ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പ്രസക്തി — ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ

കാൾ മാർക്സ് (Karl Marx) വികസിപ്പിച്ച രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്ശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ആശയങ്ങളിലൊന്നാണ് മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തം (Theory of Surplus Value). മുതലാളിത്ത ഉൽപ്പാദനരീതിയുടെ ആന്തരിക ചലനനിയമം മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ഈ സിദ്ധാന്തത്തിന് കേന്ദ്രസ്ഥാനമാണുള്ളത്. തൊഴിലാളി തന്റെ തൊഴിൽശക്തി (labour power) ഒരു നിശ്ചിത കാലയളവിലേക്ക് മുതലാളിക്ക് വിൽക്കുന്നു. തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽശക്തിയുടെ മൂല്യം, അവന്റെ ജീവിതവും തൊഴിൽശേഷിയുടെ പുനരുത്പാദനവും ഉറപ്പാക്കാൻ സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ ജീവിതോപാധികളുടെ മൂല്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ തൊഴിലാളി സൃഷ്ടിക്കുന്ന പുതിയ മൂല്യം, അവന്റെ തൊഴിൽശക്തിയുടെ മൂല്യത്തെക്കാൾ കൂടുതലായിരിക്കാം. ഈ അധികഭാഗമാണ് മിച്ചമൂല്യം. തൊഴിലാളി സൃഷ്ടിക്കുന്ന മുഴുവൻ പുതിയ മൂല്യവും തൊഴിലാളിക്ക് വേതനമായി ലഭിക്കുന്നില്ല; അതിൽ ഒരു ഭാഗം മൂലധന ഉടമ കൈവശപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ പുനർനിക്ഷേപത്തിലൂടെയാണ് മൂലധനസമാഹരണം (capital accumulation) തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്.

എന്നാൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം (digital capitalism) പരമ്പരാഗത വ്യവസായ മുതലാളിത്തത്തിൽനിന്ന് വളരെ വ്യത്യസ്തമായ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുകയാണ്. കമ്പ്യൂട്ടർ ശൃംഖലകൾ, ഡിജിറ്റൽ വേദികൾ (digital platforms), കൃത്രിമബുദ്ധി (artificial intelligence), വൻതോതിലുള്ള വിവരശേഖരം (big data), യന്ത്രവൽക്കരണം (automation), മേഘകമ്പ്യൂട്ടിങ് (cloud computing), ആൽഗരിതങ്ങൾ (algorithms), ഓൺലൈൻ വ്യാപാരം, ഗിഗ് തൊഴിൽ (gig work), ഡിജിറ്റൽ പരസ്യം, ദൂരതൊഴിൽ തുടങ്ങിയവ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ ഘടനയെ തന്നെ മാറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ സ്വാഭാവികമായും ഒരു ചോദ്യം ഉയരുന്നു: പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ വ്യവസായ മുതലാളിത്തത്തെ വിശകലനം ചെയ്യാൻ രൂപപ്പെടുത്തിയ മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന് ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ ഇന്നും കഴിയുമോ?

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ (Quantum Dialectics) ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ ഇതിന് നൽകാവുന്ന ഉത്തരം വളരെ വ്യക്തമാണ്: മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തം കാലഹരണപ്പെട്ടിട്ടില്ല; മറിച്ച് ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ആന്തരിക ഘടന മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് അതിനെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കേണ്ട സാഹചര്യമാണുണ്ടായിരിക്കുന്നത്. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മിച്ചമൂല്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയിട്ടില്ല. മറിച്ച് മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തെയും കൈവശപ്പെടുത്തലിനെയും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും പലപ്പോഴും അദൃശ്യവുമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റിയിരിക്കുകയാണ്.

പരമ്പരാഗത വ്യവസായ മുതലാളിത്തത്തിൽ തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽ വ്യക്തമായി ദൃശ്യമായിരുന്നു. ഫാക്ടറിയിൽ തൊഴിലാളി യന്ത്രങ്ങളുമായി ചേർന്ന് പ്രവർത്തിക്കുകയും ഒരു നിശ്ചിത തൊഴിൽസമയത്തിനുള്ളിൽ വസ്തുക്കൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. തൊഴിൽദിവസം ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം (necessary labour time), മിച്ച തൊഴിൽസമയം (surplus labour time) എന്നിങ്ങനെ വേർതിരിക്കാവുന്ന ഒരു ഘടനയുണ്ടായിരുന്നു. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ തൊഴിൽ ഫാക്ടറിയുടെ ചുവരുകൾക്കുള്ളിൽ മാത്രം നടക്കുന്നതല്ല. അത് കമ്പ്യൂട്ടർ ശൃംഖലകളിലേക്കും വീടുകളിലേക്കും മൊബൈൽ ഫോണുകളിലേക്കും ഡിജിറ്റൽ വേദികളിലേക്കും സാമൂഹിക ആശയവിനിമയത്തിലേക്കും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സംയോജകബലം (cohesive force), വിയോജകബലം (decohesive force) എന്നീ ആശയങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. മൂലധനം അടിസ്ഥാനപരമായി വിവിധ ഉൽപ്പാദനഘടകങ്ങളെ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. മനുഷ്യരുടെ തൊഴിൽശക്തി, യന്ത്രങ്ങൾ, അറിവ്, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, വിവരങ്ങൾ, ധനം, വിപണി എന്നിവയെ ഒരു ഏകീകൃത ഉൽപ്പാദനഘടനയിലേക്ക് അത് കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മൂലധനം ഒരു ശക്തമായ സംയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം ഉൽപ്പാദനം സാമൂഹികമായിരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ ഉടമസ്ഥത സ്വകാര്യമായി നിലനിർത്തുന്നതിലൂടെ ഉൽപ്പാദകരെയും ഉൽപ്പാദനഫലത്തെയും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കുന്ന ശക്തിയായും മൂലധനം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവിടെ സംയോജകബലത്തിനുള്ളിൽതന്നെ വിയോജകബലം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലുള്ള കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരെ ഒരൊറ്റ ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഡിജിറ്റൽ വേദി, അതേ സമയം ആ സാമൂഹിക സഹകരണത്തിൽനിന്ന് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന സമ്പത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത ഏതാനും സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. മനുഷ്യസമൂഹത്തെ സാങ്കേതികമായി കൂടുതൽ ശക്തമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്ന അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ, സമ്പത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലും നിയന്ത്രണത്തിലും കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

മാർക്സിന്റെ കാലത്ത് തൊഴിൽശക്തി (labour power) ആയിരുന്നു ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രഘടകം. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ തൊഴിൽശക്തിയുടെ അർത്ഥം കൂടുതൽ വിപുലമായിരിക്കുന്നു. ശാരീരിക അധ്വാനത്തോടൊപ്പം ബൗദ്ധികശേഷി, സൃഷ്ടിപരത, ശ്രദ്ധ, ആശയവിനിമയം, അറിവ്, ഭാഷാപരമായ കഴിവ്, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ, ഡിജിറ്റൽ പ്രവർത്തനം എന്നിവയും മൂലധനത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഇന്നത്തെ തൊഴിൽ എന്ന ആശയത്തെ ഫാക്ടറിയിലെ ശാരീരിക അധ്വാനത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാൻ കഴിയില്ല.

ഉദാഹരണത്തിന്, കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങളെ പരിശീലിപ്പിക്കുന്നതിനായി വിവരങ്ങൾ തരംതിരിക്കുന്ന തൊഴിലാളികൾ (data annotators), ഉള്ളടക്കം പരിശോധിക്കുന്ന തൊഴിലാളികൾ (content moderators), സോഫ്റ്റ്‌വെയർ വികസിപ്പിക്കുന്നവർ, ഉപഭോക്തൃസേവന തൊഴിലാളികൾ, വിതരണ തൊഴിലാളികൾ (delivery workers), ദൂരതൊഴിലാളികൾ, സ്വതന്ത്ര തൊഴിലാളികൾ (freelancers) എന്നിവരെല്ലാം ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പലപ്പോഴും ഇവരുടെ തൊഴിൽ അന്തിമ ഉപഭോക്താവിന് അദൃശ്യമാണ്. അതുകൊണ്ട് ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നത് തൊഴിൽ അല്ല; തൊഴിലിന്റെ ദൃശ്യതയാണ്.

ഒരു കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനം സ്വയം പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിയാലും അതിന്റെ പിന്നിൽ വൻതോതിലുള്ള മനുഷ്യത്തൊഴിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. വിവരശേഖരണം, വിവരശുദ്ധീകരണം, വിവരങ്ങളുടെ വർഗ്ഗീകരണം, മാതൃകപരിശീലനം, സോഫ്റ്റ്‌വെയർ വികസനം, ഉപകരണപരിപാലനം, വൈദ്യുതിവിതരണം, വിവരശേഖരണകേന്ദ്രങ്ങളുടെ പരിപാലനം, ഉള്ളടക്കപരിശോധന, ഉപഭോക്തൃസഹായം തുടങ്ങിയ അനവധി തൊഴിൽപ്രക്രിയകൾ ചേർന്നാണ് ഒരു ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനം പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതിനാൽ യന്ത്രത്തിന്റെ പുറംപ്രകടനത്തിന് പിന്നിലുള്ള സാമൂഹിക തൊഴിൽ കാണാതെ ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല.

ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ സ്ഥിരമൂലധനം (constant capital) എന്ന ആശയവും പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ പ്രസക്തമാണ്. കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ, സെമികണ്ടക്ടറുകൾ, വിവരശേഖരണകേന്ദ്രങ്ങൾ, റോബോട്ടുകൾ, സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, ആൽഗരിതങ്ങൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി മാതൃകകൾ, ആശയവിനിമയശൃംഖലകൾ എന്നിവ ആധുനിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പ്രധാന ഉപകരണങ്ങളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഇവ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയെ വൻതോതിൽ വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ യന്ത്രം സ്വതന്ത്രമായി പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നത് മാർക്സിന്റെ മൂല്യസിദ്ധാന്തവുമായി പൊരുത്തപ്പെടില്ല. ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങളിൽ മുമ്പ് ഉൾക്കൊള്ളപ്പെട്ട മൂല്യം പുതിയ ഉൽപ്പന്നത്തിലേക്ക് കൈമാറുന്നതിൽ യന്ത്രത്തിന് പങ്കുണ്ട്; എന്നാൽ പുതിയ മൂല്യത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയിൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന മനുഷ്യത്തൊഴിലിന്റെ പങ്ക് അടിസ്ഥാനപരമാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു ചോദ്യം ഉന്നയിക്കുന്നു. ഒരു കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനം നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ അതിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന മനുഷ്യത്തൊഴിൽ മാത്രമല്ല, തലമുറകളായി സമൂഹം സൃഷ്ടിച്ച ശാസ്ത്രീയ അറിവും ഭാഷയും ഗണിതവും സാങ്കേതികവിദ്യയും സാംസ്കാരിക അനുഭവങ്ങളും കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ഡിജിറ്റൽ ഇടപെടലുകളും അടിസ്ഥാനപരമായ പങ്കുവഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ആധുനിക ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പന്നം പല തലങ്ങളിലുള്ള സാമൂഹിക തൊഴിലും അറിവും ചേർന്നുണ്ടാകുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനഫലം (social product) ആണ്.

എന്നാൽ ഈ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽനിന്നുള്ള സാമ്പത്തിക നേട്ടത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ കൈകളിലാണ് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവും സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തലും (socialized production and private appropriation) തമ്മിലുള്ളതാണ്. മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്ശാസ്ത്രത്തിലെ പഴയ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ തന്നെ പുതിയ ചരിത്രരൂപമാണിത്.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത ഉപഭോഗവും ഉൽപ്പാദനവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തിയുടെ മങ്ങലാണ്. ഒരു വ്യക്തി സാമൂഹികമാധ്യമം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അയാൾ ഒരു ഉപഭോക്താവ് മാത്രമല്ല. അയാൾ എഴുതുന്ന കുറിപ്പുകൾ, ചിത്രങ്ങൾ, വീഡിയോകൾ, അഭിപ്രായങ്ങൾ, ഇഷ്ടപ്രകടനങ്ങൾ, പങ്കുവെക്കലുകൾ, തിരച്ചിലുകൾ, ഇടപെടലുകൾ എന്നിവയെല്ലാം ഡിജിറ്റൽ വേദിയുടെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനത്തിൽ ഏതെങ്കിലും രീതിയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഒരു വ്യക്തി ഒരു തിരച്ചിൽയന്ത്രം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അവൻ സേവനം സ്വീകരിക്കുന്നതോടൊപ്പം തന്റെ തിരച്ചിൽശീലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു വ്യാപാരവേദിയിൽ ഉപഭോക്താവ് ഉൽപ്പന്നം വാങ്ങുന്നതിനൊപ്പം അവന്റെ ഇഷ്ടങ്ങൾ, തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ, വിലപ്രതികരണങ്ങൾ, വാങ്ങൽശീലങ്ങൾ എന്നിവയും സാമ്പത്തികമായി ഉപയോഗിക്കാവുന്ന വിവരങ്ങളായി മാറുന്നു.

ഇതിന്റെ അർത്ഥം ഓരോ ഡിജിറ്റൽ ഉപയോക്താവും പരമ്പരാഗത അർത്ഥത്തിൽ ഒരു വേതനത്തൊഴിലാളിയാണ് എന്നല്ല. അത്തരമൊരു നിഗമനം അതിരുകടന്നതായിരിക്കും. എന്നാൽ ഉപയോക്താക്കളുടെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയും അവയെ സാമ്പത്തികമായി ഉപയോഗിക്കാവുന്ന വിഭവങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പുതിയ മൂലധനസമാഹരണരീതി ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ രൂപപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ വേതനത്തൊഴിലിനൊപ്പം സാമൂഹികമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ട ഡിജിറ്റൽ തൊഴിൽ (socially distributed digital labour) എന്ന ആശയവും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെയാണ് വിവരശേഖരം (data) പ്രധാനമാകുന്നത്. വിവരശേഖരം സ്വതന്ത്രമായി മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു അത്ഭുതവസ്തു അല്ല. മനുഷ്യരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ഉൽപ്പന്നമായ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയും ശുദ്ധീകരിക്കുകയും ക്രമീകരിക്കുകയും സംഭരിക്കുകയും വിശകലനം ചെയ്യുകയും ആൽഗരിതങ്ങളിലൂടെ പ്രയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് അതിന് സാമ്പത്തിക പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. അതിനാൽ “വിവരമാണ് പുതിയ മൂല്യം” എന്ന ലളിതവൽക്കരണം ഒഴിവാക്കണം. കൂടുതൽ കൃത്യമായി പറഞ്ഞാൽ, വിവരത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക മൂല്യവൽക്കരണ പ്രക്രിയയാണ് (valorization of data) പഠിക്കേണ്ടത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഉദ്ഭവഗുണം (emergent property) എന്ന ആശയം ഈ പ്രതിഭാസത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഒരു തിരച്ചിൽ, ഒരു ഇഷ്ടപ്രകടനം, ഒരു അഭിപ്രായം, ഒരു വാങ്ങൽ, ഒരു യാത്ര, ഒരു ചിത്രപ്രസിദ്ധീകരണം എന്നിവയ്ക്ക് ഒറ്റയ്ക്ക് വലിയ സാമ്പത്തിക പ്രാധാന്യമുണ്ടാകണമെന്നില്ല. എന്നാൽ കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ഇത്തരം പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് ശേഖരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവയിൽനിന്ന് പുതിയ മാതൃകകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ മാതൃകകൾ ഉപഭോക്തൃപ്രവണത പ്രവചിക്കാനും പരസ്യം ലക്ഷ്യമിടാനും ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാനും വിപണി നിയന്ത്രിക്കാനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. വ്യക്തിഗത പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നേരിട്ട് കാണാത്ത ഒരു പുതിയ സാമ്പത്തിക ഗുണം കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഉദ്ഭവഗുണം.

അതുകൊണ്ട് ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിലെ മൂലധനശക്തി ഒരു കമ്പനിയുടെയോ ഒരു യന്ത്രത്തിന്റെയോ ഒരു ആൽഗരിതത്തിന്റെയോ ഒറ്റപ്പെട്ട ശക്തിയല്ല. വിവരം, മനുഷ്യത്തൊഴിൽ, കൃത്രിമബുദ്ധി, കമ്പ്യൂട്ടിങ് ശേഷി, ശൃംഖലാപ്രഭാവം (network effect), സാമ്പത്തിക മൂലധനം, ഉപയോക്തൃസമൂഹം, സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവയുടെ പരസ്പരസംയോജനത്തിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ സാമ്പത്തിക ശക്തി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ആൽഗരിതമിക തൊഴിൽനിയന്ത്രണം (algorithmic management) പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. പരമ്പരാഗത ഫാക്ടറിയിൽ മേൽനോട്ടക്കാരൻ തൊഴിലാളിയുടെ പ്രവർത്തനം നിരീക്ഷിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ആൽഗരിതം തൊഴിലാളിയുടെ പ്രവർത്തനം തുടർച്ചയായി അളക്കാനും വിലയിരുത്താനും നിയന്ത്രിക്കാനും കഴിയും. എത്ര സമയം ജോലി ചെയ്തു, എത്ര ഓർഡറുകൾ സ്വീകരിച്ചു, എത്ര വേഗത്തിൽ ജോലി പൂർത്തിയാക്കി, ഉപഭോക്താക്കളുടെ വിലയിരുത്തൽ എങ്ങനെയായിരുന്നു, എപ്പോൾ പ്രവർത്തനത്തിലുണ്ടായിരുന്നു തുടങ്ങിയ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നു. തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽസമയം മാത്രമല്ല, തൊഴിൽശേഷിയുടെ ഉപയോഗരീതിയും അളക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതിലൂടെ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ നിരീക്ഷണശേഷി (surveillance capacity) ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തിലെത്തുന്നു. ഫാക്ടറിയിലെ മേൽനോട്ടം ഒരു ഭൗതിക സ്ഥലത്തേക്ക് പരിമിതമായിരുന്നെങ്കിൽ ഡിജിറ്റൽ മേൽനോട്ടം തൊഴിലാളിയുടെ മൊബൈൽ ഉപകരണത്തിലേക്കും കമ്പ്യൂട്ടറിലേക്കും ഓൺലൈൻ പ്രവർത്തനത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കാം. അതിനാൽ തൊഴിൽനിയന്ത്രണം കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മവും തുടർച്ചയായതുമായിത്തീരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇതൊരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യമാണ്. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യരെ unprecedented രീതിയിൽ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതേ സമയം തൊഴിലാളികളെ വ്യക്തിഗത ഘടകങ്ങളായി വിഭജിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു വിതരണത്തൊഴിലാളി വലിയൊരു ഫാക്ടറിയിൽ മറ്റു തൊഴിലാളികളോടൊപ്പം ജോലി ചെയ്യുന്നില്ല. ഒരു സ്വതന്ത്ര സോഫ്റ്റ്‌വെയർ തൊഴിലാളി ലോകത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഭാഗത്തുള്ള ഉപഭോക്താവിനുവേണ്ടി ഒറ്റയ്ക്ക് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു ഉള്ളടക്കപരിശോധകൻ മറ്റൊരു രാജ്യത്തുള്ള സഹപ്രവർത്തകനെ നേരിട്ട് കാണാതെ ജോലി ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഇവരെല്ലാം ഒരേ ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലയിൽ ആൽഗരിതങ്ങളിലൂടെ ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതിക സംയോജനം സാമൂഹിക വിഭജനത്തോടൊപ്പം നടക്കുന്നു. ഇത് ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൊന്നാണ്.

ഇതോടൊപ്പം ഡിജിറ്റൽ വാടക (digital rent) എന്ന പുതിയ സാമ്പത്തിക രൂപവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ചില ഡിജിറ്റൽ വേദികൾ നേരിട്ട് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാതെ തന്നെ വിപണിയിലെ ഇടനില അടിസ്ഥാനസൗകര്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലൂടെ വൻ വരുമാനം നേടുന്നു. വ്യാപാരികൾ, ഉപഭോക്താക്കൾ, തൊഴിലാളികൾ, പരസ്യദാതാക്കൾ തുടങ്ങിയവരെ ഒരൊറ്റ വേദിയിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയും ആ ഇടനില നിയന്ത്രണത്തിനുള്ള പ്രതിഫലം ഈടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ ലാഭവും വാടകയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം സൂക്ഷ്മമായി തിരിച്ചറിയണം. എല്ലാ ഡിജിറ്റൽ ലാഭവും നേരിട്ട് മിച്ചമൂല്യം അല്ല. കുത്തകാധികാരം (monopoly power), ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശം (intellectual property), ശൃംഖലാപ്രഭാവം, സാമ്പത്തിക വാടക, ധനമൂലധനം എന്നിവയും വരുമാനസൃഷ്ടിയിൽ പങ്കുവഹിക്കുന്നു.

ഇതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തെ വിശകലനം ചെയ്യുമ്പോൾ മിച്ചമൂല്യം, വാടക, കുത്തക, ധനവൽക്കരണം (financialization), വിവരത്തിന്റെ കൈവശപ്പെടുത്തൽ എന്നിവയെ പരസ്പരം ഒരേ കാര്യമെന്ന നിലയിൽ കാണരുത്. അവ വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തിക പ്രക്രിയകളാണ്. എന്നാൽ അവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടുകൊണ്ട് സമകാലിക മൂലധനസമാഹരണത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം ഒരു പലതല സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ (multi-layered economic system) ആണ്. ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ വൈദ്യുതി, അർദ്ധചാലകങ്ങൾ (semiconductors), കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ, വിവരശേഖരണകേന്ദ്രങ്ങൾ, ആശയവിനിമയകേബിളുകൾ തുടങ്ങിയ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനു മുകളിൽ സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, ആൽഗരിതങ്ങൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി മാതൃകകൾ എന്നിവയുടെ തലമുണ്ട്. അതിനു മുകളിൽ ഡിജിറ്റൽ വേദികൾ, വിപണികൾ, പരസ്യം, ധനം എന്നിവയുടെ തലമുണ്ട്. അതിനുമുകളിൽ മനുഷ്യരുടെ അറിവ്, ഭാഷ, സംസ്കാരം, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ, ശ്രദ്ധ, സൃഷ്ടിപരത എന്നിവയുടെ തലമുണ്ട്.

ഈ ഓരോ തലത്തിനും സ്വന്തമായ ചലനനിയമങ്ങളുണ്ടെങ്കിലും അവ പരസ്പരം വേർപെട്ടവയല്ല. ഒരു തലത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റം മറ്റുതലങ്ങളിലും മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തെ ഒരു കമ്പനിയിലേക്കോ ഒരു ആൽഗരിതത്തിലേക്കോ ഒരു കമ്പ്യൂട്ടറിലേക്കോ ചുരുക്കാൻ കഴിയില്ല. അത് മനുഷ്യൻ–യന്ത്രം–വിവരം–അറിവ്–സാമൂഹിക സഹകരണം–വിപണി–ധനം എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെ മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ ആപേക്ഷിക രൂപം (relative surplus value) കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് ഒരു നിശ്ചിത സമയത്തിനുള്ളിൽ കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നമോ സേവനമോ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിക്കുന്നതിലൂടെ തൊഴിലാളിയുടെ ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കാൻ സാധിക്കുകയും അതുവഴി മിച്ച തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ അനുപാതം വർധിപ്പിക്കാനും കഴിയും. കൃത്രിമബുദ്ധി, യന്ത്രവൽക്കരണം, ആൽഗരിതമിക നിയന്ത്രണം എന്നിവ ഈ പ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു നിർണായകമായ സാമൂഹിക ചോദ്യം ഉയരുന്നു: ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയിൽനിന്നുള്ള നേട്ടം ആരുടേതാണ്? സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് ഇരട്ടിയോളം ഉൽപ്പാദനം നടത്താൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ നേട്ടം തൊഴിലാളിയുടെ ജോലി സമയം കുറയ്ക്കുന്നതായിരിക്കുമോ, വേതനം വർധിപ്പിക്കുന്നതായിരിക്കുമോ, അതോ മൂലധനത്തിന്റെ ലാഭം വർധിപ്പിക്കുന്നതായിരിക്കുമോ? മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതാസംബന്ധങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നിടത്ത് സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ നേട്ടം സ്വാഭാവികമായി തൊഴിലാളിക്ക് ലഭിക്കില്ല. അത് സാമൂഹിക അധികാരബന്ധങ്ങൾക്കനുസരിച്ചാണ് വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്.

ഇവിടെയാണ് സാങ്കേതികവിദ്യയെ സ്വതന്ത്രമായി വിമോചനപരമോ ചൂഷണപരമോ ആയി കാണാൻ കഴിയില്ലെന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് വ്യക്തമാക്കുന്നത്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക ശക്തിയാണ്. അതിന് മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽ എളുപ്പമാക്കാനും തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കാനും കഴിയും. അതേ സമയം അതിന് തൊഴിലാളിയെ കൂടുതൽ കർശനമായി നിരീക്ഷിക്കാനും തൊഴിൽ കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കാനും തൊഴിലാളികളുടെ എണ്ണം കുറയ്ക്കാനും കഴിയും. യന്ത്രവൽക്കരണം മനുഷ്യനെ കഠിനാധ്വാനത്തിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും തൊഴിലില്ലായ്മ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും ഒരേസമയം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.

ഇതാണ് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ (dynamic equilibrium). സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനഘടകങ്ങളെ കൂടുതൽ ശക്തമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. അതേ സമയം തൊഴിലാളിയും ഉൽപ്പാദനോപാധികളും തമ്മിലുള്ള അകലം വർധിപ്പിക്കാം. തൊഴിലാളിയുടെ ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്ന അതേ യന്ത്രം തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽനിയന്ത്രണത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്താനും കഴിയും.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ കൂടുതൽ മൂർച്ചയാക്കുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി ചില ജോലികളെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാം, ചില ജോലികളെ സഹായിക്കാം, പുതിയ ജോലികൾ സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ സാമൂഹിക ഫലം സാങ്കേതികവിദ്യ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല. ആരാണ് കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ ഉടമ? ആരാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനസൗകര്യം നിയന്ത്രിക്കുന്നത്? ആരാണ് അതിൽനിന്നുള്ള സാമ്പത്തിക നേട്ടം കൈവശപ്പെടുത്തുന്നത്? എന്ന ചോദ്യങ്ങളാണ് നിർണായകം.

ഇവിടെയാണ് മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തം ഇന്നും പ്രസക്തമാകുന്നത്. കൃത്രിമബുദ്ധി തൊഴിലാളിയുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിച്ചാലും ആ വർധിച്ച ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഉടമസ്ഥത സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റേതാണെങ്കിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയിൽനിന്നുള്ള നേട്ടം മൂലധനസമാഹരണമായി മാറാം. എന്നാൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയിലും പൊതുതാൽപര്യത്തിലും ഉപയോഗിക്കുകയാണെങ്കിൽ മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കാനും കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രസമയം സൃഷ്ടിക്കാനും സാമൂഹിക സമ്പത്ത് വർധിപ്പിക്കാനും കഴിയും.

അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിലെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും അവയുടെ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണവും തമ്മിലാണ്. ശാസ്ത്രം സാമൂഹികമാണ്. ഭാഷ സാമൂഹികമാണ്. അറിവ് സാമൂഹികമാണ്. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖല സാമൂഹികമാണ്. കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചേർന്നാണ് കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ പരിശീലനത്തിനുള്ള അറിവിന്റെ അടിത്തറ രൂപപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ഈ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശക്തികളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഉടമസ്ഥത ഏതാനും വലിയ മൂലധനകേന്ദ്രങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതുതന്നെയാണ് മാർക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ പുതിയ രൂപം. വ്യവസായവൽക്കരണം ഉൽപ്പാദനത്തെ സാമൂഹികമാക്കി; എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥത സ്വകാര്യമായി തുടർന്നു. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ഈ സാമൂഹികവൽക്കരണത്തെ അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഘട്ടങ്ങളിലേക്കാണ് കൊണ്ടുപോകുന്നത്. ഒരു ആധുനിക കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനത്തിന്റെ “ബുദ്ധി” പോലും ഒരു വ്യക്തിയുടെ ബുദ്ധിയല്ല. അനവധി തലമുറകളുടെ ശാസ്ത്രീയ അറിവും കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ഭാഷയും അനുഭവങ്ങളും തൊഴിലും കമ്പ്യൂട്ടിങ് വിഭവങ്ങളും ചേർന്നുണ്ടാകുന്ന ഒരു കൂട്ടായ ബുദ്ധിയുടെ (collective intelligence) സാങ്കേതിക രൂപമാണ് അത്.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയും വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഫാക്ടറി തൊഴിലാളി മാത്രം സമകാലിക തൊഴിലാളിവർഗ്ഗത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയല്ല. വിതരണത്തൊഴിലാളി, ഗോഡൗൺ തൊഴിലാളി, സോഫ്റ്റ്‌വെയർ തൊഴിലാളി, വിവരവർഗ്ഗീകരണ തൊഴിലാളി, ഉള്ളടക്കപരിശോധന തൊഴിലാളി, ഉപഭോക്തൃസേവന തൊഴിലാളി, സ്വതന്ത്ര തൊഴിലാളി, സൃഷ്ടിപരമായ തൊഴിലാളി തുടങ്ങിയ അനവധി വിഭാഗങ്ങൾ ഇന്ന് മൂലധനത്തിന്റെ വിവിധ ഉൽപ്പാദനശൃംഖലകളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇവരുടെ തൊഴിൽരീതികൾ തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ടെങ്കിലും അവയെ ഒരു പൊതുവായ ഡിജിറ്റൽ മൂലധനഘടന ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ വർഗ്ഗരാഷ്ട്രീയം തൊഴിൽരൂപങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം അംഗീകരിക്കുമ്പോഴും അവയ്ക്കുള്ളിലെ പൊതുവായ മൂലധനബന്ധം തിരിച്ചറിയേണ്ടിവരും.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിനായി മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുകയല്ല, വികസിപ്പിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത ആശയത്തോടൊപ്പം ഡിജിറ്റൽ തൊഴിൽ, വിവരകൈയവശപ്പെടുത്തൽ, ആൽഗരിതമിക നിയന്ത്രണം, ഡിജിറ്റൽ വാടക, കുത്തകാധികാരം, സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനം, കൂട്ടായ ബുദ്ധി തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കണം. എന്നാൽ ഈ പുതിയ ആശയങ്ങൾ മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന് പകരമാകരുത്. അവ മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തെ പുതിയ ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധികളായിരിക്കണം.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പ്രസക്തി കുറച്ചിട്ടില്ല; അതിന്റെ പ്രസക്തി കൂടുതൽ വർധിപ്പിച്ചിരിക്കുകയാണ്. കാരണം ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം ചൂഷണത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയിട്ടില്ല. അത് ചൂഷണത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും പലപ്പോഴും അദൃശ്യവും ആൽഗരിതമികവുമായ രൂപങ്ങളിലേക്ക് മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. ഫാക്ടറിയിലെ ചുവരുകൾക്കുള്ളിൽ നടന്നിരുന്ന തൊഴിൽനിയന്ത്രണം ഇന്ന് മൊബൈൽ ഫോണിലൂടെയും ഡിജിറ്റൽ വേദികളിലൂടെയും ആൽഗരിതങ്ങളിലൂടെയും നിരീക്ഷണ സംവിധാനങ്ങളിലൂടെയും സമൂഹത്തിന്റെ വിശാലമായ മേഖലകളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുകയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇതിനെ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായി ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കാം: മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ തൊഴിലും അറിവും സൃഷ്ടിപരതയും സാമൂഹിക സഹകരണവും ഉപയോഗിച്ച് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന അധികമൂല്യം, അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കാളികളായ സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് സ്വകാര്യ മൂലധനം കൈവശപ്പെടുത്തുന്ന പ്രക്രിയയാണ് മിച്ചമൂല്യബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസത്ത. ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം ഈ പ്രക്രിയയെ ശാരീരിക തൊഴിൽമേഖലയിൽനിന്ന് ബൗദ്ധിക തൊഴിൽ, ഡിജിറ്റൽ തൊഴിൽ, ആൽഗരിതമിക തൊഴിൽ, വിവരാധിഷ്ഠിത സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം എന്നിവയിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിക്കുകയും അതിന്റെ കൈവശപ്പെടുത്തൽരീതികളെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം മാർക്സിന്റെ മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമല്ല; അതിന്റെ പുതിയ ചരിത്രപരമായ പരീക്ഷണശാലയാണ്. മനുഷ്യസമൂഹം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന അറിവും വിവരവും സാങ്കേതികവിദ്യയും കൂട്ടായ ബുദ്ധിയും അനന്തമായി വളരുമ്പോൾ അവയുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും ഏതാനും മൂലധനകേന്ദ്രങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യവും കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു.

ഉൽപ്പാദനം കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകുകയും അതിന്റെ കൈവശപ്പെടുത്തൽ കൂടുതൽ സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ വൈരുദ്ധ്യമാണ് ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൊന്ന്. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ച ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ പുതിയ തലങ്ങളിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. ഓരോ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയും നിലവിലുള്ള മൂലധനബന്ധങ്ങളുമായി സംയോജിക്കുമ്പോൾ പുതിയ സാധ്യതകളും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതിനാൽ ഇന്നത്തെ ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ മാർക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനചോദ്യങ്ങൾ വീണ്ടും ഉന്നയിക്കേണ്ടിവരുന്നു: സമ്പത്ത് ആരാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്? അത് എങ്ങനെയാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്? ആ സമ്പത്തിന്റെ ഫലം ആരാണ് കൈവശപ്പെടുത്തുന്നത്?

ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ ഇതിലേക്ക് മറ്റൊരു ചോദ്യം കൂടി ചേർക്കേണ്ടിവരുന്നു: മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയും സാമൂഹിക വിവരവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ചേർന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പുതിയ ഉദ്ഭവസമ്പത്തിന്റെ ഉടമ ആരാണ്?

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചോദ്യങ്ങളെ ഒരൊറ്റ സൈദ്ധാന്തിക ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ കൊണ്ടുവരുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ ചലനങ്ങളെയും പോലെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും നിരന്തരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മൂലധനം മനുഷ്യരെയും സാങ്കേതികവിദ്യയെയും വിവരത്തെയും അറിവിനെയും ആഗോളതലത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. അതേ സമയം ഉടമസ്ഥത, വർഗ്ഗവിഭജനം, തൊഴിൽനിയന്ത്രണം, സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം എന്നിവയിലൂടെ സാമൂഹിക വിയോജകബലങ്ങളും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവയുടെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ് നിലവിലെ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തെ നിലനിർത്തുന്നത്.

എന്നാൽ ഈ സമതുലിതാവസ്ഥ സ്ഥിരമല്ല. ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ വികസിക്കുന്നതനുസരിച്ച് അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളുമായുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. അതിനാൽ തന്നെ പുതിയ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങളുടെ (qualitative transformations) സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യസമൂഹത്തെ കൂടുതൽ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് നയിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലങ്ങളെ സ്വകാര്യമായി കൈവശപ്പെടുത്തുന്ന മൂലധനബന്ധങ്ങളുമായുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ മൂർച്ചയാകുന്നു.

അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തം ഒരു പഴയ സാമ്പത്തിക സിദ്ധാന്തമെന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണാനാവില്ല. മൂലധനത്തിന്റെ ഡിജിറ്റൽ രൂപാന്തരത്തിനുള്ളിലെ തൊഴിൽ, ചൂഷണം, മൂല്യസൃഷ്ടി, വിവരകൈയവശപ്പെടുത്തൽ, കുത്തക, വർഗ്ഗവൈരുദ്ധ്യം, സാമൂഹികമാറ്റത്തിന്റെ സാധ്യതകൾ എന്നിവ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള അടിസ്ഥാന വിശകലനോപാധിയാണ് അത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള പ്രസക്തി ഇതിലാണ്: സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ കൂടുതൽ കൂടുതൽ കൂട്ടായതും സാമൂഹികവുമായിത്തീരുമ്പോൾ, അവയുടെ ഫലത്തിന്റെ സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തലും അത്രതന്നെ ചരിത്രപരമായ വൈരുദ്ധ്യമായി മാറുന്നു. ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലും കൂടുതൽ വ്യാപ്തിയിലും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപത്തിലും പ്രകടമാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സവിശേഷത മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് തൊഴിൽസമയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മാർക്സിന്റെ ആശയത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. മുതലാളിത്തത്തിൽ തൊഴിലാളി വിൽക്കുന്നത് ഒരു ഉൽപ്പന്നമല്ല; തന്റെ തൊഴിൽശക്തിയുടെ ഉപയോഗാവകാശമാണ്. തൊഴിൽശക്തി ഉപയോഗിക്കുന്ന സമയത്തിനുള്ളിൽ തൊഴിലാളി തന്റെ വേതനത്തിന് തുല്യമായ മൂല്യം സൃഷ്ടിച്ചതിന് ശേഷവും ജോലി തുടരുന്നു. ആ അധിക തൊഴിൽസമയത്തിലാണ് മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ ഉറവിടം നിലകൊള്ളുന്നത്. ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം ഈ അടിസ്ഥാനബന്ധത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ അതിരുകൾ കൂടുതൽ ദ്രവ്യമാക്കുന്നു.

പരമ്പരാഗത ഫാക്ടറിയിൽ ജോലി ആരംഭിക്കുന്നതിനും അവസാനിക്കുന്നതിനും വ്യക്തമായ സമയപരിധിയുണ്ടായിരുന്നു. ഡിജിറ്റൽ തൊഴിൽരീതിയിൽ ഈ അതിർത്തി പലപ്പോഴും മങ്ങിപ്പോകുന്നു. വീട്ടിൽനിന്ന് ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളിക്ക് ഓഫീസിലേക്കുള്ള യാത്ര ആവശ്യമില്ലെങ്കിലും ജോലി അവസാനിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള മാനസികവും സാമൂഹികവുമായ അതിർത്തി പലപ്പോഴും ഇല്ലാതാകുന്നു. മൊബൈൽ ഫോൺ, ഇലക്ട്രോണിക് തപാൽ, സന്ദേശവിനിമയ വേദികൾ, ഓൺലൈൻ യോഗങ്ങൾ, തൊഴിൽനിരീക്ഷണ സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ തൊഴിൽസംബന്ധമായ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഔദ്യോഗിക ജോലി സമയത്തിനപ്പുറത്തേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവിടെ തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം മാത്രമല്ല, തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ തീവ്രത (intensity) കൂടിയാണ് നിർണായകമാകുന്നത്. ഒരു തൊഴിലാളി എട്ട് മണിക്കൂർ ജോലി ചെയ്യുമ്പോഴും മുൻകാലത്തെ പത്ത് മണിക്കൂർ തൊഴിൽക്ക് തുല്യമായ ഉൽപ്പാദനം നടത്താൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, ഓരോ മണിക്കൂറിന്റെയും ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിച്ചിരിക്കുന്നു. ആൽഗരിതങ്ങൾ, യാന്ത്രികവൽക്കരണം, കൃത്രിമബുദ്ധി, തത്സമയ നിരീക്ഷണം തുടങ്ങിയവ തൊഴിൽസമയത്തെ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമമാക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം ആരാണ് കൈവശപ്പെടുത്തുന്നത് എന്നതാണ് വർഗ്ഗബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചോദ്യം.

അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന രൂപം തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ തീവ്രവൽക്കരണത്തിലൂടെയുള്ള മിച്ചമൂല്യവർധനയാണ്. തൊഴിലാളിയുടെ ജോലി എളുപ്പമാകുന്നതുപോലെ തോന്നുമ്പോഴും ഓരോ മിനിറ്റിലും കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം ആവശ്യപ്പെടുന്ന ഒരു ആൽഗരിതമിക നിയന്ത്രണം അവന്റെ തൊഴിൽശക്തിയുടെ ഉപയോഗത്തെ കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കാം.

ഗിഗ് സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ഇത് കൂടുതൽ വ്യക്തമാണ്. ഒരു വിതരണത്തൊഴിലാളി ഔദ്യോഗികമായി ഒരു സ്ഥാപനത്തിലെ സ്ഥിരം തൊഴിലാളിയല്ലെങ്കിലും അവന്റെ സമയം ഒരു ഡിജിറ്റൽ വേദിയുടെ ആൽഗരിതം നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഏത് ജോലി സ്വീകരിക്കണം, ഏത് പ്രദേശത്തേക്ക് പോകണം, എത്ര വേഗത്തിൽ എത്തണം, ഉപഭോക്താവിന്റെ വിലയിരുത്തൽ എങ്ങനെയാകണം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾ അവന്റെ വരുമാനത്തെ നേരിട്ട് ബാധിക്കുന്നു. ജോലി ലഭിക്കുന്നതിനായി അദ്ദേഹം ഓൺലൈനിൽ കാത്തിരിക്കുന്ന സമയവും, യഥാർത്ഥ ഓർഡർ നിർവഹിക്കുന്ന സമയവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ്.

ഈ കാത്തിരിപ്പ് സമയം (waiting time) പരമ്പരാഗത ഫാക്ടറി തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ മാതൃകയിൽ എളുപ്പത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടില്ല. എന്നാൽ തൊഴിലാളിക്ക് സാമ്പത്തികമായി ഉപയോഗപ്രദമല്ലാത്തതും തൊഴിൽ ലഭിക്കാനുള്ള സാധ്യത നിലനിർത്തുന്നതിനായി നിർബന്ധിതമായി ചെലവഴിക്കേണ്ടിവരുന്നതുമായ സമയം ഡിജിറ്റൽ തൊഴിൽബന്ധത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ തൊഴിൽസമയത്തെ വിശകലനം ചെയ്യുമ്പോൾ “ജോലി ചെയ്ത സമയം” എന്ന ലളിതമായ അളവ് മതിയാകില്ല. തൊഴിൽ ലഭ്യതയ്ക്കായി തൊഴിലാളി തന്റെ തൊഴിൽശക്തിയെ വിപണിയിൽ സജ്ജമായി നിലനിർത്തേണ്ട സമയം കൂടി പരിഗണിക്കേണ്ടിവരും.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സാധ്യതയും യാഥാർത്ഥ്യവും (potentiality and actuality) തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രയോഗിക്കാം. തൊഴിലാളി ഒരു ഓർഡർ നിർവഹിക്കാത്ത സമയത്തും തൊഴിൽശക്തിയുടെ സാധ്യതയായി ഡിജിറ്റൽ വേദിയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. ആൽഗരിതം ആ സാധ്യതയെ ആവശ്യാനുസരണം യാഥാർത്ഥ്യ തൊഴിൽപ്രവർത്തനമായി മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽശക്തി യഥാർത്ഥമായി വിനിയോഗിക്കുന്ന സമയവും വിപണിയിൽ സജ്ജമായി നിലനിർത്തുന്ന സമയവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പുതിയ വൈരുദ്ധ്യമായി ഉയരുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു സവിശേഷത മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ (attention) തന്നെ സാമ്പത്തിക മത്സരത്തിന്റെ പ്രധാന മേഖലയായി മാറിയതാണ്. പരമ്പരാഗത മുതലാളിത്തത്തിൽ ഭൂമി, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ, യന്ത്രങ്ങൾ, തൊഴിൽശക്തി എന്നിവ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പ്രധാന വിഭവങ്ങളായിരുന്നു. ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയും സമയവും സാമൂഹിക ഇടപെടലും സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളായി മാറുന്നു.

ഒരു വ്യക്തി ഒരു ഡിജിറ്റൽ വേദിയിൽ ചെലവഴിക്കുന്ന ഓരോ നിമിഷവും ആ വേദിക്ക് സാമ്പത്തികമായി ഉപയോഗിക്കാവുന്ന ഒരു സാധ്യതയാണ്. കൂടുതൽ സമയം ഉപയോക്താവിനെ വേദിയിൽ നിലനിർത്താൻ കഴിയുമ്പോൾ കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കാനും കൂടുതൽ പരസ്യങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിക്കാനും കൂടുതൽ ഉപഭോക്തൃപ്രവണതകൾ പ്രവചിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ ഉപയോക്താവിന്റെ ശ്രദ്ധാസമയം (attention time) ഒരു സാമ്പത്തിക വിഭവമായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ “ഉപയോക്താവ് ഉൽപ്പന്നമാണോ?” എന്ന പ്രശസ്തമായ ചോദ്യം മാത്രം മതിയാകില്ല. കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം ഇതാണ്: മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക സാന്നിധ്യവും ശ്രദ്ധയും പെരുമാറ്റവും എങ്ങനെ മൂലധനസമാഹരണത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു?

ഒരു വ്യക്തി മറ്റൊരു വ്യക്തിയുമായി സംസാരിക്കുന്നത്, ഒരു ചിത്രം കാണുന്നത്, ഒരു രാഷ്ട്രീയ അഭിപ്രായം രേഖപ്പെടുത്തുന്നത്, ഒരു വാർത്ത വായിക്കുന്നത്, ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തെക്കുറിച്ച് പ്രതികരിക്കുന്നത് എന്നിവയെല്ലാം സാമൂഹിക ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രവർത്തനങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം ഈ പ്രവർത്തനങ്ങളെ വിവരങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും അവയെ സാമ്പത്തികമായി ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ദൈനംദിന സാമൂഹിക ജീവിതം തന്നെ മൂലധനത്തിന്റെ വ്യാപനമേഖലയായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ജീവിതലോകവും ഉൽപ്പാദനലോകവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി ദുർബലമാകുന്നു. മുമ്പ് ഫാക്ടറിയും വീടും താരതമ്യേന വേർതിരിഞ്ഞ മേഖലകളായിരുന്നു. ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ജോലി, ഉപഭോഗം, ആശയവിനിമയം, വിനോദം, സാമൂഹികബന്ധം എന്നിവ ഒരേ ഡിജിറ്റൽ അടിസ്ഥാനസൗകര്യത്തിൽ പരസ്പരം ഇടകലരുന്നു. ഈ പരസ്പരസംയോജനത്തിൽനിന്ന് പുതിയ സാമ്പത്തിക രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ വളർച്ചയോടെ അറിവ് (knowledge) തന്നെ ഒരു പ്രധാന ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രജ്ഞൻ, സോഫ്റ്റ്‌വെയർ വികസിപ്പിക്കുന്നയാൾ, എഞ്ചിനീയർ, അധ്യാപകൻ, ഡിസൈനർ, എഴുത്തുകാരൻ, ഗവേഷകൻ, ഡാറ്റാ വിദഗ്ധൻ തുടങ്ങിയവരുടെ ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനം നേരിട്ട് ഭൗതിക ഉൽപ്പന്നമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ആ അറിവ് സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, സാങ്കേതികവിദ്യ, പേറ്റന്റ്, കൃത്രിമബുദ്ധി മാതൃക, സേവനം, ഉൽപ്പാദനരീതി തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങളിൽ സാമ്പത്തിക മൂല്യമായി മാറുന്നു.

ഇവിടെയും മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനബന്ധം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. എന്നാൽ തൊഴിൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന മൂല്യവും അതിന്റെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള ഇടനിലകൾ വർധിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു ഗവേഷകന്റെ അറിവ് ഒരു സ്വകാര്യ സ്ഥാപനത്തിന്റെ ബൗദ്ധികസ്വത്തായി മാറിയാൽ ഗവേഷണത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഫലം ഒരു സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതാരൂപത്തിലേക്ക് മാറ്റപ്പെടുന്നു. അറിവിന്റെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവും അതിന്റെ സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തലും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്.

ഇതിനെ അറിവിന്റെ മിച്ചമൂല്യവൽക്കരണം (valorization of knowledge) എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ അറിവിനെ നേരിട്ട് മിച്ചമൂല്യം എന്നു വിളിക്കുന്നത് കൃത്യമല്ല. അറിവ് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുകയും മനുഷ്യത്തൊഴിലിന്റെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിന്റെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലൂടെ അധിക സാമ്പത്തിക നേട്ടം കൈവശപ്പെടുത്താനുള്ള സാഹചര്യം മൂലധനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം (socially necessary labour time) എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ ഒരു സോഫ്റ്റ്‌വെയർ ഒരിക്കൽ നിർമ്മിച്ച ശേഷം അതിന്റെ പകർപ്പുകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ അധിക ഭൗതിക തൊഴിൽ വളരെ കുറവായിരിക്കാം. എന്നാൽ ആ സോഫ്റ്റ്‌വെയറിന്റെ വികസനത്തിന് ആവശ്യമായ ഗവേഷണം, രൂപകൽപ്പന, പരിശോധന, പരിപാലനം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം എന്നിവ വലിയ സാമൂഹിക തൊഴിൽ ആവശ്യപ്പെടുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഡിജിറ്റൽ വസ്തുക്കളുടെ പ്രത്യേകത ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിലെ ഉയർന്ന തൊഴിൽചെലവും പകർപ്പിന്റെ കുറഞ്ഞ അതിർത്തിചെലവും (marginal cost) തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസത്തിലാണ്. ഒരു ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ ആദ്യപതിപ്പ് സൃഷ്ടിക്കാൻ വലിയ തോതിൽ തൊഴിലും അറിവും മൂലധനവും ആവശ്യമായേക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ കോടിക്കണക്കിന് പകർപ്പുകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ അധിക ചെലവ് വളരെ കുറവായിരിക്കാം. ഈ പ്രത്യേകത പരമ്പരാഗത മൂല്യരൂപങ്ങളെ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഇത് മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അറിവ്, സാങ്കേതികവിദ്യ, ബൗദ്ധികസ്വത്ത്, കുത്തകാധികാരം എന്നിവ മൂലധനസമാഹരണത്തിൽ എങ്ങനെ ഇടനിലക്കാരാകുന്നു എന്ന ചോദ്യം കൂടുതൽ പ്രധാനമാക്കുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ഒരു പ്രത്യേക കമ്പനിയുടെ ഉപയോക്താക്കളുടെ എണ്ണം വർധിക്കുന്നതനുസരിച്ച് അതിന്റെ സാമ്പത്തിക ശക്തി വർധിക്കുന്ന പ്രവണതയുണ്ട്. ഇതാണ് ശൃംഖലാപ്രഭാവം (network effect). ഒരു വേദിയിൽ കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കൾ എത്തുമ്പോൾ ആ വേദി പുതിയ ഉപയോക്താക്കൾക്ക് കൂടുതൽ ആകർഷകമാകുന്നു. അതുവഴി വലിയ വേദികൾ കൂടുതൽ വലുതാകുകയും ചെറുകിട മത്സരികൾക്ക് പ്രവേശനം ബുദ്ധിമുട്ടാകുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇത് ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം (concentration of capital) വേഗത്തിലാക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത വ്യവസായത്തിലും കേന്ദ്രീകരണം ഒരു പ്രധാന പ്രവണതയായിരുന്നു. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ഒരു ആഗോള വേദിക്ക് വളരെ കുറഞ്ഞ ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനശാലകളോടെ കോടിക്കണക്കിന് ഉപയോക്താക്കളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ വിപണിശക്തിയും സാമൂഹിക ശൃംഖലാശക്തിയും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഒരു സ്വയം ശക്തിപ്പെടുന്ന ചക്രം (self-reinforcing loop) ആണ്. കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കൾ → കൂടുതൽ ഡാറ്റ → മികച്ച ആൽഗരിതം → കൂടുതൽ സേവനക്ഷമത → കൂടുതൽ ഉപയോക്താക്കൾ → കൂടുതൽ വരുമാനം → കൂടുതൽ നിക്ഷേപം → കൂടുതൽ സാങ്കേതിക മേൽക്കോയ്മ. ഈ ചക്രം ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ വിപണിയിൽനിന്ന് പുറത്താക്കുകയോ അവയെ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ആശ്രിതരാക്കുകയോ ചെയ്യാം.

ഇവിടെ മിച്ചമൂല്യസമാഹരണവും കുത്തകശക്തിയും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന മിച്ചമൂല്യം വീണ്ടും സാങ്കേതികവിദ്യയിലും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളിലും വിപണി വിപുലീകരണത്തിലും നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു. അതുവഴി കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനശേഷി രൂപപ്പെടുന്നു. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനശേഷി കൂടുതൽ വിപണിശക്തി നൽകുന്നു. കൂടുതൽ വിപണിശക്തി കൂടുതൽ മിച്ചമൂല്യം കൈവശപ്പെടുത്താനുള്ള സാധ്യത വർധിപ്പിക്കുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലുള്ള തൊഴിലാളികളെ ഒരു ഏകീകൃത ഉൽപ്പാദനശൃംഖലയിൽ ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരു രാജ്യത്ത് സോഫ്റ്റ്‌വെയർ വികസിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; മറ്റൊരു രാജ്യത്ത് വിവരങ്ങൾ വർഗ്ഗീകരിക്കുന്നു; മറ്റൊരിടത്ത് ഉപഭോക്തൃസേവനം നടക്കുന്നു; മറ്റൊരു രാജ്യത്ത് ഉപകരണങ്ങൾ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. ഉപഭോക്താക്കൾ ലോകമെമ്പാടും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ധനമൂലധനം അതിർത്തികൾ കടന്ന് സഞ്ചരിക്കുന്നു.

ഇതിലൂടെ ആഗോള തൊഴിൽവിഭജനം (global division of labour) പുതിയ ഘട്ടത്തിലെത്തുന്നു. ഉൽപ്പാദനം കൂടുതൽ ആഗോളമാകുമ്പോഴും തൊഴിലാളികളുടെ സംഘടനകൾ പലപ്പോഴും ദേശീയ അതിർത്തികളിൽ കുടുങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. ഇതൊരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യമാണ്. മൂലധനം ആഗോളതലത്തിൽ ഏകോപിതമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ തൊഴിലാളികളുടെ കൂട്ടായ ശക്തി പലപ്പോഴും വിഭജിതമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇത് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ആഗോളതലത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം തന്നെയാണ്. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽശക്തിയെ ആഗോളതലത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഭാഷ, രാജ്യം, വേതനവ്യത്യാസം, നിയമവ്യവസ്ഥ, തൊഴിൽസ്ഥിതി, സാമൂഹികസംഘടന എന്നിവ തൊഴിലാളികളെ വിഭജിക്കുന്നു.

ഇതിനാൽ ഭാവിയിലെ തൊഴിലാളിവർഗ്ഗസംഘടനയുടെ രൂപവും മാറേണ്ടിവരും. ഫാക്ടറി കേന്ദ്രീകൃത യൂണിയൻ മാത്രം മതിയാകില്ല. ഡിജിറ്റൽ വേദികളിലെ തൊഴിലാളികൾക്കും ഗിഗ് തൊഴിലാളികൾക്കും സ്വതന്ത്ര തൊഴിലാളികൾക്കും ദൂരതൊഴിലാളികൾക്കും വിവരാധിഷ്ഠിത തൊഴിലാളികൾക്കും ആഗോളതലത്തിൽ ബന്ധപ്പെടാൻ കഴിയുന്ന പുതിയ സംഘടനാരൂപങ്ങൾ ആവശ്യമായി വരും.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സവിശേഷതകളിലൊന്ന് മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ ഉറവിടങ്ങളെ മറച്ചുവയ്ക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. ഒരു ഉപഭോക്താവ് ഒരു സൗജന്യ ഡിജിറ്റൽ സേവനം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമ്പത്തിക ഘടന അയാൾക്ക് നേരിട്ട് കാണാനാവില്ല. സേവനത്തിന് പണം നൽകാത്തതിനാൽ അവിടെ ചൂഷണമില്ലെന്ന് തോന്നാം. എന്നാൽ സേവനത്തിന്റെ പിന്നിലുള്ള തൊഴിലാളികൾ, അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, പരസ്യവിപണി, വിവരശേഖരണം, സാങ്കേതിക നിയന്ത്രണം, കുത്തകാധികാരം എന്നിവ ചേർന്ന് ഒരു വലിയ മൂലധനസമാഹരണ സംവിധാനം പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടാകാം.

അതുകൊണ്ട് സൗജന്യ സേവനം (free service) എന്നത് മൂലധനരഹിത സേവനം എന്നർത്ഥമല്ല. ഉപയോക്താവ് പണം നൽകാത്തിടത്തും മറ്റൊരു രൂപത്തിലുള്ള സാമ്പത്തിക മൂല്യവൽക്കരണം നടക്കാം. ഉപയോക്താവിന്റെ ശ്രദ്ധ, വിവരങ്ങൾ, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ, വിപണിപ്രവണതകൾ എന്നിവ സാമ്പത്തികമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടാം.

ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ ചരക്ക് ആരാധന (commodity fetishism) എന്ന ആശയത്തിന് പുതിയൊരു ഡിജിറ്റൽ രൂപം കാണാം. ഒരു ഡിജിറ്റൽ വേദി സ്വാഭാവികമായി “സൗജന്യ സേവനം നൽകുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ” എന്ന രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ പിന്നിലുള്ള സാമൂഹിക തൊഴിൽബന്ധങ്ങളും ഉടമസ്ഥതയും വർഗ്ഗബന്ധങ്ങളും ഉപയോക്താവിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ അദൃശ്യമായി തുടരുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു സാമൂഹികബന്ധത്തെ മറയ്ക്കുന്ന വസ്തുരൂപമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഡിജിറ്റൽ കാപ്പിറ്റലിസത്തിന്റെ വിമർശനത്തിന് സാങ്കേതികവിദ്യയെ മാത്രം വിമർശിക്കുന്നത് മതിയാകില്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്കുള്ളിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും തൊഴിൽബന്ധങ്ങളും അധികാരഘടനകളും പുറത്തുകൊണ്ടുവരികയാണ് വേണ്ടത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം ഒരു സ്ഥിരമായ ഘടനയല്ല. അത് നിരന്തരം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സംവിധാനമാണ്. മൂലധനം പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കുന്നു. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിൽബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. മാറിയ തൊഴിൽബന്ധങ്ങൾ പുതിയ വർഗ്ഗവൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ പുതിയ സാങ്കേതികവും സാമൂഹികവുമായ പരിഹാരങ്ങൾ തേടുന്നു. അവ വീണ്ടും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തെ ഒരു ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ (dynamic equilibrium) ആയി കാണാം. മൂലധനം തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽശക്തിയെ പരമാവധി ഉപയോഗപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. തൊഴിലാളി തന്റെ തൊഴിൽശക്തിയുടെ മൂല്യം സംരക്ഷിക്കാനും ജീവിതനിലവാരം ഉയർത്താനും ശ്രമിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു. അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിൽനിയന്ത്രണവും വർധിപ്പിക്കുന്നു. തൊഴിലാളി പുതിയ നിയന്ത്രണരീതികളോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. അതിനനുസരിച്ച് മൂലധനം പുതിയ നിയന്ത്രണരീതികൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് സംവിധാനത്തെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വൈരുദ്ധ്യം ഒരു ദോഷകരമായ ബാഹ്യഘടകം അല്ല; സിസ്റ്റത്തിന്റെ ചലനത്തിന്റെയും പരിണാമത്തിന്റെയും ആന്തരിക ശക്തിയാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന സിദ്ധാന്തം വീണ്ടും പ്രസക്തമാകുന്നു: നിലനിൽപ്പ് എന്നത് സ്ഥിരതയല്ല; നിരന്തരമായ ചലനത്തിലൂടെ സമതുലിതാവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തവും അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിനായി നിരന്തരം സ്വയം മാറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. പഴയ തൊഴിൽരീതികൾ തകർന്നുപോകുന്നു; പുതിയ തൊഴിൽരീതികൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പഴയ വിപണികൾ മാറുന്നു; പുതിയ വിപണികൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. പഴയ മൂലധനരൂപങ്ങൾ പുതിയ ഡിജിറ്റൽ മൂലധനരൂപങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

അതുകൊണ്ട് മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ആധുനിക പ്രസക്തി ഒരു ചരിത്രപരമായ വാചകം ആവർത്തിക്കുന്നതിലല്ല. മൂലധനം നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ചലനബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നതിലാണ്.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം മിച്ചമൂല്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അത് മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ രൂപാന്തരം (transformation) സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഫാക്ടറിയിലെ യന്ത്രവും തൊഴിലാളിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽനിന്ന് ഡാറ്റയും ആൽഗരിതവും തൊഴിലാളിയും ഉപയോക്താവും പ്ലാറ്റ്ഫോമും തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണബന്ധത്തിലേക്ക് മൂലധനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമേഖല വികസിക്കുന്നു. ഈ വിപുലീകരണത്തിൽ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം അതേപടി തുടരുന്നു: സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനം — സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തൽ.

ഈ വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകുമ്പോൾ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ മറ്റൊരു ചരിത്രസാധ്യതയും തെളിഞ്ഞുവരുന്നു. മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉൽപ്പാദനശേഷിയും സ്വകാര്യ ലാഭത്തിന്റെ ഉപാധികളായി മാത്രം ഉപയോഗിക്കേണ്ടതില്ല. അവ മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നതിനും തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുന്നതിനും സാമൂഹിക സമ്പത്ത് വികസിപ്പിക്കുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കാവുന്നതാണ്. അതായത് ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ മുതലാളിത്തത്തിനുള്ളിലെ വിമോചനസാധ്യതയും (emancipatory potential) അതിന്റെ ചൂഷണസാധ്യതയും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചരിത്രവൈരുദ്ധ്യം: മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ബുദ്ധിയും സാങ്കേതിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയും അഭൂതപൂർവമായി വളരുന്ന അതേ കാലഘട്ടത്തിൽ, ആ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും ഏതാനും മൂലധനകേന്ദ്രങ്ങളിൽ അഭൂതപൂർവമായി കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു.

ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ പരിഹാരം സാങ്കേതികവിദ്യയെ നിഷേധിക്കുന്നതിലല്ല; സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണവും ഉറപ്പാക്കുന്ന പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ വികസനത്തിലാണ്. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തെ മറികടക്കാനുള്ള ചരിത്രസാധ്യത സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നാശത്തിൽ അല്ല, മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹിക നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നതിലാണ്.

ഇവിടെ മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തം വീണ്ടും ഒരു നിർണായക സൈദ്ധാന്തിക ആയുധമായി മാറുന്നു. കാരണം ഈ മാറ്റത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചോദ്യം സാങ്കേതികവിദ്യ ആരുടേതാണ് എന്നതിലുപരി, സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന അധികസമ്പത്ത് ആരുടേതാണ്, അത് എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ച് തീരുമാനിക്കുന്നത് ആരാണ് എന്നതാണ്.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിലെ മാർക്സിസത്തിന്റെ മുന്നിലുള്ള ദൗത്യം പഴയ ആശയങ്ങളെ യാന്ത്രികമായി ആവർത്തിക്കുകയല്ല; അവയുടെ അന്തർസത്ത സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെയും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെയും തലത്തിലേക്ക് അവയെ വികസിപ്പിക്കുകയാണ്. മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഭാവി അതിന്റെ നിരാകരണത്തിലല്ല; അതിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക വികസനത്തിലാണ്.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ ആദ്യം “മൂല്യം” എന്ന ആശയത്തെ തന്നെ വീണ്ടും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു വസ്തുവിന്റെ ഭൗതിക രൂപം, അതിന്റെ വിപണിവില, അതിന്റെ ഉപയോഗമൂല്യം, അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ സാമൂഹിക തൊഴിൽ എന്നിവ ഒരേ കാര്യമല്ല. മാർക്സിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്ശാസ്ത്രത്തിൽ ഈ വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. ഡിജിറ്റൽ വസ്തുക്കളുടെയും സേവനങ്ങളുടെയും കാലഘട്ടത്തിൽ ഈ വ്യത്യാസം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു.

ഒരു ഭൗതിക വസ്തുവിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ, യന്ത്രങ്ങൾ, തൊഴിൽ, ഊർജം, ഗതാഗതം എന്നിവ നേരിട്ട് കാണാൻ കഴിയും. എന്നാൽ ഒരു ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പന്നത്തിൽ ഉപയോഗമൂല്യവും വിപണിവിലയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ ദൂരസ്ഥമായിരിക്കും. ഒരു സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, ഒരു മൊബൈൽ പ്രയോഗം, ഒരു ഡിജിറ്റൽ പുസ്തകം, ഒരു സംഗീതഫയൽ, ഒരു കൃത്രിമബുദ്ധി സേവനം എന്നിവയുടെ ഓരോ അധിക പകർപ്പും സൃഷ്ടിക്കുന്നതിന് ആവശ്യമായ അധിക തൊഴിൽ വളരെ കുറവായിരിക്കാം. എന്നിരുന്നാലും അവയ്ക്ക് വലിയ വിപണിവില ഉണ്ടായേക്കാം.

ഇവിടെ വിപണിവിലയും മൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാകുന്നു. ഒരു ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ വില അതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള അളവല്ല. കുത്തകാധികാരം, ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശം, ബ്രാൻഡ് ശക്തി, ശൃംഖലാപ്രഭാവം, ഉപയോക്തൃ ആശ്രിതത്വം, വിപണിയിലെ സ്ഥാനം എന്നിവ വിലയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ വിലയുടെ രൂപവും മൂല്യത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും കൂടുതൽ വ്യക്തമായി വേർതിരിച്ചറിയേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇത് ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസമാണ്. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ പുറംപ്രകടനവും അതിന്റെ ആന്തരിക ചലനനിയമവും ഒരേ കാര്യമല്ല. വിപണിയിൽ കാണുന്ന വില ഒരു ബാഹ്യപ്രകടനമാണ്; അതിന്റെ പിന്നിലെ തൊഴിൽബന്ധങ്ങൾ, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, ഉടമസ്ഥത, സാങ്കേതിക ഘടന, കുത്തകശക്തി എന്നിവ അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയാണ്. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ വസ്തുവിന്റെ വിപണിവില മാത്രം നോക്കി അതിന്റെ മൂല്യസൃഷ്ടി മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിലെ ഏറ്റവും കൗതുകകരമായ പ്രതിഭാസങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് സൗജന്യ സേവനം. ഉപയോക്താവിൽനിന്ന് നേരിട്ട് പണം ഈടാക്കാത്ത ഒരു സേവനം എങ്ങനെ വൻകിട മൂലധനസമ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാകുന്നു എന്നത് പഴയ സാമ്പത്തിക മാതൃകകളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി തോന്നാം.

എന്നാൽ “സൗജന്യം” എന്നത് സാമ്പത്തിക മൂല്യവൽക്കരണം ഇല്ല എന്നർത്ഥമല്ല. ഉപയോക്താവിന്റെ ശ്രദ്ധ, വിവരങ്ങൾ, പെരുമാറ്റരീതികൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ഇഷ്ടാനിഷ്ടങ്ങൾ, തിരച്ചിൽശീലങ്ങൾ എന്നിവ സാമ്പത്തികമായി ഉപയോഗിക്കാവുന്ന വിഭവങ്ങളായി മാറുന്നു. പരസ്യവിപണി, ഉപഭോക്തൃപ്രവചന സംവിധാനം, വ്യക്തിഗത ശുപാർശകൾ, വിപണിവിശകലനം തുടങ്ങിയവ ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ഒരു വ്യക്തി ഒരു ഡിജിറ്റൽ സേവനം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അയാൾ പണം നൽകുന്നില്ലെങ്കിലും തന്റെ സമയം, ശ്രദ്ധ, പെരുമാറ്റവിവരങ്ങൾ എന്നിവ ഒരു വലിയ സാമ്പത്തിക ശൃംഖലയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇവിടെ പണമടച്ചുള്ള ഉപഭോഗത്തിനുപകരം വിവരാധിഷ്ഠിത കൈമാറ്റം (data-mediated exchange) നടക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഇതിനെ നേരിട്ട് “മിച്ചമൂല്യം” എന്നു വിളിക്കുന്നത് സൂക്ഷ്മമല്ല. ഉപയോക്താവിന്റെ ഓരോ പ്രവർത്തനവും തൊഴിൽ എന്ന അർത്ഥത്തിൽ വരണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ഉപയോക്തൃപ്രവർത്തനങ്ങൾ മൂലധനത്തിന്റെ മൂല്യവൽക്കരണത്തിന് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പുതിയ സാഹചര്യം ഇവിടെ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തെ ഉപയോക്തൃപ്രവർത്തനത്തിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളിലേക്കും യാന്ത്രികമായി വ്യാപിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം, ഏത് പ്രവർത്തനമാണ് തൊഴിൽ, ഏത് പ്രവർത്തനമാണ് ഉപഭോഗം, ഏത് പ്രവർത്തനമാണ് ഇരുവിന്റെയും അതിർത്തിയിൽ നിൽക്കുന്നത് എന്നത് സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കണം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രയോജനം. ഒരു പ്രവർത്തനത്തെ ഒരു ഏകവിഭാഗത്തിൽ അടയ്ക്കുന്നതിന് പകരം അതിന്റെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലെ ബന്ധങ്ങൾ പരിശോധിക്കാം. ഒരു ഉപയോക്താവ് ഒരേ സമയം ഉപഭോക്താവും വിവരദാതാവും സാമൂഹിക പങ്കാളിയും ഉള്ളടക്കസ്രഷ്ടാവും വിപണി-ഡാറ്റയുടെ ഉറവിടവും ആയിരിക്കാം. വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ശ്രദ്ധാ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ (attention economy) എന്ന ആശയം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ പരിമിതമാണ്. ഒരാൾക്ക് ഒരേസമയം അനന്തമായ വിവരങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ നേടുന്നതിനുള്ള മത്സരം ഡിജിറ്റൽ വിപണിയുടെ പ്രധാന സവിശേഷതയായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു വിചിത്രമായ വൈരുദ്ധ്യം കാണാം. സാങ്കേതികവിദ്യ വിവരത്തിന്റെ ലഭ്യതയെ അനന്തമായി വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധയുടെ ശേഷി പരിമിതമായി തുടരുന്നു. അതിനാൽ വിവരത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയും ശ്രദ്ധയുടെ അപര്യാപ്തതയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ പ്രധാന ഘടനയായി മാറുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ വേദികൾ ഉപയോക്താവിന്റെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുനിർത്തുന്നതിനായി നിരന്തരമായ അറിയിപ്പുകൾ, ശുപാർശകൾ, വ്യക്തിഗത ഉള്ളടക്കം, സ്വയമേവ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വീഡിയോക്രമങ്ങൾ, സാമൂഹിക പ്രതികരണങ്ങൾ തുടങ്ങിയ സംവിധാനങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഉപയോക്താവ് കൂടുതൽ സമയം വേദിയിൽ ചെലവഴിക്കുന്നതോടെ കൂടുതൽ സാമ്പത്തിക അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ സമയം തന്നെ ഒരു അപൂർവ സാമ്പത്തിക വിഭവം ആയി മാറുന്നു. തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽസമയം മുതലാളിത്തത്തിൽ മൂല്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ, ഉപയോക്താവിന്റെ ശ്രദ്ധാസമയവും ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ സാമ്പത്തികമായി കൈവശപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ രണ്ടും ഒരേ തരത്തിലുള്ള തൊഴിൽ അല്ല. ഈ വ്യത്യാസം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ടാണ് അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പഠിക്കേണ്ടത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സാമ്പത്തികവൽക്കരണം (economization of life) എന്ന ഒരു പുതിയ പ്രവണതയാണ്. ജോലി, ഉപഭോഗം, വിനോദം, സാമൂഹികബന്ധം, അറിവ്, ആശയവിനിമയം എന്നിവയ്ക്കിടയിലെ അതിർത്തികൾ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ കൂടുതൽ പരസ്പരം ലയിക്കുന്നു.

കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ വളർച്ച മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന് മുന്നിൽ ഏറ്റവും വലിയ പുതിയ ചോദ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ഒരു യന്ത്രം മനുഷ്യനെപ്പോലെ തീരുമാനമെടുക്കുകയും ഭാഷ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചിത്രം നിർമ്മിക്കുകയും കോഡ് എഴുതുകയും ശാസ്ത്രീയ വിവരങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ മനുഷ്യത്തൊഴിലിന്റെ പങ്ക് എങ്ങനെ നിർവചിക്കണം?

ആദ്യമായി, കൃത്രിമബുദ്ധിയെ ഒരു സ്വതന്ത്ര സാമൂഹിക സ്രഷ്ടാവായി കാണുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി തെറ്റാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധി മനുഷ്യർ വികസിപ്പിച്ച ഗണിതരീതികൾ, കമ്പ്യൂട്ടിങ് അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, പരിശീലനവിവരങ്ങൾ, ഭാഷാപരമായ ശേഖരങ്ങൾ, മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ അറിവ് എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതിനാൽ കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ “ബുദ്ധി” ഒരു സാമൂഹികമായി സഞ്ചിതമായ അറിവിന്റെ സാങ്കേതികസംഘടനയാണ്.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു പുതിയ പ്രശ്നം ഉയരുന്നു. ഒരു AI സംവിധാനം ഒരിക്കൽ പരിശീലിപ്പിച്ച ശേഷം വളരെ ചെറിയ അധിക ചെലവിൽ അനവധി ഉപയോക്താക്കൾക്ക് സേവനം നൽകാൻ കഴിയും. ഇതിലൂടെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ തുടക്കച്ചെലവും ആവർത്തിച്ചുള്ള ഉപയോഗത്തിന്റെ ചെലവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വളരെ വലുതാകുന്നു.

ഇതിന്റെ ഫലമായി കൃത്രിമബുദ്ധി ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയെ അസാധാരണമായി വർധിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിക്കുന്നത് സ്വയം മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ വർധനയല്ല. അത് തൊഴിലിന്റെ സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ സമയത്തെ കുറയ്ക്കുകയും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ചെലവ് കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യാം. ആ നേട്ടം ആരാണ് കൈവശപ്പെടുത്തുന്നത് എന്നതാണ് രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചോദ്യം.

കൃത്രിമബുദ്ധി ഉപയോഗിച്ച് ഒരാൾ ഒരു ദിവസം ചെയ്യേണ്ട ജോലി ഒരു മണിക്കൂറിൽ പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയുകയാണെങ്കിൽ, സമൂഹത്തിന് വലിയൊരു നേട്ടമാണ് ഉണ്ടായത്. എന്നാൽ ആ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥൻ ശേഷിക്കുന്ന സമയം തൊഴിലാളിക്ക് തിരികെ നൽകാതെ കൂടുതൽ ജോലി ആവശ്യപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറുന്നില്ല. മറിച്ച് അത് തൊഴിൽതീവ്രത വർധിപ്പിക്കുന്ന ഉപാധിയായി മാറാം.

ഇതാണ് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം. മനുഷ്യനെ തൊഴിൽബന്ധനത്തിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും അതേ മനുഷ്യനെ കൂടുതൽ ശക്തമായി നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും ഒരേ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.

മാർക്സിന്റെ വിശകലനത്തിൽ **ജീവിക്കുന്ന തൊഴിൽ (living labour)**യും **മരിച്ച തൊഴിൽ (dead labour)**യും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. യന്ത്രം മുൻകാല മനുഷ്യത്തൊഴിലിന്റെ സഞ്ചിതരൂപമാണ്. അത് സ്വയം പുതിയ സാമൂഹിക മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സ്വതന്ത്ര ഉറവിടമല്ല. ജീവിക്കുന്ന തൊഴിലാളി യന്ത്രത്തെ ഉപയോഗിക്കുകയും ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയെ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകുകയും ചെയ്യുന്നു.

കൃത്രിമബുദ്ധി ഈ വ്യത്യാസത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. കാരണം AI ഒരു സാധാരണ യന്ത്രംപോലെ മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; മുൻകാല മനുഷ്യ അറിവിന്റെ വളരെ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപങ്ങളെ computational രൂപത്തിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ AIയെ സഞ്ചിത സാമൂഹിക ബുദ്ധിയുടെ യന്ത്രവൽക്കരിച്ച രൂപം എന്ന് കാണുന്നത് കൂടുതൽ ഉചിതമാണ്.

ഇതിലൂടെ ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു. സമൂഹത്തിന്റെ മുൻകാല അറിവും കൂട്ടായ ബുദ്ധിയും ഒരു സ്വകാര്യ മൂലധനോപകരണമായി മാറുമ്പോൾ, സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിച്ച ബൗദ്ധിക ശേഷി സ്വകാര്യമായി കൈവശപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു. ഇത് മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത രൂപത്തോടൊപ്പം സാമൂഹിക അറിവിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണം എന്ന പുതിയ പ്രശ്നവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതിനാൽ ഭാവിയിലെ മാർക്സിയൻ വിശകലനം “യന്ത്രം മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുമോ?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ മാത്രം നിൽക്കരുത്. അതിനൊപ്പം “സമൂഹം സൃഷ്ടിച്ച അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത ആരുടേതാണ്?” എന്ന ചോദ്യവും ചേർക്കണം. യാന്ത്രികവൽക്കരണം തൊഴിലാളിയുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ യാന്ത്രികവൽക്കരണം തൊഴിലാളികളുടെ എണ്ണം കുറയ്ക്കുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു: ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിക്കുന്ന അതേ പ്രക്രിയ തൊഴിലാളികളുടെ വാങ്ങൽശേഷിയെ ദുർബലപ്പെടുത്താൻ സാധ്യതയുണ്ട്.

തൊഴിലാളികളുടെ വലിയൊരു വിഭാഗം തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുകയോ വരുമാനം കുറയുകയോ ചെയ്താൽ വിപണിയിലെ ആവശ്യകത കുറയാം. എന്നാൽ മുതലാളിത്ത ഉൽപ്പാദനം തുടർച്ചയായി കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും സേവനങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വളർച്ചയും സാമൂഹിക ഉപഭോഗശേഷിയുടെ പരിമിതിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ശക്തമാകാം.

ഇത് മാർക്സിയൻ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി സിദ്ധാന്തവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാവുന്ന ഒരു പ്രധാന പ്രശ്നമാണ്. ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കാൻ മൂലധനം നിരന്തരം സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം തൊഴിലാളികളുടെ വരുമാനത്തിൽ ആവശ്യമായ വർധനയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ച സാധനങ്ങളും സേവനങ്ങളും വാങ്ങാനുള്ള സാമൂഹിക ശേഷിയിൽ പ്രശ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യം പുതിയ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു വശത്ത് കൃത്രിമബുദ്ധി, റോബോട്ടിക്സ്, യാന്ത്രികവൽക്കരണം എന്നിവ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ വൻതോതിൽ വർധിപ്പിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് തൊഴിൽ വിപണിയിലെ അനിശ്ചിതത്വം, താൽക്കാലിക തൊഴിൽ, കുറഞ്ഞ വേതനം, വരുമാന അസമത്വം എന്നിവ സാമൂഹിക ആവശ്യകതയെ പരിമിതപ്പെടുത്താം.

ഭൂമിയും യന്ത്രങ്ങളും ഫാക്ടറികളും വ്യവസായ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ പ്രധാന ഉൽപ്പാദനോപാധികളായിരുന്നെങ്കിൽ, ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ വിവരത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം ഒരു പ്രധാന ഉൽപ്പാദനശക്തിയായി മാറുന്നു.

എന്നാൽ വിവരത്തിന്റെ പ്രത്യേകത അത് പരമ്പരാഗത വസ്തുവിനെപ്പോലെ അപൂർവമല്ല എന്നതാണ്. ഒരു വിവരം ഒരാൾ ഉപയോഗിച്ചാലും മറ്റൊരാൾക്ക് ഉപയോഗിക്കാം. അതിന്റെ പകർപ്പ് സൃഷ്ടിക്കാൻ പലപ്പോഴും വലിയ അധികചെലവ് ആവശ്യമില്ല. അതിനാൽ വിവരത്തെ കൃത്രിമമായി അപൂർവമാക്കുന്നതിനുള്ള നിയമപരവും സാങ്കേതികവുമായ സംവിധാനങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു.

ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശം, പേറ്റന്റ്, പകർപ്പവകാശം, രഹസ്യവിവര സംരക്ഷണം, സാങ്കേതിക പ്രവേശനനിയന്ത്രണം എന്നിവ വിവരത്തെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിൽ നിലനിർത്താനുള്ള ഉപാധികളാണ്. ഇതിലൂടെ അറിവിന്റെ സ്വാഭാവിക സമൃദ്ധിയും കുത്തക സൃഷ്ടിക്കുന്ന കൃത്രിമ അപൂർവതയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഒരു ശക്തമായ വിയോജക പ്രക്രിയയാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ വിവരത്തിന്റെ പകർപ്പിനെ എളുപ്പമാക്കുന്നു; മൂലധനം അതേ വിവരത്തിന് കൃത്രിമമായ അപൂർവത സൃഷ്ടിച്ച് വിപണിവില നിലനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സംയോജകശക്തിയും മൂലധനത്തിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണശക്തിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്.

എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ ലോകം സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ മാത്രം മേഖലയല്ല. സ്വതന്ത്ര സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, തുറന്ന അറിവ് (open knowledge), തുറന്ന വിവരശേഖരങ്ങൾ, സഹകരണ ഡിജിറ്റൽ വേദികൾ, സമൂഹാധിഷ്ഠിത സാങ്കേതികസംരംഭങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ മറ്റൊരു സാധ്യത മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു.

ഇവിടെ മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ബുദ്ധി നേരിട്ട് സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാകുന്നു. വ്യക്തികൾ സ്വമേധയാ അറിവും കോഡും വിവരവും സംഭാവന ചെയ്യുന്നു. ഈ സംഭാവനകൾ ഒരുമിച്ച് ചേർന്ന് വ്യക്തിഗത ഉടമസ്ഥതയെ മറികടക്കുന്ന ഒരു ഡിജിറ്റൽ പൊതുസമ്പത്ത് (digital commons) സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സംയോജകബലത്തിന്റെ സാമൂഹികരൂപം ആയി കാണാം. വ്യക്തിഗത ശേഷികൾ തമ്മിൽ സംയോജിക്കുമ്പോൾ അവയിൽനിന്ന് വ്യക്തികൾക്കൊറ്റയ്ക്ക് സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരു പുതിയ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ചരിത്രപരമായ ദ്വന്ദ്വം വ്യക്തമാകുന്നത്. അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വകാര്യ കുത്തകയ്ക്കും ഉപയോഗിക്കാം; സാമൂഹിക പൊതുസമ്പത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം. അതേ കൃത്രിമബുദ്ധി സ്വകാര്യ ലാഭത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കാം; പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിക്കാനും കഴിയും.

അതുകൊണ്ട് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഭാവി മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ഒന്നല്ല. അത് ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളും സാമൂഹിക അധികാരബന്ധങ്ങളും നിർണ്ണയിക്കുന്ന ചരിത്രപ്രക്രിയയാണ്.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ വർഗ്ഗവൈരുദ്ധ്യം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല. അതിന്റെ രൂപമാണ് മാറുന്നത്. ഒരു വശത്ത് സാങ്കേതികവിദ്യ, വിവരശേഖരം, കൃത്രിമബുദ്ധി, ധനം, ആഗോള ശൃംഖലകൾ എന്നിവ നിയന്ത്രിക്കുന്ന മൂലധനകേന്ദ്രങ്ങൾ. മറുവശത്ത് ഈ സംവിധാനത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിനും പ്രവർത്തനത്തിനും ആവശ്യമായ വിവിധതരം തൊഴിൽ ചെയ്യുന്ന വിശാലമായ ജനവിഭാഗങ്ങൾ.

ഇവർക്കിടയിൽ ഒരു പുതിയ ഇടനില പാളിയും വളരുന്നു. ഉയർന്ന കഴിവുള്ള സാങ്കേതികവിദഗ്ധർ, മാനേജർമാർ, ഡാറ്റാ ശാസ്ത്രജ്ഞർ, ഗവേഷകർ തുടങ്ങിയവർ ഉയർന്ന വരുമാനം നേടുമ്പോഴും അവരുടെ തൊഴിൽശേഷിയും പലപ്പോഴും മൂലധനത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയ്ക്ക് കീഴിലാണ്. അതിനാൽ ഉയർന്ന വേതനം ലഭിക്കുന്നത് മാത്രം വർഗ്ഗബന്ധത്തെ നിർവചിക്കുന്നില്ല. ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയും തൊഴിൽശക്തിയുടെ നിയന്ത്രണവും ഇപ്പോഴും അടിസ്ഥാനപരമാണ്.

ഇതോടെ വർഗ്ഗവൈരുദ്ധ്യം ഒരു ലളിതമായ “തൊഴിലാളി വിരുദ്ധ മുതലാളി” ദ്വന്ദ്വത്തിൽ മാത്രം പ്രകടമാകാതെ പല തലങ്ങളിലായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നിരുന്നാലും ഈ സങ്കീർണ്ണത അടിസ്ഥാന വർഗ്ഗബന്ധത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അതിനെ കൂടുതൽ പാളികളുള്ളതാക്കുന്നു.

ഇവയെല്ലാം ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിലെ മിച്ചമൂല്യത്തെ ഒരു വിശാലമായ പ്രക്രിയയായി കാണേണ്ടിവരും. മനുഷ്യന്റെ ശാരീരിക തൊഴിൽ, ബൗദ്ധിക തൊഴിൽ, ഡിജിറ്റൽ തൊഴിൽ, ആൽഗരിതമിക നിയന്ത്രണം, വിവരശേഖരണം, സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യം, കുത്തകാധികാരം, സാമ്പത്തിക ശക്തി എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു മൂലധനസമാഹരണ ശൃംഖലയാണ് ഇത്. അതിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഇപ്പോഴും മനുഷ്യരുടെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയും അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉപയോഗവും സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തലും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇതിനെ ഒരു മൂല്യസൃഷ്ടിയുടെ ബഹുതല ക്ഷേത്രം (multi-layered field of value creation) ആയി കാണാം. ഭൗതികതലത്തിൽ മനുഷ്യരും യന്ത്രങ്ങളും ഊർജവും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ജൈവതലത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ശരീരവും മസ്തിഷ്കവും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ബൗദ്ധികതലത്തിൽ അറിവും ചിന്തയും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഡിജിറ്റൽ തലത്തിൽ വിവരവും ആൽഗരിതവും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാമൂഹികതലത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാമ്പത്തികതലത്തിൽ വിപണിയും ധനവും ഉടമസ്ഥതയും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഈ തലങ്ങൾ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ മിച്ചമൂല്യത്തെ ഒരു ഒറ്റ ഉൽപ്പാദനഘട്ടത്തിൽ കണ്ടെത്തുന്നതിനു പകരം മുഴുവൻ മൂലധനചക്രത്തിലൂടെയും അതിന്റെ സൃഷ്ടി, കൈമാറ്റം, വിതരണം, കൈവശപ്പെടുത്തൽ എന്നിവ പരിശോധിക്കണം.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ഈ ചക്രത്തിലേക്ക് വിവരം, ആൽഗരിതം, കൃത്രിമബുദ്ധി, ശൃംഖലാപ്രഭാവം, ഡിജിറ്റൽ വാടക, സാമൂഹിക ശ്രദ്ധ തുടങ്ങിയ പുതിയ ഘടകങ്ങൾ പ്രവേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ ചക്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ലക്ഷ്യം മാറുന്നില്ല: മൂലധനത്തിന്റെ സ്വയം വികസനം (self-expansion of capital).

ഇവിടെയാണ് മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ആഴം വ്യക്തമാകുന്നത്. മുതലാളിത്തം രൂപം മാറ്റുന്നു; അതിന്റെ സാങ്കേതിക ഉപകരണങ്ങൾ മാറുന്നു; തൊഴിൽരീതികൾ മാറുന്നു; വിപണികൾ മാറുന്നു; എന്നാൽ മൂലധനത്തിന്റെ സ്വയം വികസനത്തിനുള്ള പ്രേരണ തുടരുന്നു. അതിനാൽ മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തം ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിലെ ഫാക്ടറി സംവിധാനത്തിന്റെ വിവരണം മാത്രമല്ല; മൂലധനത്തിന്റെ സ്വയംവികസനത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള അടിസ്ഥാന സൈദ്ധാന്തിക ഘടനയാണ്.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഈ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രസക്തി ഇതിലാണ്: സാങ്കേതികവിദ്യ എത്രമാത്രം പുരോഗമിച്ചാലും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും അതിന്റെ സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തലും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ പ്രശ്നം നിലനിൽക്കും.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നത് മാർക്സിനെ ഉപേക്ഷിക്കുക എന്നതല്ല; മറിച്ച് മാർക്സിന്റെ വിശകലനത്തെ പുതിയ quantum layers-ലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യൻ, യന്ത്രം, വിവരം, അറിവ്, പ്രകൃതി, സമൂഹം, മൂലധനം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെ ചലനാത്മക സമഗ്രതയിൽ മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങളെ കണ്ടെത്തുകയാണ് ഡിജിറ്റൽ കാലഘട്ടത്തിലെ മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യം.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പ്രസക്തി പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഒടുവിൽ എത്തിച്ചേരുന്നത് ഒരു അടിസ്ഥാന സത്യത്തിലേക്കാണ്: മുതലാളിത്തത്തിന്റെ സാങ്കേതിക രൂപം മാറിയാലും അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ സ്വയം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല. ആവി യന്ത്രത്തിൽനിന്ന് വൈദ്യുതിയിലേക്കും, വൈദ്യുതിയിൽനിന്ന് കമ്പ്യൂട്ടറിലേക്കും, കമ്പ്യൂട്ടറിൽനിന്ന് ഇന്റർനെറ്റിലേക്കും, ഇന്റർനെറ്റിൽനിന്ന് കൃത്രിമബുദ്ധിയിലേക്കും സാങ്കേതികവിദ്യ വളർന്നിട്ടും മൂലധനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രേരണ — മൂലധനത്തിന്റെ സ്വയംവികസനം — തുടരുന്നു. കൂടുതൽ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുകയും അതിനെ വീണ്ടും മൂലധനമാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ ചലനമാണ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ തുടർച്ചയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.

എന്നാൽ ഈ തുടർച്ചയെ ഒരു യാന്ത്രിക ആവർത്തനമായി കാണാൻ കഴിയില്ല. ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങൾ കൂടുതൽ ബൗദ്ധികവും വിവരാധിഷ്ഠിതവും ശൃംഖലാപരവും സ്വയംപ്രവർത്തനക്ഷമവുമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യരുടെ അറിവും ഭാഷയും ശ്രദ്ധയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും സൃഷ്ടിപരതയും ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയുമായി കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനവും കൈവശപ്പെടുത്തലും ഇനി ഫാക്ടറിയിലെ ദൃശ്യമായ തൊഴിൽപ്രക്രിയയിൽ മാത്രം അന്വേഷിക്കാനാവില്ല.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം അതുകൊണ്ട് മൂല്യസൃഷ്ടിയുടെ സാമൂഹിക പരിധി വിപുലീകരിക്കുന്നു. തൊഴിലാളിയുടെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് തൊഴിലിന്റെ പരിധി മനുഷ്യന്റെ ബുദ്ധിയിലേക്കും അറിവിലേക്കും സാമൂഹിക ഇടപെടലുകളിലേക്കും ഡിജിറ്റൽ പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വിപുലീകരണത്തോടൊപ്പം ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യവും വളരുന്നു: ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കാളികളാകുന്ന മനുഷ്യരുടെ എണ്ണം വർധിക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണവും അതിന്റെ സാമ്പത്തിക ഫലത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും കുറച്ച് മൂലധനകേന്ദ്രങ്ങളിൽ കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു.

ഇതാണ് ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യം. ഉൽപ്പാദനം കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകുന്നു; കൈവശപ്പെടുത്തൽ കൂടുതൽ സ്വകാര്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു. ലോകമെമ്പാടുമുള്ള കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ തൊഴിലും അറിവും പെരുമാറ്റവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ചേർന്നാണ് ഡിജിറ്റൽ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ആ സമ്പത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത, നിയന്ത്രണം, വിതരണരീതി എന്നിവ വളരെ ചെറിയ എണ്ണം കോർപ്പറേറ്റ് ശക്തികളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇത് വെറും സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യമല്ല. ഇത് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ഒരു ആഗോള സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യമാണ്. ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ മനുഷ്യരെ അഭൂതപൂർവമായ രീതിയിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. അറിവ് അതിവേഗം കൈമാറപ്പെടുന്നു. ഉൽപ്പാദനം ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ അതിർത്തികളെ മറികടക്കുന്നു. മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ബുദ്ധി മുമ്പൊരിക്കലും കാണാത്ത രീതിയിൽ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് സംയോജകബലത്തിന്റെ വളർച്ച.

അതേ സമയം ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത, വിവരത്തിന്റെ കുത്തകവൽക്കരണം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ കേന്ദ്രീകൃത നിയന്ത്രണം, തൊഴിൽവിഭജനം, വരുമാന അസമത്വം, ആൽഗരിതമിക നിരീക്ഷണം, തൊഴിലിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം എന്നിവ സാമൂഹിക വിയോജകബലങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ സമൂഹത്തിന്റെ ഉള്ളിൽതന്നെ പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ രണ്ട് പ്രവണതകൾ വളരുന്നു: മനുഷ്യരെ കൂടുതൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സാങ്കേതികശക്തിയും മനുഷ്യരെ സാമ്പത്തികമായി കൂടുതൽ വിഭജിക്കുന്ന മൂലധനബന്ധവും.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ (dynamic equilibrium) എന്ന ആശയം നിർണായകമാകുന്നത്. മുതലാളിത്തം ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയ്ക്കിടയിൽ താൽക്കാലിക സമതുലിതാവസ്ഥകൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു; തൊഴിലാളി പുതിയ കഴിവുകൾ കൈവരിക്കുന്നു. യന്ത്രവൽക്കരണം ചില ജോലികൾ ഇല്ലാതാക്കുന്നു; പുതിയ ജോലികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കുത്തകകൾ ശക്തമാകുന്നു; അവയ്ക്കെതിരെ പുതിയ സഹകരണരൂപങ്ങൾ ഉയരുന്നു. സ്വകാര്യവൽക്കരണം വ്യാപിക്കുന്നു; അതോടൊപ്പം തുറന്ന അറിവിന്റെയും ഡിജിറ്റൽ പൊതുസമ്പത്തിന്റെയും സാധ്യതകളും വികസിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ ഒരു വശത്തെ മാത്രം കാണുന്നത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനത്തിന് മതിയാകില്ല. വിരുദ്ധശക്തികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് ചരിത്രചലനത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.

ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അല്ല. അത് മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ ഒരു പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി, റോബോട്ടിക്സ്, സ്വയംപ്രവർത്തന സംവിധാനങ്ങൾ, ആഗോള വിവരശൃംഖലകൾ, തുറന്ന അറിവ്, ഡിജിറ്റൽ സഹകരണം എന്നിവ ചേർന്ന് മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ അഭൂതപൂർവമായ രീതിയിൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു വലിയ ചരിത്രപരമായ സാധ്യത ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. മനുഷ്യർക്ക് ആവശ്യമായ വസ്തുക്കളും സേവനങ്ങളും വളരെ കുറച്ച് തൊഴിൽസമയത്തിൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സമൂഹം സാങ്കേതികമായി കൂടുതൽ സാധ്യമാകുന്നു. അതായത് മനുഷ്യന്റെ ജീവൻ നിലനിർത്തുന്നതിനായി നിർബന്ധമായും ചെലവഴിക്കേണ്ട തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു. മനുഷ്യന് വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ശാസ്ത്രത്തിനും കലക്കും സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾക്കും സൃഷ്ടിപരതയ്ക്കും വിശ്രമത്തിനും കൂടുതൽ സമയം ലഭിക്കാം.

എന്നാൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ കീഴിൽ ഈ സാങ്കേതിക സാധ്യത സ്വതന്ത്രമായി സാമൂഹിക വിമോചനമായി മാറുന്നില്ല. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിച്ചതിന്റെ ഫലം തൊഴിലാളിയുടെ സ്വതന്ത്രസമയമായി മാറുന്നതിനുപകരം തൊഴിലില്ലായ്മയായോ തൊഴിൽഅനിശ്ചിതത്വമായോ കുറഞ്ഞ വേതനമായോ കൂടുതൽ തൊഴിൽതീവ്രതയായോ മാറാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികമായി സാധ്യമായ വിമോചനവും സാമൂഹികമായി യാഥാർത്ഥ്യമാകുന്ന വിമോചനവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്.

ഈ വ്യത്യാസമാണ് മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രസക്തിയെ വ്യക്തമാക്കുന്നത്. സാങ്കേതികവിദ്യ എത്രമാത്രം പുരോഗമിച്ചാലും അതിന്റെ ഫലം ആരുടെ കൈകളിലാണ് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത് എന്ന ചോദ്യം നിലനിൽക്കും. ഒരു കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനം ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികളുടെ ജോലി കുറയ്ക്കുമ്പോൾ അതിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടം സമൂഹത്തിനാകെ ലഭിക്കുമോ? അല്ലെങ്കിൽ അത് കുറച്ച് മൂലധന ഉടമകളുടെ ലാഭമായി മാറുമോ? ഒരു സ്വയംപ്രവർത്തന ഫാക്ടറി ഉൽപ്പാദനം ഇരട്ടിയാക്കുമ്പോൾ തൊഴിലാളികളുടെ ജോലി സമയം പകുതിയാക്കുമോ? അല്ലെങ്കിൽ തൊഴിലാളികളുടെ പകുതിയെ പുറത്താക്കുകയും ശേഷിക്കുന്നവരിൽ തൊഴിൽതീവ്രത വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമോ?

ഇവയ്ക്ക് സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വയം ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല. ഉടമസ്ഥതയും വർഗ്ഗശക്തികളുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥയും ആണ് ഉത്തരം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലെ മാർക്സിയൻ രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യം മിച്ചമൂല്യത്തെ പഴയ വ്യവസായ മാതൃകയിൽ മാത്രം അന്വേഷിക്കുക എന്നതല്ല. അതിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയാണ്. തൊഴിൽശക്തിയുടെ നേരിട്ടുള്ള ഉപയോഗത്തോടൊപ്പം ബൗദ്ധിക തൊഴിൽ, ഡിജിറ്റൽ തൊഴിൽ, വിവരാധിഷ്ഠിത പ്രവർത്തനം, ആൽഗരിതമിക തൊഴിൽനിയന്ത്രണം, പ്ലാറ്റ്ഫോം അധിഷ്ഠിത തൊഴിൽ, ആഗോള തൊഴിൽശൃംഖലകൾ എന്നിവയെല്ലാം പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

അതോടൊപ്പം ഒരു നിർണായകമായ സൈദ്ധാന്തിക ജാഗ്രതയും ആവശ്യമാണ്. ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലെ എല്ലാ വരുമാനവും മിച്ചമൂല്യം എന്നു വിളിക്കരുത്. കുത്തകവാടക, സാമ്പത്തിക ലാഭം, ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശത്തിൽനിന്നുള്ള വരുമാനം, ധനകാര്യലാഭം, വിപണിയിലെ ഇടനില നിയന്ത്രണം എന്നിവയ്ക്ക് പ്രത്യേക സ്വഭാവമുണ്ട്. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം മിച്ചമൂല്യസൃഷ്ടിയുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു, ഏത് ഘട്ടത്തിൽ ഉൽപ്പാദിത മിച്ചമൂല്യം കൈമാറ്റത്തിലൂടെയോ വാടകയിലൂടെയോ ധനകാര്യരൂപത്തിലൂടെയോ വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് പഠിക്കേണ്ടത്.

ഈ വ്യത്യാസം സംരക്ഷിക്കുമ്പോഴാണ് മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ ശക്തി നിലനിൽക്കുന്നത്. അതിന്റെ പരിധി അനാവശ്യമായി വികസിപ്പിച്ച് എല്ലാ സാമ്പത്തിക നേട്ടങ്ങളെയും മിച്ചമൂല്യം എന്നു വിളിക്കുന്നത് സിദ്ധാന്തത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയല്ല, ദുർബലപ്പെടുത്തുകയാണ് ചെയ്യുക. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ സമഗ്രതയും വ്യത്യാസവും ഒരേസമയം നിലനിർത്തുന്ന ഒരു രീതിശാസ്ത്രം നൽകുന്നു. വിവിധ സാമ്പത്തിക രൂപങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കാണുന്നതിനൊപ്പം അവയുടെ പ്രത്യേകതയും സംരക്ഷിക്കണം.

ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ അതുകൊണ്ട് ഒരു പുതിയ മൂലധനത്തിന്റെ quantum layer structure തിരിച്ചറിയാം. ഭൗതികതലത്തിൽ ഖനിജങ്ങൾ, ഊർജം, സെമികണ്ടക്ടറുകൾ, കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ, വിവരശേഖരണകേന്ദ്രങ്ങൾ എന്നിവ നിലനിൽക്കുന്നു. സാങ്കേതികതലത്തിൽ സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, ആൽഗരിതങ്ങൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി, യാന്ത്രികവൽക്കരണം എന്നിവ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. തൊഴിൽതലത്തിൽ ശാരീരികവും ബൗദ്ധികവുമായ തൊഴിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. വിവരതലത്തിൽ ഡാറ്റയും അറിവും സഞ്ചരിക്കുന്നു. സാമൂഹികതലത്തിൽ ഉപയോക്താക്കളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്നു. സാമ്പത്തികതലത്തിൽ വിപണി, കുത്തക, ധനം, ഉടമസ്ഥത എന്നിവ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയതലത്തിൽ നിയമങ്ങളും നയങ്ങളും അധികാരബന്ധങ്ങളും ഈ മുഴുവൻ ഘടനയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു.

ഈ തലങ്ങൾ വേർതിരിച്ചവയല്ല. അവ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്നാണ് ഡിജിറ്റൽ മൂലധനത്തിന്റെ ഉദ്ഭവഗുണം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യയെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ മതിയാകില്ല. മുഴുവൻ ഘടനയെയും അതിന്റെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളെയും പഠിക്കണം. ഇവിടെ മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തം ഒരു കേന്ദ്രബന്ധമായി തുടരുന്നു. കാരണം ഈ എല്ലാ തലങ്ങളെയും ഒടുവിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ചോദ്യം സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന അധികസമ്പത്ത് എങ്ങനെ കൈവശപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു എന്നതാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ചരിത്രവൈരുദ്ധ്യവും ഇതുതന്നെയാണ്. ഉൽപ്പാദനം കൂടുതൽ കൂടുതൽ സാമൂഹികമാകുന്നു. ഒരൊറ്റ ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ പിന്നിൽ പോലും ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിലും കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹിക അറിവും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ആ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഫലം സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയായി നിലനിൽക്കുന്നു. ഇതോടെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശക്തികളും സ്വകാര്യ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ മൂർച്ചയാകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ വൈരുദ്ധ്യം ഒരു അന്തിമ നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല. അത് പുതിയ സാമൂഹിക രൂപങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവത്തിനുള്ള സാധ്യതയാണ്. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ ഉള്ളിൽ വളരുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ അതിന്റെ പരിധികളെ മറികടക്കുന്ന ഘട്ടത്തിലെത്തുമ്പോൾ ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കാം. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ അന്തിമരൂപമല്ല. അതിനുള്ളിൽ തന്നെ അതിനെ മറികടക്കാനുള്ള സാങ്കേതികവും സാമൂഹികവുമായ സാധ്യതകൾ വളരുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ പൊതുസമ്പത്ത്, തുറന്ന ശാസ്ത്രം, സ്വതന്ത്ര സോഫ്റ്റ്‌വെയർ, സഹകരണ വേദികൾ, പൊതുസ്വത്തായ വിവരശേഖരങ്ങൾ, സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ, കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ പൊതുതാൽപര്യ ഉപയോഗം എന്നിവ ഈ സാധ്യതയുടെ വിവിധ രൂപങ്ങളാണ്. ഇവ ഇപ്പോൾ പരിമിതവും വിഘടിതവുമായിരിക്കാം. എന്നാൽ അവ ഒരു അടിസ്ഥാന ചരിത്രസാധ്യത തെളിയിക്കുന്നു: ഉയർന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കേണ്ടതില്ല.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പ്രധാന സിദ്ധാന്തപരമായ നിഗമനം ലഭിക്കുന്നു. സാങ്കേതിക പുരോഗതിയും സാമൂഹിക പുരോഗതിയും ഒരേ കാര്യമല്ല. സാങ്കേതിക പുരോഗതി ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു. സാമൂഹിക പുരോഗതി ആ വർധിച്ച ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഫലം മനുഷ്യരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും സമത്വത്തിനും ക്ഷേമത്തിനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്ന രീതിയിലാണ് അളക്കേണ്ടത്.

അതുകൊണ്ട് ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തെ മറികടക്കാനുള്ള ചോദ്യം “കൂടുതൽ സാങ്കേതികവിദ്യ വേണമോ?” എന്നതല്ല. കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യം “സാങ്കേതികവിദ്യ ആരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരിക്കണം, അതിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന അധികസമ്പത്ത് ആരുടെ ആവശ്യങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗിക്കണം?” എന്നതാണ്.

ഇവിടെയാണ് മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തം വീണ്ടും രാഷ്ട്രീയ സിദ്ധാന്തമായി മാറുന്നത്. മിച്ചമൂല്യം വെറും സാമ്പത്തിക കണക്കുകൂട്ടലല്ല; ഉൽപ്പാദനശേഷിയും ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള സാമൂഹികബന്ധത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. ആരാണ് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നത്, ആരാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, ആരാണ് കൈവശപ്പെടുത്തുന്നത് എന്ന ചോദ്യങ്ങളാണ് അതിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ അതിനെ കൂടുതൽ വിപുലമായി ഇങ്ങനെ പറയാം: മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷി വളരുന്തോറും അതിനെ സ്വകാര്യമായി നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഉടമസ്ഥതാരൂപങ്ങളുമായുള്ള വൈരുദ്ധ്യവും വളരുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ തീവ്രത ഒരു പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ പുതിയ സാമൂഹിക സംഘടനാരൂപങ്ങൾക്കുള്ള സാധ്യത ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തം ഒരു പഴയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അവശിഷ്ടമല്ല. അത് മൂലധനത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നതിനും സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനും ഭാവിയിലെ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ കണ്ടെത്തുന്നതിനുമുള്ള സജീവമായ വിശകലനോപാധിയാണ്.

മാർക്സിന്റെ കാലത്തെ ഫാക്ടറി ഇന്ന് ഒരു ആഗോള ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലയായി വികസിച്ചിരിക്കാം. തൊഴിലാളിയുടെ കൈയിലെ ഉപകരണം ഇന്ന് കമ്പ്യൂട്ടറോ മൊബൈൽ ഫോണോ ആകാം. മേൽനോട്ടക്കാരന്റെ സ്ഥാനത്ത് ആൽഗരിതം വന്നിരിക്കാം. യന്ത്രം കൃത്രിമബുദ്ധിയിലേക്ക് പരിണമിച്ചിരിക്കാം. ഉൽപ്പന്നം ഭൗതിക വസ്തുവിൽനിന്ന് ഡിജിറ്റൽ സേവനമായി മാറിയിരിക്കാം. എന്നാൽ അടിസ്ഥാനചോദ്യം മാറിയിട്ടില്ല: മനുഷ്യരുടെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന അധികസമ്പത്ത് ആരാണ് കൈവശപ്പെടുത്തുന്നത്?

ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം കണ്ടെത്തുന്നിടത്താണ് മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഇന്നത്തെ പ്രസക്തി. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം ഒരു പരിപൂർണ്ണമായ പുതിയ സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയല്ല; മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട ഒരു പുതിയ ഗുണനിലവാരമാണ്. അതിന്റെ പുതിയ സാങ്കേതിക പാളികൾ പഴയ മൂലധനബന്ധങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും വ്യാപിപ്പിക്കുകയും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മിച്ചമൂല്യസൃഷ്ടി ഫാക്ടറിയിൽനിന്ന് ആഗോള ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലയിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. തൊഴിൽശക്തി ശരീരത്തിൽനിന്ന് ബുദ്ധിയിലേക്കും വിവരത്തിലേക്കും സാമൂഹിക പ്രവർത്തനത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. മൂലധനം ഭൗതിക സ്വത്തുകളിൽനിന്ന് വിവരത്തിലും ആൽഗരിതത്തിലും ശൃംഖലകളിലും കൃത്രിമബുദ്ധിയിലും കൂടുതൽ ശക്തമായി കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു.

എന്നാൽ ഈ വികസനം തന്നെയാണ് ഒരു പുതിയ ചരിത്രവൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്: മനുഷ്യരാശിയുടെ കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷി സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽനിന്ന് എത്രത്തോളം മോചിതമാകുമോ, അത്രത്തോളം ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കും.

അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ളതല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ വികസിച്ച കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദനശേഷിയും അതിനെ സ്വകാര്യമായി കൈവശപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ളതാണ്. ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ തിരിച്ചറിയാനും അതിന്റെ ചലനനിയമങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യാനും മിച്ചമൂല്യസിദ്ധാന്തം ഇന്നും അനിവാര്യമാണ്.

മുതലാളിത്തം ഡിജിറ്റലായി; മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ രൂപം മാറി; തൊഴിൽ മാറി; മൂലധനത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങൾ മാറി. എന്നാൽ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവും സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തലും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം തുടരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ, ഈ വൈരുദ്ധ്യം തന്നെയാണ് ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചലനശക്തിയും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ അതിരും.