“ദൈവം ഇല്ല” എന്ന വാദം ഒരു മതവിരുദ്ധ മുദ്രാവാക്യം മാത്രമല്ല. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം എന്താണ്, പ്രപഞ്ചം എങ്ങനെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്, ചലനത്തിനും മാറ്റത്തിനും പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു കാരണകർത്താവ് ആവശ്യമാണോ, ജീവനും ബോധവും എങ്ങനെയാണ് ഉദ്ഭവിച്ചത്, മനുഷ്യൻ ദൈവം എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് എങ്ങനെയാണ് എത്തിച്ചേർന്നത്, അസ്തിത്വത്തിന് ഒരു അന്തിമ ലക്ഷ്യം ആവശ്യമാണോ എന്നീ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ് അത്. അതുകൊണ്ട് ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ആദ്യം മതവിശ്വാസത്തെ എതിർക്കുകയല്ല വേണ്ടത്; മറിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നതിന് പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു അതീന്ദ്രിയ സത്ത യഥാർത്ഥത്തിൽ അനിവാര്യമാണോ എന്നതാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന നിലപാടിൽ ഈ ചോദ്യത്തിന് ലഭിക്കുന്ന ഉത്തരം നിഷേധാത്മകമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു സ്രഷ്ടാവിനെയോ നിയന്ത്രകനെയോ അനുമാനിക്കേണ്ട അനിവാര്യത തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രപഞ്ചം ഒരു പുറംശക്തിയാൽ ഒരിക്കൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട് പിന്നീട് അതിന് പുറത്തുനിന്ന് നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ട നിയമങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്ന നിശ്ചലമായ വസ്തുവല്ല. പ്രപഞ്ചം തന്നെ നിരന്തരമായ ചലനവും മാറ്റവും പരിവർത്തനവും പുനഃസംഘടനയും നടക്കുന്ന ഭൗതിക പ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരവിരുദ്ധവും അതേസമയം പരസ്പരാശ്രിതവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങളാണ് ഘടനകൾക്കും സ്ഥിരതകൾക്കും വ്യതിയാനങ്ങൾക്കും പുതിയ രൂപങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവത്തിനും അടിസ്ഥാനം. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനും ചലനത്തിനും പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ബോധമുള്ള സ്രഷ്ടാവിനെ ചേർക്കുന്നത് അനിവാര്യമായ വിശദീകരണമല്ല.
ഇവിടെ “ദൈവം ഇല്ല” എന്ന നിഗമനം ഒരു പരീക്ഷണശാലയിൽ ദൈവത്തെ കണ്ടെത്തി പിന്നീട് നിഷേധിച്ചതല്ല. എല്ലാ സങ്കൽപ്പിക്കാവുന്ന ദൈവധാരണകളും ശാസ്ത്രം പരീക്ഷണാത്മകമായി അസത്യമാക്കിയെന്ന അവകാശവാദവും ഇതിൽ അടങ്ങിയിട്ടില്ല. അതിനേക്കാൾ സൂക്ഷ്മവും ദാർശനികമായി ശക്തവുമായ നിലപാടാണ് ഇത്. പ്രപഞ്ചത്തെ സ്വയംചലിക്കുന്നതും സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതുമായ ഭൗതിക യാഥാർഥ്യമായി അംഗീകരിക്കുമ്പോൾ ദൈവസങ്കൽപ്പം ഒരു അനിവാര്യമായ അസ്തിത്വഘടകമായി നിലനിൽക്കേണ്ട സാഹചര്യമില്ല എന്നതാണ് ഇവിടെ പറയുന്നത്. അതായത് ദൈവത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ “തെളിവില്ലാത്ത ഒരു സത്തയെ അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ല” എന്ന ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ നിലപാടിനൊപ്പം “പ്രകൃതിയുടെ പ്രവർത്തനത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ അതീന്ദ്രിയ സത്ത ആവശ്യമായിട്ടില്ല” എന്ന സജീവമായ ഭൗതികവാദ നിലപാടും നിലകൊള്ളുന്നു.
മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ ശാസ്ത്രീയമായി മനസ്സിലാക്കാൻ തുടങ്ങുന്നതിന് വളരെ മുമ്പുതന്നെ പ്രകൃതിശക്തികൾ അവന്റെ ജീവിതത്തെ നിർണ്ണയിച്ചിരുന്നു. മഴ, ഇടിമിന്നൽ, കാറ്റ്, വരൾച്ച, വെള്ളപ്പൊക്കം, രോഗം, മരണം, ജനനം, സൂര്യഗ്രഹണം, ഭൂകമ്പം തുടങ്ങിയ പ്രതിഭാസങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ കാരണങ്ങൾ മനുഷ്യന് അറിയില്ലായിരുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ ജീവിതത്തിൽ അവയ്ക്കുണ്ടായിരുന്ന സ്വാധീനം അതീവ ശക്തമായിരുന്നു. അറിയാത്ത ശക്തികളെ മനസ്സിലാക്കാൻ മനുഷ്യബോധം അവയ്ക്ക് മനുഷ്യസ്വഭാവം നൽകുകയും അവയ്ക്കു പിന്നിൽ ഒരു ഇച്ഛാശക്തിയുണ്ടെന്ന് സങ്കൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. മഴയ്ക്ക് ഒരു ദൈവം, ഇടിമിന്നലിന് മറ്റൊരു ദൈവം, കടലിന് മറ്റൊരു ദൈവം, യുദ്ധത്തിന് മറ്റൊരു ദൈവം എന്നിങ്ങനെ പ്രകൃതിയിലെ വ്യത്യസ്ത ശക്തികൾക്ക് വ്യക്തിത്വമുള്ള അധിദൈവിക രൂപങ്ങൾ ലഭിച്ചു. സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ വികാസങ്ങളോടൊപ്പം അനേകം ദൈവങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്ത് സർവശക്തനായ ഏകദൈവത്തിന്റെ ആശയവും ശക്തിപ്പെട്ടു.
ഇത് മനുഷ്യർ മനപ്പൂർവം കള്ളം പറയാനോ മറ്റുള്ളവരെ വഞ്ചിക്കാനോ വേണ്ടി ദൈവത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു എന്ന ലളിതമായ വിശദീകരണമല്ല. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളിൽ നിന്നാണ് ഇത്തരം സങ്കൽപ്പങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായി രൂപപ്പെട്ടത്. മനുഷ്യന് അറിയാത്തതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഒരു സങ്കൽപ്പിത കാരണം സ്ഥാപിക്കുകയായിരുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് വികസിച്ചപ്പോൾ ഒരിക്കൽ ദൈവത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമായി കരുതിയിരുന്ന പല മേഖലകളും പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധിയിലേക്ക് മാറി. അതിനാൽ ദൈവസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഉദ്ഭവം തന്നെ അതിന്റെ അതീന്ദ്രിയ യാഥാർഥ്യത്തിന് തെളിവല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യൻ അജ്ഞാതമായ പ്രകൃതിശക്തികളെ എങ്ങനെ അർത്ഥവൽക്കരിച്ചു എന്നതിന്റെ ചരിത്രവുമാണ്.
ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തിനുവേണ്ടി ഉയർത്തപ്പെടുന്ന ശക്തമായ വാദങ്ങളിലൊന്ന് പ്രപഞ്ചം സ്വയം ഉണ്ടായതല്ലെന്നും അതിന് ഒരു സ്രഷ്ടാവ് വേണമെന്നും പറയുന്നതാണ്. എന്നാൽ ഈ വാദത്തിൽ തന്നെ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുധ്യമുണ്ട്. പ്രപഞ്ചത്തിന് ഒരു കാരണം വേണമെങ്കിൽ ആ കാരണമായ ദൈവത്തിന് കാരണം ആവശ്യമില്ലാത്തത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? “ദൈവം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതല്ല; ദൈവം സ്വയം നിലനിൽക്കുന്ന സത്തയാണ്” എന്ന മറുപടി നൽകിയാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാതെ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാന യാഥാർഥ്യം അംഗീകരിക്കേണ്ടിവരുന്നു. അപ്പോൾ ചോദ്യം വീണ്ടും ഉയരും: സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാതെ നിലനിൽക്കാൻ കഴിയുന്ന അടിസ്ഥാന യാഥാർഥ്യം ദൈവം മാത്രമായിരിക്കണം എന്ന് നിർബന്ധിക്കുന്നതെന്താണ്? പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തെ തന്നെയെന്തുകൊണ്ട് ആ സ്ഥാനത്ത് സ്വീകരിച്ചുകൂടാ?
എല്ലാത്തിനും കാരണം വേണമെന്ന നിയമം ദൈവത്തിനും ബാധകമാണെങ്കിൽ ദൈവത്തിനും കാരണം വേണം. ദൈവത്തെ ആ നിയമത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കിയാൽ “എല്ലാത്തിനും കാരണം വേണം” എന്ന പൊതുനിയമം തന്നെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിവരും. അപ്പോൾ അതേ ഒഴിവാക്കൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന അസ്തിത്വത്തിനും നൽകാവുന്നതാണ്. അതിനാൽ “ആദ്യ കാരണം” എന്ന വാദം പ്രശ്നം പരിഹരിക്കുന്നതിനേക്കാൾ കാരണം അന്വേഷിക്കേണ്ട ശൃംഖലയിൽ ദൈവത്തെ ഒരു പ്രത്യേക ഒഴിവാക്കലായി സ്ഥാപിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ദൈവത്തെ അനാവശ്യമായ ഒഴിവാക്കലാക്കി മാറ്റാതെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ അടിസ്ഥാന ഭൗതിക അസ്തിത്വത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ സുതാര്യമായ സമീപനം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നത്തെ മറ്റൊരു തലത്തിൽ സമീപിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു പ്രത്യേക സമയത്ത് ആരംഭിച്ച ഒരു വസ്തുവായി കാണുന്നതിനുപകരം നിരന്തരമായ ഭൗതിക പ്രക്രിയയായി കാണുന്നു. ഒരു പ്രക്രിയയ്ക്ക് അതിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു തുടക്കക്കാരനെ അനിവാര്യമായി ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല. “ആരാണ് പ്രപഞ്ചത്തെ ആദ്യം ആരംഭിച്ചത്?” എന്ന ചോദ്യം പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു യന്ത്രമായി, അതിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു നിർമ്മാതാവുള്ള വസ്തുവായി സങ്കൽപ്പിക്കുന്ന യാന്ത്രിക ചിന്താരീതിയുടെ അവശിഷ്ടമായിരിക്കാം. പ്രപഞ്ചം തന്നെ നിരന്തരമായ പരിവർത്തനമാണെങ്കിൽ അതിന്റെ ചലനത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ ഒരു പുറം ചലനകാരനെ അനുമാനിക്കേണ്ടതില്ല.
“ശൂന്യത്തിൽ നിന്ന് ഒന്നും ഉണ്ടാകില്ല; അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ദൈവം വേണം” എന്ന വാദവും സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. തത്ത്വചിന്തയിലെ പൂർണ്ണമായ അസ്തിത്വശൂന്യതയും ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന ശൂന്യാവസ്ഥകളും ഒരേ കാര്യമല്ല. അതിലും പ്രധാനമായി, പ്രപഞ്ചത്തിന് മുമ്പ് എന്തുണ്ടായിരുന്നു എന്ന ചോദ്യം തന്നെ കാലവും സ്ഥലവും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതിക ഘടനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണെങ്കിൽ പ്രശ്നകരമാകാം. “മുമ്പ്” എന്ന ആശയം തന്നെ കാലത്തെ മുൻകൂട്ടി ആവശ്യപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തെ സാധാരണ ദൈനംദിന അനുഭവത്തിലെ “ഒന്നുമില്ലായിരുന്നു, പിന്നെ ആരോ ഉണ്ടാക്കി” എന്ന മാതൃകയിൽ കാണുന്നത് തത്ത്വചിന്താപരമായി സുരക്ഷിതമല്ല.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അസ്തിത്വത്തെ ഒന്നുമില്ലായ്മയിൽ നിന്ന് പെട്ടെന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ഒന്നായി കാണുന്നില്ല. അസ്തിത്വം നിരന്തരമായ രൂപാന്തരങ്ങളുടെ പ്രക്രിയയാണ്. ഒരു രൂപം മറ്റൊരു രൂപത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു, നിലനിൽക്കുന്നു, തകരുന്നു, പുനഃസംഘടിതമാകുന്നു. ഒരു നക്ഷത്രം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ പുതിയ പദാർത്ഥം ശൂന്യത്തിൽ നിന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല; നിലവിലുള്ള ദ്രവ്യത്തിന്റെ സംഘടന മാറുന്നു. ഒരു ജീവി ജനിക്കുമ്പോൾ പദാർത്ഥവും ഊർജവും പുതിയൊരു സങ്കീർണ്ണ സംഘടനയിലേക്ക് മാറുന്നു. ഒരു നക്ഷത്രം ഇല്ലാതാകുമ്പോഴും അതിലെ പദാർത്ഥവും ഊർജവും മറ്റു രൂപങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ “സൃഷ്ടി” അതിനാൽ പൂർണ്ണമായ ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് വസ്തുവിനെ പുറത്തുകൊണ്ടുവരിക എന്നതിലുപരി പുതിയ രൂപത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും പുനഃസംഘടനയുമാണ്.
ചലനത്തിന് ഒരു ആദ്യ ചലനകാരണം ആവശ്യമാണെന്ന വാദവും ഇതേ പ്രശ്നം ആവർത്തിക്കുന്നു. “ചലിക്കുന്നതെല്ലാം മറ്റൊന്നാൽ ചലിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അവസാനം ഒരു ആദ്യ ചലനകാരണം വേണം” എന്ന ചിന്ത ചലനത്തെ വസ്തുവിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചുള്ള ഒരു അധികസംഭവമായി കാണുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ചലനം വസ്തുവിന്മേൽ പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന ഒന്നല്ല. ഭൗതിക അസ്തിത്വത്തിന്റെ തന്നെ സ്വഭാവമാണ് ചലനം. ഒരു ഭൗതിക സത്ത അതിന്റെ അന്തർഘടകങ്ങളുമായും പരിസരവുമായും നിരന്തരമായി ഇടപെടുന്നു. അതിനാൽ ചലനത്തിന്റെ കാരണം അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ ഓരോ ഘട്ടത്തിന്റെയും പുറത്തേക്ക് നീങ്ങി ഒടുവിൽ ഒരു ദൈവത്തെ സ്ഥാപിക്കേണ്ടതില്ല. ചലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം ഭൗതിക സത്തകളുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിലും അവയ്ക്കുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളിലും അന്വേഷിക്കേണ്ടതാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സാർവത്രിക നിരന്തരചലനം എന്ന ആശയം ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. ഒരിക്കൽ ആരോ പ്രവർത്തിപ്പിച്ച ഒരു യന്ത്രം അനന്തമായി ഓടുന്നു എന്നല്ല അതിന്റെ അർത്ഥം. മറിച്ച് യാഥാർഥ്യം തന്നെ നിരന്തരമായ ചലനവും മാറ്റവും പരിവർത്തനവുമാണ്. ചലനം ഇല്ലാതാക്കി യാഥാർഥ്യത്തെ പൂർണ്ണമായും നിശ്ചലമായ ഒന്നായി ചിന്തിച്ചാൽ ഭൗതിക അസ്തിത്വത്തിന്റെ ആശയം തന്നെ ശൂന്യമാകുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെ ചലിപ്പിക്കാൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ആദ്യ തള്ളൽ ആവശ്യമില്ല.
ഈ നിലപാടിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യാത്മകബന്ധമുണ്ട്. സംയോജകബലം ഘടകങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ഐക്യം, ഘടന, സ്ഥിരത എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിയോജകബലം ഘടകങ്ങളെ വേർതിരിക്കുകയും വ്യതിയാനത്തിനും ചിതറലിനും പുനഃസംഘടനയ്ക്കും പുതിയ രൂപങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവത്തിനും സാഹചര്യം ഒരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം അംഗീകരിച്ചാൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനം വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. പൂർണ്ണമായ സംയോജനം മാത്രമാണെങ്കിൽ മാറ്റത്തിനും വൈവിധ്യത്തിനും സ്ഥലം ഉണ്ടാകില്ല; പൂർണ്ണമായ വിയോജനം മാത്രമാണെങ്കിൽ സ്ഥിരമായ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുകയുമില്ല. യാഥാർഥ്യത്തിലെ ഘടനകളും ചലനങ്ങളും ഇവ രണ്ടിന്റെയും പരസ്പരവിരുദ്ധവും പരസ്പരാശ്രിതവുമായ പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇവിടെ പ്രകൃതിയിലെ ക്രമത്തിന് ഒരു പുറം രൂപകൽപ്പനക്കാരനെ അനുമാനിക്കേണ്ട ആവശ്യം കുറയുന്നു. പ്രകൃതിയിൽ ക്രമമുണ്ടെങ്കിൽ അതിന്റെ പിന്നിൽ ഒരു ബുദ്ധിമാനായ ക്രമീകരിക്കുന്ന വ്യക്തി വേണമെന്നില്ല. സ്ഫടികത്തിലെ ക്രമബദ്ധമായ ഘടന, മഞ്ഞുതുള്ളിയുടെ സമമിതി, ചുഴലിക്കാറ്റിന്റെ സങ്കീർണ്ണരൂപം തുടങ്ങിയവ ചില അടിസ്ഥാന ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളും അവ തമ്മിലുള്ള നിയമബദ്ധമായ ഇടപെടലുകളും ചേർന്നുണ്ടാകുന്ന സ്വാഭാവിക സംഘടനയുടെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. “ക്രമമുണ്ട്, അതിനാൽ ക്രമീകരിച്ച ഒരാൾ വേണം” എന്ന നിഗമനം യുക്തിപരമായി നിർബന്ധിതമല്ല. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിൽ നിന്ന് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ക്രമം സ്വാഭാവികമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഇതാണ് സ്വയംസംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാന ആശയം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ക്രമം ഒരു പൂർത്തിയായ ദൈവിക രൂപകൽപ്പനയല്ല; നിരന്തരമായി രൂപപ്പെടുകയും തകരുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ചലനാത്മക ക്രമമാണ്. അതുകൊണ്ട് പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു ദൈവിക രൂപകൽപ്പനയുടെ പൂർത്തിയായ ഉൽപ്പന്നമായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ നിരന്തരമായ സ്വയംപരിവർത്തന പ്രക്രിയയായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യോജിച്ചത്.
“പ്രകൃതിക്ക് നിയമങ്ങളുണ്ട്; നിയമങ്ങൾക്ക് നിയമനിർമ്മാതാവ് വേണം; അതിനാൽ ദൈവം വേണം” എന്ന വാദവും മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ നിയമവും പ്രകൃതിനിയമവും തമ്മിലുള്ള ഉപമാപരമായ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ നിന്നാണ് ഉയരുന്നത്. മനുഷ്യൻ നിർമ്മിക്കുന്ന നിയമം ഒരു നിർദ്ദേശമാണ്; അത് പാലിക്കുകയോ ലംഘിക്കുകയോ ചെയ്യാം. എന്നാൽ ഗുരുത്വാകർഷണം ഒരു നിയമസഭ പാസാക്കിയ നിയമമല്ല. വൈദ്യുതകാന്തിക ഇടപെടലുകളും ആണവപ്രവർത്തനങ്ങളും ആരും ഉത്തരവായി പുറപ്പെടുവിച്ചിട്ടില്ല. പ്രകൃതിയിലെ സ്ഥിരമായ ബന്ധങ്ങളെയും ആവർത്തിക്കുന്ന ക്രമങ്ങളെയും മനുഷ്യൻ “നിയമം” എന്ന് വിളിക്കുകയാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിനിയമങ്ങൾ പുറത്തുനിന്നുള്ള ഉത്തരവുകളല്ല; പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ ബന്ധങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്ന സ്ഥിരതകളുടെ മനുഷ്യബുദ്ധിയിലെ സൈദ്ധാന്തിക പ്രതിഫലനങ്ങളാണ്.
ദൈവത്തെ പ്രകൃതിയുടെ കാരണമായി ചേർത്താൽ പ്രശ്നം യഥാർത്ഥത്തിൽ പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ എന്നതാണ് അടുത്ത ചോദ്യം. “പ്രപഞ്ചം എന്തുകൊണ്ട് ഉണ്ട്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് “ദൈവം സൃഷ്ടിച്ചു” എന്ന് മറുപടി നൽകിയാൽ “ദൈവം എന്തുകൊണ്ട് ഉണ്ട്?” എന്ന ചോദ്യം ഉടൻ ഉയരും. ദൈവത്തിന് കാരണം ആവശ്യമില്ലെന്ന് പറഞ്ഞാൽ കാരണം ആവശ്യമില്ലാതെ ഒരു അടിസ്ഥാനസത്ത നിലനിൽക്കാം എന്ന തത്വം അംഗീകരിക്കുകയാണ്. അപ്പോൾ അതേ തത്വം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിനും ബാധകമാക്കാൻ കഴിയില്ലേ? അതിനാൽ ദൈവത്തെ ഒരു പ്രത്യേക ഒഴിവാക്കലായി സ്ഥാപിക്കുന്നത് പ്രശ്നം പരിഹരിക്കുന്നതിനേക്കാൾ കാരണം അന്വേഷിക്കേണ്ട ബാധ്യതയിൽ നിന്ന് ദൈവത്തെ ഒഴിവാക്കുകയാണ്.
ദൈവത്തെ യഥാർത്ഥ കാരണമായി അംഗീകരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിലും അടിസ്ഥാനപരമായ മറ്റൊരു ചോദ്യം ഉയരും: ദൈവം എങ്ങനെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്? ദൈവം പദാർത്ഥത്തെ എങ്ങനെയാണ് സ്വാധീനിക്കുന്നത്? ഏത് തരത്തിലുള്ള ഇടപെടലിലൂടെയാണ്? അത് സ്ഥലത്തിലും കാലത്തിലും എങ്ങനെ പ്രകടമാകുന്നു? അതിന്റെ ഫലം എങ്ങനെ അളക്കാം? ഏത് സാഹചര്യത്തിലാണ് ദൈവിക ഇടപെടൽ നടക്കുന്നത്, ഏത് സാഹചര്യത്തിലാണ് നടക്കാത്തത്? “ദൈവം ചെയ്തു” എന്ന മറുപടി ഇവയ്ക്കൊന്നും പ്രവർത്തനരീതി വിശദീകരിക്കുന്നില്ല. ഒരു സംഭവത്തിന് പിന്നിൽ ദൈവത്തെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത് ആ സംഭവത്തിന്റെ ഭൗതിക പ്രവർത്തനരീതി വിശദീകരിക്കുന്നതല്ല. അതിനാൽ ദൈവത്തെ പ്രകൃതിശാസ്ത്രപരമായ കാരണമായി ഉപയോഗിക്കണമെങ്കിൽ ദൈവിക പ്രവർത്തനത്തിന്റെ നിർദ്ദിഷ്ടമായ രീതിയും അളക്കാവുന്ന ഫലങ്ങളും വ്യക്തമാക്കേണ്ടിവരും. അത്തരം തെളിവില്ലാത്തിടത്ത് “ദൈവം” ഒരു ശാസ്ത്രീയ വിശദീകരണത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഉപയോഗിക്കുന്ന സങ്കൽപ്പമായി മാത്രമേ തുടരുകയുള്ളൂ.
ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിചിത്രതകളെ ദൈവത്തിന്റെ തെളിവായി കാണുന്നതും ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയല്ല; അതുപോലെ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ദൈവമില്ലെന്ന് തെളിയിച്ചു എന്നും പറയാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം ലോകത്തിലെ സാധ്യത, അനിശ്ചിതത്വം, പരസ്പരബന്ധിതത്വം, സൂക്ഷ്മതലത്തിലെ പ്രത്യേക അവസ്ഥകൾ എന്നിവ പരമ്പരാഗത യാന്ത്രിക ലോകദർശനത്തെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തിലേക്കോ ദൈവനിഷേധത്തിലേക്കോ ചാടുന്നത് ശരിയായ ശാസ്ത്രീയ നിഗമനമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രസക്തി മറ്റൊരിടത്താണ്. ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ചലനാത്മകത, പരസ്പരബന്ധിതത്വം, സാധ്യത, ഉദ്ഭവം, ബഹുതല സംഘടന എന്നിവയെ വൈരുധ്യാത്മക ഭൗതികവാദവുമായി ദാർശനികമായി സംവദിപ്പിക്കുന്നതിലാണ് അതിന്റെ പ്രാധാന്യം.
മനുഷ്യബോധം ഇന്നും ശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ആഴമുള്ള പ്രശ്നങ്ങളിലൊന്നാണ്. “പദാർത്ഥത്തിന് ബോധമില്ല; അതിനാൽ ബോധമുള്ള ഒരു ദൈവം ആദ്യം ഉണ്ടായിരിക്കണം” എന്ന വാദം ഈ അജ്ഞാതതയെ ആശ്രയിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു പ്രതിഭാസത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം നമുക്ക് പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലായിട്ടില്ല എന്നത് അതിന്റെ കാരണം അതീന്ദ്രിയമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. ബോധം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനയിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്നത് ഇപ്പോഴും ഗവേഷണവിഷയമാണ്. എന്നാൽ “ഇനിയും പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിച്ചിട്ടില്ല” എന്നതിൽ നിന്ന് “അതിനാൽ ദൈവം” എന്ന നിഗമനത്തിലേക്ക് പോകുന്നത് വിശദീകരണമല്ല.
ഒരു പുതിയ ഗുണം അതിന്റെ ഘടകങ്ങളിൽ ഒറ്റയ്ക്കായി കാണപ്പെടാതിരിക്കാം; എന്നാൽ ഘടകങ്ങൾ പ്രത്യേക രീതിയിൽ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ ആ ഗുണം ഉയർന്നതലത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കാം. വെള്ളത്തിന്റെ ദ്രവത്വം ഒരൊറ്റ ജലാണുവിന്റെ സ്വഭാവമല്ല; അനേകം ജലാണുക്കളുടെ കൂട്ടായ ഇടപെടലിൽ നിന്നാണ് അത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. അതുപോലെ ബോധവും നാഡീകോശങ്ങളുടെയും അവയുടെ ബന്ധങ്ങളുടെയും വിവരസംസ്കരണത്തിന്റെയും ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംഘടനയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണമായിരിക്കാം. ഇത് ബോധത്തിന്റെ പ്രശ്നം പൂർണ്ണമായി പരിഹരിച്ചുവെന്നല്ല. എന്നാൽ അറിവില്ലാത്തിടത്ത് ദൈവത്തെ സ്ഥാപിക്കുന്നത് അറിവിന്റെ അഭാവത്തിന് ഒരു പേര് നൽകുക മാത്രമാണ്.
ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തെയും ഇതേ രീതിയിൽ സമീപിക്കാം. ജീവൻ അതീവ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു സംഘടനയാണ്. എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് സ്രഷ്ടാവ് അനിവാര്യമാണെന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിച്ചിട്ടില്ല. രാസപരമായ സ്വയംസംഘടന, സ്വയംപുനരുത്പാദനത്തിലേക്ക് നയിച്ചേക്കാവുന്ന രാസവലകൾ, അണുസമുച്ചയങ്ങളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, ചുറ്റുമതിലുകളുള്ള സൂക്ഷ്മസംവിധാനങ്ങൾ, പാരമ്പര്യവിവരത്തിന്റെ പ്രാരംഭരൂപങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ജീവന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടിരിക്കാം എന്നതിനെക്കുറിച്ച് ശാസ്ത്രം വിവിധ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പരിശോധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലെ എല്ലാ ഘട്ടങ്ങളും പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ലെങ്കിലും “ഇനിയും വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല” എന്നത് “ദൈവം സൃഷ്ടിച്ചു” എന്നതിന് തെളിവല്ല. അജൈവ ജീവോൽഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണം തുറന്നുകിടക്കുന്നിടത്ത് അതീന്ദ്രിയതയെ ഇടക്കാല ഉത്തരമായി സ്ഥാപിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല.
ജീവപരിണാമം ദൈവിക രൂപകൽപ്പനയുടെ വാദത്തെയും അടിസ്ഥാനപരമായി ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ജീവജാലങ്ങളുടെ വൈവിധ്യത്തിനും പരിസ്ഥിതിയോട് അവയുടെ പൊരുത്തപ്പെടലിനും മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ ഒരു പുറംരൂപകൽപ്പനക്കാരനെ അനിവാര്യമായി ആവശ്യമില്ല. പാരമ്പര്യത്തിലെ വ്യതിയാനങ്ങൾ, സ്വാഭാവിക തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, ജനിതക മാറ്റങ്ങൾ, ജീവജാലങ്ങളും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനം, ദീർഘകാല ചരിത്രപരമായ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ സങ്കീർണ്ണമായ ജീവരൂപങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ജീവപരിണാമം സ്ഥിരതയും വ്യതിയാനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസമായി കാണാം. ജീവനും പരിസ്ഥിതിയും പരസ്പരം മാറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ബന്ധത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അതിനാൽ ജീവന്റെ ചരിത്രം മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ ഒരു ദൈവിക രൂപരേഖയുടെ നടപ്പാക്കൽ എന്നതിനേക്കാൾ നിരന്തരമായ ഭൗതിക-ജൈവ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്.
പ്രകൃതിയിലെ ദുഃഖം ദൈവവിശ്വാസത്തിന് മുന്നിലുള്ള ഏറ്റവും ആഴമുള്ള ദാർശനിക പ്രശ്നങ്ങളിലൊന്നാണ്. സർവശക്തനും സർവജ്ഞനും സർവകാരുണികനുമായ ഒരു ദൈവം ഉണ്ടെങ്കിൽ പ്രകൃതിയിൽ ഇത്രയധികം വേദനയും നാശവും എന്തുകൊണ്ട്? മനുഷ്യന്റെ ദുഷ്പ്രവൃത്തികളെ സ്വതന്ത്രഇച്ഛയിലൂടെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് ചിലർ പറയാം. എന്നാൽ ഭൂകമ്പത്തിൽ മരിക്കുന്ന ഒരു കുഞ്ഞിന്റെ മരണം എങ്ങനെ സ്വതന്ത്രഇച്ഛയിലൂടെ വിശദീകരിക്കും? ജനിതക വൈകല്യം, പകർച്ചവ്യാധി, പ്രകൃതിദുരന്തം, ജീവികൾ പരസ്പരം ഭക്ഷിക്കുന്ന ദീർഘമായ പരിണാമചരിത്രം എന്നിവയെല്ലാം ഒരു സർവകാരുണികനായ ദൈവത്തിന്റെ മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ പദ്ധതിയായി വിശദീകരിക്കുന്നത് വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രകൃതി ഒരു നൈതിക വ്യക്തിയല്ല. പ്രകൃതിക്ക് മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥത്തിലുള്ള നന്മയോ തിന്മയോ ഇല്ല. സൃഷ്ടിയും നാശവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സംഘടനയും വിഘടനവും ഒരേ ഭൗതികപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത മുഖങ്ങളാണ്. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള പ്രവർത്തനമാണ് പ്രകൃതിയിലെ രൂപങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിലെ ദുഃഖത്തെ ഒരു ദൈവിക പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായി വ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ട നിർബന്ധമില്ല; പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംപ്രവർത്തിക്കുന്ന ഭൗതിക പ്രക്രിയകളുടെ ഫലമായി അതിനെ മനസ്സിലാക്കാം.
ദൈവത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പുറത്തുള്ള സത്തയായി നിർവചിക്കുമ്പോഴും അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രശ്നം ഉയരുന്നു: “പുറം” എന്നത് എവിടെയാണ്? സ്ഥലം-കാലം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതിക അസ്തിത്വവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണെങ്കിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു സ്ഥലം എങ്ങനെ നിർവചിക്കും? ദൈവം സ്ഥലത്തിനും കാലത്തിനും പദാർത്ഥത്തിനും പുറത്താണെന്ന് പറഞ്ഞാൽ അത്തരമൊരു സത്ത ഭൗതിക ലോകത്തിൽ എങ്ങനെ കാരണപരമായ ഇടപെടൽ നടത്തുന്നു എന്ന ചോദ്യം ഉയരും. ദൈവത്തെ ഭൗതികലോകത്തിനുള്ളിൽ സ്ഥാപിച്ചാൽ ദൈവത്തെ ഭൗതികമായി അന്വേഷിക്കേണ്ടിവരും; പുറത്താണ് എന്ന് പറഞ്ഞാൽ ഭൗതികലോകത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതിന്റെ രീതി വിശദീകരിക്കേണ്ടിവരും.
ചില ദാർശനിക സമീപനങ്ങൾ വ്യക്തിപരമായ ദൈവത്തെ ഒഴിവാക്കി പ്രപഞ്ചം തന്നെയാണ് ദൈവം എന്ന് പറയുന്നു. ഈ സമീപനം വ്യക്തിപരമായ ദൈവത്തിന്റെ ചില പ്രശ്നങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും പുതിയൊരു ചോദ്യം ഉയരും: പ്രപഞ്ചം തന്നെയാണ് യാഥാർഥ്യമെങ്കിൽ അതിനെ “ദൈവം” എന്ന് വിളിക്കേണ്ട അധിക ആവശ്യമെന്താണ്? പ്രപഞ്ചത്തെ പ്രകൃതി എന്നും പദാർത്ഥം എന്നും അസ്തിത്വം എന്നും യാഥാർഥ്യം എന്നും വിളിച്ചാൽ അതിന്റെ സ്വഭാവം വിശദീകരിക്കേണ്ട പ്രശ്നം അതേപടി തുടരുന്നു. “ദൈവം” എന്ന വാക്ക് ചേർത്തതുകൊണ്ട് പുതിയൊരു പ്രവർത്തനരീതിയോ കാരണബന്ധമോ ലഭിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെ ദൈവമാക്കുന്നതിനുപകരം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംപര്യാപ്തമായ ഭൗതിക അസ്തിത്വത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ സുതാര്യമായ നിലപാട്.
ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ മനുഷ്യന് ഒരു കാലത്ത് വിശദീകരിക്കാനാവാത്ത നിരവധി സംഭവങ്ങൾ പിന്നീട് പ്രകൃതിശാസ്ത്രപരമായി വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു. രോഗങ്ങളുടെ കാരണം, ഇടിമിന്നൽ, ഗ്രഹങ്ങളുടെ ചലനം, പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം, ജീവജാലങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ഒരിക്കൽ അതീന്ദ്രിയ വിശദീകരണങ്ങൾ വ്യാപകമായിരുന്നു. ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക പാഠം ലഭിക്കുന്നു: “ഇത് ഇപ്പോഴും അറിയില്ല” എന്നത് “ഇത് ദൈവം ചെയ്തു” എന്നതിന് തുല്യമല്ല. അജ്ഞാതത്തിന്റെ അതിർത്തിയിൽ ദൈവത്തെ സ്ഥാപിച്ചാൽ ശാസ്ത്രം മുന്നേറുന്നതിനനുസരിച്ച് ആ ദൈവത്തിന് പിൻവാങ്ങേണ്ടിവരും. അജ്ഞാതം അന്വേഷണത്തിന്റെ മേഖലയാണ്; ദൈവത്തിന്റെ വാസസ്ഥലമല്ല.
ഒരു സത്തയുടെ അസ്തിത്വം അംഗീകരിക്കണമെങ്കിൽ അതിന് അനുകൂലമായ തെളിവ് ആവശ്യമാണ്. “ദൈവമില്ലെന്ന് തെളിയിക്കൂ” എന്ന ചോദ്യം പലപ്പോഴും തെളിവിന്റെ ഭാരത്തെ തെറ്റായി മറിച്ചിടുന്നു. ആദ്യം ചോദിക്കേണ്ടത് “ദൈവമുണ്ട് എന്നതിന് എന്താണ് തെളിവ്?” എന്നതാണ്. അതേസമയം എല്ലാ സങ്കൽപ്പിക്കാവുന്ന ദൈവങ്ങളുടെയും അസ്തിത്വം ശാസ്ത്രം പരീക്ഷണശാലയിൽ നിഷേധിച്ചുവെന്ന് പറയുന്നതും അതിരുകടന്ന അവകാശവാദമായിരിക്കും. കൂടുതൽ കൃത്യമായ നിലപാട് ഇതാണ്: ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വം തെളിയിക്കുന്ന മതിയായ തെളിവില്ല; പ്രകൃതിയെ വിശദീകരിക്കാൻ ദൈവം അനിവാര്യവുമല്ല.
ഈ നിലപാട് അജ്ഞേയവാദത്തിൽ നിന്ന് ഒരു അർത്ഥത്തിൽ വ്യത്യസ്തമാണ്. “ദൈവമുണ്ടോ ഇല്ലയോ നമുക്കറിയില്ല” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ അറിവിന്റെ പരിധിയാണ് കേന്ദ്രം. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ചോദിക്കുന്നത് ദൈവം എന്ന ആശയം തന്നെ പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനവ്യാഖ്യാനത്തിൽ അനാവശ്യമായ സങ്കൽപ്പമാണോ എന്നതാണ്. പ്രകൃതിയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാൻ പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു ബോധമുള്ള സ്രഷ്ടാവിനെ ആവശ്യമില്ലെങ്കിൽ അത്തരം സത്തയെ അടിസ്ഥാന യാഥാർഥ്യമായി സ്വീകരിക്കേണ്ടതില്ല. ഇത് ശൂന്യമായ നിഷേധമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംപര്യാപ്തതയെ അംഗീകരിക്കുന്ന ഒരു അനുകൂല ഭൗതികവാദ നിലപാടാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രപഞ്ചത്തെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി തലങ്ങളായി കാണാം. അടിസ്ഥാന ഭൗതിക ഘടകങ്ങളിൽ നിന്ന് ആറ്റങ്ങൾ, ആറ്റങ്ങളിൽ നിന്ന് അണുക്കൾ, അണുക്കളിൽ നിന്ന് സങ്കീർണ്ണ അണുസമുച്ചയങ്ങൾ, അവയിൽ നിന്ന് കോശങ്ങൾ, കോശങ്ങളിൽ നിന്ന് ജീവികൾ, ജീവികളിൽ നിന്ന് പരിസ്ഥിതിസമൂഹങ്ങൾ, നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ സങ്കീർണ്ണ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ബോധം, വ്യക്തികളുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് സാമൂഹികസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉയർന്നുവരുന്നു. ഓരോ ഉയർന്ന തലത്തിലും താഴത്തെ തലങ്ങളിൽ നേരിട്ട് കാണാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. ഇതാണ് ഉദ്ഭവഗുണം. പുതിയൊരു ഗുണം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടാൽ അതിന് പിന്നിൽ ഒരു അതീന്ദ്രിയ സ്രഷ്ടാവ് വേണമെന്നില്ല.
അസ്തിത്വത്തിന് ഒരു അന്തിമ ലക്ഷ്യം ആവശ്യമാണോ എന്ന ചോദ്യവും ഇവിടെ പ്രധാനമാണ്. പ്രപഞ്ചം എന്തിനാണ് ഉണ്ടായത്, മനുഷ്യൻ എന്തിനാണ് ജനിച്ചത്, ജീവന്റെ ലക്ഷ്യം എന്താണ്, പ്രപഞ്ചം ഏത് ദിശയിലേക്കാണ് സഞ്ചരിക്കുന്നത് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പല മതങ്ങളും ദൈവിക പദ്ധതിയെ ഉത്തരമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ കാരണം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു എന്നത് ഉദ്ദേശ്യം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു എന്നല്ല. മഴ പെയ്യുന്നതിന് ഭൗതിക കാരണങ്ങളുണ്ട്; എന്നാൽ മഴ “ആർക്കുവേണ്ടി” പെയ്യുന്നു എന്നതിന് ബോധമുള്ള ഒരു ഉദ്ദേശ്യം അനിവാര്യമല്ല. ഒരു നക്ഷത്രം രൂപപ്പെടുന്നതിന് ഭൗതിക കാരണങ്ങളുണ്ട്; അതിനാൽ അത് ഒരു പ്രത്യേക ലക്ഷ്യത്തിനായി രൂപപ്പെട്ടു എന്ന് പറയാൻ സ്വതന്ത്രമായ തെളിവ് വേണം.
ഒരു വിത്ത് വൃക്ഷമായി വളരുന്നതിന് വൃക്ഷം എന്ന അന്തിമരൂപം മുൻകൂട്ടി തീരുമാനിച്ച ഒരു ബോധമുള്ള ശക്തി പ്രവർത്തിക്കണമെന്നില്ല. വിത്തിന്റെ ഘടന, ജനിതകവിവരം, മണ്ണ്, ജലം, പ്രകാശം, താപനില, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലുകൾ എന്നിവ ചേർന്നാണ് വളർച്ചയുടെ ദിശ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. ജീവപരിണാമത്തിലും മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച അന്തിമ ജീവരൂപത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയല്ല നടക്കുന്നത്. വ്യതിയാനങ്ങളും തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളും പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ചരിത്രപരമായ ഇടപെടലുകളാണ് ജീവന്റെ രൂപങ്ങളെ മാറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. വികസനം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ലക്ഷ്യത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയായിരിക്കണമെന്നില്ല; പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ അവസ്ഥകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയായിരിക്കാം.
മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യമാണെന്ന ധാരണയും ഇതേ രീതിയിൽ ചോദ്യം ചെയ്യാം. മനുഷ്യൻ ബുദ്ധിയുള്ള ജീവിയാണ്; സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനും പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കാനും കഴിയുന്നു. എന്നാൽ ഇതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ലക്ഷ്യമാകുന്നില്ല. ഭൂമിയിലെ ജീവന്റെ ചരിത്രത്തിൽ അനവധി ജീവരൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുകയും നിലനിൽക്കുകയും ഇല്ലാതാകുകയും ചെയ്തു. മനുഷ്യനിലേക്കെത്തിയ പരിണാമശാഖ അനവധി സാധ്യതകളിൽ ഒന്നായിരുന്നു. ഭൂമിയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ പോലും വ്യത്യസ്തമായിരുന്നെങ്കിൽ മനുഷ്യന്റെ ഇന്നത്തെ രൂപം ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ലക്ഷ്യമായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ ദീർഘമായ ഭൗതികവും ജൈവികവുമായ ചരിത്രത്തിൽ ഉദ്ഭവിച്ച ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഗുണമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം.
ഇതോടെ ഒരു വൈരുധ്യാത്മക ചോദ്യം ഉയരുന്നു: ദൈവം മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിച്ചോ, അതോ മനുഷ്യൻ ദൈവസങ്കൽപ്പത്തെ സൃഷ്ടിച്ചോ? മതവിശ്വാസത്തിന്റെ ആന്തരിക നിലപാടിൽ മനുഷ്യൻ ദൈവത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയാണ്. എന്നാൽ ചരിത്രപരമായും സാമൂഹികമായും നോക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളാണ് വിവിധ ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചതെന്ന് കാണാം. ഓരോ സമൂഹത്തിന്റെയും ദൈവധാരണ അതിന്റെ പ്രകൃതി അനുഭവങ്ങളുമായും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുമായും ഉൽപ്പാദനരീതികളുമായും രാഷ്ട്രീയഘടനകളുമായും ധാർമ്മിക ധാരണകളുമായും ബന്ധപ്പെട്ട് മാറിയിട്ടുണ്ട്. പുരാതന ഗോത്രസമൂഹങ്ങളിലെ ദൈവങ്ങൾക്കും സാമ്രാജ്യകാല ദൈവങ്ങൾക്കും മധ്യകാല ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങൾക്കും ആധുനിക മതപരമായ ദൈവധാരണകൾക്കും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്.
ദൈവസങ്കൽപ്പം മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിന്റെ ഒരു സൃഷ്ടിയാണെന്ന് മാത്രം പറയുന്നതും മതിയായതല്ല. മനുഷ്യബോധവും സ്വതന്ത്രമായി ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീണതല്ല. മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികജീവിതവും പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധവും ഭയങ്ങളും പ്രതീക്ഷകളും ആവശ്യങ്ങളും വൈരുധ്യങ്ങളും ചേർന്നാണ് ബോധത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ദൈവസങ്കൽപ്പവും ഒരു ചരിത്രപരമായ ഉദ്ഭവഗുണമായി കാണാവുന്നതാണ്. മനുഷ്യന്റെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രത്യേക അനുഭവങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അവയിൽ നിന്ന് പ്രത്യേക ബോധരൂപങ്ങൾ വികസിക്കുന്നു; ആ ബോധരൂപങ്ങളിൽ നിന്ന് ദൈവം പോലെയുള്ള അതീന്ദ്രിയ സങ്കൽപ്പങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു.
ഒരു സങ്കൽപ്പം വസ്തുനിഷ്ഠമായ അതീന്ദ്രിയ സത്തയല്ല എന്നത് അതിന് സാമൂഹികശക്തിയില്ലെന്ന് പറയുന്നതല്ല. പണം ഇതിന് നല്ല ഉദാഹരണമാണ്. പണത്തിന്റെ മൂല്യം മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ സാമൂഹിക അംഗീകാരത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്. എന്നിരുന്നാലും ആ അംഗീകാരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പണം മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ യഥാർത്ഥ ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതുപോലെ ദൈവസങ്കൽപ്പവും സാമൂഹികമായി അതിശക്തമായ യാഥാർഥ്യമായി പ്രവർത്തിക്കാം. ആളുകൾ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു, ജീവിത തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നു, നൈതികനിയമങ്ങൾ പാലിക്കുന്നു, രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു, സ്ഥാപനങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു, സേവനപ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തുന്നു. എന്നാൽ ഒരു ആശയത്തിന് സാമൂഹികശക്തിയുണ്ടെന്നത് അതിന്റെ അതീന്ദ്രിയ അസ്തിത്വം തെളിയിക്കുന്നില്ല. ദൈവവിശ്വാസത്തിന്റെ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യവും ദൈവത്തിന്റെ വസ്തുനിഷ്ഠമായ അസ്തിത്വവും രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ചോദ്യങ്ങളാണ്.
ചരിത്രത്തിൽ ദൈവസങ്കൽപ്പം വ്യക്തിപരമായ ആത്മീയ ആശ്വാസത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാത്രമല്ല പ്രവർത്തിച്ചത്; സാമൂഹിക അധികാരഘടനകളെ ന്യായീകരിക്കുന്നതിനും അത് പലപ്പോഴും ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടു. രാജാവിന്റെ അധികാരം ദൈവദത്തമാണെന്നും സാമൂഹിക പദവികൾ ദൈവനിശ്ചിതമാണെന്നും അസമത്വങ്ങൾക്കും കീഴ്വഴക്കങ്ങൾക്കും ദൈവിക അനുമതിയുണ്ടെന്നും ചില സമൂഹങ്ങളിൽ പ്രചരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ അതേ മതപരമ്പരകളിൽ തന്നെ അടിച്ചമർത്തലിനെതിരായ വിമോചനചിന്തകളും വളർന്നിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ മതത്തിന്റെ സാമൂഹികപങ്ക് ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. അത് ആശ്വാസവും നിയന്ത്രണവും നൽകാം; ഐക്യവും വിഭജനവും സൃഷ്ടിക്കാം; അധികാരത്തെ ന്യായീകരിക്കാനും അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും ഉപയോഗിക്കാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമീപനം മതത്തെ “നല്ലത്” അല്ലെങ്കിൽ “ചീത്ത” എന്ന ഏകവാക്യത്തിൽ പൂട്ടാതെ വൈരുധ്യങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഒരു സാമൂഹികപ്രതിഭാസമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു.
ഒരു നല്ല വിശദീകരണം ഒരു പ്രതിഭാസത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. “ദൈവം അങ്ങനെ ആഗ്രഹിച്ചു” എന്ന മറുപടി പലപ്പോഴും വിശദീകരണത്തിന്റെ വാതിൽ അടയ്ക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഒരു രോഗം എന്തുകൊണ്ടുണ്ടായി എന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ “ദൈവത്തിന്റെ ഇഷ്ടം” എന്ന് പറഞ്ഞാൽ രോഗകാരണം, ശരീരത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ, കോശീയപ്രക്രിയകൾ, പ്രതിരോധപ്രവർത്തനങ്ങൾ, ജനിതകഘടകങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിപ്രഭാവങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണം നിർത്തപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഓരോ സംഭവത്തിന്റെയും പിന്നിൽ ഒരു അന്തിമ ബോധമുള്ള കാരണം അന്വേഷിക്കുന്നതിനുപകരം പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന അനവധി ഘടകങ്ങളെയും കാരണബന്ധങ്ങളുടെ വലയത്തെയും അന്വേഷിക്കുന്നു.
ഇത് രേഖീയ കാരണത്തിൽ നിന്ന് വൈരുധ്യാത്മക കാരണത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ്. ദൈവവാദത്തിന്റെ പല വാദങ്ങളും കാരണങ്ങളെ ഒരു നേരിട്ടുള്ള രേഖയായി കാണുന്നു: ആരോ സൃഷ്ടിച്ചു, ആരോ ചലിപ്പിച്ചു, ആരോ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തു, ആരോ നിയമം നിർമ്മിച്ചു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിൽ കാരണബന്ധങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിതമാണ്. ഒരു ജീവി പരിസ്ഥിതിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; പരിസ്ഥിതി വീണ്ടും ആ ജീവിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. കോശത്തിലെ ഒരു രാസപ്രവർത്തനം മറ്റൊരു പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു; അതിന്റെ ഫലം ആദ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ തുടർഅവസ്ഥയെയും മാറ്റാം. ജീവിയും പരിസ്ഥിതിയും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. സമൂഹവും വ്യക്തിയും പരസ്പരം മാറ്റുന്നു. കാരണം ഫലത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതോടൊപ്പം ഫലവും കാരണത്തിന്റെ തുടർഅവസ്ഥയെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയെ ഒരു തുടക്കക്കാരനിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന കാരണശൃംഖലയായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ പരസ്പരപ്രവർത്തിക്കുന്ന കാരണബന്ധങ്ങളുടെ സജീവ വലയമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യോജിച്ചത്.
തുലനം എന്നതും നിശ്ചലതയല്ല. ശരീരത്തിലെ താപനില, രക്തത്തിലെ രാസസമതുലനം, കോശത്തിലെ അയോൺസാന്ദ്രത, പരിസ്ഥിതിയിലെ ജീവികളുടെ എണ്ണം തുടങ്ങിയവ നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങൾക്കിടയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ചലനാത്മക തുലനങ്ങളാണ്. ഘടകങ്ങൾ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും ഒരു പരിധിക്കുള്ളിൽ മൊത്തത്തിലുള്ള സ്ഥിരത നിലനിൽക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ചലനാത്മക തുലനം എന്ന ആശയം ഇതാണ് വ്യക്തമാക്കുന്നത്. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയുടെ നിരന്തരമായ ഇടപെടലിലാണ് താൽക്കാലിക സ്ഥിരതകൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ട് പ്രപഞ്ചത്തിലെ സ്ഥിരത ഒരു ദൈവിക കാവൽക്കാരന്റെ സാന്നിധ്യം ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല. സ്ഥിരത തന്നെ ചലനത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്.
ദൈവത്തെ സർവപൂർണ്ണ സത്തയായി നിർവചിക്കുന്നതും ഒരു പ്രത്യേക തത്ത്വചിന്താപരമായ അനുമാനമാണ്. എന്നാൽ പ്രപഞ്ചത്തിൽ നാം കാണുന്നത് പൂർണ്ണതയേക്കാൾ വ്യതിയാനവും അപൂർണ്ണതയും സംഘർഷവും പരിവർത്തനവുമാണ്. ജീവപരിണാമത്തിലെ പല ഘടനകളും പഴയ ഘടനകളുടെ പരിഷ്കാരങ്ങളാണ്. ശരീരത്തിലെ പല സംവിധാനങ്ങളും ചരിത്രപരമായ പരിണാമത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ വഹിക്കുന്നു. പ്രകൃതി ഒരു എഞ്ചിനീയർ ആദ്യം മുതൽ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത യന്ത്രം പോലെ തോന്നുന്നില്ല; പഴയ ഘടനകളുടെ മേൽ പുതിയ ഘടനകൾ പാളിപാളിയായി രൂപപ്പെട്ട ചരിത്രമാണ്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു പൂർത്തിയായ സൃഷ്ടിയായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ നിരന്തരമായ രൂപീകരണമായി കാണുന്നത് കൂടുതൽ യോജിക്കുന്നു.
സർവശക്തനായ ദൈവത്തിന്റെ ആശയവും തത്ത്വചിന്താപരമായ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ദൈവത്തിന് എല്ലാം ചെയ്യാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ തർക്കപരമായി അസാധ്യമായ കാര്യങ്ങളും ചെയ്യാനാകുമോ? ദൈവത്തിന് സ്വയം ഉയർത്താനാവാത്ത ഒരു കല്ല് സൃഷ്ടിക്കാനാകുമോ? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾ സർവശക്തിത്വം എന്ന ആശയം നിർവചിക്കുന്നതിലെ ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ കാണിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഓരോ ഭൗതിക സത്തയുടെയും പ്രവർത്തനശേഷി അതിന്റെ ഘടനയും ബന്ധങ്ങളും സാഹചര്യങ്ങളും നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ശക്തി ബന്ധങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്ന ശേഷിയാണ്. യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച “എന്തും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന” പരമാധികാര വ്യക്തിസത്ത എന്ന ആശയം ഭൗതികവാദപരമായ വിശദീകരണത്തിന് ആവശ്യമില്ല.
പ്രപഞ്ചം ഒരു കേന്ദ്രബോധത്താൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന ആശയത്തിന് പകരം പരസ്പരനിർണ്ണയത്തിന്റെ മാതൃകയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വരുന്നത്. ഒരു തലത്തിലുള്ള മാറ്റം മറ്റൊരു തലത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. താഴ്ന്ന തലത്തിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ ഉയർന്ന തലങ്ങളിൽ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഘടനകൾ വീണ്ടും താഴ്ന്നതലത്തിലുള്ള പ്രക്രിയകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇത് ഏകദിശ നിയന്ത്രണമല്ല; പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു കേന്ദ്രബോധത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനുപകരം പ്രപഞ്ചത്തിലെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ശക്തികളെ അന്വേഷിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.
ദൈവവിശ്വാസത്തിൽ വിശദീകരിക്കാനാവാത്ത സംഭവങ്ങളെ അത്ഭുതങ്ങളായി കാണാറുണ്ട്. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിലെ ഒരു സംഭവം നമുക്ക് അതിശയകരമായി തോന്നുന്നു എന്നത് അത് പ്രകൃതിനിയമങ്ങൾക്ക് പുറത്താണ് സംഭവിച്ചതെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ പരിധി പ്രകൃതിയുടെ പരിധിയല്ല. ഒരിക്കൽ അസാധ്യമായി തോന്നിയ പല കാര്യങ്ങളും പിന്നീട് സാധാരണ പ്രകൃതിപ്രക്രിയകളായി മനസ്സിലാക്കപ്പെട്ടു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അത്ഭുതത്തിന് പകരം ഇനിയും വിശദീകരിക്കപ്പെടാത്ത പ്രതിഭാസം എന്ന ആശയമാണ് കൂടുതൽ യോജിച്ചത്. “ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു?” എന്ന ചോദ്യം “ആരാണ് അത്ഭുതം ചെയ്തത്?” എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ അന്വേഷണാത്മകമാണ്.
മനുഷ്യൻ പലപ്പോഴും ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം പുറത്തുള്ള ഒരു അന്തിമ അധികാരത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കണം എന്ന് കരുതുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ അർത്ഥം കണ്ടെത്തുന്ന ജീവി മാത്രമല്ല; അർത്ഥം നിർമ്മിക്കുന്ന ജീവിയുമാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ അറിവിനെ ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥമായി കാണാം. ഒരു കലാകാരൻ സൃഷ്ടിയെ അർത്ഥമായി കാണാം. ഒരു സാമൂഹികപ്രവർത്തകൻ നീതിയെ അർത്ഥമായി കാണാം. ഒരാൾ മറ്റൊരാളോടുള്ള സ്നേഹത്തിലും കരുതലിലും ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം കണ്ടെത്താം. ഇവയെല്ലാം അതീന്ദ്രിയ അംഗീകാരമില്ലാതെയും അർത്ഥവത്താകുന്നു. ദൈവമില്ലാത്ത ലോകം അർത്ഥശൂന്യമായ ലോകമല്ല; മറിച്ച് അർത്ഥനിർമ്മാണത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം മനുഷ്യനിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന ലോകമാണ്.
ദൈവമില്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ അന്തിമ ഉത്തരവാദിത്തം മറ്റൊരു സത്തയിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല. “ദൈവം അങ്ങനെ ആഗ്രഹിച്ചു”, “ദൈവത്തിന്റെ പദ്ധതി അങ്ങനെയാണ്”, “ദൈവം വിധിച്ചതാണ്” എന്നിങ്ങനെ മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനങ്ങളെ ന്യായീകരിക്കുന്ന വഴികൾ കുറയുന്നു. ഇത് ഭയപ്പെടുത്തുന്നതായി തോന്നാമെങ്കിലും അതിൽ വലിയൊരു വിമോചനസാധ്യതയുണ്ട്. മനുഷ്യൻ തന്റെ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും അവ മാറ്റാൻ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം നടത്തുകയും ചെയ്യാം. ഭാവി മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ടതല്ലെങ്കിൽ അതിനെ മനുഷ്യൻ തന്നെ രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയും.
ഇതേ കാര്യം പ്രതീക്ഷയ്ക്കും ബാധകമാണ്. ദൈവിക പദ്ധതിയുടെ അഭാവം നിരാശയുടെ കാരണമല്ല. ജീവപരിണാമം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ലക്ഷ്യമില്ലാത്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാമെന്ന് കാണിക്കുന്നു. സാമൂഹികചരിത്രവും അനവധി വഴിത്തിരിവുകളിലൂടെ രൂപപ്പെട്ടു. ഭാവി മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ട ഒന്നല്ല. നിലവിലെ അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് അനവധി പുതിയ അവസ്ഥകൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. സാധ്യതകളും സാഹചര്യങ്ങളും പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ചരിത്രം മുന്നേറുന്നു. അതിനാൽ തുറന്ന ഭാവി മനുഷ്യന് പ്രവർത്തനത്തിന്റെയും പ്രതീക്ഷയുടെയും വിശാലമായ ഇടമാണ്.
ദൈവമില്ലാത്ത ലോകത്തിൽ മനുഷ്യൻ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങൾക്കും അതീന്ദ്രിയ പരിഹാരം കാത്തിരിക്കേണ്ടതില്ല. രോഗത്തിനെതിരെ വൈദ്യശാസ്ത്രം പ്രവർത്തിക്കണം; പട്ടിണിക്കെതിരെ ഉൽപ്പാദനവും വിതരണം ചെയ്യലും സാമൂഹികനീതിയും ആവശ്യമാണ്; അനീതിക്കെതിരെ മനുഷ്യർ തന്നെ പോരാടണം; അറിവില്ലായ്മയ്ക്കെതിരെ വിദ്യാഭ്യാസവും ഗവേഷണവും ആവശ്യമാണ്. ദൈവിക ഇടപെടലിനായി കാത്തിരിക്കുന്നതിനുപകരം മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റാനുള്ള ശേഷി തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ ദൈവനിഷേധം ഒരു പ്രവർത്തനാത്മക ദർശനമായി മാറുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ദുരിതത്തിന് അതീന്ദ്രിയ പരിഹാരം തേടുന്നതിനു പകരം അതിന്റെ ഭൗതിക കാരണങ്ങളെ കണ്ടെത്തുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുകയാണ് വേണ്ടത്.
എന്നാൽ ദൈവത്തെ നിഷേധിക്കുന്നത് മനുഷ്യൻ സർവശക്തനാകുന്നു എന്നല്ല. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണ്. കാലാവസ്ഥ, ജൈവപരിധികൾ, വിഭവങ്ങൾ, ശരീരത്തിന്റെ പരിധികൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവ മാറ്റാനാവാത്ത വിധികളല്ല. അവയെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി കൂടുതൽ യുക്തിസഹമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുകയാണ് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം. സ്വാതന്ത്ര്യം എല്ലാ നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള പൂർണ്ണ മോചനമല്ല; അനിവാര്യതകളെ മനസ്സിലാക്കി അവയുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശേഷിയാണ്.
ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയ വിനയവും ദൈവനിഷേധത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. “ദൈവമില്ലെന്ന് ശാസ്ത്രം തെളിയിച്ചു” എന്നതിനു പകരം “ദൈവത്തെ അനിവാര്യമായ ഒരു വിശദീകരണമായി സ്വീകരിക്കേണ്ട തെളിവില്ല” എന്ന് പറയുന്നതാണ് കൂടുതൽ കൃത്യം. എല്ലാ ദൈവസങ്കൽപ്പങ്ങളെയും ഒരു പരീക്ഷണത്തിലൂടെ തള്ളിക്കളയുന്നു എന്നല്ല ഇതിന്റെ അർത്ഥം. പ്രകൃതിയെ വിശദീകരിക്കുന്നതിന് അതീന്ദ്രിയ സത്തകളെ ചേർക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ലെന്നാണ് നിലപാട്. ശാസ്ത്രീയ വിനയം എല്ലാം അറിയുന്നു എന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നതല്ല; അറിയാത്തത് അറിയാത്തതായി അംഗീകരിക്കുകയും അതിനെ അന്വേഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്.
മനുഷ്യൻ എന്തുകൊണ്ട് ദൈവത്തെ വിശ്വസിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യവും അതിനാൽ പ്രധാനമാണ്. മരണം, രോഗം, നഷ്ടം, അനിശ്ചിതത്വം, പ്രകൃതിയുടെ ഭീമമായ ശക്തി, ഏകാന്തത, സാമൂഹിക അനീതി, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം എന്നിവ മനുഷ്യനെ ഒരു അന്തിമ അർത്ഥം അന്വേഷിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ദൈവം പലർക്കും ആശ്വാസവും പ്രതീക്ഷയും ധാർമ്മിക അടിത്തറയും ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥബോധവും നൽകുന്നു. ഈ മാനസികവും സാമൂഹികവുമായ യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ ഒരു ആശയം മനുഷ്യന് ആശ്വാസം നൽകുന്നു എന്നത് അത് മനുഷ്യബോധത്തിന് പുറത്തുള്ള വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർഥ്യമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല.
മനുഷ്യബോധത്തിന് ഒരു പ്രത്യേക പ്രവണതയുണ്ട്: അജ്ഞാതമായ സംഭവങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ ഒരു പ്രവർത്തകനെ സങ്കൽപ്പിക്കുക. ഒരു ശബ്ദം കേട്ടാൽ ആരോ ഉണ്ടാകാമെന്ന് കരുതുന്നു. ഒരു വസ്തു ചലിക്കുന്നതായി തോന്നിയാൽ അതിന് പിന്നിൽ ഒരു ശക്തിയുണ്ടെന്ന് കരുതുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ മഹത്തായ സംഭവങ്ങൾക്കും ഇതേ ചിന്താരീതി വ്യാപിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ സംഭവങ്ങൾക്കും മനുഷ്യനെപ്പോലെയുള്ള ഒരു ഇച്ഛാശക്തിയുണ്ടാകണമെന്നില്ല. ഇടിമിന്നൽ ഒരു ദൈവത്തിന്റെ കോപമല്ല; അന്തരീക്ഷത്തിലെ വൈദ്യുതഭാരങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ഇടപെടലാണ്. രോഗം ഒരു ദൈവിക ശിക്ഷയല്ല; വിവിധ ഭൗതിക, രാസ, ജൈവ, ജനിതക, പരിസ്ഥിതിക ഘടകങ്ങളുടെ ഫലമാണ്. ഭൂകമ്പം ഒരു ദൈവിക മുന്നറിയിപ്പല്ല; ഭൂമിയുടെ ആന്തരിക ചലനങ്ങളുടെ ഫലമാണ്.
മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ഗുണങ്ങൾ ദൈവത്തിന് നൽകുന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ദൈവം കോപിക്കുന്നു, സ്നേഹിക്കുന്നു, ശിക്ഷിക്കുന്നു, ക്ഷമിക്കുന്നു, ആജ്ഞാപിക്കുന്നു, അനുഗ്രഹിക്കുന്നു, തീരുമാനിക്കുന്നു, പദ്ധതിയിടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികവും മാനസികവുമായ പ്രവർത്തനരീതികൾ ദൈവികമായ പരമരൂപത്തിലേക്ക് ഉയർത്തപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യന് പരിചിതമായ ബോധത്തിന്റെ രൂപത്തിലാണ് ദൈവത്തെ മനുഷ്യൻ പലപ്പോഴും സങ്കൽപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ദൈവസങ്കൽപ്പത്തെ മനുഷ്യന്റെ സങ്കൽപ്പമെന്നു മാത്രം പറഞ്ഞാൽ പ്രശ്നം അവസാനിക്കുന്നില്ല. ആ സങ്കൽപ്പം എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു, എന്തുകൊണ്ട് വിവിധ സമൂഹങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു, എന്തുകൊണ്ട് ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അത് ശക്തമായി നിലനിന്നു, എന്തുകൊണ്ട് ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ അത് ദുർബലമായി തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അന്വേഷിക്കണം.
മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ മുന്നിൽ തന്റെ പരിമിതിയെ അനുഭവിച്ചു. സ്വന്തം ശരീരത്തെ പോലും പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല; രോഗം വരാം, വാർധക്യം വരാം, മരണം സംഭവിക്കാം. അതിനു മുകളിൽ പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങളും ക്ഷാമവും മറ്റു ജീവികളുടെ ആക്രമണവും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഈ പരിമിതിയുടെ അനുഭവം മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഒരു വൈരുധ്യം സൃഷ്ടിച്ചു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണ്; അതേസമയം പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാനും നിയന്ത്രിക്കാനും ശ്രമിക്കുന്ന ബോധമുള്ള ജീവിയാണ്. തന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി പരിമിതമായിരുന്നപ്പോൾ അതിന്റെ വിപുലീകരിച്ച സങ്കൽപ്പരൂപമായി സർവശക്തനായ ദൈവം രൂപപ്പെടാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. മനുഷ്യന് ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തത് ദൈവത്തിന് കഴിയുന്നു; മനുഷ്യന് അറിയാത്തത് ദൈവത്തിന് അറിയാം; മനുഷ്യന് നിയന്ത്രിക്കാനാകാത്തത് ദൈവം നിയന്ത്രിക്കുന്നു.
ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം കൂട്ടായ ശക്തിയും ദൈവിക ശക്തിയായി തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെടാം. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഒറ്റയ്ക്ക് ചെയ്യാനാവാത്ത കാര്യങ്ങൾ അനേകം മനുഷ്യർ ചേർന്ന് ചെയ്യുന്നു. ഒരു നഗരം, ഒരു ശാസ്ത്രീയ അറിവുസമ്പ്രദായം, ഒരു സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യം, ഒരു സാമൂഹികസ്ഥാപനം എന്നിവ തലമുറകളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ശക്തി വ്യക്തിയുടെ ശക്തിയെ അതിവിപുലമായി മറികടക്കുന്നു. ഈ കൂട്ടായ ശക്തി തന്നെ വ്യക്തിക്ക് അതീതമായ ഒരു ശക്തിയായി അനുഭവപ്പെട്ടിരിക്കാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടമല്ല; വ്യക്തികളുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു സംഘടനയാണ്. അതിന്റെ ശക്തിയെ അതീന്ദ്രിയ ശക്തിയായി തെറ്റിദ്ധരിക്കാതെ അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉത്ഭവം മനസ്സിലാക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.
മരണഭയത്തിനും ദൈവവിശ്വാസത്തിൽ വലിയ പങ്കുണ്ടാകാം. സ്വന്തം അസ്തിത്വം അവസാനിക്കുമെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്ന ജീവിയാണ് മനുഷ്യൻ. അതിനാൽ ആത്മാവ്, സ്വർഗം, പുനർജന്മം, മരണാനന്തരജീവിതം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ടു. അവയുടെ രൂപങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായാലും മരണത്തെ അതിജീവിക്കാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹം അവയിൽ പൊതുവായി കാണാം. എന്നാൽ ആഗ്രഹവും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. നമുക്ക് എന്തെങ്കിലും ഉണ്ടാകണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നതുകൊണ്ട് അത് ഉണ്ടെന്ന് തെളിയുന്നില്ല. വ്യക്തിയുടെ സംഘടന അവസാനിച്ചാലും അതിലെ പദാർത്ഥവും ഊർജവും പ്രകൃതിയിലെ മറ്റു പ്രക്രിയകളിലേക്ക് മാറുന്നു. എന്നാൽ വ്യക്തിപരമായ ബോധം അതേ രൂപത്തിൽ തുടരുന്നു എന്നതിന് സ്വതന്ത്രമായ തെളിവില്ല.
മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ അമരത്വത്തെ മറ്റൊരു രീതിയിൽ കാണാം. അവൻ സൃഷ്ടിച്ച അറിവ്, ബന്ധങ്ങൾ, പ്രവർത്തനങ്ങൾ, സാമൂഹികമാറ്റങ്ങൾ, മറ്റുള്ളവരിൽ ഉണ്ടാക്കിയ സ്വാധീനം, പ്രകൃതിയിൽ അവൻ വിട്ടുപോകുന്ന ഭൗതിക അടയാളങ്ങൾ എന്നിവയിൽ അവന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ച നിലനിൽക്കും. അങ്ങനെ മനുഷ്യന്റെ അമരത്വം അതീന്ദ്രിയമല്ല; ചരിത്രപരവും സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമാണ്.
സ്വർഗവും നരകവും മനുഷ്യന്റെ നൈതികബോധത്തിന്റെയും മരണഭയത്തിന്റെയും സങ്കൽപ്പാത്മക വിപുലീകരണങ്ങളായി കാണാം. നന്മയ്ക്ക് അന്തിമ പ്രതിഫലവും തിന്മയ്ക്ക് അന്തിമ ശിക്ഷയും ലഭിക്കണം എന്ന നീതിബോധം ഈ ആശയങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തി. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യജീവിതത്തിൽ പലപ്പോഴും നന്മയ്ക്ക് ഉടൻ പ്രതിഫലം ലഭിക്കുന്നില്ല; തിന്മ ചെയ്യുന്നവർക്ക് ഉടൻ ശിക്ഷ ലഭിക്കുന്നുമില്ല. അതിനാൽ അന്തിമ നീതി ഒരു അതീന്ദ്രിയ ലോകത്തിൽ നടക്കുമെന്ന ആശ്വാസം മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കാം. എന്നാൽ സാമൂഹികനീതിയെ മരണാനന്തരലോകത്തിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കുന്നതിനുപകരം ദാരിദ്ര്യം, ചൂഷണം, അസമത്വം, പീഡനം എന്നിവയുടെ ഭൗതിക കാരണങ്ങൾ മനുഷ്യസമൂഹത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ മാറ്റുകയാണ് വേണ്ടത്. ലോകത്തിലെ നീതി മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടണം.
ദൈവത്തെ നിഷേധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ഒരു ശൂന്യപ്രപഞ്ചത്തിൽ ഒറ്റപ്പെട്ടവനാകുന്നില്ല. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ബന്ധങ്ങളിലും ജീവിക്കുന്നു. ഭാഷ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്നു. അറിവ് തലമുറകളിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്നു. ഭക്ഷണം, വസ്ത്രം, വീടുകൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലങ്ങളാണ്. മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വം പോലും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് ദൈവമില്ലാത്ത ലോകം ബന്ധങ്ങളില്ലാത്ത ലോകമല്ല. മറിച്ച് ദൈവികബന്ധത്തിനു പകരം യഥാർത്ഥ ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ ബന്ധങ്ങളുടെ മഹത്തായ വലയം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയുന്ന ലോകമാണ്.
സ്നേഹത്തിനും ദൈവിക ഇടപെടൽ അനിവാര്യമല്ല. സ്നേഹത്തിന് ജീവശാസ്ത്രപരവും മനശ്ശാസ്ത്രപരവും സാമൂഹികവുമായ അടിസ്ഥാനങ്ങളുണ്ട്. മനുഷ്യർ പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുന്ന സാമൂഹിക ജീവികളാണ്. ശിശുവിന്റെ വളർച്ച മുതൽ കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, സൗഹൃദം, സഹകരണം, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം എന്നിവ വരെ സ്നേഹവും ബന്ധവും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളാണ്. സ്നേഹത്തിന്റെ മൂല്യം അതിന് ദൈവിക ഉത്തരവുണ്ടെന്നതുകൊണ്ടല്ല; മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ അതിന് യഥാർത്ഥ അനുഭവപരവും സാമൂഹികവുമായ മൂല്യമുണ്ട്.
പ്രകൃതിയുടെ സൗന്ദര്യത്തെയും ദൈവത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയുടെ തെളിവായി കാണേണ്ടതില്ല. സൗന്ദര്യാനുഭവം മനുഷ്യന്റെ നാഡീവ്യവസ്ഥയും ഓർമ്മയും വികാരങ്ങളും സംസ്കാരവും പരിണാമചരിത്രവും സാമൂഹികപഠനവും ചേർന്ന് രൂപപ്പെടുത്തിയ സങ്കീർണ്ണ അനുഭവമാണ്. ഒരു പർവതത്തിന് സ്വതന്ത്രമായി “സുന്ദരം” എന്ന മനുഷ്യാനുഭവം ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്നില്ല; മനുഷ്യബോധമാണ് അതിന്റെ രൂപവും നിറവും പ്രകാശവും അനുപാതവും സ്മരണയും ചേർത്ത് സൗന്ദര്യാനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. ഇത് സൗന്ദര്യത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് സൗന്ദര്യത്തെ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണമായി കാണുന്നു. ദൈവമില്ലാത്ത ലോകത്തും സൂര്യാസ്തമയം സുന്ദരമാണ്, സംഗീതം ആനന്ദകരമാണ്, കവിത ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു. അതിന് അതീന്ദ്രിയ അംഗീകാരം ആവശ്യമില്ല.
സത്യം അറിയാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹവും ദൈവിക സമ്മാനമായി കാണേണ്ടതില്ല. കൗതുകം, പ്രശ്നപരിഹാരം, പരിസ്ഥിതിയോട് പൊരുത്തപ്പെടൽ, സാമൂഹിക സഹകരണം എന്നിവയിലൂടെ മനുഷ്യന്റെ അറിവുശേഷി വികസിച്ചു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷിയിലാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തം തെളിവുകളോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ അത് മാറ്റാം; പുതിയ തെളിവുകൾ പഴയ ആശയങ്ങളെ തിരുത്താം. അറിവ് പൂർത്തിയായ സംഭാരം അല്ല; നിരന്തരം വികസിക്കുന്ന സാമൂഹിക-ഭൗതിക പ്രക്രിയയാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ദൈവനിഷേധം സ്വതന്ത്രചിന്തയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. “ഇത് ദൈവിക സത്യമാണ്” എന്ന പേരിൽ ഒരു ആശയത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാതിരിക്കുന്നതിനുപകരം “അതിന്റെ തെളിവ് എന്താണ്?” എന്ന് ചോദിക്കാനുള്ള അവകാശം മനുഷ്യൻ നിലനിർത്തുന്നു. ഈ ചോദ്യം മതത്തിനുമാത്രമല്ല, ശാസ്ത്രത്തിനും രാഷ്ട്രീയത്തിനും സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ബാധകമാണ്. യാതൊരു അധികാരവും തെളിവിനും യുക്തിക്കും വിമർശനത്തിനും മുകളിലല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിമർശനാത്മക സ്വഭാവം ഇതിലാണ്. യാഥാർഥ്യം ഒരു അന്തിമഗ്രന്ഥത്തിൽ അടച്ചുപൂട്ടിയതല്ല; അത് നിരന്തരം അന്വേഷണത്തിനും തിരുത്തലിനും വിധേയമാണ്.
മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ട ദൈവിക സൃഷ്ടിയാണെന്ന ധാരണയും ചോദ്യം ചെയ്യേണ്ടതാണ്. മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തിലെ മൂലകങ്ങൾ നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ഗ്രഹങ്ങളുടെയും അതേ ഭൗതികചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ജീവശാസ്ത്രം ഭൂമിയിലെ ദീർഘമായ പരിണാമചരിത്രത്തിന്റെ ഫലമാണ്. മനുഷ്യബോധം നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ സങ്കീർണ്ണ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്ത് നിന്നുള്ള ഒരു അതിഥിയല്ല; പ്രകൃതി തന്നെ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യനായി സ്വയംസംഘടിതമായ ഒരു രൂപമാണ്.
ഇതിൽ ഒരു ആഴമുള്ള ദാർശനിക ചിത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗമായ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ശരീരം പ്രപഞ്ചത്തിലെ പദാർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെട്ടത്. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ അണുക്കളും മൂലകങ്ങളും കോടിക്കണക്കിന് വർഷത്തെ നക്ഷത്രപരിണാമങ്ങളുടെയും ഭൗമപരിണാമങ്ങളുടെയും ഫലമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള നിരീക്ഷകൻ അല്ല. പ്രപഞ്ചം തന്നെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിൽ സ്വയം നിരീക്ഷിക്കാനും സ്വയം ചിന്തിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു രൂപം സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു cosmic mind ആവശ്യമില്ല; പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ ദീർഘമായ സംഘടനയും പരിണാമവും ബോധമുള്ള ജീവികളുടെ ഉദ്ഭവത്തിലേക്ക് നയിച്ചിരിക്കാം.
“ബോധത്തിന് പിന്നിൽ ഒരു സർവബോധം വേണം” എന്ന വാദം ബോധം ബോധത്തിൽ നിന്നുമാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ എന്ന മുൻകൂർ അനുമാനം സ്വീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതുതന്നെയാണ് തെളിയിക്കേണ്ടത്. ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് മുമ്പ് ബോധമുള്ള സത്ത ഉണ്ടായിരിക്കണം എന്ന് മുൻകൂട്ടി അംഗീകരിച്ചാൽ ഭൗതികവാദപരമായ വിശദീകരണത്തിന് തുടക്കത്തിൽ തന്നെ വാതിൽ അടയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പകരം ബോധത്തെ സംഘടനയുടെ ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമായി അന്വേഷിക്കുന്നു. ലളിതമായ ഘടകങ്ങൾ പ്രത്യേക രീതിയിൽ ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ അവയുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് മുമ്പില്ലാത്ത ഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം.
ജനിതകവിവരത്തെയും ഇതേ രീതിയിൽ കാണാം. ജീവികളിലെ സങ്കീർണ്ണമായ വിവരസംഘടനയെ ചില ദൈവവാദികൾ ബുദ്ധിമാനായ സ്രഷ്ടാവിന്റെ തെളിവായി കാണുന്നു. എന്നാൽ വിവരം ഒരു അതീന്ദ്രിയ വസ്തുവല്ല. ഭൗതികസംവിധാനങ്ങളുടെ അവസ്ഥകളിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾക്കും അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾക്കും വിവരമെന്ന നിലയിൽ അർത്ഥം നൽകാം. ജനിതകവിവരം ജീവവ്യവസ്ഥയിലെ ഭൗതിക അണുസംഘടനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. പാരമ്പര്യം, വ്യതിയാനം, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് എന്നിവയുടെ അനവധി തലമുറകളിലൂടെയുള്ള പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ജീവപരിണാമത്തിൽ സങ്കീർണ്ണമായ വിവരസംഘടന വർധിക്കാം. അതിനാൽ “വിവരം → ബുദ്ധി → ദൈവം” എന്ന നിഗമനം യുക്തിപരമായി നിർബന്ധിതമല്ല.
അതുപോലെ “ക്രമം → ബുദ്ധി → ദൈവം” എന്ന മൂന്ന് ഘട്ട നിഗമനവും നിർബന്ധിതമല്ല. സ്ഫടികത്തിലെ അണുക്കളുടെ ക്രമീകരണം ഒരു സന്ദേശം എഴുതിയതല്ല. മഞ്ഞുതുള്ളിയുടെ സമമിതി ഒരു സന്ദേശരചയിതാവിന്റെ പ്രവർത്തനമല്ല. പ്രകൃതിയിലെ പല ക്രമങ്ങളും ഭൗതികനിയമങ്ങൾക്കും സ്വയംസംഘടനയ്ക്കും പരിസ്ഥിതിപരമായ ഇടപെടലുകൾക്കും പരിണാമചരിത്രത്തിനും വിധേയമായി സ്വാഭാവികമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
പ്രപഞ്ചത്തിലെ ചില ഭൗതിക സ്ഥിരാങ്കങ്ങൾ ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് അനുയോജ്യമായ പരിധിയിലാണെന്നതിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ദൈവിക രൂപകൽപ്പന വാദിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് സൂക്ഷ്മസമതുലിതത്വത്തിന്റെ ഗൗരവമുള്ള പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രപ്രശ്നവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. എന്നാൽ “നമ്മുടെ പ്രപഞ്ചം ജീവന് അനുയോജ്യമാണ്; അതിനാൽ ആരോ അതിനെ ജീവന് വേണ്ടി ക്രമീകരിച്ചു” എന്ന നിഗമനം നിർബന്ധിതമല്ല. വിവിധ പ്രപഞ്ചസാധ്യതകൾ, selection effects, അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങളുടെ സ്വഭാവം തുടങ്ങിയ നിരവധി ശാസ്ത്രീയ-തത്ത്വചിന്താപരമായ ചോദ്യങ്ങൾ ഇവിടെ ഉയരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ നിലപാടിൽ പ്രകൃതിയിലെ തുലനം ഒരു പുറംരൂപകൽപ്പനയുടെ ഫലമായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല; വിവിധ ശക്തികളും വ്യവസ്ഥകളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് തുലനാവസ്ഥകൾ ഉദ്ഭവിക്കാം.
മനുഷ്യകേന്ദ്രിതത്വത്തെയും ഇതേ രീതിയിൽ ചോദ്യം ചെയ്യാം. ഭൂമി മനുഷ്യനുവേണ്ടി സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു, പ്രകൃതി മനുഷ്യന്റെ ഉപയോഗത്തിനായി നൽകിയതാണ്, മനുഷ്യൻ സൃഷ്ടിയുടെ അന്തിമലക്ഷ്യമാണ് എന്ന ധാരണ മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ അധിപൻ അല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ഒരു ഭാഗമാണ്. വായു, ജലം, മണ്ണ്, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, സസ്യങ്ങൾ, മറ്റു ജീവികൾ, കാലാവസ്ഥ, ഭൗമരസതന്ത്രം എന്നിവയുമായി മനുഷ്യൻ നിരന്തരം ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു. ഈ ബന്ധങ്ങളെ നശിപ്പിച്ചാൽ മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പുതന്നെ അപകടത്തിലാകും.
മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ പൂർണ്ണമായി കീഴടക്കാമെന്ന ധാരണയും അതിനാൽ തെറ്റാണ്. വനനശീകരണം കാലാവസ്ഥയെ മാറ്റാം. മണ്ണിന്റെ അമിതചൂഷണം ഉൽപ്പാദനശേഷി കുറയ്ക്കാം. ജീവവൈവിധ്യത്തിന്റെ നാശം പരിസ്ഥിതിതുലനം തകർക്കാം. രോഗാണുക്കളുടെ പരിണാമം മനുഷ്യന്റെ ചികിത്സാരീതികളെ വെല്ലുവിളിക്കാം. ഇതെല്ലാം മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു പരമാധികാര സത്തയല്ലെന്ന് കാണിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ശക്തിയും പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണ്; മനുഷ്യന്റെ പരിമിതികളും പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണ്.
പ്രാർത്ഥനയും ദൈവിക ഇടപെടലും സംബന്ധിച്ച വാദങ്ങളും ഇതേ തെളിവിന്റെ മാനദണ്ഡത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. ഒരു രോഗി പ്രാർത്ഥിച്ചതിന് ശേഷം സുഖപ്പെട്ടാൽ അതിനെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച് ദൈവിക ഇടപെടൽ തെളിയിക്കാനാവില്ല. രോഗത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പരിണാമം, ചികിത്സ, ശരീരത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷി, മറ്റ് കാരണങ്ങൾ എന്നിവ പരിശോധിക്കണം. രോഗി സുഖപ്പെട്ടാലും സുഖപ്പെടാതിരുന്നാലും “ദൈവത്തിന്റെ ഇഷ്ടം” എന്ന് പറയാൻ കഴിയുന്ന രീതിയിലുള്ള വാദം ശാസ്ത്രീയമായി പരിശോധിക്കാനാവാത്തതാകുന്നു. പ്രാർത്ഥനയ്ക്ക് വ്യക്തിയുടെ മാനസികാവസ്ഥയിൽ ആശ്വാസം നൽകുന്ന സാമൂഹിക-മനശ്ശാസ്ത്രപരമായ സ്വാധീനം ഉണ്ടാകാം; എന്നാൽ അതിനെ പ്രകൃതിയിലെ ഒരു പ്രത്യേക അതീന്ദ്രിയ കാരണബന്ധത്തിന്റെ തെളിവായി കാണാൻ വേറിട്ട തെളിവ് ആവശ്യമാണ്.
അതുപോലെ ഒരു സംഭവം വളരെ അപൂർവമാണെന്നത് അത് പ്രകൃതിനിയമത്തിന് പുറത്താണെന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ അറിവിന് അതീതമായ ഒരു സംഭവം പ്രകൃതിക്ക് അതീതമാണെന്നും പറയാനാവില്ല. മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ പരിധിയും പ്രകൃതിയുടെ പരിധിയും ഒന്നല്ല. അതിനാൽ “ഇത് അത്ഭുതകരമാണ്” എന്ന അനുഭവത്തെ “ഇത് പ്രകൃതിവിരുദ്ധമാണ്” എന്ന നിഗമനമാക്കി മാറ്റുന്നത് യുക്തിസഹമല്ല.
രോഗത്തെയും ദുരിതത്തെയും ദൈവിക ശിക്ഷയായി കാണുന്നതും വലിയ സാമൂഹിക അപകടങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. രോഗിയായ വ്യക്തിയെ സഹായിക്കേണ്ടതിനുപകരം അവനെ കുറ്റക്കാരനായി കാണാം. പ്രകൃതിദുരന്തത്തെ നേരിടേണ്ടതിനുപകരം അത് ദൈവത്തിന്റെ കോപമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാം. ഭൗതികവാദപരമായ സമീപനം ഇതിന് പകരം രോഗത്തിന്റെ കാരണം അന്വേഷിക്കാനും ദുരന്തത്തിന്റെ അപകടസാധ്യത കുറയ്ക്കാനും ചികിത്സ വികസിപ്പിക്കാനും സാമൂഹികസുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കാനും മനുഷ്യനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ദൈവിക ശിക്ഷ എന്ന ആശയം മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ വിധിയിലേക്ക് തള്ളുമ്പോൾ ഭൗതികകാരണം അന്വേഷിക്കുന്ന സമീപനം മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്നു.
മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തെ ഒരു “നൽകപ്പെട്ട വസ്തു”യായി കാണുന്നതിനു പകരം നിരന്തരമായി രൂപപ്പെടുന്ന യാഥാർഥ്യമായി കാണുന്നതും ഈ ദർശനത്തിന്റെ പ്രധാന ഭാഗമാണ്. നമ്മുടെ ശരീരത്തിലെ ഓരോ അണുവും ഒരു ചരിത്രം വഹിക്കുന്നു. ഭൂമിയിലെ ഓരോ ഘടകവും ഭൗമചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ജീവജാലങ്ങളുടെ ഓരോ രൂപവും പരിണാമചരിത്രത്തിന്റെ ഫലമാണ്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ ഓരോ സ്ഥാപനവും ചരിത്രപരമായ ബന്ധങ്ങളുടെ ഫലമാണ്. അതുകൊണ്ട് അസ്തിത്വം ഒരു നിശ്ചിത ദൈവിക സമ്മാനമല്ല; നിരന്തരമായ രൂപീകരണമാണ്.
ഇവിടെ “ആരാണ് ഇത് സൃഷ്ടിച്ചത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ നിന്ന് “ഇത് എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ് ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത്. ഒരു ജീവി എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു? അതിന്റെ കോശങ്ങൾ എങ്ങനെ സംഘടന നേടി? ജനിതകവിവരം എങ്ങനെ നിലനിന്നു? ഒരു നക്ഷത്രം എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു? ഒരു ആകാശഗംഗ എങ്ങനെ വികസിച്ചു? മനുഷ്യബോധം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾ പ്രക്രിയയെ അന്വേഷിക്കുന്നു. അവയ്ക്ക് ഒരു വ്യക്തിപരമായ സ്രഷ്ടാവിനെ അനിവാര്യമായി ആവശ്യമില്ല. രൂപീകരണത്തിന്റെ ഭൗതിക പ്രക്രിയ മനസ്സിലാക്കുകയാണ് അവയുടെ ലക്ഷ്യം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ദൈവത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് മറ്റൊരു “പരമസത്ത” സ്ഥാപിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് അതിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷതകളിലൊന്ന്. “ദൈവം ഇല്ല; പകരം ഒരു സർവബോധമുള്ള പ്രപഞ്ചമുണ്ട്” എന്ന് പറഞ്ഞാൽ ദൈവസങ്കൽപ്പം മറ്റൊരു രൂപത്തിൽ തിരിച്ചുവരികയാണ്. “ദൈവം ഇല്ല; പകരം ഒരു സർവശക്തമായ ഊർജമുണ്ട്” എന്നും പറഞ്ഞാൽ അതേ പ്രശ്നം വീണ്ടും ഉയരും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പറയുന്നത് ഇതല്ല. പ്രപഞ്ചത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു പരമസത്ത ആവശ്യമില്ല എന്നതാണ് അതിന്റെ നിലപാട്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഘടനകളും ശക്തികളും ചലനങ്ങളും വൈരുധ്യങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും പരിവർത്തനങ്ങളും ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളും തന്നെയാണ് വിശദീകരണത്തിന്റെ അടിത്തറ.
ഈ നിലപാട് മനുഷ്യനെ ദൈവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന്റെ തന്നെ ചരിത്രത്തിലേക്ക് തിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ദൈവത്തെ എന്തുകൊണ്ട് സൃഷ്ടിച്ചു? മനുഷ്യന്റെ ഭയങ്ങൾ, പ്രതീക്ഷകൾ, അസഹായത, നിയന്ത്രണാഭിലാഷം, മരണഭയം, പ്രകൃതിയോടുള്ള പോരാട്ടം, കൂട്ടായ ശക്തി, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ ദൈവസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ എങ്ങനെ പങ്കെടുത്തു? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തെക്കാൾ മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ ആഴമുള്ള അന്വേഷണത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്.
മനുഷ്യൻ ദൈവത്തെ സങ്കൽപ്പിച്ചപ്പോൾ സ്വന്തം പരിമിതികളെ അതിജീവിക്കുന്ന ഒരു സങ്കൽപ്പരൂപം നിർമ്മിച്ചിരിക്കാം. മനുഷ്യന് അറിയാത്തത് ദൈവത്തിന് അറിയാം; മനുഷ്യന് നിയന്ത്രിക്കാനാകാത്തത് ദൈവം നിയന്ത്രിക്കുന്നു; മനുഷ്യന് ചെയ്യാനാകാത്തത് ദൈവത്തിന് ചെയ്യാം. മനുഷ്യന്റെ പരിമിതികൾ ഒരു പരമസത്തയുടെ അനന്തഗുണങ്ങളായി സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം കൂട്ടായ ശക്തിയെ തിരിച്ചറിയാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ ആ ശക്തിയെ അതീന്ദ്രിയ സത്തയ്ക്ക് കൈമാറാതെ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികശേഷിയായി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും. ഇതാണ് ദൈവനിഷേധത്തിന്റെ വിമോചനപരമായ ഒരു വശം.
അതുകൊണ്ട് ദൈവനിഷേധം മതവിശ്വാസികളോടുള്ള വൈരാഗ്യമായി ചുരുക്കേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ മതത്തിന് ആശ്വാസം, കൂട്ടായ്മ, നൈതികത, കല, സംഗീതം, സാഹിത്യം, സാമൂഹികബന്ധം തുടങ്ങിയ നിരവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ മതത്തിന്റെ സാമൂഹികശക്തി അംഗീകരിക്കുന്നത് ദൈവത്തിന്റെ അതീന്ദ്രിയ അസ്തിത്വം അംഗീകരിക്കുന്നതിനു തുല്യമല്ല. മതം മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭാഗമാണ്; ദൈവം അതീന്ദ്രിയമായി യാഥാർഥ്യമാണോ എന്നത് വേറൊരു ചോദ്യം.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മതത്തെ ഒരു വൈരുധ്യാത്മക സാമൂഹികപ്രതിഭാസമായി കാണുന്നു. അത് ആശ്വാസവും നിയന്ത്രണവും നൽകാം; ഐക്യവും വിഭജനവും സൃഷ്ടിക്കാം; അധികാരത്തെ ന്യായീകരിക്കാനും അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും ഉപയോഗിക്കാം. അതിനാൽ മതത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വം മുൻകൂട്ടി അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികജീവിതത്തിൽ മതം എന്ത് പ്രവർത്തനമാണ് നിർവഹിക്കുന്നത് എന്നതാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടത്.
അവസാനം “ദൈവമില്ല” എന്ന നിഗമനം ഒരു അവസാനബിന്ദുവായി കാണേണ്ടതില്ല. അത് ഒരു പുതിയ പ്രപഞ്ചദർശനത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. ആ ദർശനത്തിൽ പ്രപഞ്ചം ഒരു സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട വസ്തുവല്ല; സൃഷ്ടിപ്രക്രിയ തന്നെയാണ്. പ്രകൃതി ഒരു നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന യന്ത്രമല്ല; പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികളുടെ സജീവസമഗ്രതയാണ്. സ്ഥിരത നിശ്ചലതയല്ല; ചലനാത്മക തുലനമാണ്. മാറ്റം പുറം ഇടപെടലിന്റെ ഫലമല്ല; അന്തർവൈരുധ്യങ്ങളുടെ വികസനമാണ്. സങ്കീർണ്ണത ഒരു രൂപകൽപ്പനക്കാരന്റെ അടയാളമല്ല; സംഘടനയുടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഉദ്ഭവമാണ്. ജീവൻ ഒരു മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ പദ്ധതിയുടെ നടപ്പാക്കൽമാത്രമല്ല; ദീർഘമായ ഭൗതിക-രാസ-ജൈവ പരിവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലമാണ്. ബോധം അതീന്ദ്രിയമായി ഇറങ്ങിയ ഒന്നല്ല; സങ്കീർണ്ണമായ ഭൗതികസംഘടനയുടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഗുണമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുള്ള സൃഷ്ടിയല്ല; പ്രകൃതി തന്നെ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യബോധമായി സ്വയം തിരിച്ചറിഞ്ഞ രൂപമാണ്.
ഈ ദർശനത്തിൽ അസ്തിത്വത്തിന് ഒരു പുറം അടിത്തറയില്ല; അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിത്തറ അസ്തിത്വത്തിന്റെ തന്നെ ഭൗതികബന്ധങ്ങളിലാണ്. ചലനത്തിന് ഒരു പുറം പ്രേരകശക്തിയില്ല; ചലനം ഭൗതിക അസ്തിത്വത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്. ക്രമത്തിന് ഒരു പുറം രൂപകൽപ്പനക്കാരനില്ല; ക്രമം ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ജീവിതത്തിന് ഒരു പുറം ലക്ഷ്യനിർണ്ണയകനില്ല; ജീവിതം സ്വന്തം ചരിത്രത്തിൽ പുതിയ ലക്ഷ്യബോധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മനുഷ്യന് ഒരു പുറം അർത്ഥദാതാവില്ല; മനുഷ്യൻ തന്റെ സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ ജീവിതത്തിലൂടെ അർത്ഥം നിർമ്മിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രത വീണ്ടും ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് എന്ന ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിനെ ആധുനിക ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിലവിലെ ഗണിതശാസ്ത്ര സിദ്ധാന്തവുമായി തുല്യമാക്കരുത്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം നേരിട്ട് ദൈവമില്ലെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല; അതുപോലെ ദൈവമുണ്ട് എന്നും തെളിയിക്കുന്നില്ല. “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം ഉപയോഗിച്ചതുകൊണ്ട് ഒരു ദാർശനിക വാദത്തിന് സ്വതേ ശാസ്ത്രീയ തെളിവിന്റെ പദവി ലഭിക്കുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ശക്തി quantum physics-നെ അലങ്കാരമായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിലല്ല; ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ചലനാത്മകത, പരസ്പരബന്ധിതത്വം, സാധ്യത, ഉദ്ഭവം, ബഹുതല സംഘടന എന്നിവയെ വൈരുധ്യാത്മക ഭൗതികവാദവുമായി ദാർശനികമായി സംവദിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൈവനിഷേധം ഒരു അതിരുകടന്ന ശാസ്ത്രീയ അവകാശവാദമല്ല. “ദൈവമില്ലെന്ന് ശാസ്ത്രം തെളിയിച്ചു” എന്നതിനു പകരം “പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അസ്തിത്വം, ചലനം, മാറ്റം, ക്രമം, സങ്കീർണ്ണത, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം, ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ രൂപീകരണം എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നതിന് പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു ബോധമുള്ള സ്രഷ്ടാവിനെ അനുമാനിക്കേണ്ട അനിവാര്യത തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല” എന്നതാണ് കൂടുതൽ കൃത്യമായ ദാർശനിക രൂപം. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അന്തർലീനമായ ഭൗതികബന്ധങ്ങൾ, സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യാത്മക പ്രവർത്തനം, ചലനാത്മക തുലനം, സ്വയംസംഘടന, ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ, ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനം എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് യാഥാർഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാനുള്ള ഭൗതികവാദപരമായ ചട്ടക്കൂട് സാധ്യമാണ്. അതിനാൽ ദൈവസങ്കൽപ്പം ഒരു അനിവാര്യമായ അസ്തിത്വഘടകമല്ല.
ഇതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം ദൈവത്തെ ഒഴിവാക്കിയാൽ ഒന്നുമില്ലായ്മ ശേഷിക്കുന്നു എന്നല്ല. മറിച്ച് കൂടുതൽ സമ്പന്നമായ ഒരു ഭൗതിക പ്രപഞ്ചദർശനമാണ് മുന്നിലെത്തുന്നത്. പദാർത്ഥമുണ്ട്, ചലനമുണ്ട്, സ്ഥലംമുണ്ട്, സമയമുണ്ട്, ശക്തികളുണ്ട്, ബന്ധങ്ങളുണ്ട്, സംയോജകബലമുണ്ട്, വിയോജകബലമുണ്ട്, സ്ഥിരതയുണ്ട്, വ്യതിയാനമുണ്ട്, ഘടനയുണ്ട്, വിഘടനമുണ്ട്, സ്വയംസംഘടനയുണ്ട്, ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളുണ്ട്, ജീവൻ ഉണ്ട്, ബോധം ഉണ്ട്, സാമൂഹികജീവിതമുണ്ട്, ചരിത്രമുണ്ട്. ഇവ പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ട സ്വതന്ത്ര സത്തകളല്ല; നിരന്തരമായ പരസ്പരബന്ധത്തിന്റെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും ഭാഗങ്ങളാണ്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ “ദൈവമില്ല” എന്നത് ശൂന്യതയുടെ പ്രഖ്യാപനമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംപര്യാപ്തതയുടെ പ്രഖ്യാപനമാണ്. അത് അർത്ഥത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; മനുഷ്യൻ തന്നെ അർത്ഥം നിർമ്മിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനമാണ്. അത് പ്രതീക്ഷയുടെ അവസാനമല്ല; ഭാവി മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ടതല്ലെന്ന തിരിച്ചറിവിലൂടെ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള മനുഷ്യശേഷിയുടെ അംഗീകാരമാണ്. അത് അറിവിന്റെ അവസാനമല്ല; അജ്ഞാതത്തെ ദൈവത്തിന്റെ വാസസ്ഥലമാക്കാതെ അന്വേഷണത്തിന്റെ പുതിയ അതിർത്തിയായി കാണുന്ന ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവമാണ്.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൈവനിഷേധത്തെ ഏറ്റവും സംക്ഷിപ്തമായി ഇങ്ങനെ പറയാം: പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു സ്രഷ്ടാവിനെ ആവശ്യമാക്കുന്ന യാതൊരു അനിവാര്യതയും തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. പ്രപഞ്ചം തന്നെയാണ് അതിന്റെ ചലനത്തിന്റെയും മാറ്റത്തിന്റെയും പരിവർത്തനത്തിന്റെയും ഭൗതിക അടിത്തറ. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ വൈരുധ്യാത്മക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് അസ്തിത്വത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. സ്ഥിരത ചലനത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; ചലനാത്മക തുലനമാണ്. ക്രമം പുറത്തുനിന്നുള്ള രൂപകൽപ്പനയല്ല; ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കാവുന്ന ഗുണമാണ്. സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് നിർബന്ധമായും ഒരു ബുദ്ധിമാനായ സ്രഷ്ടാവ് ആവശ്യമില്ല. ജീവനും ബോധവും ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളായി പഠിക്കാവുന്നതാണ്. പ്രകൃതിനിയമങ്ങൾ പുറത്തുനിന്നുള്ള ഉത്തരവുകളല്ല; പ്രകൃതിയിലെ ബന്ധങ്ങളുടെ സ്ഥിരതകളാണ്. അറിവില്ലായ്മ ദൈവത്തിന്റെ തെളിവല്ല.
അസ്തിത്വം ഒരു സ്രഷ്ടാവ് നിർമ്മിച്ച പൂർത്തിയായ വസ്തുവല്ല; നിരന്തരമായ ആയിത്തീരലാണ്. പ്രപഞ്ചം ഒരിക്കൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതല്ല; അത് ഓരോ ഘട്ടത്തിലും അതിന്റെ അന്തർലീനമായ ബന്ധങ്ങളിലൂടെയും വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെയും സ്വയം പുനഃസംഘടിതമായിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. സംയോജകബലം രൂപങ്ങളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു; വിയോജകബലം അവയെ വേർതിരിക്കുന്നു; ഈ രണ്ടിന്റെയും നിരന്തരമായ സംഘർഷത്തിലും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലും പുതിയ ഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പുതിയ ഘടനകൾ വീണ്ടും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾക്ക് വേദിയാകുന്നു. അങ്ങനെ പ്രപഞ്ചം സ്വയം പുനർനിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സജീവ ഭൗതികപ്രക്രിയയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൈവനിഷേധം ഒരു മതവിരുദ്ധ പ്രചാരണമായി ചുരുക്കാനാവില്ല. അത് പ്രപഞ്ചത്തെ അതിന്റെ സ്വന്തം ഭൗതികബന്ധങ്ങളിലൂടെയും വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെയും ചലനങ്ങളിലൂടെയും പരിവർത്തനങ്ങളിലൂടെയും മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ദൈവത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനുപകരം പ്രപഞ്ചത്തിനുള്ളിലെ ബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുക; അതീന്ദ്രിയ ഉദ്ദേശ്യത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനുപകരം ഭൗതിക കാരണബന്ധങ്ങളെ അന്വേഷിക്കുക; മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച അന്തിമവിധിയെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനുപകരം സാധ്യതകളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഭാവിയെ മനസ്സിലാക്കുക; അജ്ഞാതത്തെ അതീന്ദ്രിയതയായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിനുപകരം അന്വേഷണത്തിന്റെ മേഖലയായി സ്വീകരിക്കുക — ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൈവനിഷേധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദാർശനിക ദിശ.
അവസാനമായി പറയേണ്ടത് ഇതാണ്: ദൈവത്തെ ഒഴിവാക്കുമ്പോൾ ലോകം ചെറുതാകുന്നില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതാകുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ സൃഷ്ടിശേഷി ഒരു പുറം സ്രഷ്ടാവിന്റെ കഴിവിലേക്ക് ചുരുക്കപ്പെടുന്നില്ല. ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം ഒരു ദൈവിക പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായി മാത്രം കാണേണ്ടിവരുന്നില്ല. ബോധം ഒരു അതീന്ദ്രിയ പ്രകാശത്തിന്റെ പ്രതിഫലനമാകേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥം പുറത്തുനിന്ന് നൽകപ്പെടേണ്ടതില്ല. നീതി സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് വരേണ്ടതില്ല. ഭാവി മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ടിരിക്കേണ്ടതില്ല. അറിവിന്റെ അതിർത്തിക്കപ്പുറം ദൈവത്തെ കാത്തിരുത്തേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും സമൂഹവും ചേർന്നുള്ള യഥാർത്ഥ ഭൗതികബന്ധങ്ങളാണ് വിശദീകരണത്തിന്റെ ആരംഭവും തുടർച്ചയും.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൈവനിഷേധം “ദൈവം ഇല്ല” എന്ന ഒരു നിഷേധവാക്യത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രഖ്യാപനം കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതാണ്: അസ്തിത്വത്തിന് അസ്തിത്വത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു സ്രഷ്ടാവിനെ ആവശ്യമില്ല; ചലനത്തിന് ചലനത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു ചലനകാരനെ ആവശ്യമില്ല; ക്രമത്തിന് ക്രമത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു രൂപകൽപ്പനക്കാരനെ ആവശ്യമില്ല; പ്രകൃതിനിയമങ്ങൾക്ക് പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു നിയമനിർമ്മാതാവിനെ ആവശ്യമില്ല; ജീവന്റെ സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് അതീന്ദ്രിയ സ്രഷ്ടാവിനെ അനുമാനിക്കേണ്ടതില്ല; ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലെ അറിവില്ലായ്മ ദൈവത്തിന്റെ തെളിവല്ല. പ്രകൃതി സ്വയംചലിക്കുന്നതും സ്വയംസംഘടിതമാകുന്നതും സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതുമായ ഭൗതിക യാഥാർഥ്യമാണ്. മനുഷ്യൻ ആ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുനിന്നുള്ള സൃഷ്ടിയല്ല; പ്രകൃതി തന്നെ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന രൂപമായി ഉയർന്നുവന്നതാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ദൈവനിഷേധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴമുള്ള രൂപം ദൈവത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല, പ്രകൃതിയുടെ സ്വന്തം സൃഷ്ടിശേഷിയെ തിരിച്ചറിയുന്നതിലാണ്.
QUANTUM DIALECTICS- 
Leave a comment