വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധികളെ അതിജീവിക്കൽ — ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ

മനുഷ്യജീവിതം ഒരിക്കലും മാറ്റമില്ലാതെ ഒരേ നിലയിൽ തുടരുന്ന ഒന്നല്ല. ജനനം മുതൽ മരണംവരെ മനുഷ്യൻ നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങളിലൂടെയും പൊരുത്തപ്പെടലുകളിലൂടെയും സംഘർഷങ്ങളിലൂടെയും പുനഃസംഘടനകളിലൂടെയും കടന്നുപോകുന്നു. സന്തോഷവും ദുഃഖവും, നേട്ടവും നഷ്ടവും, വിജയവും പരാജയവും, സുരക്ഷയും അനിശ്ചിതത്വവും, ബന്ധവും വേർപാടും, ആരോഗ്യവും രോഗവും, പ്രതീക്ഷയും നിരാശയും ജീവിതത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടങ്ങളിൽ പരസ്പരം മാറിമാറി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധി ഒരു അപൂർവമായ വ്യതിചലനം മാത്രമല്ല; ജീവിക്കുന്നതിന്റെ സ്വാഭാവിക ചലനത്തിന്റെ തന്നെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ പ്രതിസന്ധി സംഭവിക്കുന്ന നിമിഷത്തിൽ അത് ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ചലനമായി മനുഷ്യന് അനുഭവപ്പെടാറില്ല. സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ അടിത്തറ തകർന്നുപോയതായും ഭാവി അനിശ്ചിതമായതായും എല്ലാം നിയന്ത്രണാതീതമായതായും തോന്നാം. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഈ അനുഭവത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. പ്രതിസന്ധി വെറും പ്രതികൂലസംഭവമല്ല; നിലവിലുള്ള ജീവിതസന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുകയും പുതിയൊരു സന്തുലിതാവസ്ഥ രൂപപ്പെടേണ്ടിവരികയും ചെയ്യുന്ന ഗുണപരമായ പരിവർത്തനഘട്ടമാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ധാരണപ്രകാരം പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ അസ്തിത്വങ്ങളും പരസ്പരവിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജകബലങ്ങളുടെയും വിയോജകബലങ്ങളുടെയും നിരന്തരമായ ഇടപെടലിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. സംയോജകബലം ഒരു അസ്തിത്വത്തിലെ ഘടകങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുകയും അതിന്റെ ഏകീകരണവും സ്വത്വവും ഘടനയും നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ഏകീകരണത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും വേർതിരിവിനും മാറ്റത്തിനും പുനഃസംഘടനയ്ക്കും വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി കാണാനാവില്ല. സംയോജകബലം മാത്രമാണെങ്കിൽ മാറ്റം മുരടിക്കും; വിയോജകബലം മാത്രമാണെങ്കിൽ ഏകീകരണം തകരും. അതിനാൽ അസ്തിത്വത്തിന്റെ സ്ഥിരത എന്നത് മാറ്റമില്ലായ്മയല്ല; മറിച്ച് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പ്രവർത്തനത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്.

വ്യക്തിജീവിതത്തിലും ഇതേ നിയമം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. കുടുംബം, സൗഹൃദം, സ്നേഹം, തൊഴിൽ, സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ, സാമൂഹിക അംഗീകാരം, ശീലങ്ങൾ, വിശ്വാസങ്ങൾ, മൂല്യങ്ങൾ, ഓർമ്മകൾ, വ്യക്തിത്വബോധം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷകൾ എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തെ ഏകീകരിക്കുന്ന സംയോജക ഘടകങ്ങളാണ്. ഇവ വ്യക്തിക്ക് തുടർച്ചയും സുരക്ഷയും സ്വത്വബോധവും നൽകുന്നു. എന്നാൽ ജീവിതം മുന്നോട്ടുപോകുമ്പോൾ ഈ ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിയോജകബലങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടാം, സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ തകരാം, ഒരു ബന്ധം അവസാനിക്കാം, പ്രിയപ്പെട്ട ഒരാൾ മരിക്കാം, രോഗം ശരീരത്തിന്റെ കഴിവുകളെ പരിമിതപ്പെടുത്താം, സാമൂഹികപങ്ക് മാറാം, വാർധക്യം ജീവിതത്തിന്റെ പഴയ രീതികളെ മാറ്റാൻ നിർബന്ധിതമാക്കാം. അപ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ നിലവിലുള്ള ജീവിതഘടനയും പുതിയ യാഥാർഥ്യവും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യം രൂക്ഷമാകുമ്പോഴാണ് പ്രതിസന്ധി അനുഭവപ്പെടുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധിയെ വെറും “ദുരന്തം” എന്നു വിളിക്കുന്നത് അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയെ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കുന്നില്ല. ഒരു പ്രതിസന്ധി പലപ്പോഴും വ്യക്തിയുടെ പഴയ ജീവിതക്രമത്തിന് പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാതെ വന്നതിന്റെ പ്രകടനമാണ്. പഴയ സന്തുലിതാവസ്ഥ ഇനി നിലനിർത്താനാകാത്ത അവസ്ഥയിലാണ് പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ ആവശ്യം ഉയരുന്നത്. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധി നിലവിലുള്ള ഘടനയുടെ പരാജയം മാത്രമല്ല; പുതിയ ഘടനയുടെ ആവശ്യകതയും കൂടിയാണ്.

ഇവിടെ വിയോജകബലത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. വിയോജകബലം സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ നിഷേധാത്മകമായ ശക്തിയല്ല. യാതൊരു വിയോജകബലവും ഇല്ലാത്ത ഒരു ലോകത്ത് മാറ്റമുണ്ടാകില്ല. മാറ്റമില്ലെങ്കിൽ വളർച്ചയും പരിണാമവും ഉണ്ടാകില്ല. ഒരു വിത്തിന്റെ പുറംതോട് പൊട്ടുന്നത് അതിന്റെ നാശമല്ല; പുതിയ സസ്യത്തിന്റെ ഉദയത്തിനുള്ള ഘട്ടമാണ്. പഴയ കോശഘടനകൾ മാറാതെ ജീവിയുടെ വളർച്ച സാധ്യമല്ല. പഴയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പരിധികൾ വെളിപ്പെടാതെ പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയില്ല. അതുപോലെ വ്യക്തിജീവിതത്തിലും പഴയ ജീവിതഘടനയുടെ പരിധി വെളിപ്പെടാതെ പുതിയൊരു ജീവിതഘടന രൂപപ്പെടുകയില്ല.

അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധിയെ “എന്റെ ജീവിതത്തിൽ സംഭവിച്ച ഒരു ദുരന്തം” എന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണുന്നതിനുപകരം “എന്റെ നിലവിലുള്ള ജീവിതഘടനയും മാറിയ യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം” എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നത് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമാണ്. ഈ കാഴ്ചപ്പാട് വ്യക്തിയുടെ ചിന്തയിൽ വലിയൊരു മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. “എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇത് എനിക്ക് സംഭവിച്ചത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ നിന്ന് “ഇത് സംഭവിച്ച സാഹചര്യത്തിൽ ഇനി എന്താണ് സാധ്യമായത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് ശ്രദ്ധ മാറുന്നു. ആദ്യത്തെ ചോദ്യം പലപ്പോഴും വ്യക്തിയെ ഭൂതകാലത്തിൽ കുടുക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യം ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളിലേക്ക് തുറക്കുന്നു.

എന്നാൽ എല്ലാ പ്രതിസന്ധികൾക്കും പിന്നിൽ ഒരു നല്ല ഉദ്ദേശ്യമുണ്ടെന്നോ എല്ലാ ദുരിതങ്ങളും വ്യക്തിയുടെ വളർച്ചയ്ക്കുവേണ്ടി സംഭവിക്കുന്നതാണെന്നോ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദം പറയുന്നില്ല. രോഗം, മരണം, പ്രകൃതിദുരന്തം, സാമൂഹിക അനീതി, സാമ്പത്തിക ചൂഷണം, ദാരിദ്ര്യം, യുദ്ധം തുടങ്ങിയവ യഥാർഥ ദുരിതങ്ങളാണ്. അവയെ വ്യക്തിയുടെ തെറ്റായ ചിന്തകളുടെയോ വ്യക്തിപരമായ ദൗർബല്യത്തിന്റെയോ ഫലമായി മാത്രം കാണുന്നത് ശാസ്ത്രീയവും മാനുഷികവുമായ സമീപനമല്ല. വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധികൾക്ക് വ്യക്തിപരമായ കാരണങ്ങളോടൊപ്പം ജൈവികവും സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവും ചരിത്രപരവുമായ കാരണങ്ങളും ഉണ്ടായേക്കാം. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയെ മഹത്വവൽക്കരിക്കുകയോ ദുരിതമനുഭവിക്കുന്ന വ്യക്തിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യാതെ, സംഭവിച്ച യാഥാർഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും അതിനുശേഷമുള്ള പുനഃസംഘടനയുടെ സാധ്യതകളെ അന്വേഷിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക സമീപനം.

മനുഷ്യൻ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു അസ്തിത്വമല്ല എന്ന തിരിച്ചറിവും ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. വ്യക്തി ഒരു ബഹുതല അസ്തിത്വമാണ്. ശരീരം, കോശങ്ങൾ, തന്മാത്രകൾ, നാഡീവ്യൂഹം, മസ്തിഷ്കം, വികാരങ്ങൾ, ചിന്തകൾ, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സാമ്പത്തികജീവിതം, സാംസ്കാരിക പശ്ചാത്തലം, പ്രകൃതിപരിസ്ഥിതി എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട പല തലങ്ങളാണ്. ഇവയിൽ ഒരു തലത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വലിയ മാറ്റം മറ്റുതലങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കും. സാമ്പത്തിക നഷ്ടം മാനസിക സമ്മർദ്ദമുണ്ടാക്കാം. ബന്ധത്തിന്റെ തകർച്ച ദൈനംദിന ജീവിതക്രമത്തെ മാറ്റാം. സാമൂഹിക ഒറ്റപ്പെടൽ ചിന്തയെയും പെരുമാറ്റത്തെയും ബാധിക്കാം. ദീർഘകാല മാനസിക സമ്മർദ്ദം ശരീരത്തിലെ വിവിധ ജൈവപ്രവർത്തനങ്ങളെയും ബാധിക്കാം. അതുപോലെ ശരീരത്തിലെ രോഗാവസ്ഥകൾ വ്യക്തിയുടെ മാനസികാവസ്ഥയെയും സ്വാധീനിക്കും.

ഇതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയുടെ പരിഹാരവും ഒരൊറ്റ തലത്തിൽ അന്വേഷിക്കാനാവില്ല. സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിക്ക് സാമ്പത്തിക പരിഹാരം ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ അതോടൊപ്പം മാനസിക സ്ഥിരതയും സാമൂഹിക പിന്തുണയും ആവശ്യമായേക്കാം. ബന്ധങ്ങളുടെ തകർച്ചയ്ക്ക് വികാരപരമായ പിന്തുണ ആവശ്യമാണ്; അതോടൊപ്പം പുതിയ ബന്ധങ്ങളും ജീവിതലക്ഷ്യങ്ങളും രൂപപ്പെടുത്തേണ്ടിവരാം. ശാരീരിക രോഗത്തിന് ആവശ്യമായ വൈദ്യചികിത്സ ആവശ്യമാണ്; അതോടൊപ്പം ജീവിതക്രമത്തിലെ മാറ്റവും മാനസിക പിന്തുണയും ആവശ്യമായേക്കാം. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയെ ഏകകാരണ പ്രശ്നമായി കാണുന്നതിനുപകരം പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട പല തലങ്ങളിലുള്ള അസന്തുലിതാവസ്ഥയായി കാണണം.

ജീവിതത്തിലെ സന്തുലിതാവസ്ഥ ഒരിക്കലും നിശ്ചലമല്ല. ബാല്യത്തിലെ സന്തുലിതാവസ്ഥ യൗവനത്തിൽ മാറുന്നു. യൗവനത്തിലെ സന്തുലിതാവസ്ഥ കുടുംബജീവിതത്തിൽ മാറുന്നു. തൊഴിൽജീവിതത്തിലെ സന്തുലിതാവസ്ഥ വിരമിക്കുമ്പോൾ മാറുന്നു. വാർധക്യത്തിൽ ശരീരത്തിന്റെയും സാമൂഹികപങ്കിന്റെയും സ്വഭാവം വീണ്ടും മാറുന്നു. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പഴയ ഘടനയിലെ ചില ഘടകങ്ങൾ നിലനിൽക്കും, ചിലത് മാറും, ചിലത് ഇല്ലാതാകും, പുതിയ ഘടകങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കും. അതിനാൽ ആരോഗ്യകരമായ ജീവിതം എന്നത് ഒരിക്കലും മാറ്റമില്ലാത്ത അവസ്ഥയല്ല; മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥയാണ്.

പ്രതിസന്ധിയുടെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ വ്യക്തി സാധാരണയായി യാഥാർഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുന്നു. “ഇത് എനിക്ക് സംഭവിക്കരുതായിരുന്നു”, “എന്തുകൊണ്ടാണ് എനിക്ക് മാത്രം ഇത് സംഭവിക്കുന്നത്?”, “എന്റെ പഴയ ജീവിതം തിരിച്ചുകിട്ടണം” തുടങ്ങിയ ചിന്തകൾ സ്വാഭാവികമാണ്. എന്നാൽ ഈ ചിന്തകളിൽ വ്യക്തി ദീർഘകാലം കുടുങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ പഴയ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹവും പുതിയ യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കൂടുതൽ ശക്തമാകും. അതിനാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തയുടെ ആദ്യപടി യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കാതിരിക്കുക എന്നതാണ്. “ഇത് സംഭവിച്ചു; ഇനി ഈ സാഹചര്യത്തിൽ എന്താണ് സാധ്യമായത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് മാറുമ്പോഴാണ് പുനഃസംഘടന ആരംഭിക്കുന്നത്.

യാഥാർഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നത് കീഴടങ്ങലല്ല. ഒരു അനീതിയെ അംഗീകരിക്കുക എന്നത് അതിനെ ന്യായീകരിക്കുക എന്നല്ല. നിലവിലെ യാഥാർഥ്യം എന്താണെന്ന് തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ് അംഗീകരിക്കൽ. യാഥാർഥ്യം തിരിച്ചറിയാതെ അതിനെ മാറ്റാനും കഴിയില്ല. ഒരു നഷ്ടം സംഭവിച്ചെങ്കിൽ അത് സംഭവിച്ചുവെന്ന് അംഗീകരിക്കണം; എന്നാൽ അതിനാൽ ഭാവിയുടെ എല്ലാ സാധ്യതകളും അവസാനിച്ചുവെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യേണ്ടതില്ല. കഴിഞ്ഞ സംഭവത്തെ മാറ്റാനാകാത്ത സാഹചര്യത്തിലും അതിന്റെ ഭാവിപ്രത്യാഘാതങ്ങളെ കുറയ്ക്കാനും പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും വ്യക്തിക്ക് കഴിയും.

പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് ഭയവും ധൈര്യവും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. നിരാശയും പ്രതീക്ഷയും ഒരുമിച്ച് ഉണ്ടാകാം. ദുഃഖവും മുന്നോട്ടുപോകാനുള്ള ആഗ്രഹവും ഒരേ വ്യക്തിയിൽ സഹവർത്തിത്വം പുലർത്താം. ഈ വിരുദ്ധ വികാരങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല മാനസിക ശക്തി. അവയ്ക്കിടയിൽ പ്രവർത്തനക്ഷമമായ ഒരു പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് യഥാർത്ഥ ശക്തി. ഭയം ഇല്ലാത്തവനാണ് ധീരൻ എന്നതിനേക്കാൾ, ഭയം ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും യാഥാർഥ്യബോധത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശക്തൻ.

ഇവിടെ വിരുദ്ധങ്ങളുടെ ഐക്യവും സംഘർഷവും എന്ന തത്വം വ്യക്തിജീവിതത്തിൽ വ്യക്തമായി കാണാം. വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിൽ തന്നെ പല വിരുദ്ധ പ്രവണതകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സുരക്ഷ തേടുന്ന ഒരു പ്രവണതയും സ്വാതന്ത്ര്യം തേടുന്ന മറ്റൊരു പ്രവണതയും ഒരേസമയം ഉണ്ടാകാം. സ്ഥിരത ആഗ്രഹിക്കുന്ന മനസ്സും പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ തേടുന്ന മനസ്സും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം. പഴയ ഓർമ്മകളോട് ചേർന്നുനിൽക്കാനുള്ള ആഗ്രഹവും ഭാവിയിലേക്ക് നീങ്ങാനുള്ള ആവശ്യകതയും തമ്മിൽ സംഘർഷമുണ്ടാകാം. ഈ സംഘർഷങ്ങൾ എല്ലാം നശിപ്പിക്കേണ്ടവയല്ല. ശരിയായ രീതിയിൽ സംയോജിപ്പിക്കുമ്പോൾ അവ വ്യക്തിയുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് പ്രേരകശക്തികളാകാം.

പ്രതിസന്ധിയിൽ വ്യക്തിയുടെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ഒരു സാമൂഹിക അസ്തിത്വമാണ്. കുടുംബം, സുഹൃത്തുക്കൾ, സഹപ്രവർത്തകർ, അയൽക്കാർ, സമൂഹം എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തെ ഏകീകരിക്കുന്ന പ്രധാന സംയോജക ഘടകങ്ങളാണ്. പ്രതിസന്ധിയിൽ ഒറ്റപ്പെടുമ്പോൾ വിയോജകബലത്തിന്റെ ആഘാതം കൂടുതൽ ശക്തമായി അനുഭവപ്പെടാം. മറിച്ച് അർത്ഥവത്തായ ബന്ധങ്ങൾ വ്യക്തിക്ക് സുരക്ഷയും പിന്തുണയും പുതിയ സാധ്യതകളും നൽകുന്നു. സഹായം ചോദിക്കുകയും സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ദൗർബല്യമല്ല. മനുഷ്യൻ പരസ്പരാശ്രിതമായ ഒരു അസ്തിത്വമാണെന്ന യാഥാർഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കലാണ്.

എന്നാൽ എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും സംയോജകബലങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കണമെന്നില്ല. ചില ബന്ധങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും വളർച്ചയെയും തടയുന്ന വിയോജക ഘടകങ്ങളായി മാറാം. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം പഴയ എല്ലാ ബന്ധങ്ങളെയും പഴയ രൂപത്തിൽ നിലനിർത്തുക എന്നത് ലക്ഷ്യമാകേണ്ടതില്ല. ചില ബന്ധങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കണം; ചിലത് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കണം; ചിലതിൽനിന്ന് അകലം പാലിക്കേണ്ടിവരും. സംയോജകബലം എന്നത് എന്തിനെയും ഏതു വിലകൊടുത്തും ചേർത്തുനിർത്തുക എന്നല്ല. വ്യക്തിയുടെ കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ജീവിതത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ശക്തിപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ്.

ശരീരവും മനസ്സും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഇതേ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കണം. മനുഷ്യന്റെ മാനസികാവസ്ഥ ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാം; ശരീരത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ മാനസികാവസ്ഥയെയും ബാധിക്കാം. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് ഉറക്കം, പോഷണം, ശാരീരികചലനം, വിശ്രമം, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ, ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാന ജീവിതഘടകങ്ങളെ അവഗണിക്കരുത്. അതേസമയം ഇവ ഏതെങ്കിലും രോഗത്തിനുള്ള വൈദ്യചികിത്സയ്ക്ക് പകരമല്ല. ആവശ്യമായിടത്ത് ശാസ്ത്രീയമായ വൈദ്യചികിത്സയും മനശ്ശാസ്ത്രപരമായ വിദഗ്ധസഹായവും സ്വീകരിക്കണം. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദം രോഗനിർണയത്തിനോ ചികിത്സയ്ക്കോ പകരമുള്ള വൈദ്യശാസ്ത്രരീതി അല്ല; മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ മാറ്റങ്ങളെയും പരസ്പരബന്ധങ്ങളെയും മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടാണ്.

പ്രതിസന്ധിയെ അതിജീവിക്കുന്നതിൽ മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകം അർത്ഥനിർമ്മാണമാണ്. ഒരു സംഭവത്തിന് വ്യക്തി നൽകുന്ന അർത്ഥം അവന്റെ തുടർന്നുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. പരാജയത്തെ “ഞാൻ കഴിവില്ലാത്തവനാണ്” എന്ന് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്ന വ്യക്തിയും “ഈ രീതിയാണ് പ്രവർത്തിക്കാത്തത്; മറ്റൊരു വഴി കണ്ടെത്തണം” എന്ന് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്ന വ്യക്തിയും ഒരേ സംഭവത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്ത ഭാവികളിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്. ഇവിടെ അർത്ഥം യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന സങ്കൽപ്പമല്ല. യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് പ്രവർത്തനത്തിനുള്ള പുതിയ സാധ്യതകൾ കണ്ടെത്തുന്ന ബൗദ്ധിക പ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിലെ ഉദ്ഭവഗുണം എന്ന ആശയം ഇതിന് കൂടുതൽ ആഴം നൽകുന്നു. പലപ്പോഴും ഒരു പുതിയ ഗുണം ഓരോ ഘടകത്തിലും പ്രത്യേകം നിലനിൽക്കുന്നില്ല; ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നാണ് അത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതുപോലെ ഒരു പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം വ്യക്തിയിൽ മുമ്പ് വ്യക്തമായി കാണാതിരുന്ന ചില കഴിവുകൾ വളർന്നുവരാം. ഉത്തരവാദിത്വബോധം, സഹനശേഷി, പ്രശ്നപരിഹാരശേഷി, സാമൂഹികബോധം, മറ്റുള്ളവരുടെ വേദന മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ്, ജീവിതത്തിന്റെ മുൻഗണനകൾ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ശേഷി എന്നിവ ചിലപ്പോൾ പ്രതിസന്ധിയുടെ അനുഭവത്തിലൂടെ വികസിക്കാം. പ്രതിസന്ധി അതിനായി ആവശ്യമാണ് എന്നല്ല; എന്നാൽ സംഭവിച്ച പ്രതിസന്ധിയിൽനിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാനുള്ള സാധ്യത മനുഷ്യനിൽ നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇതിന്റെ അർത്ഥം.

ഇവിടെ “പഴയ എന്നിലേക്ക് തിരിച്ചുവരണം” എന്ന ലക്ഷ്യവും പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. വലിയ പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം പഴയ വ്യക്തിയിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി മടങ്ങിപ്പോകാൻ സാധിക്കണമെന്നില്ല. അതുമാത്രമല്ല, എല്ലായ്പ്പോഴും അതാവശ്യവുമല്ല. കാരണം പ്രതിസന്ധി വ്യക്തിയുടെ അറിവിനെയും ബന്ധങ്ങളെയും മുൻഗണനകളെയും സ്വത്വബോധത്തെയും മാറ്റിയിരിക്കാം. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ പുനരധിവാസം പഴയ അവസ്ഥയുടെ പകർപ്പ് പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതല്ല; പുതിയ യാഥാർഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന പുതിയ സ്വത്വസംഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണ്.

ഒരു വ്യക്തിയുടെ തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ തൊഴിൽ മാത്രമല്ല നഷ്ടപ്പെടുന്നത്. അതിനോടൊപ്പം സാമൂഹികപദവി, സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ, ദൈനംദിന ജീവിതക്രമം, ആത്മവിശ്വാസം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷ തുടങ്ങിയവയും തകരാം. എന്നാൽ ആ വ്യക്തി തൊഴിൽ മാത്രമല്ല. അയാളുടെ അറിവും അനുഭവവും കുടുംബബന്ധങ്ങളും സൗഹൃദങ്ങളും കഴിവുകളും മൂല്യങ്ങളും ചിന്താശേഷിയും നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടാകാം. അതിനാൽ ഒരു തലത്തിലെ നഷ്ടത്തെ മുഴുവൻ അസ്തിത്വത്തിന്റെ നഷ്ടമായി കാണുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തെ ചുരുക്കിക്കാണുന്നതാണ്.

അതുപോലെ ഒരു ബന്ധം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ആ ബന്ധത്തിന്റെ നഷ്ടം യാഥാർഥ്യമാണ്. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് വ്യക്തിയുടെ സ്നേഹിക്കപ്പെടാനുള്ള ശേഷിയും സ്നേഹിക്കാനുള്ള കഴിവും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ എല്ലാ സാധ്യതകളും അവസാനിക്കുന്നില്ല. ഒരു രോഗം ശരീരത്തിന്റെ ചില കഴിവുകളെ പരിമിതപ്പെടുത്തുമ്പോഴും വ്യക്തിയുടെ അറിവും അനുഭവവും സൃഷ്ടിപരതയും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളും പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. സാമ്പത്തിക നഷ്ടം സമ്പത്തിന്റെ ഒരു രൂപം കുറയ്ക്കാം; എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ മുഴുവൻ മൂല്യം ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. ഒരു പരാജയം ഒരു പ്രവർത്തനത്തിന്റെ പരാജയമായിരിക്കാം; അത് വ്യക്തിയുടെ സമ്പൂർണ പരാജയം അല്ല.

അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയിൽ ചോദിക്കേണ്ട പ്രധാന ചോദ്യങ്ങൾ “എന്താണ് നഷ്ടപ്പെട്ടത്?” എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. അതോടൊപ്പം “എന്താണ് ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നത്?”, “എന്താണ് സംരക്ഷിക്കേണ്ടത്?”, “എന്താണ് മാറ്റേണ്ടത്?”, “എന്താണ് പുതുതായി സൃഷ്ടിക്കേണ്ടത്?” എന്നും ചോദിക്കണം. ഈ ചോദ്യങ്ങൾ വ്യക്തിയെ നിശ്ചലമായ ദുഃഖത്തിൽനിന്ന് സജീവമായ പുനഃസംഘടനയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

പ്രതിസന്ധിയെ അതിജീവിക്കാൻ വലിയൊരു പരിഹാരം ഒരൊറ്റ നിമിഷത്തിൽ കണ്ടെത്തേണ്ടതില്ല. സങ്കീർണ്ണമായ ജീവിതഘടനകൾ പലപ്പോഴും ചെറിയ മാറ്റങ്ങളുടെ കൂട്ടായ ഫലമായാണ് പുനഃസംഘടിക്കപ്പെടുന്നത്. ഒരു ക്രമബദ്ധമായ ദിനചര്യ, ശരിയായ ഉറക്കം, ആവശ്യമായ ഭക്ഷണം, ചെറിയ ശാരീരികപ്രവർത്തനം, വിശ്വസിക്കാവുന്ന ഒരാളുമായി സംസാരിക്കൽ, സാമ്പത്തിക സ്ഥിതി ക്രമപ്പെടുത്തൽ, പുതിയൊരു കഴിവ് പഠിക്കൽ, ഒരു ചെറിയ ലക്ഷ്യം നിശ്ചയിക്കൽ, ആവശ്യമായ സഹായം തേടൽ തുടങ്ങിയ ചെറിയ നടപടികൾ ആദ്യം വളരെ നിസ്സാരമായി തോന്നാം. എന്നാൽ അവ പരസ്പരം ചേർന്ന് പുതിയൊരു ജീവിതക്രമത്തിന്റെ അടിത്തറയായി മാറാം.

ഒരു ചെറിയ മാറ്റം മറ്റൊരു മാറ്റത്തിന് വഴിയൊരുക്കും. മെച്ചപ്പെട്ട ദിനചര്യ ഉറക്കം മെച്ചപ്പെടുത്താം. മെച്ചപ്പെട്ട ഉറക്കം ചിന്തയെ കൂടുതൽ വ്യക്തതയുള്ളതാക്കാം. വ്യക്തമായ ചിന്ത തീരുമാനങ്ങളെ മെച്ചപ്പെടുത്താം. നല്ല തീരുമാനങ്ങൾ പുതിയ അവസരങ്ങൾ തുറക്കാം. പുതിയ അവസരങ്ങൾ ആത്മവിശ്വാസം വർധിപ്പിക്കാം. ആത്മവിശ്വാസം കൂടുതൽ സജീവമായ ഇടപെടലുകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കാം. ഇങ്ങനെ ചെറിയ മാറ്റങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് വ്യക്തിയിൽ മുമ്പുണ്ടായിരുന്നില്ലാത്ത ഒരു പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കാം.

പ്രതിസന്ധി വ്യക്തിയുടെ അറിവിനെയും മാറ്റുന്നു. സാധാരണ ജീവിതത്തിൽ സ്വാഭാവികമായി സ്വീകരിച്ചിരുന്ന പല ധാരണകളും വലിയൊരു പ്രതിസന്ധിയുടെ മുന്നിൽ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ ജീവിതത്തിൽ എന്താണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്? പണം എത്രമാത്രം ആവശ്യമാണ്? സാമൂഹിക അംഗീകാരത്തിന് എത്ര വിലയുണ്ട്? ഏത് ബന്ധങ്ങളാണ് സംരക്ഷിക്കേണ്ടത്? എന്റെ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ പരിധി എത്രയാണ്? എനിക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്താണ് ആവശ്യം? ജീവിതത്തിന് ഞാൻ നൽകുന്ന അർത്ഥം എന്താണ്? ഇത്തരത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ഉയർന്നുവരാം.

ഇത് പഴയ ചിന്താസംഘടനയിലെ വിയോജനമായി കാണാം. പഴയ ധാരണകളുടെ ഏകീകരണം തകരുമ്പോൾ കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യബോധമുള്ള ഒരു പുതിയ ചിന്താസംഘടന രൂപപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധി ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളെ മാത്രമല്ല, ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്ന വ്യക്തിയുടെ രീതിയെയും മാറ്റാം. ചിലപ്പോൾ വ്യക്തി കൂടുതൽ പക്വതയുള്ളവനാകാം; ചിലപ്പോൾ കൂടുതൽ കരുണയുള്ളവനാകാം; ചിലപ്പോൾ ജീവിതത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വത്തെ കൂടുതൽ സ്വാഭാവികമായി സ്വീകരിക്കാൻ പഠിക്കാം.

പ്രതിസന്ധിക്ക് ശേഷം സ്വയംവിമർശനം ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ സ്വയംകുറ്റപ്പെടുത്തൽ ആവശ്യമില്ല. “എന്റെ തീരുമാനങ്ങളിൽ എന്താണ് തെറ്റിയത്?”, “എനിക്ക് എന്താണ് പഠിക്കാനായത്?”, “അടുത്ത തവണ എന്ത് മാറ്റണം?” എന്ന ചോദ്യങ്ങൾ വളർച്ചയ്ക്ക് സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ “ഞാൻ തന്നെ ഒരു പരാജയമാണ്” എന്ന ചിന്ത വ്യക്തിയുടെ അസ്തിത്വത്തെ തന്നെ നിഷേധിക്കുന്നു. ഒരു തെറ്റായ തീരുമാനം വ്യക്തി മുഴുവൻ തെറ്റായവനാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. പ്രവർത്തനം മാറ്റാം, അറിവ് വികസിപ്പിക്കാം, തന്ത്രങ്ങൾ മാറ്റാം, പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാം.

പ്രതിസന്ധിയും സൃഷ്ടിപരതയും തമ്മിലും ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധമുണ്ട്. പഴയ വഴികൾ അടഞ്ഞുപോകുമ്പോഴാണ് പുതിയ വഴികൾ അന്വേഷിക്കേണ്ടിവരുന്നത്. നിലവിലുള്ള രീതി പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ലെന്ന് വ്യക്തമായാൽ മറ്റൊരു രീതി കണ്ടെത്തേണ്ടിവരും. അതുകൊണ്ട് വിയോജകബലം ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയായി മാറുന്നു. പഴയ ഘടനയുടെ പരിധി വെളിപ്പെടുമ്പോൾ പുതിയ ഘടനയുടെ ആവശ്യകത കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു.

പ്രതിസന്ധികൾ വ്യക്തിയുടെ മൂല്യക്രമത്തെയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാം. സാധാരണ ജീവിതത്തിൽ പണം, പദവി, പ്രശസ്തി, സാമൂഹിക അംഗീകാരം തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകാം. എന്നാൽ രോഗം, മരണം, നഷ്ടം, ഏകാന്തത തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങൾ മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾക്കും സമയത്തിനും ആരോഗ്യത്തിനും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും അർത്ഥവത്തായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകാൻ ഇടയാക്കാം. ഇത് മൂല്യങ്ങളുടെ നാശമല്ല; മൂല്യങ്ങളുടെ ഗുണപരമായ പുനഃക്രമീകരണമാണ്.

പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം വ്യക്തിയുടെ “ഞാൻ ആരാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരവും മാറാം. ഒരാൾ തന്റെ തൊഴിൽ തന്നെയാണ് തന്റെ സ്വത്വമെന്ന് കരുതിയിരിക്കാം. മറ്റൊരാൾ തന്റെ കുടുംബപങ്കിനെയാണ് തന്റെ സമ്പൂർണ വ്യക്തിത്വമായി കണ്ടിരിക്കാം. മറ്റൊരാൾ സമ്പത്തോ സാമൂഹികപദവിയോ ആണ് തന്റെ മൂല്യം എന്ന് കരുതിയിരിക്കാം. ഇവയിൽ ഒന്നെങ്കിലും തകർന്നാൽ വ്യക്തിക്ക് തന്റെ അസ്തിത്വത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായി പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരും.

മനുഷ്യൻ തന്റെ തൊഴിൽ മാത്രമല്ല. മനുഷ്യൻ തന്റെ സമ്പത്ത് മാത്രമല്ല. മനുഷ്യൻ തന്റെ സാമൂഹികപദവി മാത്രമല്ല. മനുഷ്യൻ തന്റെ ഒരു ബന്ധം മാത്രമല്ല. ഇവയെല്ലാം വ്യക്തിയുടെ അസ്തിത്വത്തിലെ വിവിധ തലങ്ങളാണ്. ഒരു തലത്തിന്റെ തകർച്ച മുഴുവൻ അസ്തിത്വത്തിന്റെ അവസാനമല്ല. ചിലപ്പോൾ ഒരു തലത്തിന്റെ നഷ്ടം മറ്റുതലങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമാക്കുകയും പുതിയ തലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യും.

ഇതിലൂടെ വ്യക്തി സ്വയം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവായി കാണുന്നതിൽനിന്ന് നിരന്തരം രൂപപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയായി സ്വയം കാണുന്നതിലേക്കു മാറുന്നു. ഭൂതകാലം ഇന്നത്തെ വ്യക്തിയെ രൂപപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ ഭൂതകാലം ഭാവിയെ പൂർണ്ണമായി നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ പുതിയ ചിന്തകൾ സൃഷ്ടിക്കും. പുതിയ ചിന്തകൾ പുതിയ പ്രവർത്തനങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കും. പുതിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ അസ്തിത്വത്തെ വീണ്ടും മാറ്റും. ഇങ്ങനെ വ്യക്തി സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സജീവ അസ്തിത്വമായി മാറുന്നു.

അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം “പഴയ ഞാൻ” ആയി തിരിച്ചുവരുക എന്നതല്ല എല്ലായ്പ്പോഴും ലക്ഷ്യം. വലിയൊരു പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം പഴയ വ്യക്തിയായി തന്നെ തിരിച്ചുവരാൻ സാധിക്കണമെന്നില്ല; അതാവശ്യവുമല്ല. കാരണം പ്രതിസന്ധി അറിവിനെ മാറ്റിയിരിക്കും, ബന്ധങ്ങളെ മാറ്റിയിരിക്കും, മുൻഗണനകളെ മാറ്റിയിരിക്കും, ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയെ മാറ്റിയിരിക്കും. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ പുനഃസ്ഥാപനം പഴയ അവസ്ഥയുടെ പകർപ്പ് സൃഷ്ടിക്കലല്ല; പുതിയ യാഥാർഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന പുതിയൊരു ജീവിതക്രമം സൃഷ്ടിക്കലാണ്.

ഈ പ്രക്രിയയെ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ചക്രമായി കാണാം: സ്ഥിരത → വൈരുദ്ധ്യം → അസന്തുലിതാവസ്ഥ → പ്രതിസന്ധി → തിരിച്ചറിവ് → പുനഃസംഘടന → പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ. എന്നാൽ ഈ പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ പഴയതിന്റെ പകർപ്പായിരിക്കണമെന്നില്ല. അതിൽ പഴയ അനുഭവത്തിന്റെ സ്മൃതിയും പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽനിന്നുള്ള അറിവും പുതിയ ബന്ധങ്ങളും പുതിയ പ്രവർത്തനരീതികളും പുതിയ മൂല്യങ്ങളും ഉൾപ്പെടും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പ്രതിസന്ധി ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജീവിതചരിത്രത്തിലെ തടസ്സം മാത്രമല്ല; ചിലപ്പോൾ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ നിർണായക ഘട്ടമാണ്.

സമയത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സും ഇവിടെ പ്രധാനമാണ്. പ്രതിസന്ധിയുടെ നടുവിൽ ഇപ്പോഴത്തെ വേദന ശാശ്വതമായി തുടരുമെന്ന് തോന്നാം. എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ ഒരു അവസ്ഥയും പൂർണ്ണമായും നിശ്ചലമല്ല. ഭൂതകാലം വർത്തമാനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വർത്തമാനം ഭാവിയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; ഭാവിയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ പിന്നീട് ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അർത്ഥവ്യാഖ്യാനത്തെയും മാറ്റുന്നു. വർഷങ്ങൾക്കുശേഷം ഒരാൾ തന്റെ പഴയ പ്രതിസന്ധിയെ തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ അർത്ഥം മാറിയതായി കാണാം. അന്ന് സമ്പൂർണ ദുരന്തമായി തോന്നിയ സംഭവം പിന്നീട് ജീവിതത്തിലെ ഒരു വഴിത്തിരിവായി മനസ്സിലാകാം.

അതുകൊണ്ട് ഇപ്പോഴത്തെ വേദന യാഥാർഥ്യമാണ്; എന്നാൽ അത് ശാശ്വതമായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഇപ്പോഴത്തെ അനുഭവത്തെ ചെറുതാക്കി കാണാതെ തന്നെ അതിന്റെ താൽക്കാലിക സ്വഭാവത്തെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും. ഭാവി ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയുടെ യാന്ത്രികമായ പകർപ്പല്ല. പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ, പുതിയ അറിവുകൾ, പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾ, പുതിയ തീരുമാനങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന് ഭാവിയിലെ ജീവിതഘടനയെ മാറ്റാം.

പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് നിയന്ത്രിക്കാനാകുന്നതും നിയന്ത്രിക്കാനാകാത്തതും വേർതിരിച്ചറിയുന്നതും പ്രധാനമാണ്. മനുഷ്യന് എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല. മറ്റുള്ളവരുടെ തീരുമാനങ്ങൾ, പ്രകൃതിസംഭവങ്ങൾ, കഴിഞ്ഞുപോയ സംഭവങ്ങൾ, ചില സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ, ശരീരത്തിലെ പല ജൈവപ്രക്രിയകൾ എന്നിവ പൂർണ്ണമായി വ്യക്തിയുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽ അല്ല. എന്നാൽ അവയോട് എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കണം, ലഭ്യമായ വിഭവങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കണം, എന്ത് തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കണം, ആരുടെ സഹായം തേടണം, എന്ത് മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തണം എന്നിവയിൽ വ്യക്തിക്ക് ഒരു പരിധിവരെ ഇടപെടാനാകും.

“എല്ലാം എന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്” എന്ന ധാരണ യാഥാർഥ്യബോധമില്ലാത്തതുപോലെ “ഒന്നും എന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ ഇല്ല” എന്ന ധാരണയും തെറ്റാണ്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദം ഈ രണ്ടു അതിരുകൾക്കിടയിൽ ഒരു സജീവ നിലപാട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: നിയന്ത്രിക്കാനാകാത്തതിനെ തിരിച്ചറിയുക; നിയന്ത്രിക്കാനാകുന്നതിൽ സജീവമായി ഇടപെടുക. ഇതാണ് വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനശേഷിയെ യാഥാർഥ്യബോധത്തോടെ സംരക്ഷിക്കുന്നത്.

വ്യക്തിയുടെ പ്രതിസന്ധിക്ക് സാമൂഹികമായ അളവുമുണ്ട്. തൊഴിലില്ലായ്മ, ദാരിദ്ര്യം, സാമൂഹിക വിവേചനം, സാമ്പത്തിക ചൂഷണം, ആരോഗ്യസൗകര്യങ്ങളുടെ അഭാവം, സാമൂഹികസുരക്ഷയുടെ കുറവ് തുടങ്ങിയവ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിൽ പ്രതിസന്ധികൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ഇവയെല്ലാം വ്യക്തിപരമായ പരാജയങ്ങളായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. വ്യക്തി സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കപ്പെട്ട അസ്തിത്വമല്ല. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ പുനഃസംഘടനയ്ക്കൊപ്പം സാമൂഹിക പിന്തുണയും സാമൂഹികമാറ്റവും ആവശ്യമായേക്കാം.

ഇവിടെ വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വബന്ധം വ്യക്തമാണ്. വ്യക്തി സമൂഹത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം സമൂഹത്തെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിപരമായ പ്രതിസന്ധിയെ മാത്രം വ്യക്തിപരമായ പ്രശ്നമായി കാണാനാവില്ല. ചിലപ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിലെ വിയോജകബലത്തിന്റെ ഉറവിടം സാമൂഹികഘടനകളായിരിക്കും. അത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യക്തിയുടെ ആത്മവിശ്വാസം വർധിപ്പിക്കുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല; പ്രതിസന്ധി സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെയും മാറ്റേണ്ടിവരും.

വാർധക്യത്തിലും ഇതേ നിയമം ബാധകമാണ്. പ്രായം കൂടുമ്പോൾ ശരീരത്തിന്റെ ചില കഴിവുകൾ കുറയാം. തൊഴിൽജീവിതം അവസാനിക്കാം. സാമൂഹികപങ്ക് മാറാം. ചില ബന്ധങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടാം. എന്നാൽ അതേ സമയം ജീവിതാനുഭവം, അറിവ്, ചരിത്രബോധം, വിവേചനശേഷി, മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ മൂല്യം തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാകാം. അതിനാൽ വാർധക്യത്തെ വെറും നഷ്ടങ്ങളുടെ ഘട്ടമായി കാണുന്നത് ഏകപക്ഷീയമാണ്. ചില കഴിവുകളുടെ ക്ഷയത്തോടൊപ്പം മറ്റു കഴിവുകളുടെ ഗുണപരമായ വളർച്ചയും ഉണ്ടാകാം. ഇതും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്.

അതുപോലെ ഒരു പരാജയവും വ്യക്തിയുടെ മുഴുവൻ അസ്തിത്വത്തെ നിർവചിക്കുന്നില്ല. ഒരു പരീക്ഷയിലെ പരാജയം മുഴുവൻ വ്യക്തിയുടെ കഴിവിന്റെ പരാജയമല്ല. ഒരു തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നത് വ്യക്തിയുടെ മൂല്യത്തിന്റെ നഷ്ടമല്ല. ഒരു ബന്ധത്തിന്റെ തകർച്ച വ്യക്തിയുടെ സ്നേഹിക്കപ്പെടാനുള്ള ശേഷിയുടെ അവസാനമല്ല. സാമ്പത്തിക നഷ്ടം മനുഷ്യന്റെ അറിവിനെയും അനുഭവത്തെയും ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. കാരണം വ്യക്തി ഒരൊറ്റ ഘടകമല്ല; പരസ്പരം ബന്ധിതമായ അനേകം തലങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ഏകീകരണമാണ്.

അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയിൽ ഒരു പ്രധാന ചോദ്യം “എന്താണ് നഷ്ടപ്പെട്ടത്?” എന്നതോടൊപ്പം “എന്താണ് ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നത്?” എന്നതുമാണ്. നഷ്ടപ്പെട്ട ഘടകങ്ങൾ വിയോജകബലത്തിന്റെ ആഘാതത്തെ സൂചിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്ന അറിവ്, അനുഭവം, ബന്ധങ്ങൾ, കഴിവുകൾ, ശരീരശേഷി, ചിന്താശേഷി, സാമൂഹികപിന്തുണ, മൂല്യങ്ങൾ, സൃഷ്ടിപരത എന്നിവ സംയോജകബലത്തിന്റെ അടിത്തറയാകാം. നിലനിൽക്കുന്ന ഈ ഘടകങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവ തമ്മിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് പുനഃസംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനപ്രവർത്തനം.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പ്രധാന ജീവിതപാഠം ഉയർന്നുവരുന്നു: സ്ഥിരതയും മാറ്റവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളാണെങ്കിലും അവ പരസ്പരം ആവശ്യപ്പെടുന്നവയാണ്. മാറ്റമില്ലാത്ത സ്ഥിരത ജീവിതത്തെ നിശ്ചലമാക്കും. ഘടനയില്ലാത്ത മാറ്റം വിഘടനത്തിലേക്ക് നയിക്കും. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് മാറ്റത്തിനിടയിലെ ഏകീകരണത്തിലൂടെയാണ്. വ്യക്തിജീവിതത്തിലും സ്വത്വം സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്; എന്നാൽ പഴയ ശീലങ്ങളെല്ലാം സംരക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല. മൂല്യങ്ങൾ നിലനിർത്താം; എന്നാൽ അവയുടെ പ്രയോഗരീതി മാറ്റാം. ബന്ധങ്ങളെ വിലമതിക്കാം; എന്നാൽ ബന്ധങ്ങളുടെ രൂപം മാറാം. ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന അർത്ഥം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് അതിലേക്കുള്ള വഴികൾ മാറ്റാം.

ഇതുതന്നെയാണ് വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പുനഃസംഘടനയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മകത. വിയോജകബലം പഴയ ഘടനയുടെ പരിധി തുറന്നുകാട്ടുന്നു. സംയോജകബലം നിലനിൽക്കേണ്ട ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ഇവ രണ്ടിന്റെയും സംഘർഷത്തിലും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലും പുതിയ ഘടന രൂപപ്പെടുന്നു. പുതിയ ഘടനയിൽ പഴയതിന്റെ ചില ഘടകങ്ങൾ നിലനിൽക്കും; ചിലത് ഇല്ലാതാകും; പുതിയ ചില ഘടകങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കും. ഇതാണ് ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരീതി.

പ്രതിസന്ധിയെ അതിജീവിക്കുന്നതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിൽ മാത്രം മാറ്റമുണ്ടാകുന്നില്ല; മറ്റുള്ളവരോടുള്ള അവന്റെ ബന്ധവും മാറാം. സ്വന്തം വേദന അനുഭവിച്ച വ്യക്തിക്ക് മറ്റുള്ളവരുടെ വേദന കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. സ്വന്തം പരാജയം അനുഭവിച്ച വ്യക്തിക്ക് മറ്റുള്ളവരുടെ പരാജയങ്ങളെ കൂടുതൽ മാനുഷികമായി കാണാൻ കഴിയും. സ്വന്തം ആശ്രിതാവസ്ഥ തിരിച്ചറിഞ്ഞ വ്യക്തിക്ക് മറ്റുള്ളവരുടെ സഹായത്തിന്റെ മൂല്യം മനസ്സിലാക്കാം. ഇങ്ങനെ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവം സാമൂഹികബോധമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യാം.

അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ പുനഃസംഘടനയും സമൂഹത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്. കുടുംബത്തിലെ ഒരാളുടെ പ്രതിസന്ധി മുഴുവൻ കുടുംബത്തെയും ബാധിക്കാം; അതുപോലെ ആ വ്യക്തിയുടെ പുനഃസ്ഥാപനം കുടുംബത്തിന്റെ സന്തുലിതാവസ്ഥയും മെച്ചപ്പെടുത്താം. ഒരു സമൂഹത്തിലെ പരസ്പരസഹായം വ്യക്തികളുടെ പ്രതിസന്ധികളെ കുറയ്ക്കാം. വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം സാമൂഹികഘടനകളിലെ വിയോജക സമ്മർദ്ദങ്ങളെ മാറ്റാനും കഴിയും.

ഇവിടെ വ്യക്തിപരമായ പ്രതിസന്ധിയും സാമൂഹികമാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാകുന്നു. വ്യക്തിയുടെ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളെയും വ്യക്തിപരമായ മനോഭാവത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. ചിലപ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ ദുരിതത്തിന് പിന്നിൽ സാമൂഹികഘടനാപരമായ കാരണങ്ങളുണ്ടാകും. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ പുനഃസംഘടനയ്ക്കൊപ്പം സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങളുടെ മാറ്റവും ആവശ്യമാണ്. മനുഷ്യൻ സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പന്നം മാത്രമല്ല; സമൂഹത്തെ മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന സജീവ അസ്തിത്വവുമാണ്.

പ്രതിസന്ധിയെ അതിജീവിക്കൽ അതിനാൽ രണ്ട് പരസ്പരബന്ധിത പ്രക്രിയകളാണ്. ഒന്നാമത്, വ്യക്തിയുടെ ആന്തരിക പുനഃസംഘടന—ചിന്ത, വികാരം, സ്വത്വബോധം, മൂല്യങ്ങൾ, ജീവിതലക്ഷ്യം എന്നിവയുടെ പുനഃക്രമീകരണം. രണ്ടാമത്, പുറംലോകവുമായുള്ള പുനഃസംഘടിത ബന്ധം—കുടുംബം, തൊഴിൽ, സാമ്പത്തികജീവിതം, സമൂഹം, പ്രകൃതി എന്നിവയുമായുള്ള പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ. ആന്തരിക മാറ്റം പുറംലോകത്തിലെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ മാറ്റുന്നു; പുറംലോകത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ വീണ്ടും ആന്തരികജീവിതത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ പ്രതിസന്ധി ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിലെ അവസാനബിന്ദുവല്ല. അത് ഒരു പരിവർത്തന അതിർത്തിയാണ്. പഴയ സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ പരിധി അവസാനിക്കുകയും പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ സാധ്യത ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഘട്ടം. ആ ഇടവേളയിൽ നഷ്ടവും സാധ്യതയും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കും. ദുഃഖവും പ്രതീക്ഷയും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കും. വിഘടനവും പുനഃസംഘടനയും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കും. ഇതാണ് വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധിയുടെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവം.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ പ്രതീക്ഷയ്ക്കും യാഥാർഥ്യബോധത്തിനും ഇടയിലെ ശരിയായ ബന്ധം നിർണായകമാണ്. “എല്ലാം ഉടൻ നന്നാകും” എന്ന അന്ധമായ പ്രതീക്ഷ യാഥാർഥ്യബോധമല്ല. അതുപോലെ “എല്ലാ സാധ്യതകളും അവസാനിച്ചു” എന്ന നിരാശയും യാഥാർഥ്യബോധമല്ല. യഥാർത്ഥ പ്രതീക്ഷ എന്നത് നിലവിലെ പരിമിതികളെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് അവയ്ക്കുള്ളിൽ ലഭ്യമായ സാധ്യതകളെ കണ്ടെത്തുന്നതാണ്. “എല്ലാം നന്നാകും” എന്ന ഉറപ്പല്ല; “എന്താണ് സംഭവിച്ചതെന്ന് എനിക്ക് മാറ്റാനാകില്ലെങ്കിലും, അതിനുശേഷം എന്ത് ചെയ്യാനാകും എന്ന് ഞാൻ അന്വേഷിക്കാം” എന്ന നിലപാടാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയവും ദ്വന്ദ്വാത്മകവുമായ പ്രതീക്ഷ.

മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി ഒരിക്കലും തകരാത്ത കഠിനതയിൽ അല്ല. തകർന്നശേഷം സ്വയം പുതിയ രൂപത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവിലാണ്. ദുഃഖം അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ മുന്നോട്ടുപോകുക, ഭയം ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും പ്രവർത്തിക്കുക, നഷ്ടത്തെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ പുതിയ സാധ്യതകൾ അന്വേഷിക്കുക, സഹായം സ്വീകരിക്കുകയും മറ്റുള്ളവരെ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുക, പഴയ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിച്ച് പുതിയ ജീവിതക്രമം സൃഷ്ടിക്കുക—ഇവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ പരിവർത്തനശേഷിയുടെ പ്രകടനങ്ങളാണ്.

ജീവിതത്തെ ഒരു നേരേ പോകുന്ന രേഖയായി കാണുന്നതിനെക്കാൾ ഒരു ചുറ്റിപ്പിരിഞ്ഞുള്ള മുന്നേറ്റചലനമായി കാണുന്നതാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ ഈ വീക്ഷണത്തിൽ കൂടുതൽ യോജിച്ചത്. മനുഷ്യൻ പലപ്പോഴും പഴയ അനുഭവങ്ങളിലേക്ക് വീണ്ടും എത്തുന്നു; എന്നാൽ ഓരോ തവണയും പുതിയ അറിവോടും പുതിയ അനുഭവത്തോടും പുതിയ സ്വത്വബോധത്തോടുമാണ് എത്തുന്നത്. ഒരേ തരത്തിലുള്ള ഒരു പ്രതിസന്ധി വീണ്ടും വന്നാലും അതിനെ നേരിടുന്ന വ്യക്തി പഴയ വ്യക്തിയായിരിക്കണമെന്നില്ല. മുൻ അനുഭവങ്ങൾ അവന്റെ പ്രതികരണശേഷിയെ മാറ്റിയിരിക്കും. അതിനാൽ ഓരോ പ്രതിസന്ധിയും അടുത്ത പ്രതിസന്ധിയെ നേരിടാനുള്ള പുതിയ ശേഷി സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയും.

ഇതാണ് മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ശക്തി. പുതിയ ഗുണങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി പൂർണ്ണമായി നിലവിലുണ്ടാകണമെന്നില്ല. അവ ജീവിതത്തിന്റെ ചലനത്തിൽനിന്നും അനുഭവങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്നും ക്രമേണ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇന്ന് കാണാത്ത ഒരു ധൈര്യം നാളത്തെ പ്രതിസന്ധിയിൽ ഉദ്ഭവിക്കാം. ഇന്ന് തിരിച്ചറിയാത്ത ഒരു കഴിവ് നാളെ ആവശ്യകതയാൽ വികസിക്കാം. ഇപ്പോൾ അർത്ഥശൂന്യമെന്ന് തോന്നുന്ന ഒരു അനുഭവം പിന്നീട് പുതിയൊരു ജീവിതദർശനത്തിന്റെ അടിത്തറയാകാം.

അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധിയെ ഒരു അന്തിമ വിധിയായി കാണുന്നത് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചിന്തയ്ക്ക് വിരുദ്ധമാണ്. ഒരു അവസ്ഥയും പൂർണ്ണമായും അന്തിമമല്ല. അസ്തിത്വം നിരന്തരമായ ചലനത്തിലാണ്. നിലവിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുമ്പോൾ അതിൽനിന്ന് പുതിയൊരു സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ സാധ്യത ഉയരുന്നു. ആ പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ പഴയതിനെക്കാൾ മെച്ചപ്പെട്ടതായിരിക്കണമെന്നില്ല; എന്നാൽ അത് പുതിയ യാഥാർഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന പുതിയൊരു ഘടനയായിരിക്കും. മനുഷ്യന്റെ ബോധപൂർവമായ ഇടപെടലാണ് അതിനെ കൂടുതൽ സമഗ്രവും കൂടുതൽ അർത്ഥവത്തുമായ രൂപത്തിലേക്ക് നയിക്കാൻ കഴിയുന്ന പ്രധാന ശക്തി.

അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയിൽ ചോദിക്കേണ്ട പ്രധാന ചോദ്യങ്ങൾ ഇങ്ങനെ ചുരുക്കാം: എന്താണ് സംഭവിച്ചത്? എന്താണ് നഷ്ടപ്പെട്ടത്? എന്താണ് ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നത്? എന്താണ് സംരക്ഷിക്കേണ്ടത്? എന്താണ് മാറ്റേണ്ടത്? എന്താണ് പുതുതായി സൃഷ്ടിക്കേണ്ടത്? ആരുടെ സഹായം ആവശ്യമാണ്? നിലവിലുള്ള സാഹചര്യത്തിൽ ലഭ്യമായ അടുത്ത ചെറിയ ചുവട് എന്താണ്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ വ്യക്തിയെ നിശ്ചലമായ ദുഃഖത്തിൽനിന്ന് സജീവമായ പുനഃസംഘടനയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

അവസാനം, വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധികളെ അതിജീവിക്കൽ എന്നത് “പ്രശ്നങ്ങളെ തോൽപ്പിക്കൽ” എന്നതിലുപരി സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കൽ ആണ്. വിയോജകബലം സൃഷ്ടിച്ച അസന്തുലിതാവസ്ഥ തിരിച്ചറിയുക, സംയോജകബലങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുക, ഇനി പ്രയോജനകരമല്ലാത്ത ഘടനകളെ വിട്ടുകൊടുക്കുക, പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക, പുതിയ അറിവുകൾ ഉൾക്കൊള്ളുക, പുതിയ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുക, ജീവിതമൂല്യങ്ങളെ പുനഃക്രമീകരിക്കുക, ആവശ്യമായ സാമൂഹികവും വൈദ്യപരവുമായ സഹായം സ്വീകരിക്കുക, ഒടുവിൽ മാറിയ സാഹചര്യത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഒരു പുതിയ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ സ്ഥാപിക്കുക—ഇതാണ് പ്രതിസന്ധിയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക അതിജീവനം.

മനുഷ്യൻ പ്രതിസന്ധികളില്ലാത്ത ജീവിയല്ല; പ്രതിസന്ധികളിലൂടെ സ്വയം പുനഃസൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിവുള്ള ജീവിയാണ്. അതാണ് അവന്റെ പ്രത്യേകത. അതാണ് അവന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തി. അതാണ് ജീവിതത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനം.

അതുകൊണ്ട് ജീവിതത്തിലെ ഒരു വാതിൽ അടയുമ്പോൾ അതിനെ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനമെന്ന് കരുതേണ്ടതില്ല. ചിലപ്പോൾ അടഞ്ഞ വാതിൽ പഴയ വഴിയുടെ അവസാനത്തെ മാത്രമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അതിന് അപ്പുറം മറ്റൊരു വഴി ഉണ്ടായിരിക്കാം. ആ വഴി മുമ്പ് കാണപ്പെട്ടിരുന്നില്ലായിരിക്കാം. അത് കണ്ടെത്തേണ്ടിവരും. ചിലപ്പോൾ സൃഷ്ടിക്കേണ്ടിവരും. ചിലപ്പോൾ മറ്റുള്ളവരുടെ സഹായത്തോടെ നിർമ്മിക്കേണ്ടിവരും. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ലാത്തതിനാൽ പുതിയ വഴികൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സാധ്യത നിലനിൽക്കുന്നു.

അങ്ങനെ വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധി ഒരു ഇരുണ്ട ഇടവേള മാത്രമല്ല; പഴയ ജീവിതഘടനയുടെ പരിധി വെളിപ്പെടുന്ന ഘട്ടവും പുതിയ ജീവിതസാധ്യതയുടെ ഉദയത്തിനുള്ള ഇടവേളയും കൂടിയാണ്. വിയോജകബലം പഴയ ഏകീകരണത്തെ തകർക്കുമ്പോൾ സംയോജകബലം പുതിയ ഏകീകരണത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നു. സംഘർഷം മാറ്റത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മാറ്റം പുനഃസംഘടനയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുനഃസംഘടനയിൽനിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പുതിയ ഗുണങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ ജീവിതസന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ ചലനമാണ് വ്യക്തിയുടെ അസ്തിത്വത്തെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നത്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധിയെ അതിജീവിക്കുക എന്നത് ജീവിതത്തിലെ വേദനകളെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. അവയെ മനസ്സിലാക്കുക, അവയുടെ യാഥാർഥ്യം അംഗീകരിക്കുക, അവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക, സംരക്ഷിക്കേണ്ട സംയോജക ഘടകങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുക, മാറ്റേണ്ട ഘടനകളെ മാറ്റുക, നഷ്ടപ്പെട്ടിടത്ത് പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുക, വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ബന്ധങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുക, ഒടുവിൽ മാറിയ സാഹചര്യത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഒരു പുതിയ ജീവിതസന്തുലിതാവസ്ഥ സ്ഥാപിക്കുക എന്നതാണ്.

മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ശക്തി സ്ഥിരതയിൽ മാത്രം ഇല്ല; പരിവർത്തനശേഷിയിലാണ്. സംയോജകബലം നമ്മെ നിലനിർത്തുന്നു. വിയോജകബലം നമ്മെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. സംഘർഷം പഴയ ഘടനയുടെ പരിധി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. പുനഃസംഘടന പുതിയ സാധ്യതകളെ ഏകീകരിക്കുന്നു. പുതിയ ഏകീകരണത്തിൽനിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ ദ്വന്ദ്വചലനമാണ് വ്യക്തിയുടെ അസ്തിത്വത്തെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നത്.

അതിനാൽ പ്രതിസന്ധി വന്നപ്പോൾ “എന്റെ ജീവിതം എന്തുകൊണ്ട് തകർന്നു?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ഈ തകർച്ചയിൽനിന്ന് എന്താണ് പുതിയതായി നിർമ്മിക്കാനാകുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കണം. “എനിക്ക് എന്താണ് നഷ്ടപ്പെട്ടത്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എന്താണ് ഇപ്പോഴും എന്റെ കൈവശമുള്ളത്?” എന്നും ചോദിക്കണം. “ഞാൻ പഴയ ജീവിതത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ മടങ്ങും?” എന്നതിനൊപ്പം “പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ എങ്ങനെയുള്ള ജീവിതമാണ് ഇനി സൃഷ്ടിക്കേണ്ടത്?” എന്നും ചോദിക്കണം.

ഈ ചോദ്യങ്ങളിലെ മാറ്റമാണ് പ്രതിസന്ധിയെ ദുരന്തത്തിൽനിന്ന് പരിവർത്തനത്തിന്റെ സാധ്യതയാക്കി മാറ്റുന്നത്. പ്രതിസന്ധി മനുഷ്യനെ തകർക്കാം; എന്നാൽ അതേ പ്രതിസന്ധിയിലൂടെ മനുഷ്യൻ സ്വയം പുതുതായി സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയും. വിയോജകബലം പഴയ ഏകീകരണത്തെ തകർക്കുമ്പോൾ സംയോജകബലം പുതിയ ഏകീകരണത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നു. ഈ രണ്ടിന്റെയും നിരന്തരമായ ദ്വന്ദ്വചലനത്തിലാണ് ജീവിതത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ തുടർച്ച.

അവസാനം, വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധിയെ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ കാണുമ്പോൾ, ജീവിതം നമ്മെ എല്ലായ്പ്പോഴും പഴയ രൂപത്തിൽ നിലനിർത്താനുള്ള ശ്രമമല്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. ജീവിതം നിരന്തരം നമ്മെ മാറ്റുന്നു; ചിലപ്പോൾ വേദനയിലൂടെ, ചിലപ്പോൾ നഷ്ടത്തിലൂടെ, ചിലപ്പോൾ സംഘർഷത്തിലൂടെ, ചിലപ്പോൾ പുതിയ സാധ്യതകളിലൂടെ. പഴയ രൂപം തകരുമ്പോൾ പുതിയ രൂപം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സാധ്യതയാണ് അതിന്റെ മറുവശത്ത് ഉയരുന്നത്. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ദൗത്യം പഴയ ജീവിതത്തെ അതേപടി തിരിച്ചുപിടിക്കുക എന്നതല്ല; സംഭവിച്ച മാറ്റത്തെ മനസ്സിലാക്കി, അതിൽനിന്ന് പഠിച്ച്, നിലനിൽക്കുന്ന സംയോജകശക്തികളെ ഏകീകരിച്ച്, പുതിയ സാഹചര്യത്തിന് അനുയോജ്യമായ കൂടുതൽ ബോധപൂർവവും കൂടുതൽ അർത്ഥവത്തുമായ ഒരു ജീവിതത്തെ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ഈ നിരന്തരമായ ചലനമാണ് ജീവിതം; പ്രതിസന്ധി ആ ചലനത്തിലെ ഒരു തീവ്രഘട്ടം മാത്രം. അതിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ പഴയതിനെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുകയും പുതിയത് നേടുകയും മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്—സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെ തന്നെ പുതിയൊരു തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതാണ് പ്രതിസന്ധിയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക അർത്ഥവും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പരിവർത്തനശക്തിയും.

മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ പ്രതിസന്ധികൾ ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാണ്. ജനനം മുതൽ മരണംവരെ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതം നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങളുടെയും അനിശ്ചിതത്വങ്ങളുടെയും പൊരുത്തപ്പെടലുകളുടെയും പുനഃസംഘടനകളുടെയും പ്രക്രിയയാണ്. രോഗം, സാമ്പത്തിക നഷ്ടം, തൊഴിൽ നഷ്ടം, ബന്ധങ്ങളുടെ തകർച്ച, പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ മരണം, സാമൂഹിക അപമാനം, ഏകാന്തത, പരാജയം, വാർധക്യം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അനിശ്ചിതത്വം തുടങ്ങിയവ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും ജീവിതത്തിൽ ഏതെങ്കിലും ഘട്ടത്തിൽ പ്രതിസന്ധികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സാധാരണയായി പ്രതിസന്ധിയെ ഒരു പ്രതികൂല സംഭവമായും അതിനെ അതിജീവിക്കുന്നതിനെ ആ സംഭവത്തിൽനിന്ന് എത്രയും വേഗം പഴയ ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവരിക എന്ന നിലയിലുമാണ് കാണുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ പ്രതിസന്ധി അതിനേക്കാൾ ആഴമുള്ള ഒരു അസ്തിത്വപരമായ പ്രതിഭാസമാണ്. അത് ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ചലനത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഒരു ഗുണപരമായ പരിവർത്തനഘട്ടമാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സങ്കൽപ്പമനുസരിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ അസ്തിത്വങ്ങളും പരസ്പരവിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജകബലങ്ങളുടെയും വിയോജകബലങ്ങളുടെയും നിരന്തരമായ ഇടപെടലിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. സംയോജകബലം ഒരു ഘടനയെ അതിന്റെ സ്വത്വവും ഏകീകരണവും നിലനിർത്താൻ സഹായിക്കുമ്പോൾ, വിയോജകബലം അതേ ഘടനയിൽ മാറ്റത്തിനും വിഭജനത്തിനും പുനഃസംഘടനയ്ക്കും സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അസ്തിത്വത്തിന്റെ സ്ഥിരത എന്നത് മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; മറിച്ച് മാറ്റത്തിനിടയിലും ഘടനയെ നിലനിർത്തുന്ന ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്. ഈ അടിസ്ഥാന തത്വം വ്യക്തിജീവിതത്തിനും ബാധകമാണ്.

ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജീവിതം തന്നെ നിരവധി സംയോജകബലങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനമാണ്. കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, സൗഹൃദങ്ങൾ, തൊഴിൽ, സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ, സാമൂഹിക അംഗീകാരം, ശീലങ്ങൾ, വിശ്വാസങ്ങൾ, ഓർമ്മകൾ, വ്യക്തിത്വബോധം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷകൾ എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തെ ഒരു ഏകീകൃത ഘടനയായി നിലനിർത്തുന്നു. എന്നാൽ ജീവിതത്തിൽ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ ഈ ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിയോജകബലങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ജോലി നഷ്ടപ്പെടാം, ഒരു ബന്ധം തകരാം, സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ ഇല്ലാതാകാം, ശരീരത്തിന്റെ കഴിവുകൾ കുറയാം, പ്രിയപ്പെട്ട ഒരാൾ നഷ്ടപ്പെടാം, സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ മാറാം. അപ്പോൾ വ്യക്തിക്ക് മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ തുടരാൻ കഴിയാതെ വരുന്നു. ഇതാണ് വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധിയുടെ അടിസ്ഥാന ഘടന.

എന്നാൽ വിയോജകബലം എന്നത് സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ നിഷേധാത്മകമായ ശക്തിയല്ല. യാതൊരു വിയോജകബലവും ഇല്ലാത്ത ഒരു ലോകത്ത് മാറ്റമുണ്ടാകില്ല. മാറ്റമില്ലെങ്കിൽ പരിണാമവും ഉണ്ടാകില്ല. ഒരു ജീവി പരിസ്ഥിതിയുമായി നിരന്തരം ഇടപെടുന്നതിലൂടെ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ മനുഷ്യനും ജീവിതത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലൂടെ വളരുന്നു. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധി എന്നത് നിലവിലുള്ള ജീവിതക്രമത്തിന്റെ പരാജയം മാത്രമല്ല; അതേ സമയം പുതിയൊരു ജീവിതക്രമം രൂപപ്പെടേണ്ടതിന്റെ സൂചന കൂടിയാണ്.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദം വ്യക്തിജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ചിന്തയിൽ ഒരു പ്രധാന മാറ്റം നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്. പ്രതിസന്ധിയെ “എന്റെ ജീവിതത്തിൽ സംഭവിച്ച ഒരു ദുരന്തം” എന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണുന്നതിനുപകരം “എന്റെ നിലവിലുള്ള ജീവിതഘടനയും പുതിയ യാഥാർഥ്യവും തമ്മിൽ ഉണ്ടായ വൈരുദ്ധ്യം” എന്ന നിലയിൽ കാണാൻ കഴിയണം. ഈ മാറ്റം വളരെ പ്രധാനമാണ്. കാരണം ഒരു സംഭവത്തെ നമുക്ക് എല്ലായ്പ്പോഴും നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയില്ലെങ്കിലും, ആ സംഭവത്തിനു ശേഷം നമ്മുടെ ജീവിതത്തെ എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കണം എന്നതിൽ ഒരു പരിധിവരെ ഇടപെടാൻ കഴിയും.

ഇതിനർത്ഥം എല്ലാ പ്രതിസന്ധികൾക്കും പിന്നിൽ ഒരു നല്ല ഉദ്ദേശ്യമുണ്ടെന്നോ എല്ലാ ദുരിതങ്ങളും വ്യക്തിയുടെ വളർച്ചയ്ക്കുവേണ്ടി സംഭവിക്കുന്നതാണെന്നോ അല്ല. യാഥാർഥ്യത്തിൽ ചില ദുരന്തങ്ങൾ അന്യായവും ദാരുണവും ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതുമായിരിക്കും. രോഗം, മരണം, പ്രകൃതിദുരന്തം, സാമൂഹിക അനീതി, സാമ്പത്തിക ചൂഷണം തുടങ്ങിയവയെ വ്യക്തിയുടെ “ചിന്തയുടെ തെറ്റ്” ആയി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമല്ല. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദപരമായ സമീപനം ദുരിതമനുഭവിക്കുന്ന വ്യക്തിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്ന സമീപനമല്ല. മറിച്ച്, സംഭവിച്ച യാഥാർഥ്യത്തെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് അതിനുശേഷം വ്യക്തിയിലും അവന്റെ പരിസ്ഥിതിയിലും എങ്ങനെ പുതിയൊരു സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കാമെന്ന് അന്വേഷിക്കുന്ന സമീപനമാണ്.

മനുഷ്യൻ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു അസ്തിത്വമല്ല എന്ന തിരിച്ചറിവും ഇവിടെ പ്രധാനമാണ്. വ്യക്തി ഒരു ബഹുതല അസ്തിത്വമാണ്. ശരീരം, കോശങ്ങൾ, തന്മാത്രകൾ, നാഡീവ്യൂഹം, മസ്തിഷ്കം, വികാരങ്ങൾ, ചിന്തകൾ, കുടുംബം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക സാഹചര്യം, സാംസ്കാരിക പരിസ്ഥിതി തുടങ്ങിയ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട പല തലങ്ങളിലൂടെയാണ് വ്യക്തിയുടെ അസ്തിത്വം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഒരു തലത്തിലുള്ള മാറ്റം മറ്റുതലങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കും. സാമ്പത്തിക നഷ്ടം മാനസിക സമ്മർദ്ദമുണ്ടാക്കാം; ബന്ധങ്ങളുടെ തകർച്ച ജീവിതക്രമത്തെ മാറ്റാം; സാമൂഹിക ഒറ്റപ്പെടൽ ചിന്തയെയും പെരുമാറ്റത്തെയും ബാധിക്കാം; ദീർഘകാല സമ്മർദ്ദം ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ജൈവപ്രവർത്തനങ്ങളെയും ബാധിക്കാം. അതുകൊണ്ട് ഒരു പ്രതിസന്ധിക്ക് പല തലങ്ങളിലുള്ള പ്രത്യാഘാതങ്ങളുണ്ടാകും.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ പ്രതിസന്ധിയെ അതിജീവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയും ബഹുതലമായിരിക്കണം. സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിക്ക് സാമ്പത്തിക പരിഹാരം ആവശ്യമായേക്കാം; എന്നാൽ അതിനൊപ്പം ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ പുനഃസ്ഥാപനവും ആവശ്യമായി വരാം. ബന്ധത്തിന്റെ നഷ്ടത്തിന് സാമൂഹിക പിന്തുണ ആവശ്യമായേക്കാം; അതോടൊപ്പം ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ബോധവും ആവശ്യമായി വരാം. ശാരീരിക രോഗത്തിന് ചികിത്സ ആവശ്യമാണ്; അതോടൊപ്പം ജീവിതരീതിയിലെ പുനഃസംഘടനയും മാനസിക പിന്തുണയും ആവശ്യമായി വരാം. അതായത് പ്രതിസന്ധിയെ ഒരു ഏകകാരണ പ്രശ്നമായി കാണുന്നതിനുപകരം പരസ്പരം ബന്ധിതമായ പല തലങ്ങളിലുള്ള അസന്തുലിതാവസ്ഥയായി കാണണം.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിൽ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ എന്ന ആശയം വ്യക്തിജീവിതത്തിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. ജീവിതത്തിലെ സന്തുലിതാവസ്ഥ ഒരിക്കലും നിശ്ചലമല്ല. ബാല്യത്തിലെ സന്തുലിതാവസ്ഥ യൗവനത്തിൽ മാറുന്നു; യൗവനത്തിലെ സന്തുലിതാവസ്ഥ കുടുംബജീവിതത്തിൽ മാറുന്നു; തൊഴിൽജീവിതം വിരമിക്കലോടെ മാറുന്നു; വാർധക്യത്തിൽ ശരീരത്തിന്റെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും സ്വഭാവം മാറുന്നു. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പഴയ ഘടനകൾക്ക് പകരം പുതിയ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ആരോഗ്യകരമായ ജീവിതം എന്നത് ഒരിക്കലും മാറ്റമില്ലാത്ത അവസ്ഥയല്ല; മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിരന്തരം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥയാണ്.

പ്രതിസന്ധിയുടെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ സാധാരണയായി വ്യക്തി യാഥാർഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുന്നു. “ഇത് എനിക്ക് സംഭവിക്കരുതായിരുന്നു”, “എന്തുകൊണ്ടാണ് എനിക്ക് മാത്രം ഇത് സംഭവിക്കുന്നത്?”, “എന്റെ പഴയ ജീവിതം തിരിച്ചുകിട്ടണം” തുടങ്ങിയ ചിന്തകൾ സ്വാഭാവികമാണ്. എന്നാൽ ഈ ചിന്തയിൽ വ്യക്തി കുടുങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ പഴയ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹവും പുതിയ യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം വർധിക്കുന്നു. ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തയുടെ ആദ്യപടി ഇവിടെ യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കാതിരിക്കുക എന്നതാണ്. “ഇത് സംഭവിച്ചു; ഇനി ഈ പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ എന്താണ് സാധ്യമായത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് മാറുമ്പോഴാണ് പുനഃസംഘടന ആരംഭിക്കുന്നത്.

ഇത് കീഴടങ്ങലല്ല. യാഥാർഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നത് അതിനെ അനുകൂലിക്കുന്നതല്ല. ഒരു അനീതിയെ അംഗീകരിക്കുക എന്നത് അതിനെ ന്യായീകരിക്കുക എന്നല്ല; നിലവിലെ യാഥാർഥ്യം എന്താണെന്ന് തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്. യാഥാർഥ്യം തിരിച്ചറിയാതെ അതിനെ മാറ്റാനും കഴിയില്ല. വ്യക്തിജീവിതത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ്. നഷ്ടം സംഭവിച്ചെങ്കിൽ നഷ്ടം സംഭവിച്ചുവെന്ന് അംഗീകരിക്കണം; എന്നാൽ അതിൽനിന്ന് ഭാവിയുടെ എല്ലാ സാധ്യതകളും അവസാനിച്ചുവെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യേണ്ടതില്ല.

പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് ഭയവും ധൈര്യവും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. നിരാശയും പ്രതീക്ഷയും ഒരുമിച്ച് ഉണ്ടാകാം. ദുഃഖവും മുന്നോട്ടുപോകാനുള്ള ആഗ്രഹവും ഒരേ വ്യക്തിയിൽ സഹവർത്തിത്വം പുലർത്താം. ഈ വിരുദ്ധ വികാരങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല മാനസിക ശക്തി. അവയ്ക്കിടയിൽ പ്രവർത്തനക്ഷമമായ ഒരു പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് യഥാർത്ഥ ശക്തി. ഭയമില്ലാത്തവനാണ് ധീരൻ എന്ന പരമ്പരാഗത ധാരണയെക്കാൾ, ഭയം ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും യാഥാർഥ്യബോധത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ കൂടുതൽ ശക്തൻ എന്നതാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക സമീപനം.

ഇവിടെ വിരുദ്ധങ്ങളുടെ ഐക്യവും സംഘർഷവും എന്ന തത്വം വ്യക്തിജീവിതത്തിൽ വ്യക്തമായി കാണാം. വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിൽ പോലും വിവിധ പ്രവണതകൾ പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സുരക്ഷ തേടുന്ന ഒരു ശക്തിയും സ്വാതന്ത്ര്യം തേടുന്ന മറ്റൊരു ശക്തിയും ഒരേസമയം ഉണ്ടാകാം. സ്ഥിരത ആഗ്രഹിക്കുന്ന പ്രവണതയും പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ തേടുന്ന പ്രവണതയും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം. പഴയ ഓർമ്മകളോട് ചേർന്നുനിൽക്കാനുള്ള ആഗ്രഹവും ഭാവിയിലേക്ക് നീങ്ങാനുള്ള ആവശ്യകതയും തമ്മിൽ സംഘർഷമുണ്ടാകാം. ഈ സംഘർഷങ്ങൾ എല്ലാം നശിപ്പിക്കേണ്ടവയല്ല. ശരിയായ രീതിയിൽ സംയോജിപ്പിക്കുമ്പോൾ അവ വ്യക്തിയുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് പ്രേരകശക്തികളാകാം.

പ്രതിസന്ധിയിൽനിന്നുള്ള പുനഃസംഘടനയിൽ ബന്ധങ്ങളുടെ സംയോജകബലം വളരെ പ്രധാനമാണ്. മനുഷ്യൻ സാമൂഹിക അസ്തിത്വമാണ്. കുടുംബം, സുഹൃത്തുക്കൾ, സഹപ്രവർത്തകർ, അയൽക്കാർ, സമൂഹം എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ മാനസികവും സാമൂഹികവുമായ സ്ഥിരതയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. പ്രതിസന്ധിയിൽ ഒറ്റപ്പെടുമ്പോൾ വിയോജകബലത്തിന്റെ ആഘാതം വർധിക്കാം. അതേസമയം അർത്ഥവത്തായ ബന്ധങ്ങൾ വ്യക്തിക്ക് സുരക്ഷയും പിന്തുണയും പുതിയ സാധ്യതകളും നൽകുന്നു. സഹായം ചോദിക്കുകയും സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ദൗർബല്യമല്ല; മനുഷ്യ അസ്തിത്വത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നതാണ്.

അതേസമയം എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും സംയോജകബലങ്ങളല്ല. ചില ബന്ധങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും വളർച്ചയെയും തടയുന്ന വിയോജക ഘടകങ്ങളായി മാറാം. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിക്ക് ശേഷം പഴയ എല്ലാ ബന്ധങ്ങളെയും പഴയ രൂപത്തിൽ നിലനിർത്തുക എന്നത് ലക്ഷ്യമാകേണ്ടതില്ല. ചില ബന്ധങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടിവരും; ചിലത് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരും; ചിലതിൽനിന്ന് അകലം പാലിക്കേണ്ടിവരും. ഇവിടെ സംയോജകബലം എന്നത് എന്തിനെയും എന്തുവിലകൊടുത്തും ചേർത്തുനിർത്തുക എന്നല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ കൂടുതൽ ആരോഗ്യകരമായ ഏകീകരണത്തിന് ആവശ്യമായ ബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്.

ശരീരവും മനസ്സും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഇതേ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കണം. മനുഷ്യന്റെ മാനസികാവസ്ഥ ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാം; ശരീരത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ മാനസികാവസ്ഥയെയും ബാധിക്കാം. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് ഉറക്കം, പോഷണം, ശാരീരിക പ്രവർത്തനം, വിശ്രമം, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ, ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനം എന്നിവയെ അവഗണിക്കുന്നത് പ്രശ്നം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കാം. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം ഏതെങ്കിലും രോഗത്തിനുള്ള ചികിത്സയ്ക്ക് പകരമല്ല. ആവശ്യമായിടത്ത് ശാസ്ത്രീയമായ വൈദ്യചികിത്സയും മനശ്ശാസ്ത്രപരമായ പിന്തുണയും സ്വീകരിക്കണം. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദം രോഗനിർണയത്തിനോ ചികിത്സയ്ക്കോ പകരമുള്ള ഒരു വൈദ്യശാസ്ത്ര സിദ്ധാന്തമല്ല; മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ മാറ്റങ്ങളെയും പരസ്പരബന്ധങ്ങളെയും മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടാണ്.

പ്രതിസന്ധിയെ അതിജീവിക്കുന്നതിൽ മറ്റൊരു നിർണായക ഘടകം അർത്ഥനിർമ്മാണമാണ്. ഒരു സംഭവത്തിന് വ്യക്തി നൽകുന്ന അർത്ഥം അവന്റെ തുടർന്നുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. പരാജയത്തെ “ഞാൻ കഴിവില്ലാത്തവനാണ്” എന്ന് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്ന വ്യക്തിയും “ഈ രീതിയാണ് പ്രവർത്തിക്കാത്തത്; മറ്റൊരു വഴി കണ്ടെത്തണം” എന്ന് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്ന വ്യക്തിയും ഒരേ സംഭവത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്ത ഭാവികളിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്. ഇവിടെ അർത്ഥം യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന സങ്കൽപ്പമല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് പ്രവർത്തനത്തിനുള്ള പുതിയ സാധ്യതകൾ കണ്ടെത്തുന്ന ബൗദ്ധിക പ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിലെ ഉദ്ഭവഗുണം എന്ന ആശയം ഈ പ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഒരു പുതിയ ഗുണം പലപ്പോഴും ഘടകങ്ങളിൽ ഒറ്റയ്ക്ക് നിലനിൽക്കുന്നില്ല; അവ തമ്മിലുള്ള പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നാണ് അത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതുപോലെ തന്നെ ഒരു പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം വ്യക്തിയിൽ മുമ്പുണ്ടായിരുന്നില്ലാത്ത ചില കഴിവുകൾ ഉയർന്നുവരാം. ഉത്തരവാദിത്വബോധം, സഹനശേഷി, പ്രശ്നപരിഹാരശേഷി, സാമൂഹികബോധം, മറ്റുള്ളവരുടെ വേദന മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ്, ജീവിതത്തിന്റെ മുൻഗണനകൾ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ശേഷി തുടങ്ങിയവ ചിലപ്പോൾ പ്രതിസന്ധിയുടെ അനുഭവത്തിലൂടെ വികസിക്കാം. അതിനർത്ഥം പ്രതിസന്ധി ആവശ്യമാണ് എന്നല്ല; മറിച്ച്, സംഭവിച്ച പ്രതിസന്ധിയിൽനിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാനുള്ള സാധ്യത മനുഷ്യനിൽ ഉണ്ടെന്നതാണ്.

ഇവിടെ “പഴയ എന്നിലേക്ക് തിരിച്ചുവരണം” എന്ന ലക്ഷ്യവും പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. വലിയ പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം പഴയ വ്യക്തിയിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി മടങ്ങിപ്പോകാൻ സാധിക്കണമെന്നില്ല. അതുമാത്രമല്ല, എല്ലായ്പ്പോഴും അതാവശ്യവുമല്ല. കാരണം പ്രതിസന്ധി വ്യക്തിയുടെ അറിവിനെയും ബന്ധങ്ങളെയും മുൻഗണനകളെയും സ്വത്വബോധത്തെയും മാറ്റിയിരിക്കാം. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ പുനരധിവാസം പഴയ അവസ്ഥയുടെ പകർപ്പ് പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതല്ല; പുതിയ യാഥാർഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന പുതിയ സ്വത്വസംഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണ്.

ഇത് ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക ചക്രമായി കാണാം: സ്ഥിരത → വൈരുദ്ധ്യം → അസന്തുലിതാവസ്ഥ → പ്രതിസന്ധി → തിരിച്ചറിവ് → പുനഃസംഘടന → പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ. എന്നാൽ പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥ പഴയതിന്റെ ആവർത്തനം ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. അതിൽ പഴയ അനുഭവത്തിന്റെ സ്മൃതിയും പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽനിന്ന് ലഭിച്ച അറിവും പുതിയ ബന്ധങ്ങളും പുതിയ പ്രവർത്തനരീതികളും ഉൾപ്പെടും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പ്രതിസന്ധി ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജീവിതചരിത്രത്തിലെ ഒരു തടസ്സം മാത്രമല്ല; ചിലപ്പോൾ അത് വ്യക്തിയുടെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ നിർണായക ഘട്ടമാകുന്നു.

പ്രതിസന്ധിയെ അതിജീവിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തി തന്റെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചില അടിസ്ഥാന ധാരണകളെയും പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവരും. “എന്റെ ജീവിതം മുമ്പത്തെപ്പോലെ തന്നെ തുടരണം” എന്ന ആഗ്രഹം സ്വാഭാവികമാണെങ്കിലും, ജീവിതം മാറിയ സാഹചര്യത്തിൽ പഴയ രൂപത്തിൽ തുടരണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ നഷ്ടപ്പെട്ടത് തിരിച്ചുപിടിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് ജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ സാധ്യതകളും നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല. നഷ്ടപ്പെട്ടതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് അതേ വസ്തുവിനെ തന്നെ പുനഃസ്ഥാപിക്കണമെന്നില്ല; പുതിയ സാഹചര്യത്തിന് അനുയോജ്യമായ മറ്റൊരു ഘടന സൃഷ്ടിക്കാം.

ഇതിലാണ് പ്രതിസന്ധിയും പരിവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധം. ഒരു പഴയ ജീവിതക്രമം തകരുമ്പോൾ ആദ്യം അനുഭവപ്പെടുന്നത് ശൂന്യതയാണ്. എന്നാൽ ശൂന്യത തന്നെ പുതിയ ഘടനയ്ക്ക് ഇടം നൽകുന്നു. പഴയ ബന്ധങ്ങൾ തകർന്നാൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾക്ക് ഇടമുണ്ടാകാം. പഴയ തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ പുതിയ തൊഴിൽരീതികൾ അന്വേഷിക്കേണ്ടിവരും. പഴയ വിശ്വാസങ്ങൾ തകരുമ്പോൾ കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യബോധമുള്ള പുതിയ ധാരണകൾ രൂപപ്പെടാം. പഴയ സ്വത്വബോധം തകരുമ്പോൾ വ്യക്തി തന്റെ അസ്തിത്വത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായി തിരിച്ചറിയാൻ തുടങ്ങാം.

ഇതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധിയെ മഹത്വവൽക്കരിക്കേണ്ടതില്ല. വേദന വേദന തന്നെയാണ്; നഷ്ടം നഷ്ടം തന്നെയാണ്. ഒരു ദുരന്തത്തെ “നല്ലതിനുവേണ്ടിയുള്ള അവസരം” എന്ന് നിർബന്ധിച്ച് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് വ്യക്തിയുടെ യഥാർഥ ദുഃഖത്തെ നിഷേധിക്കാം. എന്നാൽ ദുഃഖത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നതോടൊപ്പം അതിനുശേഷമുള്ള സാധ്യതകളെ അന്വേഷിക്കാം. ദുഃഖം അവസാനിക്കണമെന്നില്ല; അതിനൊപ്പം ജീവിക്കാൻ കഴിയുന്ന പുതിയൊരു ജീവിതക്രമം രൂപപ്പെടാം. നഷ്ടം പൂർണ്ണമായി മായാതിരിക്കാം; എന്നാൽ നഷ്ടത്തോടൊപ്പം പുതിയ അർത്ഥങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധിയെ അതിജീവിക്കുന്നതിന്റെ ലക്ഷ്യം വേദനയില്ലാത്ത ജീവിതം നേടുക എന്നതല്ല. വേദനയും നഷ്ടവും അനിശ്ചിതത്വവും ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും ജീവിതത്തെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകാനുള്ള കഴിവ് വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി ദുഃഖത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല; ദുഃഖത്തിനിടയിലും ജീവിതത്തിന്റെ സംയോജക ഘടകങ്ങളെ കണ്ടെത്തി അവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയൊരു ജീവിതഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.

പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം വ്യക്തി തന്റെ ജീവിതത്തിലെ മുൻഗണനകളെയും പുനഃക്രമീകരിക്കാം. മുമ്പ് ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതായി തോന്നിയിരുന്ന കാര്യങ്ങൾ പിന്നീട് അത്ര പ്രധാനമല്ലെന്ന് മനസ്സിലാകാം. പണം, പദവി, പ്രശസ്തി, സാമൂഹിക അംഗീകാരം എന്നിവയ്ക്കുമപ്പുറം ആരോഗ്യം, സ്നേഹം, സൗഹൃദം, കുടുംബം, അറിവ്, സ്വാതന്ത്ര്യം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം, അർത്ഥവത്തായ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കാം. ഇത് വെറും ചിന്തയിലെ മാറ്റമല്ല; വ്യക്തിയുടെ ജീവിതക്രമത്തെ തന്നെ മാറ്റുന്ന ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമാണ്.

പ്രതിസന്ധിയിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട നേട്ടം ചിലപ്പോൾ പുതിയ സ്വത്വബോധം തന്നെയായിരിക്കും. “ഞാൻ എന്റെ ജോലി അല്ല”, “ഞാൻ എന്റെ സമ്പത്ത് മാത്രമല്ല”, “ഞാൻ എന്റെ ഒരു ബന്ധം മാത്രമല്ല”, “ഞാൻ എന്റെ പരാജയമല്ല” എന്ന തിരിച്ചറിവ് വ്യക്തിയെ കൂടുതൽ വിശാലമായ അസ്തിത്വബോധത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. വ്യക്തി തന്റെ ജീവിതത്തിലെ വിവിധ തലങ്ങളെ വേർതിരിച്ചറിയുകയും അവയുടെ പരസ്പരബന്ധം മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ഒരു തലത്തിലെ നഷ്ടം മുഴുവൻ അസ്തിത്വത്തിന്റെ നഷ്ടമല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും.

ഈ തിരിച്ചറിവ് വ്യക്തിയെ പ്രതിസന്ധിയോട് കൂടുതൽ പക്വതയോടെ പ്രതികരിക്കാൻ സഹായിക്കും. ഒരു ജോലി നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ തൊഴിൽ എന്ന ജീവിതതലത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരും; എന്നാൽ അറിവ്, അനുഭവം, കുടുംബബന്ധം, സൗഹൃദം, മൂല്യങ്ങൾ, സൃഷ്ടിപരത തുടങ്ങിയ മറ്റു തലങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടാകും. ഒരു ബന്ധം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ആ ബന്ധത്തിന്റെ നഷ്ടം യാഥാർഥ്യമാണ്; എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ സ്നേഹശേഷിയും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ സാധ്യതയും അവസാനിക്കുന്നില്ല. ശരീരത്തിന്റെ ചില കഴിവുകൾ കുറയുമ്പോൾ ജീവിതത്തിലെ മറ്റു കഴിവുകളും മൂല്യങ്ങളും കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിക്കാം.

അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയിൽ ചോദിക്കേണ്ട പ്രധാന ചോദ്യങ്ങൾ ഇങ്ങനെയാകാം: എന്താണ് നഷ്ടപ്പെട്ടത്? എന്താണ് ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നത്? എന്താണ് സംരക്ഷിക്കേണ്ടത്? എന്താണ് മാറ്റേണ്ടത്? എന്താണ് പുതുതായി സൃഷ്ടിക്കേണ്ടത്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ വ്യക്തിയെ ദുരിതത്തിന്റെ നിശ്ചലമായ അനുഭവത്തിൽനിന്ന് പുനഃസംഘടനയുടെ സജീവമായ പ്രക്രിയയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

അവസാനം, പ്രതിസന്ധി ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനബിന്ദുവല്ല; അത് ഒരു പരിവർത്തന അതിർത്തിയാണ്. പഴയ സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ പരിധി അവസാനിക്കുകയും പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ സാധ്യത ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഘട്ടം. ആ ഇടവേളയിൽ നഷ്ടവും സാധ്യതയും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കും. ദുഃഖവും പ്രതീക്ഷയും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കും. വിഘടനവും പുനഃസംഘടനയും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കും. ഇതാണ് വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധിയുടെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവം.

മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ മഹത്വം ഒരിക്കലും തകരാത്തതിലല്ല; തകർന്നശേഷം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവിലാണ്. സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ സ്വയം മാറ്റാനും, എന്നാൽ അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഏകീകരണം സംരക്ഷിക്കാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ് ജീവിതത്തിന്റെ ശക്തി. ഭയം ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും പ്രവർത്തിക്കുക, ദുഃഖം അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും മുന്നോട്ടുപോകുക, നഷ്ടത്തെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ പുതിയ സാധ്യതകൾ അന്വേഷിക്കുക, സഹായം സ്വീകരിക്കുകയും മറ്റുള്ളവരെ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുക, പഴയതിൽനിന്ന് പഠിച്ച് പുതിയ ജീവിതക്രമം സൃഷ്ടിക്കുക—ഇവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ പരിവർത്തനശേഷിയുടെ പ്രകടനങ്ങളാണ്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധികളെ അതിജീവിക്കൽ എന്നത് വെറും “പ്രശ്നപരിഹാരം” അല്ല. അത് അസ്തിത്വത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയാണ്. വിയോജകബലം സൃഷ്ടിച്ച അസന്തുലിതാവസ്ഥയെ തിരിച്ചറിയുക, സംയോജകബലങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുക, ഇനി പ്രയോജനകരമല്ലാത്ത ഘടനകളെ വിട്ടുകൊടുക്കുക, പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക, പുതിയ അറിവുകൾ ഉൾക്കൊള്ളുക, പുതിയ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുക, ജീവിതമൂല്യങ്ങളെ പുനഃക്രമീകരിക്കുക, ആവശ്യമായ സാമൂഹികവും വൈദ്യപരവുമായ സഹായം സ്വീകരിക്കുക, ഒടുവിൽ മാറിയ സാഹചര്യത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഒരു പുതിയ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ സ്ഥാപിക്കുക—ഇതാണ് പ്രതിസന്ധിയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക അതിജീവനം.

ഇതിൽ മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനശേഷിക്ക് വലിയ സ്ഥാനമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ സംഭവങ്ങളെ മാത്രം അനുഭവിക്കുന്ന ജീവിയല്ല; അവയെ മനസ്സിലാക്കുകയും അവയ്ക്ക് അർത്ഥം നൽകുകയും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുതിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അസ്തിത്വമാണ്. അതിനാൽ സാഹചര്യങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും മനുഷ്യന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ അല്ലെങ്കിലും, സാഹചര്യങ്ങളോടുള്ള പ്രതികരണത്തിൽ മനുഷ്യന് ഒരു പരിധിവരെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട്. ഈ സ്വാതന്ത്ര്യമാണ് പ്രതിസന്ധിയെ വെറും ദുരന്തമായി അവസാനിപ്പിക്കാതെ ഒരു പുതിയ ജീവിതസാധ്യതയാക്കി മാറ്റാൻ സഹായിക്കുന്നത്.

മനുഷ്യൻ സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കപ്പെട്ട അസ്തിത്വമല്ലാത്തതിനാൽ ഈ പുനഃസംഘടന വ്യക്തിപരമായതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. കുടുംബം, സുഹൃത്തുക്കൾ, സമൂഹം, തൊഴിൽ, സാമ്പത്തികസംവിധാനം, പ്രകൃതി എന്നിവയുമായുള്ള ബന്ധങ്ങളും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ചിലപ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ പ്രതിസന്ധിക്ക് വ്യക്തിപരമായ പരിഹാരത്തോടൊപ്പം സാമൂഹികപരിഹാരവും ആവശ്യമാണ്. ദാരിദ്ര്യം, ചൂഷണം, വിവേചനം, തൊഴിൽരാഹിത്യം, സാമൂഹികസുരക്ഷയുടെ അഭാവം തുടങ്ങിയ ഘടനാപരമായ കാരണങ്ങളെ മാറ്റാതെ വ്യക്തിയെ മാത്രം മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. വ്യക്തിയും സമൂഹവും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന അസ്തിത്വങ്ങളായതിനാൽ വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധിക്കും സാമൂഹികമായ അർത്ഥമുണ്ട്.

അങ്ങനെ വ്യക്തിയുടെ പുനഃസംഘടനയും സമൂഹത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട പ്രക്രിയകളായി മാറുന്നു. ഒരു വ്യക്തി പ്രതിസന്ധിയിൽനിന്ന് കരകയറുമ്പോൾ അവന്റെ കുടുംബവും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും മാറാം. അതുപോലെ സാമൂഹികപിന്തുണ മെച്ചപ്പെടുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ പുനഃസംഘടന കൂടുതൽ എളുപ്പമാകാം. വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ വിശാലമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഘടന.

അവസാനമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, ജീവിതത്തിന്റെ ശക്തി സ്ഥിരതയിൽ മാത്രം ഇല്ല; പരിവർത്തനശേഷിയിലാണ്. സംയോജകബലം നമ്മെ നിലനിർത്തുന്നു. വിയോജകബലം നമ്മെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. സംഘർഷം പഴയ ഘടനയുടെ പരിധി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. പുനഃസംഘടന പുതിയ സാധ്യതകളെ ഏകീകരിക്കുന്നു. പുതിയ ഏകീകരണത്തിൽനിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ ചലനമാണ് വ്യക്തിയുടെ അസ്തിത്വത്തെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധി വന്നപ്പോൾ “എന്റെ ജീവിതം എന്തുകൊണ്ട് തകർന്നു?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ഈ തകർച്ചയിൽനിന്ന് എന്താണ് പുതിയതായി നിർമ്മിക്കാനാകുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കണം. “എനിക്ക് എന്താണ് നഷ്ടപ്പെട്ടത്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എന്താണ് ഇപ്പോഴും എന്റെ കൈവശമുള്ളത്?” എന്നും ചോദിക്കണം. “ഞാൻ പഴയ ജീവിതത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ മടങ്ങും?” എന്നതിനൊപ്പം “പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ എങ്ങനെയുള്ള ജീവിതമാണ് ഇനി സൃഷ്ടിക്കേണ്ടത്?” എന്നും ചോദിക്കണം.

ഈ ചോദ്യങ്ങളിലെ മാറ്റമാണ് പ്രതിസന്ധിയെ ദുരന്തത്തിൽനിന്ന് പരിവർത്തനത്തിന്റെ സാധ്യതയാക്കി മാറ്റുന്നത്. പ്രതിസന്ധി മനുഷ്യനെ തകർക്കാം; എന്നാൽ അതേ പ്രതിസന്ധിയിലൂടെ മനുഷ്യൻ സ്വയം പുതുതായി സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയും. വിയോജകബലം പഴയ ഏകീകരണത്തെ തകർക്കുമ്പോൾ സംയോജകബലം പുതിയ ഏകീകരണത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നു. ഈ രണ്ടിന്റെയും നിരന്തരമായ ദ്വന്ദ്വചലനത്തിലാണ് ജീവിതത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ തുടർച്ച.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വവാദത്തിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ പ്രതിസന്ധികളെ അതിജീവിക്കുക എന്നത് ജീവിതത്തിലെ വേദനകളെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. അവയെ മനസ്സിലാക്കുക, അവയുടെ യാഥാർഥ്യം അംഗീകരിക്കുക, അവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക, സംരക്ഷിക്കേണ്ട സംയോജക ഘടകങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുക, മാറ്റേണ്ട ഘടനകളെ മാറ്റുക, നഷ്ടപ്പെട്ടിടത്ത് പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുക, വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ബന്ധങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുക, ഒടുവിൽ മാറിയ സാഹചര്യത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഒരു പുതിയ ജീവിതസന്തുലിതാവസ്ഥ സ്ഥാപിക്കുക എന്നതാണ്.

മനുഷ്യൻ പ്രതിസന്ധികളില്ലാത്ത ജീവിയല്ല; പ്രതിസന്ധികളിലൂടെ സ്വയം പുനഃസൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിവുള്ള ജീവിയാണ്. അതാണ് അവന്റെ പ്രത്യേകത. അതാണ് അവന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തി. അതാണ് ജീവിതത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനം.

അതുകൊണ്ട് ജീവിതത്തിലെ ഒരു വാതിൽ അടയുമ്പോൾ അതിനെ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനമെന്ന് കരുതേണ്ടതില്ല. ചിലപ്പോൾ അടഞ്ഞ വാതിൽ പഴയ വഴിയുടെ അവസാനത്തെ മാത്രമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അതിന് അപ്പുറം മറ്റൊരു വഴി ഉണ്ടാകാം. ആ വഴി മുമ്പ് കാണപ്പെട്ടിരുന്നില്ലായിരിക്കാം. അത് കണ്ടെത്തേണ്ടിവരും. ചിലപ്പോൾ സൃഷ്ടിക്കേണ്ടിവരും. ചിലപ്പോൾ മറ്റുള്ളവരുടെ സഹായത്തോടെ നിർമ്മിക്കേണ്ടിവരും. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ലാത്തതിനാൽ പുതിയ വഴികൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സാധ്യത എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു.

സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ഈ നിരന്തരമായ ചലനമാണ് ജീവിതം; പ്രതിസന്ധി ആ ചലനത്തിലെ ഒരു തീവ്രഘട്ടം മാത്രം. അതിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ പഴയതിനെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുകയും പുതിയതിനെ നേടുകയും മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്—സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെ തന്നെ പുതിയൊരു തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.