്ന സമൂഹം” എന്നതിലുപരി “മതം പൊതുസത്യത്തിന്റെ ഏക അവകാശിയായി നിലനിൽക്കാത്ത സമൂഹം” ആയിരിക്കാം.

മതത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ സാമ്പത്തിക ഘടനയെ അവഗണിക്കുന്നത് വലിയ പിഴവായിരിക്കും. മനുഷ്യൻ സാമൂഹികമായി അരക്ഷിതനായിരിക്കുമ്പോൾ, ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ഭയപ്പെടുമ്പോൾ, തൊഴിലും വാസസ്ഥലവും ആരോഗ്യവും വിദ്യാഭ്യാസവും സുരക്ഷിതമല്ലാത്തപ്പോൾ, മതം ആശ്വാസവും സാമൂഹിക ബന്ധവും നൽകുന്നു. മറിച്ച് ഒരു സമൂഹം മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കുകയും സാമൂഹിക അനിശ്ചിതത്വം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്താൽ മതത്തിന്റെ ചില പ്രവർത്തനങ്ങൾ അനാവശ്യമായി മാറാം.

ഇത് മതം സാമ്പത്തികമായി ദരിദ്രരായ ആളുകളുടെ മാത്രം ആശ്രയമാണെന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. സമ്പന്നരും വിദ്യാഭ്യാസമുള്ളവരും ശാസ്ത്രജ്ഞരും മതവിശ്വാസികളാണ്. കാരണം മതത്തിന്റെ സാമൂഹിക കാരണങ്ങൾ സാമ്പത്തിക വർഗ്ഗത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ അസുരക്ഷിതത്വം, അന്യവൽക്കരണം, അസമത്വം എന്നിവ മതപരമായ ആശ്വാസത്തിനുള്ള സാമൂഹിക ആവശ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു എന്നത് അവഗണിക്കാനാവില്ല.

അതിനാൽ മതരഹിത മനുഷ്യസമൂഹത്തിലേക്കുള്ള ചരിത്രപരമായ യാത്രയ്ക്ക് ശാസ്ത്രസാങ്കേതിക പുരോഗതിയോടൊപ്പം സാമൂഹിക നീതിയും ആവശ്യമാണ്. ശാസ്ത്രം മുന്നേറുകയും അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ ചെറിയൊരു വർഗ്ഗത്തിന്റെ കൈകളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ചെയ്താൽ മതം ദുർബലമാകണമെന്നില്ല. മറിച്ച് സാങ്കേതിക അസമത്വം പുതിയ ഭയങ്ങളും അനിശ്ചിതത്വങ്ങളും സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും അതിന്റെ പ്രയോജനങ്ങളുടെ നീതിപൂർണ്ണമായ വിതരണം എന്ന പ്രശ്നവും മതത്തിന്റെ ഭാവിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയുന്ന ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്. ശാസ്ത്രം അതിവേഗം മുന്നേറുമ്പോഴും തെറ്റായ വിവരങ്ങളും ഗൂഢാലോചനാ സിദ്ധാന്തങ്ങളും അന്ധവിശ്വാസങ്ങളും ചില സമൂഹങ്ങളിൽ ശക്തിപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതിക കഴിവും വിമർശനാത്മക ബോധവും ഒരേ വേഗത്തിൽ വളരുന്നില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം.

നിർമ്മിത ബുദ്ധി ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കും. ഒരേ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് ശാസ്ത്രീയ അറിവ് പ്രചരിപ്പിക്കാനും വ്യാജവിവരങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മതരഹിത സമൂഹം സൃഷ്ടിക്കാൻ സാങ്കേതികവിദ്യ മാത്രം മതിയാകില്ല. മനുഷ്യന്റെ epistemic culture—അറിവിനെ തിരിച്ചറിയാനും തെളിവും വ്യാജവിവരവും വേർതിരിക്കാനുമുള്ള സാമൂഹിക കഴിവ്—വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇതാണ് വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പുതിയ ദൗത്യം. വിവരങ്ങൾ മനഃപാഠമാക്കുന്നതിനു പകരം തെളിവ് പരിശോധിക്കുക, സ്രോതസ്സിന്റെ വിശ്വാസ്യത വിലയിരുത്തുക, സാധ്യതയും ഉറപ്പും തമ്മിൽ വ്യത്യാസപ്പെടുത്തുക, സ്വന്തം വിശ്വാസങ്ങളെപ്പോലും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുക, തെറ്റാണെന്ന് തെളിഞ്ഞാൽ അഭിപ്രായം മാറ്റാനുള്ള ബൗദ്ധിക സന്നദ്ധത വളർത്തുക എന്നിവ ഭാവിയിലെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാകണം.

ദീർഘകാല ചരിത്രപരിണാമത്തിൽ മതരഹിതത്വം വെറും മതവിശ്വാസത്തിന്റെ അഭാവമായി തുടരാതെ ഒരു പുതിയ മനുഷ്യബോധമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ഈ ബോധത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ “മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേറിട്ടവനല്ല” എന്ന തിരിച്ചറിവായിരിക്കും. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയുടെ അന്തിമ ലക്ഷ്യമല്ല; മറിച്ച് കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള ഭൗതികവും ജൈവവുമായ പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടമാണ്. മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തെ സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമായി പോലും കാണാം.

ഈ തിരിച്ചറിവ് മനുഷ്യന്റെ അഹങ്കാരം കുറയ്ക്കുന്നതിനൊപ്പം ഉത്തരവാദിത്തം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഉടമയല്ലെങ്കിൽ, പ്രകൃതിയുടെ നാശത്തിന് അവന് പരിധിയില്ലാത്ത അവകാശവുമില്ല. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, ജീവവൈവിധ്യനാശം, ജൈവസമ്പത്തിന്റെ അമിതചൂഷണം, പരിസ്ഥിതി മലിനീകരണം എന്നിവ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവിയെ തന്നെ ബാധിക്കുന്നുവെന്ന് മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ secular ecological ethics രൂപപ്പെടാം.

അങ്ങനെ മതപരമായ “സൃഷ്ടിയുടെ സംരക്ഷകൻ” എന്ന ആശയത്തിന് പകരം ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കിയ “പരസ്പരാശ്രിത ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള ഘടകം” എന്ന മനുഷ്യസങ്കൽപ്പം ഉയർന്നുവരാം. ഇത് മനുഷ്യകേന്ദ്രിതത്വത്തെ പോലും മറികടന്ന് ജീവകേന്ദ്രിതവും പരിസ്ഥിതികവുമായ ഒരു പുതിയ നൈതികതയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കും.

ഒടുവിൽ, മനുഷ്യസമൂഹം പൂർണ്ണമായും മതരഹിതമാകുമോ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഉറപ്പായ ഉത്തരം നൽകാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഒരു ദിശ വ്യക്തമായി കാണാം: അജ്ഞാതത്തെ അതീന്ദ്രിയമായി വിശദീകരിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് അജ്ഞാതത്തെ അന്വേഷിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം. ഈ മാറ്റം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായോ ഏകദിശയിലോ നടക്കണമെന്നില്ല. പഴയ വിശ്വാസങ്ങൾ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയ രൂപങ്ങളോടെ തിരിച്ചുവരാം. പക്ഷേ അറിവിന്റെ പരിധി വികസിക്കുന്ന ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മനുഷ്യന് തന്റെ തന്നെ വിശ്വാസങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള പുതിയ കഴിവുകൾ ലഭിക്കുന്നു.

ശാസ്ത്രം മനുഷ്യന് പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശക്തി നൽകുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ആ അറിവിനെ പ്രവർത്തനശക്തിയാക്കി മാറ്റുന്നു. നിർമ്മിത ബുദ്ധി അറിവ് കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ കഴിവിനെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. സാമൂഹികശാസ്ത്രവും രാഷ്ട്രീയചിന്തയും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ ഘടനകളെ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. തത്ത്വചിന്ത ഈ അറിവുകളെ സമഗ്രമായ ലോകവീക്ഷണത്തിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴാണ് മനുഷ്യൻ ഒരു പുതിയ ബൗദ്ധിക ഘട്ടത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മതരഹിത സമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട അടയാളം ക്ഷേത്രങ്ങളും പള്ളികളും മസ്ജിദുകളും ഇല്ലാതാകുന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള മാറ്റം മനുഷ്യൻ തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും പ്രകൃതിയുടെയും വിശദീകരണത്തിന് അതീന്ദ്രിയ അധികാരത്തെ നിർബന്ധമായും ആശ്രയിക്കാത്ത അവസ്ഥയായിരിക്കും. വിശ്വാസം വ്യക്തിപരമായി നിലനിൽക്കാം; പക്ഷേ പൊതുസത്യത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം തെളിവും യുക്തിയും ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനയും മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ അനുഭവവും ആയിരിക്കും.

അപ്പോൾ മതത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പങ്ക് അവസാനിക്കുന്നില്ല; അത് മറ്റൊരു രൂപത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. മതം ഒരിക്കൽ മനുഷ്യന്റെ അജ്ഞാതത്തെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള പ്രധാന ബൗദ്ധിക ഉപകരണമായിരുന്നെങ്കിൽ, ഭാവിയിൽ ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും കലയും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളും ആ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കാം. സംയോജകബലത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും പഴയ വിശ്വാസഘടനകളെ വിയോജകബലം ക്രമേണ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. ഈ ചലനത്തിൽ നിന്നായിരിക്കും പുതിയ മനുഷ്യബോധം ഉയർന്നുവരിക.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മതരഹിത ഭാവി എന്നത് ഒരു ശൂന്യമായ ലോകത്തിന്റെ സങ്കൽപ്പമല്ല. മറിച്ച് മനുഷ്യൻ തന്റെ ഭയങ്ങളെയും അജ്ഞതയെയും അതീന്ദ്രിയ ശക്തികളിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കാതെ അവയെ അറിവിന്റെയും സാമൂഹിക പ്രവർത്തനത്തിന്റെയും സഹായത്തോടെ നേരിടുന്ന ഒരു ലോകത്തിന്റെ സാധ്യതയാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ രഹസ്യങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ മുട്ടുകുത്തുന്ന ജീവിയിൽ നിന്ന്, അതേ രഹസ്യങ്ങളെ അന്വേഷിക്കുന്ന ബോധമുള്ള പ്രകൃതിശക്തിയായി മാറുന്ന ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനം. Quantum Dialectics-ന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഇത് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ quantum layer-ലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമായിരിക്കും—പഴയ ബോധഘടനകൾ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകാതെ, അവയുടെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയതും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവുമായ ഒരു ലോകബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പ്രക്രിയ.

മതരഹിത സമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള സവിശേഷത മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ദുർബലതയല്ല, മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അടിസ്ഥാന ധാരണയുടെ പുനർനിർമ്മാണമായിരിക്കും. മനുഷ്യൻ താൻ ഒരു അതീന്ദ്രിയ സൃഷ്ടിയുടെ ഫലമാണെന്ന് കരുതുന്നതിൽ നിന്ന്, ഭൗതിക പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘകാല പരിണാമപ്രക്രിയയിൽ ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംഘടനാതലമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്കാണ് മാറുന്നത്. ഈ മാറ്റം ഒരു ശാസ്ത്രീയ വസ്തുത അംഗീകരിക്കുന്നതിലുപരി മനുഷ്യന്റെ ആത്മബോധത്തിന്റെ ഘടനയിൽ സംഭവിക്കുന്ന ഒരു qualitative transformation ആയിരിക്കും. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുനിന്ന് പ്രകൃതിയെ നിരീക്ഷിക്കുന്നവനല്ല; പ്രകൃതി തന്നെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിൽ സ്വയം തിരിച്ചറിയാൻ ആരംഭിച്ച രൂപമാണ് മനുഷ്യബോധം എന്ന ആശയം ഇവിടെ നിർണായകമാകുന്നു.

ഇത്തരം ഒരു ലോകവീക്ഷണത്തിൽ “മനുഷ്യൻ എന്തിനാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് “മനുഷ്യൻ എങ്ങനെയാണ് ഉദ്ഭവിച്ചത്?” എന്ന ചോദ്യം മുൻതൂക്കം നേടുന്നു. ആദ്യത്തെ ചോദ്യം ഒരു മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ലക്ഷ്യം അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ രണ്ടാമത്തേത് കാരണപരമായ ചരിത്രം അന്വേഷിക്കുന്നു. പരിണാമജീവശാസ്ത്രം, ഭൂവിജ്ഞാനം, കോസ്മോളജി, ന്യൂറോസയൻസ്, ജനിതകശാസ്ത്രം എന്നിവ ചേർന്ന് മനുഷ്യന്റെ ഉത്ഭവത്തെ ഒരു ദീർഘമായ ഭൗതിക-ജൈവ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അതോടെ മനുഷ്യന്റെ പ്രത്യേകത നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നില്ല; മറിച്ച് ആ പ്രത്യേകതയുടെ യഥാർത്ഥ ഉറവിടം അതീന്ദ്രിയ ഇടപെടലിൽ നിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനയിൽ കണ്ടെത്തപ്പെടുന്നു.

മതത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആത്മാവ് എന്ന ആശയം ചരിത്രപരമായി വലിയ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേറിട്ടുനിൽക്കുന്ന, മരണത്തിന് ശേഷവും നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു അദൃശ്യ സത്തയാണ് ആത്മാവ് എന്ന വിശ്വാസം അനേകം മതങ്ങളുടെ കേന്ദ്രഘടകമാണ്. എന്നാൽ ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക ന്യൂറോസയൻസ് കാണിക്കുന്നത് ചിന്ത, ഓർമ്മ, വികാരം, വ്യക്തിത്വം, തീരുമാനമെടുക്കൽ തുടങ്ങിയവ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഭൗതിക പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി അത്യന്തം അടുത്ത ബന്ധമുള്ളവയാണെന്നാണ്. മസ്തിഷ്കത്തിലെ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ പോലും വ്യക്തിയുടെ ഓർമ്മയെയും പെരുമാറ്റത്തെയും വ്യക്തിത്വത്തെയും മാറ്റാൻ കഴിയും.

ഇതിൽ നിന്ന് “ആത്മാവ് ഇല്ല” എന്ന് ശാസ്ത്രം അന്തിമമായി തെളിയിച്ചുവെന്ന് പറയുന്നത് അതിരുകടന്ന നിഗമനമായിരിക്കും. എന്നാൽ ആത്മാവ് എന്ന ആശയം മനുഷ്യബോധത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ നിർബന്ധമായും ആവശ്യമാണോ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ശാസ്ത്രം പുതിയ വെല്ലുവിളി ഉയർത്തുന്നു. ബോധം സങ്കീർണ്ണമായ ഭൗതിക സംഘടനയിൽ നിന്ന് emergent property ആയി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, ബോധത്തിന് ഒരു പ്രത്യേക അതീന്ദ്രിയ സത്ത അനിവാര്യമാണെന്ന വാദത്തിന്റെ explanatory necessity കുറയുന്നു.

ഭാവിയിൽ ന്യൂറോസയൻസും AI ഗവേഷണവും ബോധത്തിന്റെ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ സംവിധാനങ്ങളെ കണ്ടെത്തുകയാണെങ്കിൽ ഈ മാറ്റം കൂടുതൽ ശക്തമാകും. ബോധം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, ഓർമ്മ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, സ്വബോധം എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു, തീരുമാനങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു എന്നിവ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാകുമ്പോൾ “അകത്ത് ഒരു അദൃശ്യ ആത്മാവ് ഇരുന്നാണ് ഇതെല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നത്” എന്ന പരമ്പരാഗത മാതൃക കൂടുതൽ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതാകും.

ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റൊരു വലിയ പ്രശ്നമാണ് free will അഥവാ സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛ. മനുഷ്യൻ തന്റെ തീരുമാനങ്ങളുടെ പൂർണ്ണമായ സ്വതന്ത്ര കർത്താവാണെന്ന ധാരണ പല മതപരമായ നൈതിക വ്യവസ്ഥകളുടെയും അടിസ്ഥാനമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനങ്ങളിൽ ജനിതക ഘടകങ്ങൾ, മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഘടന, ഹോർമോണുകൾ, ബാല്യകാല അനുഭവങ്ങൾ, സാമൂഹിക പരിസ്ഥിതി, സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക പരിശീലനം, തൽക്ഷണ നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നുവെന്ന് ആധുനിക ശാസ്ത്രം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ഇതോടെ നൈതിക ഉത്തരവാദിത്തം ഇല്ലാതാകണമെന്നില്ല. മറിച്ച് ശിക്ഷാകേന്ദ്രിതമായ നൈതികതയിൽ നിന്ന് പുനരധിവാസകേന്ദ്രിതമായ നൈതികതയിലേക്ക് സമൂഹം മാറാനുള്ള സാധ്യതയാണ് ഇതിലൂടെ തുറക്കുന്നത്. ഒരാളുടെ പെരുമാറ്റത്തിന് പിന്നിലെ ജൈവ-മാനസിക-സാമൂഹിക കാരണങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ “അവൻ ദുഷ്ടനാണ്” എന്ന ലളിതമായ വിധിക്ക് പകരം “അവന്റെ പെരുമാറ്റം എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു?” എന്ന ശാസ്ത്രീയ ചോദ്യം ഉയരും. ഇത് മതപരമായ പാപബോധത്തെക്കാൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു മനുഷ്യശാസ്ത്രപരമായ നൈതികതയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കും.

AI മനുഷ്യനോട് സമാനമായ ഭാഷാപരവും ബൗദ്ധികവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിർവഹിക്കാൻ കൂടുതൽ കഴിവുള്ളതാകുമ്പോൾ ഒരു അടിസ്ഥാനചോദ്യം ഉയരും: മനുഷ്യനെ മനുഷ്യനാക്കുന്നത് എന്താണ്? ബുദ്ധി മാത്രമല്ലെങ്കിൽ എന്താണ്? ഭാഷയല്ലെങ്കിൽ എന്താണ്? സൃഷ്ടിപരതയല്ലെങ്കിൽ എന്താണ്? തീരുമാനമെടുക്കൽ മാത്രമല്ലെങ്കിൽ എന്താണ്?

ഇവയിൽ ചില കഴിവുകൾ യന്ത്രങ്ങളിലും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ “അദ്വിതീയത”യെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ആശയങ്ങൾ പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവരും. ഒരിക്കൽ ഭാഷ മനുഷ്യന്റെ പ്രത്യേകതയാണെന്ന് കരുതിയിരുന്നു. പിന്നെ പ്രശ്നപരിഹാരം, ഗണിതം, ചിത്രരചന, സംഗീതം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലും മനുഷ്യന്റെ പ്രത്യേകത ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെട്ടു. ഭാവിയിൽ മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ബൗദ്ധിക അതിർത്തി കൂടുതൽ മങ്ങുകയാണെങ്കിൽ, മനുഷ്യന്റെ മഹത്വത്തെ ദൈവിക സൃഷ്ടിയുടെ പ്രത്യേക ഫലമായി കാണുന്ന ആശയത്തിന് പകരം ബുദ്ധിയെ ഒരു പൊതുവായ പ്രകൃതിദത്ത പ്രതിഭാസമായി കാണുന്ന സമീപനം വളരാം.

ഇതിന്റെ മറ്റൊരു ഫലം മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള സഹപരിണാമമായിരിക്കും. മനുഷ്യൻ AI-യെ വെറും ഉപകരണമായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് AI-യുമായി ചേർന്ന് പുതിയ അറിവുകളും തീരുമാനങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു hybrid cognitive system ആയി മാറാം. മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധിക പരിധികൾ സാങ്കേതികമായി വിപുലീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ തന്നെ സാമൂഹിക പരിധി മാറും.

എന്നാൽ ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു dialectical contradiction പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മതത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നതിനൊപ്പം മതത്തെ കൂടുതൽ ആഗോളമാക്കാനും കഴിയും. ഒരു ചെറിയ പ്രദേശത്തെ മതവിശ്വാസം ഇന്ന് ലോകമെമ്പാടും സോഷ്യൽ മീഡിയയിലൂടെ പ്രചരിപ്പിക്കാം. മതപ്രഭാഷണങ്ങൾ, പ്രാർത്ഥനകൾ, ആചാരങ്ങൾ, വിശ്വാസസമൂഹങ്ങൾ എന്നിവ ഭൗതിക സ്ഥാപനങ്ങളെ മറികടന്ന് ഡിജിറ്റൽ ഇടങ്ങളിലേക്ക് മാറുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിൽ മതം ഇല്ലാതാകുന്നതിനുപകരം “ഡിജിറ്റൽ മതം” എന്ന പുതിയ രൂപത്തിലേക്ക് മാറാനും സാധ്യതയുണ്ട്. ഭൗതിക ക്ഷേത്രത്തിനോ പള്ളിക്കോ പകരം virtual community, AI-generated religious counsellor, personalised spiritual content തുടങ്ങിയവ രൂപപ്പെടാം. ഇതിലൂടെ മതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം—അർത്ഥം നൽകുക, സമൂഹബോധം സൃഷ്ടിക്കുക, ആശ്വാസം നൽകുക—പുതിയ സാങ്കേതിക രൂപങ്ങളിൽ തുടരാം.

ഇത് കാണിക്കുന്നത് മതത്തിന്റെ ഭാവി നിർണ്ണയിക്കുന്നത് അതിന്റെ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ മാത്രം അല്ലെന്നും അതിന്റെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളാണെന്നും ആണ്. ഒരു സാമൂഹിക ആവശ്യം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം അതിന് ഒരു സംഘടനാത്മക രൂപം ഉണ്ടാകാനുള്ള സാധ്യതയും നിലനിൽക്കും.

മതം ക്ഷയിച്ചാലും മനുഷ്യന്റെ “sacred impulse” പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകണമെന്നില്ല. മനുഷ്യൻ ചില മൂല്യങ്ങൾക്ക് അസാധാരണമായ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം, സമത്വം, മനുഷ്യാവകാശം, നീതി, പ്രകൃതി, ശാസ്ത്രം, ജനാധിപത്യം, മനുഷ്യരാശിയുടെ ഐക്യം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ മതപരമായ വിശ്വാസങ്ങളോട് സാമ്യമുള്ള മാനസിക ശക്തിയോടെ ആളുകളെ പ്രേരിപ്പിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ മതരഹിത സമൂഹത്തിന്റെ വെല്ലുവിളി “മതത്തെ മാറ്റുക” എന്നതിലുപരി “പുതിയ വിശുദ്ധതകളെ വിമർശനാത്മകമായി കൈകാര്യം ചെയ്യുക” എന്നതായിരിക്കും. മതവിശ്വാസം ചോദ്യംചെയ്യുന്ന സമൂഹം സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയ ആശയങ്ങളെയും ദേശീയതയെയും സാങ്കേതികവിദ്യയെയും AI-യെയും വിപണിയെയും പോലും അന്ധവിശ്വാസങ്ങളാക്കി മാറ്റാതിരിക്കണം. മതം ഇല്ലാതായാൽ അന്ധവിശ്വാസം സ്വയം ഇല്ലാതാകില്ല; അത് പുതിയ വസ്തുക്കളിലേക്ക് മാറാം.

ഒരു സമൂഹം ശാസ്ത്രീയ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ വളരെ പുരോഗമിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നത് അത് സ്വാഭാവികമായി മതരഹിതമാണെന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. ശാസ്ത്രം ഒരു knowledge system ആണ്; മതരഹിതത്വം ഒരു സാമൂഹിക-സാംസ്കാരിക അവസ്ഥയാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിന് ആണവശക്തിയും AI-യും ബഹിരാകാശ സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉണ്ടായിരിക്കാം; അതേസമയം ശക്തമായ മതവിശ്വാസവും ഉണ്ടായിരിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ച മതത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വാധീനം കുറയ്ക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പ്രധാന condition ആണെങ്കിലും അത് sufficient condition അല്ല. ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം സമൂഹത്തിന്റെ നൈതികതയിലും വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും രാഷ്ട്രീയത്തിലും പൊതുനയങ്ങളിലും പ്രവേശിക്കണം. തെളിവ് അധിഷ്ഠിതമായ ചിന്ത ഒരു പ്രത്യേക തൊഴിൽമേഖലയുടെ രീതി മാത്രമല്ലാതെ പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ സംസ്കാരമായി മാറുമ്പോഴാണ് യഥാർത്ഥ മതേതര ബോധത്തിന്റെ വളർച്ച സാധ്യമാകുന്നത്.

മതം ശാസ്ത്രീയ വിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; അധികാരത്തിന്റെ പ്രശ്നവുമാണ്. മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തിനും സാമൂഹിക ഐക്യത്തിനും ജനവിഭജനത്തിനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടാം. ഒരു സമൂഹത്തിൽ സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ശക്തമായിരിക്കുമ്പോൾ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകൾ വർഗ്ഗപരമായോ സാമ്പത്തികമായോ ഉള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മറയ്ക്കാനും കഴിയും.

അതുകൊണ്ട് മതരഹിത ഭാവിയുടെ സാധ്യത രാഷ്ട്രീയ ഘടനയുമായി നേരിട്ട് ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രസാങ്കേതികവിദ്യ വികസിച്ചാലും മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹിക ജീവിതം അന്യവൽക്കരണം, അസമത്വം, സുരക്ഷിതത്വമില്ലായ്മ, അധികാരകേന്ദ്രീകരണം എന്നിവയാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ മതപരമായ രാഷ്ട്രീയത്തിന് ശക്തമായ സാമൂഹിക അടിത്തറ തുടർന്നും ലഭിക്കും. മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക സ്വാതന്ത്ര്യം വികസിക്കുകയും വിദ്യാഭ്യാസവും ആരോഗ്യവും സാമൂഹിക സുരക്ഷയും പൊതുസ്വത്തായി മാറുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ മതപരമായ അധികാരഘടനകളുടെ ആവശ്യം കുറയാം.

അവസാനം ചോദിക്കേണ്ടത് “മതം ഇല്ലാതാകുമോ?” എന്നത് മാത്രമല്ല. “മതം ഒരിക്കൽ നിറവേറ്റിയ സാമൂഹികവും മാനസികവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ മനുഷ്യസമൂഹം മറ്റെങ്ങനെ നിറവേറ്റും?” എന്നതാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം.

മനുഷ്യന് അർത്ഥം വേണം. മനുഷ്യന് കൂട്ടായ്മ വേണം. മനുഷ്യന് നൈതികത വേണം. മനുഷ്യന് പ്രതീക്ഷ വേണം. മനുഷ്യന് മരണത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കണം. ദുരിതത്തെ നേരിടണം. മറ്റുള്ളവരുമായി ബന്ധപ്പെടണം. ജീവിതത്തിന്റെ സൗന്ദര്യവും ദുഃഖവും മനസ്സിലാക്കണം. ഈ ആവശ്യങ്ങൾ ഇല്ലാതാകില്ല. മാറുക അവയെ നിറവേറ്റുന്ന സാമൂഹിക രൂപങ്ങളായിരിക്കും.

അതിനാൽ മതരഹിത ഭാവി യഥാർത്ഥമാകണമെങ്കിൽ മനുഷ്യൻ മതത്തെ വെറും നിരാകരിച്ചാൽ മതിയാകില്ല. അതിന് പകരം കൂടുതൽ വികസിതമായ ഒരു മനുഷ്യകേന്ദ്രിതവും ശാസ്ത്രീയവും പരിസ്ഥിതിസൗഹൃദവും സാമൂഹികനീതിയാധിഷ്ഠിതവുമായ സംസ്കാരം നിർമ്മിക്കണം. മതത്തിന്റെ പഴയ സംയോജകബലത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാൻ പുതിയ സംയോജകബലങ്ങൾ രൂപപ്പെടണം. മതത്തിന്റെ വിയോജകബലത്തെ നേരിടാൻ repression അല്ല, കൂടുതൽ വികസിതമായ അറിവും സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക സുരക്ഷയും ആവശ്യമാണ്.

ഇവിടെയാണ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ അടുത്ത ചരിത്രഘട്ടത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വൈരുദ്ധ്യം നിലകൊള്ളുന്നത്. ശാസ്ത്രം മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയുടെ രഹസ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ശാസ്ത്രം മാത്രം മനുഷ്യനെ മനുഷ്യനിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ ഭൗതികശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉപയോഗം നീതിപൂർണ്ണമല്ലെങ്കിൽ പുതിയ അടിമത്തങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാം. AI മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികശേഷി വികസിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ വിമർശനാത്മക ബോധമില്ലെങ്കിൽ അതേ AI പുതിയ അന്ധവിശ്വാസങ്ങളുടെ ഏറ്റവും ശക്തമായ പ്രചാരകനാകാം.

അതിനാൽ മതരഹിത മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാധ്യത ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിജയത്തിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക പരിണാമത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തിലാണ്. അറിവ് വർധിക്കുന്നതിനൊപ്പം സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിക്കണം; സാങ്കേതികവിദ്യ വളരുന്നതിനൊപ്പം സാമൂഹിക നീതി വളരണം; AI വികസിക്കുന്നതിനൊപ്പം മനുഷ്യന്റെ വിമർശനാത്മക ബോധവും വളരണം; ഭൗതിക സമൃദ്ധി വർധിക്കുന്നതിനൊപ്പം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സംയോജകബന്ധവും ശക്തിപ്പെടണം.

അത്തരം ഒരു പരിണാമത്തിലാണ് മതരഹിത സമൂഹം ചരിത്രപരമായി സാധ്യമായ ഒരു പുതിയ quantum layer ആയി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുക. അത് പഴയ വിശ്വാസങ്ങളെ വെറും നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടല്ല, അവയുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളെ കൂടുതൽ വികസിതമായ സാമൂഹിക-ബൗദ്ധിക സംവിധാനങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്തുകൊണ്ടായിരിക്കും ഉദ്ഭവിക്കുക. മനുഷ്യൻ ദൈവത്തെ തോൽപ്പിക്കുന്നതല്ല ഈ പരിവർത്തനത്തിന്റെ സാരം; മറിച്ച് തന്റെ ഭയങ്ങളെയും അജ്ഞതയെയും അന്യവൽക്കരണത്തെയും അതീന്ദ്രിയ ശക്തികൾക്ക് ഏൽപ്പിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ലാത്തത്ര ബോധപൂർണ്ണമായ ഒരു സാമൂഹിക അസ്തിത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണ്.

അവസാനം, മതരഹിത മനുഷ്യൻ എന്നത് വിശ്വാസമില്ലാത്ത മനുഷ്യൻ എന്നല്ല. തെളിവില്ലാത്ത അവകാശവാദങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യൻ, അജ്ഞാതത്തെ സമ്മതിക്കാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യൻ, തെറ്റാണെന്ന് തെളിഞ്ഞാൽ സ്വന്തം ധാരണ തിരുത്താൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യൻ, സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം അതീന്ദ്രിയ അധികാരത്തിൽ നിന്ന് അല്ലാതെ കൂട്ടായ മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിൽ കണ്ടെത്തുന്ന മനുഷ്യൻ എന്നായിരിക്കും അതിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം. അത്തരം മനുഷ്യബോധം രൂപപ്പെടുന്നിടത്താണ് ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും നിർമ്മിത ബുദ്ധിയും വെറും ഉപകരണങ്ങളിൽ നിന്ന് മനുഷ്യപരിണാമത്തിന്റെ പുതിയ ചാലകശക്തികളായി മാറുന്നത്.