“മാർക്സിസം കാലഹരണപ്പെട്ടു” എന്ന വാദത്തെക്കുറിച്ച് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വീക്ഷണത്തിൽ ഒരു വിമർശനാത്മക പഠനം

“മാർക്സിസം കാലഹരണപ്പെട്ടു കഴിഞ്ഞു” എന്ന വാദം കഴിഞ്ഞ ഏതാനും ദശകങ്ങളായി ലോക രാഷ്ട്രീയത്തിലും സാമൂഹിക ചിന്തയിലും ആവർത്തിച്ച് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു പ്രധാന അവകാശവാദമാണ്. സോവിയറ്റ് യൂണിയന്റെ തകർച്ച, കിഴക്കൻ യൂറോപ്പിലെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് ഭരണകൂടങ്ങളുടെ പതനം, ആഗോളവൽക്കരണത്തിന്റെ വ്യാപനം, വിവരസാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വിപ്ലവം, കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച, സേവനാധിഷ്ഠിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ വികസനം, പുതിയ മധ്യവർഗങ്ങളുടെ ഉയർച്ച, തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത ഘടനയിലെ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഈ വാദത്തിന് അനുകൂലമായ തെളിവുകളായി പലരും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ വ്യവസായ സമൂഹത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രൂപപ്പെട്ട ഒരു ചിന്താപദ്ധതി ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഡിജിറ്റൽ സമൂഹത്തെ എങ്ങനെ വിശദീകരിക്കും എന്നതാണ് അതിന്റെ കേന്ദ്രചോദ്യം. എന്നാൽ ഇവിടെ നിർണായകമായ ഒരു വ്യത്യാസം ആവശ്യമാണ്. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട മാർക്സിസത്തിന്റെ ചില പ്രവചനങ്ങളോ രാഷ്ട്രീയ മാതൃകകളോ പരാജയപ്പെട്ടുവെന്നത് മാർക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ശാസ്ത്രീയ-ദാർശനിക രീതിശാസ്ത്രം തന്നെ കാലഹരണപ്പെട്ടു എന്നതിനു തുല്യമല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ ഈ പ്രശ്നത്തെ സമീപിക്കുമ്പോൾ “കാലഹരണപ്പെടുക” എന്ന ആശയം തന്നെ പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവരും. പ്രകൃതിയിലും സമൂഹത്തിലും ഒന്നും ഒറ്റപ്പെട്ടും നിശ്ചലമായും നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ഓരോ സംവിധാനവും നിരന്തരമായ രൂപാന്തരത്തിന്റെയും പുനഃസംഘടനയുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെയും ഫലമാണ്. അതിനാൽ ഒരു ചിന്താപദ്ധതിയുടെ ചരിത്രപരമായ രൂപവും അതിന്റെ അടിസ്ഥാന അന്വേഷണരീതിയും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കണം. മാർക്സിസത്തെ പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ചില സാമൂഹിക രൂപങ്ങളുടെ വിവരണമായി മാത്രം കാണുകയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ പ്രസക്തി പരിമിതമായിരിക്കും. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, വർഗബന്ധങ്ങൾ, അധികാരം, സ്വത്തുടമസ്ഥത, മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വം, മൂലധനത്തിന്റെ സ്വയംവിപുലീകരണം, വൈരുധ്യം, ചരിത്രപരമായ മാറ്റം എന്നിവയെ ശാസ്ത്രീയമായി അന്വേഷിക്കുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയായി കാണുകയാണെങ്കിൽ, മാർക്സിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രശ്നങ്ങൾ ഇന്നും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപത്തിൽ നമ്മുടെ മുന്നിലുണ്ട്.

ഒരു സിദ്ധാന്തം കാലഹരണപ്പെട്ടു എന്ന് പറയുന്നതിന് കുറഞ്ഞത് രണ്ട് വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങളുണ്ട്. ഒന്നാമത്തേത്, സിദ്ധാന്തത്തിൽ അടങ്ങിയിരുന്ന പ്രത്യേക പ്രവചനങ്ങൾ ചരിത്രത്തിൽ സംഭവിച്ചില്ല എന്നതാണ്. രണ്ടാമത്തേത്, ആ സിദ്ധാന്തം കൈകാര്യം ചെയ്തിരുന്ന അടിസ്ഥാന യാഥാർത്ഥ്യം തന്നെ ഇല്ലാതായി എന്നതാണ്. ഈ രണ്ടും ഒരുപോലെയല്ല. ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തവും ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും വന്നതോടെ അതിന്റെ പരമമായ സാധുത നഷ്ടപ്പെടുത്തി. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് ന്യൂട്ടൻ അവതരിപ്പിച്ച എല്ലാ ആശയങ്ങളും അപ്രസക്തമായില്ല. നിശ്ചിത സാഹചര്യങ്ങളിൽ ന്യൂട്ടൻ നിയമങ്ങൾ ഇന്നും അത്യന്തം ഫലപ്രദമാണ്. കൂടുതൽ വിപുലമായ സിദ്ധാന്തത്തിനുള്ളിൽ പഴയ സിദ്ധാന്തം പ്രത്യേക പരിധിയിലെ ഏകദേശ സത്യമായി നിലനിൽക്കുന്നു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസം സാധാരണയായി പഴയ അറിവിനെ പൂർണ്ണമായി മായ്ച്ചുകളയുന്നതിലൂടെയല്ല, അതിനെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ബന്ധവ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്.

ഇതേ തത്വം മാർക്സിസത്തിനും ബാധകമാക്കാം. മാർക്സിന്റെ കാലത്തെ വ്യവസായ തൊഴിലാളി, ഫാക്ടറി, മൂലധന ഉടമ, വേതനം, യന്ത്രവൽക്കരണം എന്നിവയുടെ രൂപങ്ങൾ ഇന്ന് അതേപടി നിലനിൽക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ മൂലധനവും തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഇല്ലാതായിട്ടില്ല. അത് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഫാക്ടറിയുടെ മതിലുകൾക്കുള്ളിൽ മാത്രം നടക്കുന്ന തൊഴിൽ ഇന്ന് ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളിലും വിതരണ ശൃംഖലകളിലും ഡാറ്റാ സെന്ററുകളിലും അൽഗോരിതമിക് മാനേജ്മെന്റിലും ഗിഗ് സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലും ആഗോള സേവനമേഖലയിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ രൂപം മാറിയതിനെ അടിസ്ഥാനപരമായ ബന്ധത്തിന്റെ അപ്രത്യക്ഷതയായി കാണുന്നത് ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനമല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രപഞ്ചത്തെ പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജകബലങ്ങളുടെയും വിയോജകബലങ്ങളുടെയും നിരന്തരമായ ചലനമായി കാണുന്നു. ഏതൊരു വസ്തുവിനും സംവിധാനത്തിനും അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ഒരു വശത്ത് സംയോജനം ആവശ്യമാണ്; മറുവശത്ത് മാറ്റത്തിനും പുനഃസംഘടനയ്ക്കും വിയോജക പ്രക്രിയകൾ ആവശ്യമാണ്. പൂർണ്ണമായ സംയോജനം നിശ്ചലതയിലേക്ക് നയിക്കും; പൂർണ്ണമായ വിയോജനം വിഘടനത്തിലേക്ക് നയിക്കും. നിലനിൽപ്പ് എന്നത് ഈ വിരുദ്ധ പ്രവണതകളുടെ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്.

സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങളെയും ഇതേ രീതിയിൽ കാണാം. ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥ നിലനിൽക്കുന്നത് അതിലെ സ്ഥാപനങ്ങൾ, നിയമങ്ങൾ, സ്വത്തുടമസ്ഥത, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, ആശയങ്ങൾ, ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ, സംസ്കാരം എന്നിവ തമ്മിൽ ഒരു നിശ്ചിത സംയോജകബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നതിനാലാണ്. എന്നാൽ അതേ സംവിധാനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അതിന്റെ രൂപാന്തരത്തിനുള്ള വിയോജകബലങ്ങളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മുതലാളിത്തം അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷികളെ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനൊപ്പം തന്നെ സാമൂഹിക അസമത്വവും സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികളും തൊഴിൽ അനിശ്ചിതത്വവും പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധിയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതായത്, മുതലാളിത്തത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ കാരണങ്ങൾ തന്നെയാണ് അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ഉറവിടങ്ങളായും പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ഇവിടെയാണ് മാർക്സിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിന്റെ ഇന്നത്തെ പ്രസക്തി തെളിയുന്നത്. മാർക്സിസം ഒരു നിശ്ചല സാമൂഹിക മാതൃകയെ സംരക്ഷിക്കുന്ന സിദ്ധാന്തമല്ല; സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളുടെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളെ കണ്ടെത്തി അവയുടെ ചരിത്രപരമായ ചലനം മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനെ കൂടുതൽ വിപുലീകരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകളെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടമായി കാണാതെ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ പല ക്വാണ്ടം തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ചലനാത്മക സംവിധാനങ്ങളായി കാണേണ്ടിവരും.

“മാർക്സിന്റെ കാലത്തെ തൊഴിലാളിവർഗം ഇന്ന് ഇല്ല” എന്ന വാദം പലപ്പോഴും മാർക്സിസത്തിന്റെ കാലഹരണപ്പെടലിന്റെ തെളിവായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഇത് തൊഴിലാളിവർഗത്തെ വളരെ ഇടുങ്ങിയ രീതിയിൽ നിർവചിക്കുന്നതിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. തൊഴിലാളി എന്നത് കൽക്കരി ഖനിയിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നയാളോ ഇരുമ്പുഫാക്ടറിയിലെ തൊഴിലാളിയോ മാത്രമല്ല. സ്വന്തം ജീവിതോപാധിക്കായി തന്റെ തൊഴിൽശേഷി വിൽക്കേണ്ടിവരുന്ന വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹിക സ്ഥാനം അതിനേക്കാൾ വിശാലമാണ്.

ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ ഈ ബന്ധത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയിട്ടില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ പരിധി വ്യാപിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ആപ്പ് അധിഷ്ഠിത ഗതാഗത തൊഴിലാളി, ഭക്ഷ്യവിതരണ തൊഴിലാളി, കരാർ ജീവനക്കാരൻ, ഡാറ്റാ ലേബലിംഗ് തൊഴിലാളി, ഉള്ളടക്ക മോഡറേറ്റർ, കസ്റ്റമർ-സപ്പോർട്ട് ജീവനക്കാരൻ, സോഫ്റ്റ്‌വെയർ പ്രൊഫഷണൽ, ലോജിസ്റ്റിക്സ് തൊഴിലാളി, ഗോഡൗൺ തൊഴിലാളി, താൽക്കാലിക തൊഴിലാളി എന്നിവരുടെ തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും അവരിൽ പലരും മൂലധനത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയല്ല, തൊഴിൽശേഷിയുടെ വിൽപ്പനയാണ് ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാക്കുന്നത്. അതിനാൽ തൊഴിലാളിവർഗം അപ്രത്യക്ഷമായിട്ടില്ല; അതിന്റെ ഘടനയും ആന്തരിക വിഭജനവും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, തൊഴിലാളിവർഗം ഒരു ഏകതാനമായ സാമൂഹിക കണം അല്ല. പല തലങ്ങളിലായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ സാമൂഹിക ഘടനയാണ് അത്. സ്ഥിരം തൊഴിൽ, താൽക്കാലിക തൊഴിൽ, ഗിഗ് തൊഴിൽ, ബൗദ്ധിക തൊഴിൽ, സാങ്കേതിക തൊഴിൽ, പരിചരണ തൊഴിൽ, വീട്ടുതൊഴിൽ, കുടിയേറ്റ തൊഴിൽ തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ അതിനകത്ത് സഹവർത്തിക്കുന്നു. അവ തമ്മിലുള്ള സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും മനസ്സിലാക്കാതെ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ വർഗബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.

മാർക്സിസം കാലഹരണപ്പെട്ടു എന്ന വാദത്തിന്റെ മറ്റൊരു രൂപം “ഇന്ന് മൂലധനം പഴയതുപോലെ ഇല്ല” എന്നതാണ്. ശരിയാണ്—മൂലധനത്തിന്റെ രൂപം വളരെയധികം മാറിയിരിക്കുന്നു. വ്യവസായ മൂലധനത്തോടൊപ്പം ധനമൂലധനം, ആഗോള നിക്ഷേപ മൂലധനം, ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശം, പ്ലാറ്റ്ഫോം മൂലധനം, ഡാറ്റാ അധിഷ്ഠിത മൂലധനം, സാങ്കേതികവിദ്യാ നിയന്ത്രണം എന്നിവ വളർന്നു. എന്നാൽ മൂലധനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവമായ മൂല്യം സ്വയംവിപുലീകരിക്കുന്ന സാമൂഹിക പ്രക്രിയ ഇല്ലാതായിട്ടില്ല.

ഇവിടെയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ രൂപാന്തരം അതിന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല. ഒരു കണത്തിന്റെ അവസ്ഥ മാറുന്നതുകൊണ്ട് അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ഭൗതിക സ്വഭാവം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. അതുപോലെ മൂലധനം ഫാക്ടറിയിൽ നിന്ന് ധനവിപണിയിലേക്കും ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമിലേക്കും മാറിയാലും, സാമൂഹിക വിഭവങ്ങളെ സ്വകാര്യ നിയന്ത്രണത്തിലാക്കി അവയിൽ നിന്ന് അധികമൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ബന്ധം തുടരുകയാണെങ്കിൽ മൂലധനബന്ധം നിലനിൽക്കുന്നു.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഒരു പ്രധാന മാറ്റം ഡാറ്റയുടെ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക പ്രാധാന്യമാണ്. മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റം, ഇഷ്ടങ്ങൾ, യാത്രകൾ, വാങ്ങൽശീലങ്ങൾ, സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങൾ, തിരച്ചിൽ ചരിത്രം എന്നിവ ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ ശേഖരിക്കപ്പെടുകയും വിശകലനം ചെയ്യപ്പെടുകയും സാമ്പത്തിക മൂല്യത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതോടെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത വസ്തുരൂപത്തിന് പുറമേ വിവരവും ശ്രദ്ധയും പെരുമാറ്റവും ഒരു സാമ്പത്തിക വിഭവമായി മാറുന്നു.

ഇത് മാർക്സിസത്തെ അപ്രസക്തമാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് “മൂല്യം എവിടെയാണ് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്?”, “തൊഴിൽ എന്താണ്?”, “ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥത ആരുടേതാണ്?”, “സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിയന്ത്രണം ആരുടെ കൈയിലാണ്?”, “മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് മൂലധനം എങ്ങനെ മൂല്യം പിഴിഞ്ഞെടുക്കുന്നു?” എന്നീ മാർക്സിയൻ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പുതിയ രൂപം നൽകുന്നു. പഴയ ഫാക്ടറിയുടെ സ്ഥാനത്ത് ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോം വന്നാൽ, ചൂഷണം അവസാനിക്കുന്നില്ല; ചൂഷണത്തിന്റെ ഘടന മാറുന്നു.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വ്യാപനം ഈ ചർച്ചയെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധിക തൊഴിൽ പോലും യന്ത്രങ്ങൾ ഭാഗികമായി ഏറ്റെടുക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ തൊഴിൽ, ഉൽപ്പാദനക്ഷമത, സ്വത്ത്, മൂല്യം, തൊഴിൽസമയം എന്നിവയുടെ ബന്ധം പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവരുന്നു. എന്നാൽ ഇതും മാർക്സിസത്തിന്റെ അപ്രസക്തതയല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്ന സംഭവമാണ്.

കൃത്രിമബുദ്ധി സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി വൻതോതിൽ വർധിപ്പിച്ചാൽ, മനുഷ്യർക്കാവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കാനുള്ള വൻ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ആ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥത കുറച്ച് കോർപ്പറേഷനുകളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചാൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയിലെ വർധനവ് സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുസമ്പത്തായി മാറണമെന്നില്ല. അതിനു പകരം തൊഴിലില്ലായ്മ, തൊഴിൽ അനിശ്ചിതത്വം, സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം, ഡിജിറ്റൽ ഏകാധിപത്യം എന്നിവ വർധിക്കാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വതവേ മോചനശക്തിയാണോ ചൂഷണശക്തിയാണോ എന്നല്ല പ്രധാന ചോദ്യം; അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും എങ്ങനെയാണ് ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നത് എന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള പുതിയ വൈരുധ്യമായി കാണാം. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ ആവശ്യമായ തൊഴിൽ കുറയ്ക്കാനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നത് ഒരു സംയോജക സാധ്യതയാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ ഉടമസ്ഥത കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത് പുതിയ വിയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ വൈരുധ്യത്തിന്റെ പരിഹാരം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിഷേധത്തിലല്ല, അതിന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടനയിലാണ്.

മാർക്സിസം കാലഹരണപ്പെട്ടു എന്ന വാദത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ചരിത്രപരമായ വാദം സോവിയറ്റ് യൂണിയന്റെ തകർച്ചയാണ്. ഒരു സോഷ്യലിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രം നിലനിൽക്കാതെ പോയി എന്നത് നിഷേധിക്കാനാവാത്ത ചരിത്രസത്യമാണ്. എന്നാൽ അതിൽ നിന്ന് “മാർക്സിന്റെ എല്ലാ ആശയങ്ങളും തെറ്റാണെന്ന് തെളിഞ്ഞു” എന്ന നിഗമനത്തിലേക്ക് നേരിട്ട് എത്തുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായ വിശകലനമല്ല.

ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രപരമായ പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്ഥാപനഘടന, സാമ്പത്തിക മാതൃക, രാഷ്ട്രീയ കേന്ദ്രീകരണം, ജനാധിപത്യ ഘടന, ഭരണസംവിധാനം, അന്തർദേശീയ സാഹചര്യങ്ങൾ, സാങ്കേതിക പിന്നാക്കാവസ്ഥ, ഉൽപ്പാദനക്ഷമത, ഭരണകൂടത്തിന്റെ സ്വഭാവം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളെ വേർതിരിച്ച് പരിശോധിക്കണം. ഒരു പ്രത്യേക സോഷ്യലിസ്റ്റ് ഭരണകൂടത്തിന്റെ പരാജയം സോഷ്യലിസം എന്ന ആശയത്തിന്റെ എല്ലാ സാധ്യതകളെയും യാന്ത്രികമായി നിഷേധിക്കുന്നില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ “ഒരു സിസ്റ്റം” എന്നും “സിസ്റ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സിദ്ധാന്തം” എന്നും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കുന്നു. ഒരു ഭൗതിക പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെട്ടാൽ ഭൗതികശാസ്ത്രം തന്നെ അസാധുവാകുന്നില്ല; പരീക്ഷണത്തിന്റെ മാതൃകയും സാഹചര്യങ്ങളും സാങ്കേതിക പരിമിതികളും പരിശോധിക്കേണ്ടിവരും. അതുപോലെ ഒരു സാമൂഹിക പരീക്ഷണത്തിന്റെ പരാജയം സാമൂഹിക സിദ്ധാന്തത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പുനഃപരിശോധിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കണം. അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സിദ്ധാന്തത്തെ നവീകരിക്കാം; എന്നാൽ അതിനെ യാന്ത്രികമായി ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല.

സോവിയറ്റ് യൂണിയന്റെ പതനത്തിനു ശേഷം “ചരിത്രം അവസാനിച്ചു” എന്ന ആശയം ശക്തമായി പ്രചരിച്ചു. മുതലാളിത്ത ജനാധിപത്യം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ അന്തിമ സാമൂഹിക രൂപമാണെന്നും ഇനി വലിയ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥാ മാറ്റങ്ങൾക്ക് സാധ്യതയില്ലെന്നും അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ധാരണയായിരുന്നു. എന്നാൽ കഴിഞ്ഞ ദശകങ്ങളിലെ ലോകചരിത്രം ഈ ധാരണയെ വളരെ സങ്കീർണ്ണമാക്കിയിരിക്കുന്നു.

സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികൾ, വർധിച്ചുവരുന്ന സമ്പത്ത് അസമത്വം, തൊഴിൽ അനിശ്ചിതത്വം, പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, കുടിയേറ്റ പ്രതിസന്ധികൾ, ഭൗമരാഷ്ട്രീയ സംഘർഷങ്ങൾ, സാങ്കേതിക ഏകാധിപത്യങ്ങൾ, ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളിലെ പ്രതിസന്ധി എന്നിവ കാണിക്കുന്നത് സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങൾ അവസാനിച്ചിട്ടില്ലെന്നാണ്. മറിച്ച് ചില പഴയ വൈരുധ്യങ്ങൾ പുതിയ രൂപത്തിൽ തിരിച്ചെത്തിയിരിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ചരിത്രത്തിന് ഒരു “അവസാനാവസ്ഥ” നിശ്ചയിക്കുന്നത് തന്നെ പ്രശ്നകരമാണ്. ചലനമാണ് അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവമെങ്കിൽ, ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയെ ചരിത്രത്തിന്റെ അന്തിമാവസ്ഥയായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയ്ക്ക് വിരുദ്ധമാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ഉള്ളിൽ തന്നെ അതിന്റെ അടുത്ത രൂപാന്തരത്തിനുള്ള സാധ്യതകൾ നിലനിൽക്കും. സാമൂഹിക അസ്തിത്വം ഒരു സ്ഥിരമായ സന്തുലനം അല്ല; നിരന്തരമായ ചലനാത്മക സന്തുലനം ആണ്.

ഇവിടെ മാർക്സിസത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ദൗർബല്യങ്ങൾ മറച്ചുവയ്ക്കാൻ പാടില്ല. ചരിത്രത്തിലെ ചില മാർക്സിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വളരെ ലളിതമായ വർഗ്ഗദ്വന്ദ്വത്തിലേക്ക് ചുരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. തൊഴിലാളിവർഗത്തെ ഏകതാനമായ ഒരു ശക്തിയായി കണ്ടിട്ടുണ്ട്. ദേശീയത, ജാതി, ലിംഗബന്ധം, വംശീയത, മതം, പരിസ്ഥിതി, സംസ്കാരം, സാങ്കേതികവിദ്യ, വ്യക്തിയുടെ സ്വത്വം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളെ ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ മതിയായ ആഴത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. പാർട്ടി-രാജ്യ കേന്ദ്രീകരണവും ജനാധിപത്യപരമായ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ദൗർബല്യവും പല സോഷ്യലിസ്റ്റ് പരീക്ഷണങ്ങളിലും ഗുരുതര പ്രശ്നങ്ങളുണ്ടാക്കി.

എന്നാൽ ഈ പരിമിതികളെ അംഗീകരിക്കുന്നതാണ് മാർക്സിസത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിനു പകരം അതിനെ നവീകരിക്കുന്നതിനുള്ള തുടക്കം. ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയുടെ അടിസ്ഥാന തത്വം തന്നെ സ്വയം വിമർശനമാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തം സ്വന്തം പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയുകയും പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുമായി ഏറ്റുമുട്ടി സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് അത് ജീവിക്കുന്ന സിദ്ധാന്തമാകുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിസത്തെ അതേപടി സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു പുനരുജ്ജീവന പദ്ധതിയായി കാണേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ontology-യുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമായി കാണാം. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടന തന്നെ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ സംയോജകബലങ്ങളുടെയും വിയോജകബലങ്ങളുടെയും ചലനാത്മക ബന്ധമാണെങ്കിൽ, പ്രകൃതിയിലും ജീവജാലങ്ങളിലും മനുഷ്യസമൂഹത്തിലും ഒരേ തരത്തിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ഘടനകൾ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമെന്ന് അനുമാനിക്കാം.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ വർഗ്ഗവൈരുധ്യം സമൂഹത്തിലെ ഏക വൈരുധ്യമല്ല; സാമൂഹിക സംവിധാനത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അനേകം പരസ്പരബന്ധിത വൈരുധ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. മൂലധനം-തൊഴിൽ, സ്വകാര്യത-സാമൂഹികത, കേന്ദ്രവൽക്കരണം-വികേന്ദ്രീകരണം, സാങ്കേതിക പുരോഗതി-മനുഷ്യ തൊഴിൽ, ഉൽപ്പാദനം-പരിസ്ഥിതി, വ്യക്തി-സമൂഹം, പ്രാദേശികത-ആഗോളത, സ്വാതന്ത്ര്യം-നിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മാർക്സിസം ഒരു ഏക വൈരുധ്യത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തമല്ലാതെ, പരസ്പരം ബന്ധിതമായ അനേകം വൈരുധ്യങ്ങളുടെ ബഹുതല ഡയലക്ടിക്സ് ആയി വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

വർഗ്ഗസമരം അവസാനിച്ചിട്ടില്ല; അതിന്റെ രൂപം മാറിയിരിക്കുന്നു. ഇന്നത്തെ വർഗ്ഗസമരം ഫാക്ടറി പണിമുടക്കിൽ മാത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടണമെന്നില്ല. തൊഴിൽ അവകാശങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ സ്വകാര്യത, ഡാറ്റയുടെ ഉടമസ്ഥത, പൊതുആരോഗ്യം, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, ഭവനം, ഭൂമി, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, സ്ത്രീകളുടെ പ്രതിഫലമില്ലാത്ത തൊഴിൽ, കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശങ്ങൾ, പ്ലാറ്റ്ഫോം തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശങ്ങൾ എന്നിവയിലും വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളുടെ വൈരുധ്യങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വർഗ്ഗസമരത്തെ പഴയ വ്യവസായ മാതൃകയിൽ മാത്രം അന്വേഷിക്കുന്ന മാർക്സിസം പരിമിതമായിരിക്കും. എന്നാൽ വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളെ പൂർണ്ണമായും ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക സിദ്ധാന്തവും സമൂഹത്തിലെ സമ്പത്ത്, അധികാരം, ഉടമസ്ഥത എന്നിവയുടെ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ പര്യാപ്തമാകില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആവശ്യപ്പെടുന്നത് വർഗ്ഗത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല; വർഗ്ഗത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായ സാമൂഹിക-സിസ്റ്റമിക് ബന്ധങ്ങളുടെ ഭാഗമായി പുനർനിർവചിക്കുകയാണ്.

മാർക്സിസത്തിനെതിരെയുള്ള മറ്റൊരു വിമർശനം വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും വ്യക്തിത്വത്തിനും മതിയായ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നില്ല എന്നതാണ്. ഈ വിമർശനത്തിലും ഭാഗികമായ സത്യങ്ങൾ കാണാം. എന്നാൽ വ്യക്തിയെ സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് കാണുന്നതും അത്രതന്നെ അപൂർണ്ണമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ഭാഷ, ചിന്ത, മൂല്യങ്ങൾ, തൊഴിൽ, സംസ്കാരം, അറിവ്, വ്യക്തിത്വം എന്നിവ സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരം വേർതിരിച്ച രണ്ട് സ്വതന്ത്ര ഘടകങ്ങളല്ല. വ്യക്തി സമൂഹത്തിന്റെ ഒരു emergent property ആണെന്നും സമൂഹം വ്യക്തികളുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് നിരന്തരം പുനഃസൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന സംവിധാനമാണെന്നും കാണാം. അതിനാൽ വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക സ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി കാണേണ്ടതില്ല. യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക സ്വാതന്ത്ര്യം വ്യക്തിയുടെ വികസനത്തിനുള്ള സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.

ഇന്നത്തെ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വൈരുധ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ അതിവേഗ വളർച്ചയും പ്രകൃതിയുടെ പരിമിതമായ വഹിച്ചുനിൽപ്പുശേഷിയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം. പ്രകൃതിയെ അനന്തമായ വിഭവശേഖരമായി കാണുന്ന ഉൽപ്പാദനരീതി ഭൂമിയുടെ ജൈവസംവിധാനങ്ങളിൽ വലിയ സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള metabolic ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തകൾക്ക് പുതിയ പ്രസക്തിയുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് കൂടുതൽ വിശാലമായി കാണാം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ഒരു ബാഹ്യശക്തിയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു സംഘടിത രൂപമാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനം അവസാനം മനുഷ്യന്റെ തന്നെ അസ്തിത്വത്തെ ബാധിക്കും. മനുഷ്യനും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനം ആയി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ആഗോളവൽക്കരണം മാർക്സിസത്തിന്റെ കാലഹരണപ്പെടലിന്റെ തെളിവല്ല; മറിച്ച് മാർക്സിന്റെ മൂലധനത്തിന്റെ അന്തർദേശീയ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് പുതിയ ചരിത്രപരമായ രൂപം നൽകുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഉൽപ്പാദന ശൃംഖലകൾ പല രാജ്യങ്ങളിലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ രൂപകൽപ്പന ഒരു രാജ്യത്തും അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ മറ്റൊരു രാജ്യത്തും നിർമ്മാണം മറ്റൊരു രാജ്യത്തും വിപണനം മറ്റൊരു രാജ്യത്തും നടക്കാം. മൂലധനം ദേശീയ അതിർത്തികളെ മറികടന്ന് അതിവേഗം സഞ്ചരിക്കുന്നു.

ഇതോടെ ഒരു പുതിയ വൈരുധ്യം ഉയരുന്നു. മൂലധനം ആഗോളമാകുമ്പോഴും തൊഴിലാളികളുടെ രാഷ്ട്രീയസംഘടന പലപ്പോഴും ദേശീയ അതിർത്തികളിൽ കുടുങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മാർക്സിസത്തിന് അന്തർദേശീയതയ്ക്ക് പുതിയ ഉള്ളടക്കം നൽകേണ്ടിവരും. പഴയ അന്തർദേശീയതയുടെ മുദ്രാവാക്യങ്ങളെ ആവർത്തിക്കുന്നതിനു പകരം ആഗോള ഉൽപ്പാദനശൃംഖലകളെയും ഡിജിറ്റൽ മൂലധനത്തെയും ആഗോള ധനവിപണികളെയും ആഗോള തൊഴിലാളി ബന്ധങ്ങളെയും മനസ്സിലാക്കുന്ന പുതിയ രാഷ്ട്രീയരൂപങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്.

ഒരു സിദ്ധാന്തം കാലഹരണപ്പെടുന്നത് പലപ്പോഴും അതിന്റെ വിമർശകരുടെ ആക്രമണത്തിലൂടെയല്ല; അതിനെ അനുയായികൾ തന്നെ ഒരു നിശ്ചല സിദ്ധാന്തമാക്കി മാറ്റുന്നതിലൂടെയാണ്. മാർക്സിസത്തെ ചരിത്രപരമായ അന്വേഷണരീതിയായി കാണുന്നതിനുപകരം അന്തിമ ഉത്തരങ്ങളുടെ സമാഹാരമായി കാണുമ്പോൾ അതിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. മാർക്സിന്റെ ഓരോ വാചകവും എല്ലാ കാലത്തേക്കുമുള്ള അക്ഷരാർത്ഥ സത്യമായി കണക്കാക്കുന്നത് മാർക്സിസത്തെ തന്നെ ഡയലക്ടിക്കൽ വിരുദ്ധമാക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അറിവ് തന്നെ ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. യാഥാർത്ഥ്യം മാറുമ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ആശയങ്ങളും മാറണം. പഴയ ആശയത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി പുതിയ തെളിവുകളെ നിരസിക്കുന്ന സമീപനം ശാസ്ത്രീയമല്ല. അതുപോലെ പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ കണ്ടയുടൻ പഴയ സിദ്ധാന്തത്തെ മുഴുവനായി ഉപേക്ഷിക്കുന്ന സമീപനവും ശാസ്ത്രീയമല്ല. ശരിയായ മാർഗം പഴയ അറിവിന്റെ സാധുതയും പരിമിതിയും ഒരേസമയം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിനെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സൈദ്ധാന്തിക ഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയാണ്.

അതിനാൽ “മാർക്സിസം കാലഹരണപ്പെട്ടു” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നൽകുന്ന മറുപടി ലളിതമായ “ഇല്ല” എന്നതല്ല. കൂടുതൽ കൃത്യമായ മറുപടി ഇതാണ്: മാർക്സിസത്തിന്റെ ചില ചരിത്രപരമായ രൂപങ്ങൾ കാലഹരണപ്പെട്ടിരിക്കാം; എന്നാൽ മാർക്സിസം അന്വേഷിച്ച അടിസ്ഥാന സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങൾ കാലഹരണപ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിനാൽ മാർക്സിസത്തിന്റെ ഭാവി അതിന്റെ പഴയ രൂപത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലല്ല, അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയെ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ-സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുമായി പുനഃസംയോജിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.

ഈ പുനഃസംയോജനം അനിവാര്യമായി ബഹുതലമായിരിക്കണം. ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രം, നാഡീശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതിശാസ്ത്രം, വിവരശാസ്ത്രം, കൃത്രിമബുദ്ധി, സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, സാമൂഹ്യശാസ്ത്രം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള പുതിയ അറിവുകളുമായി സാമൂഹിക ഡയലക്ടിക്സ് സംവദിക്കണം. മനുഷ്യസമൂഹത്തെ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു സ്വതന്ത്ര മണ്ഡലമായി കാണാതെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ പരിണാമത്തിലെ ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമായി കാണണം. അങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസം ഒരു ചരിത്രപരമായ രാഷ്ട്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ontological framework ആയി വികസിക്കാനുള്ള സാധ്യത നേടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ കാലഹരണപ്പെടൽ എന്നത് ഒരു ആശയത്തിന്റെ പൂർണ്ണ അപ്രത്യക്ഷതയല്ല. ഒരു പഴയ ഘടന അതിന്റെ പരിമിതികൾ കാരണം പുതിയ ഘടനയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ് അത്. പഴയത് പുതിയതിൽ അതേ രൂപത്തിൽ തുടരുന്നില്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ ചില സാരാംശങ്ങൾ പുതിയ ഘടനയിൽ ഉയർന്ന തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടാം. ഇതിനെ ഡയലക്ടിക്കൽ വികാസം ആയി കാണാം.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ മാർക്സിസത്തിന്റെ ഭാവി “മാർക്സിസം vs മാർക്സിസവിരുദ്ധത” എന്ന ലളിതമായ ദ്വന്ദ്വത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മറിച്ച് മാർക്സിസം തന്നെ അതിന്റെ സ്വന്തം ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളെ അതിജീവിച്ച് കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു സാമൂഹിക-പ്രകൃതിദർശനത്തിലേക്ക് വികസിക്കേണ്ട ഘട്ടത്തിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനുള്ള ഒരു സാധ്യതാപരമായ സൈദ്ധാന്തിക ചട്ടക്കൂടായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് നിലവിൽ സ്ഥാപിതമായ ഭൗതികശാസ്ത്ര സിദ്ധാന്തമല്ല എന്ന കാര്യം പ്രത്യേകം തിരിച്ചറിയേണ്ടതുണ്ട്; മറിച്ച് ക്വാണ്ടം ആശയങ്ങളിൽ നിന്നും ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിൽ നിന്നും പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ട് വികസിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ദാർശനിക മാതൃകയാണ്.

“മാർക്സിസം കാലഹരണപ്പെട്ടു” എന്ന വാദം പലപ്പോഴും മാർക്സിസത്തെ ഒരു നിശ്ചലമായ പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ സിദ്ധാന്തമായി കണക്കാക്കുന്നതിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. എന്നാൽ മാർക്സിസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ പ്രത്യേക ചരിത്രവിവരണങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തെ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, സ്വത്തുടമസ്ഥത, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, അധികാരം, വൈരുധ്യം, ചരിത്രപരമായ മാറ്റം എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള അതിന്റെ ശ്രമത്തിലാണ്. ആ ബന്ധങ്ങൾ ഇല്ലാതായിട്ടില്ല. മറിച്ച് അവയുടെ രൂപങ്ങൾ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായിരിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രശ്നത്തെ മറ്റൊരു തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം തന്നെ നിരന്തരമായ ചലനവും പരസ്പരപ്രവർത്തനവും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള dynamic equilibrium-ഉം ആണെങ്കിൽ, സമൂഹവും നിശ്ചലമായ ഒരു ഘടനയാകാനാവില്ല. മുതലാളിത്തവും ചരിത്രത്തിന്റെ അന്തിമരൂപമല്ല; സോഷ്യലിസവും ഒരിക്കൽ നിർവചിച്ച രൂപത്തിൽ ശാശ്വതമായ അന്തിമാവസ്ഥയാകാനാവില്ല. ഓരോ സാമൂഹികരൂപവും അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ തന്നെ പുതിയ രൂപാന്തരങ്ങളുടെ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഇന്നത്തെ യഥാർത്ഥ ചോദ്യം “മാർക്സിസം കാലഹരണപ്പെട്ടോ?” എന്നതിലുപരി “മാർക്സിസത്തെ എങ്ങനെ കാലത്തിനനുസരിച്ച് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാം?” എന്നതാണ്. വ്യവസായ യുഗത്തിലെ മാർക്സിസത്തെ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലേക്ക്, ദേശീയ വ്യവസ്ഥകളുടെ വിശകലനത്തെ ആഗോള മൂലധനത്തിന്റെ വിശകലനത്തിലേക്ക്, ഫാക്ടറി തൊഴിലാളിയുടെ കേന്ദ്രീകൃത മാതൃകയെ ബഹുരൂപ തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ വിശകലനത്തിലേക്ക്, പരമ്പരാഗത ഉൽപ്പാദനത്തെ ഡാറ്റാ-കൃത്രിമബുദ്ധി അധിഷ്ഠിത ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക്, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ വിശകലനത്തെ മനുഷ്യൻ-പ്രകൃതി ബന്ധത്തിന്റെ സമഗ്ര വിശകലനത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്സിസത്തിന്റെ അവസാനത്തെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയുടെ ഒരു പുതിയ പരിവർത്തനസാധ്യതയെ അന്വേഷിക്കുന്നു. മാർക്സിസം ഒരു പൂർത്തിയായ സിദ്ധാന്തമല്ല, ചരിത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും മാറ്റാനും ശ്രമിക്കുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന ബൗദ്ധിക പ്രക്രിയയായി നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ അതിന് സ്വന്തം ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളെയും വൈരുധ്യങ്ങളെയും മറികടക്കേണ്ടിവരും. ഒരു നദി ഒഴുകുന്നതിനാലാണ് നദിയായിരിക്കുന്നത്; അതിനെ ഒരു നിശ്ചിത നിമിഷത്തിലെ വെള്ളമായി ഉറപ്പിച്ചാൽ അതിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ നഷ്ടപ്പെടും. അതുപോലെ മാർക്സിസവും ചലിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യവുമായി സംവദിക്കുകയും സ്വയം വിമർശിക്കുകയും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നിടത്തോളം കാലം ഒരു ജീവിക്കുന്ന ചിന്താപാരമ്പര്യമായി തുടരും.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അന്തിമനിഗമനം ഇതായിരിക്കും: മാർക്സിസം കാലഹരണപ്പെട്ടിട്ടില്ല; എന്നാൽ മാർക്സിസത്തിന്റെ പഴയ രൂപങ്ങൾ കാലഹരണപ്പെടേണ്ടതുണ്ട്. അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതല്ല മാർക്സിസത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നത്. മറിച്ച് അതിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സാരത്തെ പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുമായും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുമായും പുതിയ സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങളുമായും പുതിയ മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളുമായും സംയോജിപ്പിച്ച് ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുകയാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ തുടർച്ച. അതുതന്നെയാണ് മാർക്സിസത്തെ ഒരു അടഞ്ഞ സിദ്ധാന്തത്തിൽ നിന്ന് തുറന്ന പരിണാമശേഷിയുള്ള സാമൂഹിക ദർശനമാക്കി മാറ്റുന്നത്; അതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന പ്രധാന വെല്ലുവിളിയും സാധ്യതയും.

മാർക്‌സിസം മുന്നോട്ടുവച്ച രാഷ്ട്രീയമാതൃകകൾ അവ രൂപപ്പെട്ട ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിൽ ഫലപ്രദമായിരുന്ന സംഘടനാരൂപങ്ങൾ, ഭരണരീതികൾ, സാമ്പത്തിക ആസൂത്രണരീതികൾ, വിപ്ലവ തന്ത്രങ്ങൾ, പാർട്ടി ഘടനകൾ, വർഗ്ഗസമരത്തിന്റെ പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയരൂപങ്ങൾ എന്നിവ പുതിയ സാമൂഹികവും സാങ്കേതികവും സാമ്പത്തികവുമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രായോഗികമായി പരിമിതപ്പെടുകയോ കാലഹരണപ്പെടുകയോ ചെയ്യാം. ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ആവശ്യമായിരുന്ന രാഷ്ട്രീയരൂപത്തെ എല്ലാ കാലത്തേക്കുമുള്ള ശാശ്വത മാതൃകയായി കാണുന്നത് മാർക്‌സിസത്തിന്റെ തന്നെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതായിരിക്കും. കാരണം ചരിത്രം നിശ്ചലമല്ല; ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ മാറുന്നു, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ മാറുന്നു, വർഗ്ഗഘടനകൾ മാറുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യ മാറുന്നു, മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹികബോധവും ആവശ്യങ്ങളും മാറുന്നു. അതിനനുസരിച്ച് സാമൂഹികമാറ്റത്തിനുള്ള രാഷ്ട്രീയരൂപങ്ങളും മാറേണ്ടതുണ്ട്.

എന്നാൽ ഇവിടെ മാർക്‌സിസത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയരൂപങ്ങളും അതിന്റെ ദാർശനിക പ്രപഞ്ചവീക്ഷണവും തമ്മിൽ നിർണായകമായ വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയണം. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ പ്രയോഗിച്ച രാഷ്ട്രീയമാതൃക പരാജയപ്പെടുകയോ പരിമിതപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നത് ആ മാതൃകയ്ക്ക് പിന്നിലെ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അടിസ്ഥാന ദാർശനിക അന്വേഷണത്തെ അസാധുവാക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യസമൂഹത്തെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ഭൗതിക പ്രക്രിയകളുടെ ഭാഗമായി കാണുക, മാറ്റത്തെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവമായി മനസ്സിലാക്കുക, വൈരുധ്യങ്ങളെ വികസനത്തിന്റെ ആന്തരിക പ്രേരകങ്ങളായി കാണുക, മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തെ ചരിത്രപരമായി വിശകലനം ചെയ്യുക, പ്രകൃതിയും മനുഷ്യനും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുക എന്നിവ മാർക്‌സിയൻ ചിന്തയുടെ ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക സംഭാവനകളാണ്. ഇവയെ ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയസംവിധാനത്തിന്റെ ഉയർച്ചയോ തകർച്ചയോ കൊണ്ട് അളക്കാനാവില്ല.

വാസ്തവത്തിൽ, മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ദാർശനിക ശക്തി അതിന്റെ സ്വയംപരിവർത്തനശേഷിയിലാണ്. യാഥാർത്ഥ്യം മാറുമ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കുന്ന ആശയങ്ങളും മാറണം എന്നത് ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയുടെ അടിസ്ഥാനതത്വമാണ്. അതുകൊണ്ട് മാർക്‌സിസത്തെ അതിന്റെ പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ രൂപത്തിൽ മരവിപ്പിച്ച് സംരക്ഷിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല. മറിച്ച് പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളെയും പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെയും ഉൾക്കൊണ്ട് അതിനെ കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ജീവശക്തി അതിന്റെ പഴയ രൂപത്തെ മാറ്റമില്ലാതെ നിലനിർത്തുന്നതിലല്ല; പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളുമായി ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു വികസിത ദാർശനിക സാധ്യതയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്‌സിസത്തെ നിരാകരിക്കുന്ന ഒരു മാർക്‌സിസവിരുദ്ധ ദർശനമല്ല; അതുപോലെ മാർക്‌സിസത്തെ അതേപടി ആവർത്തിക്കുന്ന ഒരു വ്യാഖ്യാനവും അല്ല. പ്രകൃതിയെയും പ്രപഞ്ചത്തെയും ജീവജാലങ്ങളെയും മനുഷ്യനെയും സമൂഹത്തെയും പരസ്പരം ബന്ധിതമായ, നിരന്തരമായി ചലിക്കുന്ന, സ്വയംസംഘടിതമാകുന്ന ഭൗതിക പ്രക്രിയകളായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മാർക്‌സിയൻ ഡയലക്ടിക്കൽ പാരമ്പര്യത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ontological തലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിലനിൽപ്പ് തന്നെ ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. ഏതൊരു അസ്തിത്വവും അതിനകത്തും അതിന്റെ പരിസരത്തും പ്രവർത്തിക്കുന്ന പരസ്പരവിരുദ്ധ ശക്തികളുടെ ബന്ധത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. സംയോജകബലങ്ങൾ ഒരു സംവിധാനത്തെ ഏകീകരിക്കുകയും അതിന്റെ സ്വത്വം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ വിയോജകബലങ്ങൾ അതിൽ മാറ്റത്തിന്റെയും വിഘടനത്തിന്റെയും പുനഃസംഘടനയുടെയും സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു പ്രവണതകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. അതിനാൽ യാതൊരു സംവിധാനത്തിനും ശാശ്വതമായ നിശ്ചലരൂപമില്ല. ഓരോ രൂപവും അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ തന്നെ അടുത്ത രൂപത്തിലേക്കുള്ള സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഈ തത്വം മാർക്‌സിസത്തിനും ബാധകമാണ്. മാർക്‌സിസം തന്നെ ഒരു ചരിത്രപരമായ അസ്തിത്വമാണെങ്കിൽ, അതിനും പരിണാമം അനിവാര്യമാണ്. മാർക്‌സിന്റെ കാലത്തെ മുതലാളിത്തവും ഇന്നത്തെ ഡിജിറ്റൽ-ധനകാര്യ-പ്ലാറ്റ്ഫോം മുതലാളിത്തവും ഒരുപോലെയല്ല. തൊഴിലാളിവർഗത്തിന്റെ ഘടന മാറിയിരിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളുടെ സ്വഭാവം മാറിയിരിക്കുന്നു. വിവരവും ഡാറ്റയും കൃത്രിമബുദ്ധിയും പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളായി ഉയർന്നുവരുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ പരിധികളും പരിസ്ഥിതിവൈരുധ്യങ്ങളും കൂടുതൽ നിർണായകമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മാർക്‌സിയൻ ചിന്തയും ഈ പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുമായി ഏറ്റുമുട്ടി കൂടുതൽ വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ഒരു “അവസാന പതിപ്പ്” അല്ല. അതിനെ ഒരു പൂർത്തിയായ സിദ്ധാന്തമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ആത്മാവിന് വിരുദ്ധമായിരിക്കും. അത് ഒരു പുതിയ തുടക്കമാണ്; ഒരു തുറന്ന ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടാണ്. മാർക്‌സിസം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതിക-ചരിത്രപരമായ ചലനത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചുവെങ്കിൽ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതേ ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന അസ്തിത്വഘടനയിലേക്കും പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്കും വികസിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മാർക്‌സിസത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല, അതിന്റെ നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ വികാസം ആണ്—അതായത്, അതിന്റെ സാരത്തെ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളെ മറികടന്ന് ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു ദാർശനിക ഏകീകരണത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന പ്രക്രിയ. മാർക്‌സിസം സാമൂഹിക ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ശക്തമായ അടിത്തറ നൽകിയെങ്കിൽ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രകൃതി, ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയെ ഒരേ തുടർച്ചയായ ഭൗതിക പരിണാമത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളായി കാണാനുള്ള സാധ്യത അന്വേഷിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് “മാർക്‌സിസം കാലഹരണപ്പെടുമോ?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കൂടുതൽ കൃത്യമായ മറുപടി നൽകാം. മാർക്‌സിസത്തിന്റെ പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയമാതൃകകൾ കാലഹരണപ്പെടാം; അതിന്റെ ചില സാമ്പത്തിക സങ്കൽപ്പങ്ങൾ തിരുത്തപ്പെടാം; ചില ചരിത്രപരമായ പ്രവചനങ്ങൾ തെറ്റിപ്പോകാം; ചില സംഘടനാരൂപങ്ങൾ പരാജയപ്പെടാം. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ചലനാത്മകവും പരസ്പരബന്ധിതവും വൈരുധ്യാത്മകവും ഭൗതികവുമായ പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള അതിന്റെ ദാർശനിക അന്വേഷണശക്തി കാലഹരണപ്പെടുകയില്ല. അത് കൂടുതൽ വികസിക്കുകയാണ് ചെയ്യുക.

ആ വികസനം ഒരു നേർരേഖയായിരിക്കുകയുമില്ല. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തും; പുതിയ സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങൾ പുതിയ ആശയങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടും; പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുനർനിർവചിക്കും; കൃത്രിമബുദ്ധി ബോധത്തെയും തൊഴിലും സംബന്ധിച്ച പഴയ ധാരണകളെ ചോദ്യം ചെയ്യും; പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുനഃപരിശോധിക്കാൻ നിർബന്ധിതമാക്കും. ഓരോ പുതിയ അറിവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെയും പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവരും. അതുകൊണ്ട് അതിന്റെ വികാസവും അവസാനമില്ലാത്തതായിരിക്കും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പൂർത്തിയായ ദർശനമല്ല; സ്വയം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ദാർശനിക പ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ ഇന്നത്തെ രൂപം നാളത്തെ രൂപമാകണമെന്നില്ല. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകൾ, പുതിയ ഭൗതിക സിദ്ധാന്തങ്ങൾ, പുതിയ ജീവശാസ്ത്രപരമായ കണ്ടെത്തലുകൾ, പുതിയ സാമൂഹിക ഘടനകൾ, പുതിയ സാങ്കേതിക വിപ്ലവങ്ങൾ എന്നിവ അതിനെ നിരന്തരം തിരുത്തുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. അതിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഡയലക്ടിക്കൽ സവിശേഷത ഇതുതന്നെയാണ്: സ്വന്തം അന്തിമത്വത്തെ തന്നെ അത് നിഷേധിക്കുന്നു.

അതിനാൽ മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ തുടർച്ച ഒരു പഴയ രാഷ്ട്രീയമാതൃകയെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുന്നതിലല്ല. മാർക്‌സിയൻ ചിന്തയുടെ അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ ആത്മാവിനെ പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുമായി സംയോജിപ്പിച്ച് കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലങ്ങളിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. ആ വികസനത്തിന്റെ ഒരു സാധ്യതാപരമായ രൂപമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്. എന്നാൽ അതും അവസാനവാക്കല്ല. അത് മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള പാലമാണ്. അതിൽ നിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ ആശയങ്ങളും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളും പുതിയ സൈദ്ധാന്തിക രൂപങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കും.

ഇതുതന്നെയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു ജീവിക്കുന്ന ദർശനത്തിന്റെ സ്വഭാവം. മാർക്‌സിസം അവസാനിക്കുന്നില്ല; അത് രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിന്റെ ഒരു വികസിതരൂപമായി ഉയർന്നുവരുന്നു; ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും അവസാനിക്കുന്നില്ല—അത് നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കും. കാരണം ചലനമാണ് അസ്തിത്വത്തിന്റെ സ്വഭാവമെങ്കിൽ, അസ്തിത്വത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള നമ്മുടെ ചിന്തയും ചലനാത്മകമായിരിക്കണം. ദർശനം ഒരു അന്തിമ ഉത്തരമല്ല; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യവുമായി മനുഷ്യബോധം നടത്തുന്ന നിരന്തരമായ സംവാദമാണ്. ആ സംവാദത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടമാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്.

മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയസംഘടനകളുടെയോ പ്രത്യേക ഭരണരൂപങ്ങളുടെയോ വിജയപരാജയങ്ങളിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. ഒരു ചിന്താപദ്ധതിയുടെ ചരിത്രപ്രാധാന്യം അതിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ അത് നൽകിയ ഉത്തരങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, ഭാവിയിലെ ചോദ്യങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള അതിന്റെ കഴിവിലും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മാർക്‌സിസം മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഒരു നിർണായക വഴിത്തിരിവാണ്. മനുഷ്യസമൂഹത്തെ ദൈവിക നിർണ്ണയങ്ങളുടെയോ വ്യക്തികളുടെ ഇച്ഛകളുടെയോ യാദൃച്ഛിക സംഭവങ്ങളുടെയോ ഫലമായി മാത്രം കാണാതെ, ഭൗതിക ജീവിതത്തിന്റെ സംഘടന, ഉൽപ്പാദനം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സ്വത്തുടമസ്ഥത, അധികാരബന്ധങ്ങൾ, വർഗ്ഗവൈരുധ്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ചലനാത്മക ഫലമായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശക്തമായ രീതിശാസ്ത്രമാണ് മാർക്‌സിസം മുന്നോട്ടുവച്ചത്.

എന്നാൽ മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന അതിന്റെ പ്രത്യേക സാമ്പത്തിക സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ ദാർശനിക വ്യാപ്തിയെ ചുരുക്കുന്നതായിരിക്കും. അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സംഭാവന യാഥാർത്ഥ്യം ഒരു പ്രക്രിയയാണ് എന്ന തിരിച്ചറിവിലാണ്. വസ്തുക്കൾ പരസ്പരം വേർതിരിഞ്ഞ് നിശ്ചലമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഘടകങ്ങളല്ല; അവ ബന്ധങ്ങളിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഒരു സാമൂഹിക സ്ഥാപനം അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചാൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ മനുഷ്യനെയും സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ഈ പ്രക്രിയാത്മകവും ബന്ധാത്മകവും വൈരുധ്യാത്മകവുമായ യാഥാർത്ഥ്യബോധമാണ് മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാവുന്ന ദാർശനിക പാരമ്പര്യം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പാരമ്പര്യത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു പ്രപഞ്ചദർശനത്തിലേക്ക് നീട്ടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. മാർക്‌സിസം പ്രധാനമായും മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ചലനത്തെ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിശദീകരിച്ചപ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതേ ചലനാത്മകതയെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ എല്ലാ സംഘടനാതലങ്ങളിലും അന്വേഷിക്കുന്നു. അണുവിൽ നിന്ന് അണുസമുച്ചയത്തിലേക്ക്, അണുസമുച്ചയത്തിൽ നിന്ന് കോശത്തിലേക്ക്, കോശത്തിൽ നിന്ന് ജീവിയിലേക്ക്, ജീവിയിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്ക്, സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് സങ്കീർണ്ണമായ സംസ്കാരങ്ങളിലേക്കും സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളിലേക്കും—ഓരോ തലത്തിലും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു നിരന്തര സംഘടനാപ്രക്രിയയാണ് പ്രപഞ്ചപരിണാമം എന്ന ആശയമാണ് ഇവിടെ കേന്ദ്രത്തിൽ വരുന്നത്.

ഒരു സിദ്ധാന്തം വികസിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ മുൻരൂപം പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകണമെന്നില്ല. ഡയലക്ടിക്കൽ വികാസത്തിന്റെ പ്രത്യേകത ഇതാണ്. പുതിയ രൂപം പഴയതിനെ നിഷേധിക്കുകയും അതേസമയം അതിലെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങളെ ഉയർന്ന തലത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ മാർക്‌സിസത്തിൽ നിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലേക്കുള്ള യാത്രയെ “മാർക്‌സിസത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊരു ദർശനത്തിലേക്ക് പോകൽ” എന്ന രീതിയിൽ കാണുന്നത് തെറ്റായിരിക്കും.

ഇത് കൂടുതൽ കൃത്യമായി നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധത്തിലൂടെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പുനഃസംഘടന എന്ന രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാം. മാർക്‌സിസം പരമ്പരാഗത മെറ്റാഫിസിക്കൽ ചിന്തയെ നിഷേധിച്ച് ചലനാത്മകവും ഭൗതികവുമായ ലോകവീക്ഷണം മുന്നോട്ടുവച്ചു. എന്നാൽ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപം പ്രധാനമായും പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും വ്യവസായസമൂഹത്തിന്റെയും അറിവിന്റെ പരിധികളാൽ നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലും ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലും ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, ആപേക്ഷികത, ജനിതകശാസ്ത്രം, സിസ്റ്റംസ് ബയോളജി, നാഡീശാസ്ത്രം, സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രം, വിവരശാസ്ത്രം, കൃത്രിമബുദ്ധി തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ ധാരണയെ വൻതോതിൽ വികസിപ്പിച്ചു. ഈ പുതിയ അറിവുകളുമായി ഡയലക്ടിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തെ സംവദിപ്പിക്കേണ്ട ചരിത്രപരമായ ആവശ്യം ഇതോടെ ഉയരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനുള്ള ഒരു അന്വേഷണമാണ്. അതിന്റെ ലക്ഷ്യം മാർക്‌സിസത്തെ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പേരിൽ നിരാകരിക്കുകയല്ല; മറിച്ച് മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ഭൗതികവാദവും ഡയലക്ടിക്കൽ രീതിയും പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ലോകവീക്ഷണങ്ങളുമായി എങ്ങനെ പുനഃസംയോജിപ്പിക്കാമെന്ന് അന്വേഷിക്കുകയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ദാർശനിക പ്രത്യാഘാതങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിനും “അവസാന രൂപം” അവകാശപ്പെടാനാവില്ല എന്ന തിരിച്ചറിവ്. യാഥാർത്ഥ്യം നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവും വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കണം. ഇന്നത്തെ ശാസ്ത്രീയ സത്യം നാളത്തെ കൂടുതൽ സമഗ്രമായ സത്യത്തിനുള്ള ഒരു ഘട്ടമായിരിക്കാം. അതുകൊണ്ട് ഒരു ദർശനത്തെ “പൂർണ്ണവും അന്തിമവുമായ വിശദീകരണം” എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന നിമിഷം അതിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം തന്നെ നഷ്ടപ്പെടുന്നു.

ഇത് മാർക്‌സിസത്തിനും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനും ഒരുപോലെ ബാധകമാണ്. മാർക്‌സിസത്തെ അന്തിമമായ എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും ഉത്തരം നൽകിയ ഒരു അടഞ്ഞ ദർശനമായി കാണുന്നത് മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ജീവശക്തിയെ ഇല്ലാതാക്കും. അതുപോലെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെയും പൂർത്തിയായ പ്രപഞ്ചവ്യാഖ്യാനമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് അതിനെ തന്നെ ഒരു പുതിയ ഡോഗ്മയാക്കി മാറ്റും. അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സ്വഭാവം അതിന്റെ തുറന്ന സ്വഭാവം തന്നെയാണ്.

അത് സ്വന്തം ഭാവിയെയും തുറന്നുവെക്കുന്നു. ഇന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ആശയം ഭാവിയിൽ കൂടുതൽ വികസിക്കാം, തിരുത്തപ്പെടാം, ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടാം, അല്ലെങ്കിൽ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ആശയത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടാം. ഈ സാധ്യതയെ ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് അതാണ് ഒരു ശാസ്ത്രീയ-ദാർശനിക സംവിധാനത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ അവസ്ഥ.

ഡയലക്ടിക്സിനെയും ഒരു നിശ്ചല രീതിയായി കാണാൻ കഴിയില്ല. ഹെഗലിൽ അത് ആശയങ്ങളുടെ ആന്തരിക വൈരുധ്യത്തിലൂടെ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തെ വിശദീകരിക്കുന്ന ദാർശനിക രീതിയായിരുന്നു. മാർക്‌സ് അതിനെ ഭൗതിക ജീവിതത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യബന്ധങ്ങളിലേക്ക് പുനഃസ്ഥാപിച്ചു. പിന്നീട് വിവിധ മാർക്‌സിസ്റ്റ് ചിന്തകർ സാമൂഹികവും ചരിത്രപരവുമായ വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ അതിനെ വികസിപ്പിച്ചു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ദീർഘപരമ്പരയിലെ മറ്റൊരു ഘട്ടമായി കാണാവുന്നതാണ്.

ഇവിടെ ഡയലക്ടിക്സ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതികഘടനയിൽ തന്നെ പരസ്പരവിരുദ്ധ പ്രവണതകളുടെ ചലനാത്മകബന്ധം അന്വേഷിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, സംഘടനയും വിഘടനവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സ്വത്വവും പരിവർത്തനവും, ക്രമവും എൻട്രോപ്പിയും, പ്രാദേശിക സംഘടനയും വിശാലമായ പരിസ്ഥിതിയും എന്നിവയെല്ലാം ഒരേ സമഗ്രമായ ചലനാത്മക ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമമാണിത്.

ഇതോടെ ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു രാഷ്ട്രീയ തന്ത്രത്തിന്റെ ഉപകരണം മാത്രമല്ലാതാകുന്നു. അത് അസ്തിത്വത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു പൊതുവായ രീതിശാസ്ത്രമായി മാറാനുള്ള സാധ്യത നേടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വികസനത്തിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും കേന്ദ്ര ആശയങ്ങളാണ്. ഏതൊരു സംവിധാനത്തിന്റെയും നിലനിൽപ്പിന് അതിന്റെ ഘടകങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് നിലനിർത്തുന്ന പ്രവണത ആവശ്യമാണ്. അതേസമയം പുതിയ അവസ്ഥകളിലേക്കുള്ള മാറ്റത്തിനും പുനഃസംഘടനയ്ക്കും നിലവിലുള്ള ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന പ്രവണത ആവശ്യമാണ്. ഈ രണ്ടു പ്രവണതകളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് സ്ഥിരതയും മാറ്റവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നത്.

സാമൂഹിക തലത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, ഒരു രാഷ്ട്രീയസംവിധാനത്തിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും സംഘടനകളും അതിനെ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളാണ്. എന്നാൽ അതേ സംവിധാനത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാമൂഹിക വൈരുധ്യങ്ങൾ അതിന്റെ രൂപാന്തരത്തിനുള്ള വിയോജകബലങ്ങളായി മാറുന്നു. അതിനാൽ ഒരു സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ സ്ഥിരതയെ അതിന്റെ മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമായി കാണാൻ കഴിയില്ല. മറിച്ച് സ്ഥിരത തന്നെ ആന്തരിക ചലനങ്ങളുടെ ഒരു പ്രത്യേക അവസ്ഥയാണ്.

ഈ ആശയം മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ഭാവിയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനും സഹായിക്കുന്നു. മാർക്‌സിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ദാർശനിക പാരമ്പര്യം അതിന്റെ സംയോജകബലമാണ്; ചരിത്രപരമായി രൂപപ്പെട്ട പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയമാതൃകകളുടെ പരിമിതികൾ അതിന്റെ വിയോജകബലങ്ങളാണ്. ഈ രണ്ടിനെയും ഏറ്റുമുട്ടാൻ അനുവദിക്കുമ്പോഴാണ് മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ രൂപം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പുതിയ രൂപാന്തരത്തിന്റെ ഒരു സൈദ്ധാന്തിക പ്രകടനമായി കാണപ്പെടാം.

ഇവിടെ മറ്റൊരു വ്യത്യാസവും ആവശ്യമാണ്. മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ചില പരിമിതികളെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ദാർശനിക പാരമ്പര്യത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെടുന്ന സമീപനത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പിന്തുടരുന്നില്ല. അതിനു പകരം മാർക്‌സിസത്തെ ഒരു പരിണാമശേഷിയുള്ള ദാർശനിക പാരമ്പര്യമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം. അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപങ്ങളെ വിമർശിക്കാം; അതിന്റെ തെറ്റായ പ്രവചനങ്ങളെ തിരുത്താം; അതിന്റെ അപര്യാപ്തമായ വിഭാഗങ്ങളെ വികസിപ്പിക്കാം; പുതിയ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളുമായി അതിനെ പുനഃസംയോജിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ ഭൗതികവാദപരവും ഡയലക്ടിക്കൽവുമായ അന്വേഷണശക്തിയെ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് “പോസ്റ്റ്-മാർക്‌സിസം” എന്നതിലുപരി വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന മാർക്‌സിയൻ ഡയലക്ടിക്കൽ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടം എന്ന നിലയിൽ മനസ്സിലാക്കാവുന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇന്ന് രൂപപ്പെടുന്ന ഘട്ടത്തിലാണെങ്കിൽ, അതിന്റെ ഭാവി അനിവാര്യമായി കൂടുതൽ ബഹുമുഖമായിരിക്കും. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ പുതിയ കണ്ടെത്തലുകൾ അതിന്റെ പ്രപഞ്ചവീക്ഷണത്തെ സ്വാധീനിക്കും. ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ emergent properties സംബന്ധിച്ച ഗവേഷണങ്ങൾ ജീവന്റെ സംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള അതിന്റെ ധാരണ വികസിപ്പിക്കും. നാഡീശാസ്ത്രവും cognitive science-ഉം ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കും. കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യബോധം, വിവരസംസ്കരണം, തൊഴിൽ, സൃഷ്ടിപരത എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പഴയ അതിരുകൾ ചോദ്യം ചെയ്യും. സങ്കീർണ്ണതാശാസ്ത്രം ലളിതമായ ഘടകങ്ങളിൽ നിന്ന് സങ്കീർണ്ണമായ സമഗ്രതകൾ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യത്തിന് പുതിയ മാർഗങ്ങൾ തുറക്കും.

ഒരു ദർശനം ജീവിക്കുന്നത് അതിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുകൊണ്ടല്ല; അത് പുതിയ തലമുറയുടെ പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പുതിയ ഉത്തരങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ കഴിയുന്നതുകൊണ്ടാണ്. മാർക്‌സിസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭാവിയും ഇതിലാണ്. മാർക്‌സിന്റെ കാലത്ത് ചോദിക്കപ്പെട്ട ചോദ്യങ്ങൾ ഇന്നും പ്രസക്തമായിരിക്കാം; പക്ഷേ അവയുടെ രൂപം മാറിയിരിക്കുന്നു. ഇന്നത്തെ മനുഷ്യൻ ചോദിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഉത്തരങ്ങൾ അതേപടി മതിയാകില്ല.

അതുകൊണ്ട് മാർക്‌സിസത്തെ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ഏറ്റവും നല്ല മാർഗം അതിനെ സംരക്ഷിതാവസ്ഥയിൽ നിർത്തുകയല്ല. അതിനെ ചലിപ്പിക്കുകയാണ്. വിമർശിക്കുകയാണ്. വികസിപ്പിക്കുകയാണ്. പുതിയ ശാസ്ത്രവുമായി ഏറ്റുമുട്ടിക്കുകയാണ്. പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുമായി പരിശോധിക്കുകയാണ്. അതിന്റെ പരിമിതികളെ മറികടക്കുകയാണ്. അതിലൂടെ അതിന്റെ സാരത്തെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ദാർശനിക നിലപാടുകളിലൊന്ന്: നിലനിൽക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം മാറേണ്ടിവരും. മാറ്റത്തെ നിരസിക്കുന്ന ഘടനകൾ ഒടുവിൽ സ്വന്തം വൈരുധ്യങ്ങളുടെ സമ്മർദ്ദത്തിൽ വിഘടിക്കും. എന്നാൽ മാറ്റത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഘടനകൾക്ക് പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങളിലേക്ക് ഉയരാൻ കഴിയും. ഈ നിയമം സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്കും ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾക്കും ദാർശനിക പാരമ്പര്യങ്ങൾക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമാണ്.

അതിനാൽ മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ഭാവി അതിന്റെ ഭൂതകാലത്തെ ആവർത്തിക്കുന്നതിലല്ല; സ്വന്തം ഭൂതകാലത്തെ മറികടന്ന് ഭാവിയിലേക്ക് പരിണമിക്കുന്നതിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആ പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു സാധ്യതാപരമായ ഘട്ടമാണ്. എന്നാൽ അതിനും അന്തിമത്വമില്ല. കാരണം അത് സ്വീകരിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന തത്വം തന്നെയാണ് നിരന്തരമായ മാറ്റം.

ഇവിടെ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക വിരോധാഭാസം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു: “മാറ്റം മാത്രമാണ് ശാശ്വതം” എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്ന ഒരു ദർശനത്തിന് സ്വന്തം മാറ്റവും അംഗീകരിക്കേണ്ടിവരും. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും ഒരിക്കൽ ഒരു നിശ്ചല സിദ്ധാന്തമായി മാറുകയാണെങ്കിൽ, അത് സ്വന്തം അടിസ്ഥാന തത്വത്തിന് വിരുദ്ധമാകും. അതിന്റെ യഥാർത്ഥ തുടർച്ച അതിന്റെ സ്വയംനിഷേധത്തിലൂടെയും സ്വയംപരിവർത്തനത്തിലൂടെയും ആയിരിക്കും.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മാർക്‌സിസത്തിൽ നിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലേക്കുള്ള യാത്ര ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അവസാനമല്ല. അത് ഒരു ദാർശനിക പരിണാമത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. മാർക്‌സിസം ചരിത്രത്തിന്റെ ഭൗതിക ഡയലക്ടിക്സിനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഒരു നിർണായക ഘട്ടമായിരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആ ഡയലക്ടിക്സിനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനതലങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു പുതിയ ശ്രമമാണ്. അതിനുശേഷം എന്ത് വരും എന്നത് ഇന്നുതന്നെ നിശ്ചയിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ഒരു കാര്യം മാത്രം ഡയലക്ടിക്കലായി ഉറപ്പിക്കാം: അത് വീണ്ടും മാറും.

അതിനാൽ അന്തിമമായി പറയേണ്ടത് ഇതാണ്: മാർക്‌സിസത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയരൂപങ്ങൾ ചരിത്രത്തോടൊപ്പം മാറും; അതിന്റെ ദാർശനിക പ്രപഞ്ചവീക്ഷണം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആ വികസനത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ രൂപമാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും ഒരു അന്തിമരൂപമല്ല. അതും പുതിയ അറിവുകളുടെയും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങളുടെയും പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളുടെയും സമ്മർദ്ദത്തിൽ കൂടുതൽ വികസിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കും.

ദർശനത്തിന്റെ ജീവൻ അതിന്റെ അന്തിമത്വത്തിലല്ല; അതിന്റെ പരിണാമശേഷിയിലാണ്. മാർക്‌സിസത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ജീവൻ അതിന്റെ അചഞ്ചലതയിൽ അല്ല, അതിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനത്തിലാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ആ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടം മാത്രമാണ്—അവസാനഘട്ടമല്ല.