വന്ദേമാതരം നിർബന്ധിത ആലാപനത്തിൽ സംഘപരിവാർ ഒളിച്ചുവെച്ചിരിക്കുന്ന ഹിന്ദുരാഷ്ട്ര അജണ്ട

“വന്ദേമാതരം” ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ അതീവ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ദേശഭക്തിഗാനമാണ്. ബ്രിട്ടീഷ് കൊളോണിയൽ ഭരണത്തിനെതിരായ ദേശീയ വികാരം ഉണർത്തുന്നതിൽ ഈ ഗാനത്തിന് വലിയ പങ്കുണ്ടായിരുന്നു. ഇന്ത്യയുടെ പ്രകൃതി, സമൃദ്ധി, മാതൃഭൂമിയോടുള്ള സ്നേഹം, സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായുള്ള ആഗ്രഹം എന്നിവയെ ശക്തമായ കാവ്യഭാഷയിൽ അവതരിപ്പിച്ചതുകൊണ്ടാണ് അത് ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന പ്രതീകമായി മാറിയത്. അതിനാൽ വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദേശഭക്തിപരമായ സംഭാവനയെ നിഷേധിക്കുന്നത് ശരിയായ ചരിത്രവായനയല്ല. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം തന്നെ, ഗാനത്തിന്റെ പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന മതപരമായ പ്രതീകങ്ങളെയും അവ ഒരു ആധുനിക മതേതര രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ആശയവുമായി സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംഘർഷങ്ങളെയും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

“വന്ദേമാതരം” എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം പൊതുവിൽ “മാതാവേ, നിന്നെ വണങ്ങുന്നു” എന്നാണ്. ഇവിടെ മാതാവ് എന്നത് മാതൃഭൂമിയാണ്. ഒരു രാജ്യത്തെ മാതാവായി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നത് സ്വതവേ മതപരമായ ആശയമല്ല. ഭൂമിയെ മാതാവായി കാണുന്ന കാവ്യസങ്കൽപ്പം മനുഷ്യസംസ്കാരങ്ങളിൽ പലതിലും കാണാം. സ്വന്തം നാടിനോടുള്ള സ്നേഹം, അതിന്റെ പ്രകൃതിയോടുള്ള ആദരവ്, അതിന്റെ ജനങ്ങളോടുള്ള ഐക്യബോധം എന്നിവയെ “മാതൃഭൂമി” എന്ന രൂപകത്തിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഗാനത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം ഒരു മതേതര ദേശീയതയുടെ കാവ്യപ്രകടനമായി വായിക്കാൻ കഴിയും.

ആദ്യ രണ്ടു സ്തോത്രങ്ങളിലാണ് ഈ സ്വഭാവം ഏറ്റവും വ്യക്തമായി കാണുന്നത്. “സുജലാം സുഫലാം മലയജശീതളം ശസ്യശ്യാമളം” എന്ന വരികളിലൂടെ ജലസമൃദ്ധവും ഫലസമൃദ്ധവും ശീതളവുമായ, പച്ചപ്പാർന്ന ഭൂമിയെയാണ് മാതാവായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയുടെ സമൃദ്ധിയാണ് ഇവിടെ പ്രധാന വിഷയം. അതുപോലെ തന്നെ ചന്ദ്രപ്രകാശം, പൂക്കൾ, പച്ചപ്പുകൾ, മധുരമായ ഭാഷ, സന്തോഷം എന്നിവയിലൂടെ മാതൃഭൂമിയുടെ സൗന്ദര്യവും സമൃദ്ധിയും പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗങ്ങളിൽ ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ ദൈവശാസ്ത്രപരമായ ആശയങ്ങൾ നിർബന്ധമായും ഉൾക്കൊള്ളുന്നില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ രണ്ടു സ്തോത്രങ്ങളെ മാത്രം അടിസ്ഥാനമാക്കി വന്ദേമാതരം മതേതരത്വവിരുദ്ധമാണെന്ന് പറയുന്നത് ശരിയായിരിക്കില്ല.

എന്നാൽ ഗാനത്തിന്റെ പൂർണ്ണരൂപത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ ഒരു പ്രധാന മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. മാതൃഭൂമി ക്രമേണ ഒരു ഭൗതിക ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ ദേശത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ദൈവിക സത്തയായി ഉയർത്തപ്പെടുന്നു. അതിലും പ്രധാനമായി, അവൾ ഹിന്ദുമതത്തിലെ പ്രത്യേക ദേവതകളുടെ പ്രതീകങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദുർഗ്ഗ, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി തുടങ്ങിയ ദേവതകളുടെ രൂപങ്ങളിലൂടെയാണ് മാതൃഭൂമിയെ അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ഇതോടെ “മാതൃഭൂമി” എന്ന സർവജനീനമായ ദേശീയ രൂപകം ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ ദൈവിക പ്രതീകങ്ങളുമായി സംയോജിക്കുന്നു.

ഇതാണ് വന്ദേമാതരത്തിന്റെ പൂർണ്ണരൂപത്തെ മതേതരത്വത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കേണ്ട പ്രധാന കാരണം. ദുർഗ്ഗ ഹിന്ദുമതത്തിലെ ശക്തിയുടെ ദേവതയാണ്; ലക്ഷ്മി സമ്പത്തിന്റെയും ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും ദേവതയാണ്; സരസ്വതി ജ്ഞാനത്തിന്റെയും വിദ്യയുടെയും ദേവതയാണ്. ഇവയെല്ലാം ഹിന്ദു മതപരമ്പരയിലെ നിർദ്ദിഷ്ട ദൈവിക സങ്കൽപ്പങ്ങളാണ്. മാതൃഭൂമിയെ ഈ ദേവതകളുമായി സമീകരിക്കുമ്പോൾ ദേശസ്നേഹവും ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ ദൈവശാസ്ത്രവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി മങ്ങുന്നു.

ഒരു മതേതര രാഷ്ട്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വം, രാഷ്ട്രം ഏതെങ്കിലും ഒരു മതത്തിന്റെ ദൈവിക സങ്കൽപ്പത്തെ ഔദ്യോഗികമായി സ്വീകരിക്കരുത് എന്നതാണ്. പൗരന്മാർക്ക് വ്യത്യസ്ത മതവിശ്വാസങ്ങളും വിശ്വാസമില്ലായ്മയും പുലർത്താനുള്ള തുല്യ അവകാശമുണ്ട്. ഒരു മുസ്ലിമിന് ദുർഗ്ഗയെ ദൈവമായി അംഗീകരിക്കേണ്ട ബാധ്യതയില്ല; ഒരു ക്രിസ്ത്യാനിക്ക് സരസ്വതിയെ ആരാധിക്കേണ്ട ബാധ്യതയില്ല; ഒരു നിരീശ്വരവാദിക്ക് ഏതെങ്കിലും ദൈവിക സത്തയെ അംഗീകരിക്കേണ്ടതുമില്ല. അതുകൊണ്ട് രാഷ്ട്രത്തെ അത്തരത്തിലുള്ള ഒരു പ്രത്യേക മതദേവതയുമായി സമീകരിക്കുന്ന പ്രതീകം എല്ലാവർക്കും ഒരേ അർത്ഥത്തിൽ സ്വീകരിക്കാവുന്നതായിരിക്കണമെന്നില്ല.

ഇവിടെ “വന്ദനം” എന്നതും “ആരാധന” എന്നതും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനമാണ്. ഒരു പൗരന് തന്റെ രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കാം, രാജ്യത്തിന്റെ ഭരണഘടനയെ ആദരിക്കാം, സ്വാതന്ത്ര്യസമര സേനാനികളെ ബഹുമാനിക്കാം, ദേശീയപതാകയെ ആദരിക്കാം. ഇവയെല്ലാം മതവിശ്വാസത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ പൗരമൂല്യങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ പ്രതീകത്തെ ദൈവിക സത്തയായി കണക്കാക്കുകയും അതിനെ ആരാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് മറ്റൊരു തലത്തിലുള്ള ആശയമാണ്. മതേതര രാഷ്ട്രത്തിൽ ദേശസ്നേഹം ഒരു പൗരധർമ്മമായിരിക്കാം; എന്നാൽ മതപരമായ ആരാധന വ്യക്തിയുടെ മനസ്സാക്ഷിയുടെയും വിശ്വാസത്തിന്റെയും മേഖലയാണ്.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ “വന്ദേമാതരം” എന്ന ദേശീയ മുദ്രാവാക്യത്തെ എല്ലാവരും ഒരേ രീതിയിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കണമെന്ന ആവശ്യം മതേതരത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളുമായി സംഘർഷിക്കാം. ഒരാൾക്ക് അത് മാതൃഭൂമിയോടുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ കവിതയായിരിക്കാം. മറ്റൊരാൾക്ക് അത് ദൈവിക മാതാവിനോടുള്ള വന്ദനമായിരിക്കാം. ഈ രണ്ടു വ്യാഖ്യാനങ്ങളും ചരിത്രപരമായി നിലനിൽക്കുന്നവയാണ്. പ്രശ്നം ഉണ്ടാകുന്നത് രണ്ടാമത്തെ വ്യാഖ്യാനം എല്ലാ പൗരന്മാരും നിർബന്ധമായി സ്വീകരിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടുമ്പോഴാണ്.

ഇതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലവും പ്രധാനമാണ്. ബാങ്കിംചന്ദ്ര ചട്ടോപാധ്യായുടെ “ആനന്ദമഠം” എന്ന നോവലിലാണ് വന്ദേമാതരം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഇന്ത്യയുടെ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യത്തിലാണ് ഈ കൃതി രൂപപ്പെട്ടത്. അന്നത്തെ ദേശീയത ഇന്നത്തെ ഭരണഘടനാപരമായ മതേതര ദേശീയതയുമായി പൂർണ്ണമായി ഒരുപോലെയായിരുന്നില്ല. ദേശീയ വിമോചനത്തിന്റെ ആശയം പലപ്പോഴും മതപരമായ പ്രതീകങ്ങളിലൂടെയും പുരാണരൂപകങ്ങളിലൂടെയും പ്രകടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ വന്ദേമാതരത്തെ അതിന്റെ ചരിത്രസന്ദർഭത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഭരണഘടനാപരമായ മതേതരത്വത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾകൊണ്ട് മാത്രം വിലയിരുത്തുന്നതും ശരിയായിരിക്കില്ല.

എന്നാൽ ചരിത്രസന്ദർഭം മനസ്സിലാക്കുന്നത് വിമർശനത്തെ അസാധുവാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അതിലൂടെ ഗാനത്തിന്റെ രണ്ടു വ്യത്യസ്ത തലങ്ങൾ നമുക്ക് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും. ഒന്നാമത്തേത് കൊളോണിയൽ വിരുദ്ധമായ ദേശഭക്തിയുടെ തലമാണ്. രണ്ടാമത്തേത് ഹിന്ദു ദൈവിക പ്രതീകങ്ങളുമായി ദേശീയതയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന തലമാണ്. ആദ്യത്തേത് എല്ലാ മതവിഭാഗങ്ങളിലുമുള്ള പൗരന്മാരെയും ഒരുമിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ദേശീയ ആശയമാണ്. രണ്ടാമത്തേത് മതപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആശയമാണ്.

ഇത്തരം പ്രശ്നങ്ങൾ സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലത്തുതന്നെ ഉയർന്നുവന്നിരുന്നു. ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ മുസ്ലിം നേതാക്കളും മറ്റു വിഭാഗങ്ങളും ഗാനത്തിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങളിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഹിന്ദു ദൈവിക പ്രതീകങ്ങളെക്കുറിച്ച് ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിച്ചിരുന്നു. ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ആദ്യ രണ്ടു സ്തോത്രങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നൽകുകയും മതപരമായ പ്രതീകങ്ങൾ കൂടുതൽ ശക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന പിന്നീടുള്ള ഭാഗങ്ങളെ ഔദ്യോഗിക ദേശീയ ഉപയോഗത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുകയും ചെയ്ത ചരിത്രപരമായ സമവായം രൂപപ്പെട്ടത്.

ഇത് ഇന്ത്യൻ ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ പാഠവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ബ്രിട്ടീഷ് വിരുദ്ധമായ ദേശീയ ഐക്യം നിലനിർത്തണമെങ്കിൽ ഇന്ത്യയിലെ വിവിധ മതസമൂഹങ്ങൾക്കും തങ്ങളുടേതായ സ്ഥാനം ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിനുള്ളിൽ ഉണ്ടെന്ന് അനുഭവപ്പെടണം. ഒരു മതത്തിന്റെ പ്രതീകം ദേശീയതയുടെ ഏക പ്രതീകമായി മാറിയാൽ, ദേശീയ ഐക്യത്തിന് പകരം മതപരമായ വിഭജനം ശക്തിപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ ഏറ്റവും പുരോഗമനപരമായ രൂപം മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകൾക്ക് മുകളിൽ ഒരു പൊതുപൗരത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ദേശീയതയായിരിക്കണം.

ഇവിടെ മറ്റൊരു വ്യത്യാസവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. “ഭാരതമാതാവ്” എന്ന ആശയം മുഴുവനായും ഹിന്ദുത്വ ആശയമായി കാണുന്നത് ചരിത്രപരമായി ശരിയല്ല. ഇന്ത്യയെ മാതാവായി സങ്കൽപ്പിച്ച ദേശീയവാദികൾ പലരും മതപരമായ ആധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ പ്രവർത്തിച്ചവരായിരുന്നില്ല. ദേശീയ വികാരത്തെ ജനങ്ങളിലേക്ക് എത്തിക്കാൻ അവർക്ക് പരിചിതമായ സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ പിന്നീട് ഈ പ്രതീകങ്ങൾ ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയ-മത ദേശീയതയുടെ ഭാഗമാകുമ്പോൾ അതിന്റെ അർത്ഥം മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഒരു പ്രതീകത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഉത്ഭവവും അതിന്റെ സമകാലിക രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗവും വേർതിരിച്ചാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടത്.

ഇന്നത്തെ ഇന്ത്യയിൽ ഈ ചർച്ചയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന മതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പൗരന്മാരെ വേർതിരിക്കുന്നില്ല. മതവിശ്വാസം വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ദേശീയതയുടെ പേരിൽ ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ ആരാധനാരൂപം സ്വീകരിക്കണമെന്ന് പൗരന്മാരോട് ആവശ്യപ്പെടുന്നത് ഭരണഘടനാപരമായ മതേതരത്വത്തിന്റെ ആത്മാവുമായി പൊരുത്തപ്പെടണമെന്നില്ല. രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം ഒരു പ്രത്യേക മതചിഹ്നത്തെ സ്വീകരിക്കുന്നതാകരുത്; ഭരണഘടനയോടുള്ള പ്രതിബദ്ധത, പൗരസമത്വം, സ്വാതന്ത്ര്യം, ജനാധിപത്യം, സാമൂഹിക നീതി എന്നിവയായിരിക്കണം.

അതേസമയം വന്ദേമാതരത്തെ വിമർശിക്കുന്നത് അതിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യസമര ചരിത്രത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല. ഒരു ദേശീയഗാനത്തിനോ ദേശീയപ്രതീകത്തിനോ ചരിത്രത്തിൽ ഉണ്ടായ സംഭാവനയും അതിലെ ആശയങ്ങളുടെ സമകാലിക വിമർശനസാധ്യതയും ഒരേസമയം അംഗീകരിക്കാവുന്നതാണ്. ചരിത്രപരമായ സംഭാവന ഒരു പ്രതീകത്തെ വിമർശനത്തിന് അതീതമാക്കുന്നില്ല. അതുപോലെ മതപരമായ ഘടകങ്ങൾ ഉള്ളത് അതിന്റെ മുഴുവൻ ചരിത്രപ്രാധാന്യവും ഇല്ലാതാക്കുന്നുമില്ല.

അതിനാൽ വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും സമതുലിതമായ നിലപാട് ഇങ്ങനെയായിരിക്കും: അതിന്റെ ആദ്യ രണ്ടു സ്തോത്രങ്ങൾ മാതൃഭൂമിയുടെ പ്രകൃതിസൗന്ദര്യത്തെയും സമൃദ്ധിയെയും സ്നേഹത്തെയും പുകഴ്ത്തുന്ന ശക്തമായ മതേതര ദേശഭക്തിഗാനമായി വായിക്കാം. എന്നാൽ പൂർണ്ണ ഗാനത്തിൽ മാതൃഭൂമിയെ ദുർഗ്ഗ, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി തുടങ്ങിയ ഹിന്ദു ദേവതകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ അതിന്റെ മുഴുവൻ രൂപത്തെ മതപരമായി പൂർണ്ണമായും നിഷ്പക്ഷമായ ദേശീയപ്രതീകമായി കാണുന്നത് ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.

അവസാനമായി, ഒരു ജനാധിപത്യ മതേതര രാഷ്ട്രത്തിൽ ദേശീയ ഐക്യം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടത് “എല്ലാവരും ഒരേ മതപ്രതീകം സ്വീകരിക്കണം” എന്ന നിർബന്ധത്തിലൂടെയല്ല; മറിച്ച് “വ്യത്യസ്ത മതവിശ്വാസങ്ങളുള്ളവർക്കും വിശ്വാസമില്ലാത്തവർക്കും തുല്യമായി ഈ രാജ്യം സ്വന്തം രാജ്യമാണെന്ന് അനുഭവപ്പെടണം” എന്ന പൗരബോധത്തിലൂടെയാണ്. മാതൃഭൂമിയെ സ്നേഹിക്കുന്നതിന് ഒരേ മതപരമായ രൂപം ആവശ്യമില്ല. ഇന്ത്യയെ സ്നേഹിക്കാൻ ദുർഗ്ഗയെയോ ലക്ഷ്മിയെയോ സരസ്വതിയെയോ ദൈവമായി അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ല. അതുപോലെ ഒരു ഹിന്ദുവിന് ഈ ദേവതകളോടുള്ള തന്റെ മതവിശ്വാസം നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് തന്നെ ഒരു മതേതര ഇന്ത്യൻ പൗരനായിരിക്കാനും കഴിയും. ഈ രണ്ടു സ്വാതന്ത്ര്യങ്ങളെയും ഒരുപോലെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലാണ് ഇന്ത്യൻ മതേതരത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി.

അതിനാൽ വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച “ദേശഭക്തിയോ മതേതരത്വമോ” എന്ന ലളിതമായ ദ്വന്ദ്വമായി ചുരുക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. യഥാർത്ഥ ചോദ്യം ഇതാണ്: മതപരമായ വൈവിധ്യം നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു രാജ്യത്ത്, എല്ലാവർക്കും തുല്യമായി സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പൊതുദേശീയത എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കാം? വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ചരിത്രം ഈ ചോദ്യത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നു. അതിന്റെ ദേശഭക്തിപരമായ പാരമ്പര്യത്തെ ബഹുമാനിക്കുമ്പോഴും, അതിലെ മതപരമായ പ്രതീകങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുമ്പോഴുമാണ് ഇന്ത്യയുടെ ഭരണഘടനാപരമായ മതേതര ദേശീയതയുടെ സങ്കീർണ്ണതയും മഹത്വവും ഒരുപോലെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നത്.

ഇവിടെ നിന്നാണ് ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ ഗൗരവമുള്ള ഒരു ചർച്ച ആരംഭിക്കേണ്ടത്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ദേശീയത അതിന്റെ ജനങ്ങളുടെ മതപരമായ ഏകതയിൽ അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കണമോ, അതോ വ്യത്യസ്ത മതങ്ങളും ഭാഷകളും സംസ്കാരങ്ങളും ജീവിതരീതികളും പിന്തുടരുന്ന ജനങ്ങളെ ഒരു പൊതുപൗരത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒന്നിപ്പിക്കുന്നതായിരിക്കണമോ എന്നതാണ് അടിസ്ഥാന ചോദ്യം. ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രവും ഭരണഘടനയും രണ്ടാമത്തെ വഴിയാണ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്. ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയതയുടെ ശക്തി മതപരമായ ഏകതയിൽ അല്ല, വൈവിധ്യങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരു പൊതുപൗരബോധം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവിലാണ്.

ഇന്ത്യ ഒരു മതരാഷ്ട്രമായി രൂപപ്പെട്ടതല്ല. ബ്രിട്ടീഷ് കൊളോണിയൽ ഭരണത്തിൽ നിന്ന് സ്വാതന്ത്ര്യം നേടിയപ്പോൾ ഇന്ത്യയെ ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ രാഷ്ട്രമാക്കുന്നതിനു പകരം, എല്ലാ മതങ്ങളിലുമുള്ള മനുഷ്യർക്കും തുല്യപൗരത്വം ഉറപ്പുനൽകുന്ന ഒരു റിപ്പബ്ലിക്കായാണ് രൂപപ്പെടുത്തിയത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ ആധുനിക രൂപത്തെ പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മത-സാംസ്കാരിക ദേശീയതയുടെ ചില രൂപങ്ങളുമായി പൂർണ്ണമായി തുലനം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ മതപരമായ പ്രതീകങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയുടെ ഭരണഘടനാപരമായ ദേശീയത അതിനേക്കാൾ വിശാലമായ ഒരു പൗരദേശീയതയാണ് മുന്നോട്ടുവച്ചത്.

ഇവിടെ “പൗരദേശീയത” എന്ന ആശയം വളരെ പ്രധാനമാണ്. പൗരദേശീയതയിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ ദേശീയത നിർണ്ണയിക്കുന്നത് അയാൾ ഏത് മതത്തിൽപ്പെട്ടവനാണ് എന്നതുകൊണ്ടല്ല; മറിച്ച് അയാൾ രാജ്യത്തിന്റെ തുല്യാവകാശമുള്ള പൗരനാണെന്നതുകൊണ്ടാണ്. ഒരു ഹിന്ദുവും ഒരു മുസ്ലിമും ഒരു ക്രിസ്ത്യാനിയും ഒരു സിഖും ഒരു ബുദ്ധമതവിശ്വാസിയും ഒരു ജൈനനും ഒരു മതവിശ്വാസവുമില്ലാത്ത വ്യക്തിയും ഒരേ ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങളുള്ള പൗരന്മാരാണ്. അവരുടെ ദേശീയതയ്ക്ക് വ്യത്യസ്ത മതപരമായ മുൻവ്യവസ്ഥകൾ ആവശ്യമില്ല. ഈ പൊതുപൗരത്വമാണ് ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ ഏറ്റവും ആധുനികവും ജനാധിപത്യപരവുമായ അടിത്തറ.

അതുകൊണ്ട് ഒരു ദേശീയഗാനമോ ദേശീയപ്രതീകമോ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാരശക്തി മാത്രമല്ല, അത് ഇന്നത്തെ പൗരസമൂഹത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഉൾക്കൊള്ളലും പുറത്താക്കലും കൂടി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു പ്രതീകം ഭൂരിപക്ഷ സമൂഹത്തിന് സ്വാഭാവികവും ആത്മീയവുമായ അർത്ഥം നൽകുമ്പോൾ, അതേ പ്രതീകം ന്യൂനപക്ഷ സമൂഹത്തിലെ ചിലർക്ക് തങ്ങളുടെ മതപരമായ മനസ്സാക്ഷിയുമായി പൊരുത്തപ്പെടാത്തതായിത്തോന്നാം. ഈ വ്യത്യാസം അവഗണിച്ചുകൊണ്ട് “എല്ലാവരും ദേശഭക്തരാണെങ്കിൽ ഈ പ്രതീകം സ്വീകരിക്കണം” എന്നു പറയുന്നത് ദേശീയതയെ ഒരു പൗരമൂല്യത്തിൽ നിന്ന് ഒരു സാംസ്കാരിക അനുസരണമായി മാറ്റാനുള്ള അപകടം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ദേശസ്നേഹവും മതപരമായ അനുസരണവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി സംരക്ഷിക്കുക എന്നത് അതുകൊണ്ടുതന്നെ മതേതര ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. ഒരു പൗരൻ രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നുവോ ഇല്ലയോ എന്ന് നിർണ്ണയിക്കാൻ അയാൾ ഒരു പ്രത്യേക മതപരമായ പ്രതീകത്തെ ആരാധിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നത് മാനദണ്ഡമാക്കാൻ കഴിയില്ല. രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി ജീവൻ ത്യജിച്ചവരിൽ വിവിധ മതങ്ങളിൽപ്പെട്ടവരുണ്ടായിരുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിലും ബ്രിട്ടീഷ് വിരുദ്ധ പോരാട്ടങ്ങളിലും ഹിന്ദുക്കളും മുസ്ലിംകളും സിഖുകളും ക്രിസ്ത്യാനികളും മതവിശ്വാസമില്ലാത്തവരും പങ്കെടുത്തു. അതിനാൽ ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ ചരിത്രം തന്നെ ഒരു ബഹുമതീയ ദേശീയതയുടെ ചരിത്രമാണ്.

ഇവിടെയാണ് വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവനയും അതിന്റെ മതപരമായ ഉള്ളടക്കവും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കേണ്ടത്. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിനെതിരായ പോരാട്ടത്തിൽ വന്ദേമാതരം ജനങ്ങളിൽ ദേശാഭിമാനം ഉണർത്തിയെങ്കിൽ, ആ ചരിത്രപങ്ക് നിഷേധിക്കേണ്ട കാര്യമില്ല. എന്നാൽ അതിന്റെ പൂർണ്ണരൂപത്തിലെ ദേവീപ്രതീകങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുന്നത് അതിന്റെ ദേശഭക്തിപരമായ സംഭാവനയെ അപമാനിക്കുന്നതുമല്ല. ഒരു ചരിത്രപ്രതീകത്തെ സ്നേഹിക്കുകയോ ബഹുമാനിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതിനും അതിലെ എല്ലാ ആശയങ്ങളെയും വിമർശനരഹിതമായി അംഗീകരിക്കുന്നതിനും തമ്മിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസമുണ്ട്.

ചരിത്രത്തെ വിമർശനാത്മകമായി സമീപിക്കുന്നതിന്റെ അർത്ഥം ചരിത്രപൈതൃകത്തെ നശിപ്പിക്കുക എന്നല്ല. മറിച്ച് അതിന്റെ വിവിധ പാളികളെ തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്. വന്ദേമാതരത്തിൽ ഒരു പാളി കൊളോണിയൽ വിരുദ്ധമായ ദേശാഭിമാനത്തിന്റേതാണ്. മറ്റൊരു പാളി മാതൃഭൂമിയുടെ പ്രകൃതിസൗന്ദര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കാവ്യാത്മകമായ സങ്കൽപ്പത്തിന്റേതാണ്. മറ്റൊരു പാളി ഹിന്ദു ദേവീപ്രതീകങ്ങളുമായി ചേർന്ന ദേശീയ സങ്കൽപ്പത്തിന്റേതാണ്. ഈ എല്ലാ പാളികളും ഒരുമിച്ച് മനസ്സിലാക്കുമ്പോഴാണ് ഗാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രസങ്കീർണ്ണത വ്യക്തമാകുന്നത്.

ഇത് ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ പരിണാമത്തെയും വ്യക്തമാക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലത്ത് ദേശീയത പലവിധ സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങളിലൂടെയാണ് പ്രകടിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. എന്നാൽ സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തരം രാഷ്ട്രം ഭരണഘടനാപരമായ സ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെ പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു. രാജ്യം ഒരു സാംസ്കാരിക സമൂഹം മാത്രമല്ല, തുല്യാവകാശമുള്ള പൗരന്മാരുടെ രാഷ്ട്രീയ സമൂഹമായി മാറി. ഈ മാറ്റമാണ് ഇന്ത്യൻ റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനം. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലത്തെ എല്ലാ ദേശീയ പ്രതീകങ്ങളെയും അതേ അർത്ഥത്തിൽ സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയുടെ ഭരണഘടനാപരമായ പ്രതീകങ്ങളായി കാണുന്നത് ശരിയായിരിക്കില്ല.

ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ദേശീയതയുടെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ആശയങ്ങളെ വേർതിരിച്ചറിയാം. ഒന്നാമത്തേത് സാംസ്കാരിക ദേശീയതയാണ്. ഒരു പ്രത്യേക മതം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, ചരിത്രപാരമ്പര്യം എന്നിവയെ ദേശീയ ഐക്യത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായി കാണുന്ന സമീപനമാണത്. രണ്ടാമത്തേത് പൗരദേശീയതയാണ്. ഭരണഘടന, തുല്യപൗരത്വം, ജനാധിപത്യം, നിയമവാഴ്ച, മനുഷ്യാവകാശം എന്നിവയെ ദേശീയ ഐക്യത്തിന്റെ അടിത്തറയായി കാണുന്ന സമീപനമാണത്. ഇന്ത്യയുടെ ഭരണഘടനാപരമായ ഘടന രണ്ടാമത്തെ മാതൃകയോടാണ് അടിസ്ഥാനപരമായി കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്നത്.

സാംസ്കാരിക ദേശീയതയ്ക്ക് ഒരു പ്രത്യേക പ്രശ്നമുണ്ട്. ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായി “ദേശീയ” പ്രതീകങ്ങളായി മാറുമ്പോൾ ന്യൂനപക്ഷങ്ങളുടെ സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങൾ ക്രമേണ സ്വകാര്യ മതജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളായി ചുരുങ്ങാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. അപ്പോൾ “ദേശീയ സംസ്കാരം” എന്ന പേരിൽ ഭൂരിപക്ഷ സംസ്കാരം തന്നെ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പൊതുസംസ്കാരമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് മതേതരത്വത്തിന് ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളികളിലൊന്ന്.

മറിച്ച് പൗരദേശീയതയിൽ പൊതുസ്ഥലത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചിഹ്നങ്ങൾ ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ളതല്ല. ദേശീയപതാക ഒരു മതത്തിന്റേതല്ല. ഭരണഘടന ഒരു മതഗ്രന്ഥമല്ല. വോട്ടവകാശം ഒരു മതവിഭാഗത്തിന്റേതല്ല. പാർലമെന്റ് ഒരു മതസ്ഥാപനമല്ല. കോടതികൾ മതപരമായ ദൈവിക അധികാരത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഈ സ്ഥാപനങ്ങളാണ് ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ യഥാർത്ഥ പൊതുവേദി. ഈ പൊതുവേദിയിൽ ഓരോ വ്യക്തിക്കും സ്വന്തം മതവിശ്വാസം സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് തുല്യനായി നിൽക്കാൻ കഴിയണം.

ഇതിനാൽ വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആരോഗ്യകരമായ സമീപനം അതിനെ നിരോധിക്കണമെന്നോ എല്ലാവരും നിർബന്ധമായി ആരാധിക്കണമെന്നോ ഉള്ള രണ്ടു അതിരുകൾക്കിടയിൽ നിൽക്കുന്നതായിരിക്കണം. അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്ഥാനത്തെ ബഹുമാനിക്കാം. ആദ്യ രണ്ടു സ്തോത്രങ്ങളിലെ പ്രകൃതിസ്നേഹവും മാതൃഭൂമിയോടുള്ള ആദരവും പൊതുവായ ദേശീയവികാരമായി സ്വീകരിക്കാം. എന്നാൽ പൂർണ്ണ ഗാനത്തിലെ മതപരമായ ദേവീപ്രതീകങ്ങളെ വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസത്തിന്റെ പരിധിയിൽ കാണുകയും, അവയെ എല്ലാ പൗരന്മാരുടെയും നിർബന്ധിത ദേശീയ വിശ്വാസമായി മാറ്റാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് മതേതര ജനാധിപത്യത്തിന് കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായ സമീപനം.

ഇവിടെ “ദേശീയ ബഹുമാനം” എന്നതും “മതപരമായ ആരാധന” എന്നതും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വീണ്ടും പ്രസക്തമാകുന്നു. ദേശീയ പ്രതീകങ്ങളെ ആദരിക്കുന്നത് ഒരു പൊതുപൗരപരമായ പ്രവർത്തിയാണ്. എന്നാൽ ഒരു പ്രതീകത്തെ ദൈവിക സത്തയായി അംഗീകരിക്കുന്നത് വ്യക്തിയുടെ മതവിശ്വാസവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കാര്യമാണ്. ഒരു മതേതര രാഷ്ട്രം ആദ്യത്തേതിനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാം; രണ്ടാമത്തേതിനെ നിർബന്ധിക്കാനാവില്ല. ഈ വ്യത്യാസം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നിടത്തോളം ദേശീയ ഐക്യവും മതസ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരവിരുദ്ധമാകേണ്ടതില്ല.

ഇതുതന്നെയാണ് ഇന്ത്യൻ മതേതരത്വത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥവും. മതേതരത്വം മതത്തെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. ഒരു വ്യക്തിയുടെ മതവിശ്വാസത്തെ രാഷ്ട്രം നിഷേധിക്കുക എന്നതുമല്ല. മറിച്ച് മതപരമായ വിശ്വാസം വ്യക്തിയുടെ അവകാശമായി അംഗീകരിക്കുകയും, രാഷ്ട്രം എല്ലാ പൗരന്മാരോടും തുല്യമായ അകലം പാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. ഒരു ഹിന്ദുവിന് തന്റെ ദേവതകളെ ആരാധിക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്; അതുപോലെ ഒരു മുസ്ലിമിന് തന്റെ മതവിശ്വാസം അനുസരിക്കാനും, ഒരു ക്രിസ്ത്യാനിക്ക് ക്രിസ്തീയ വിശ്വാസം പിന്തുടരാനും, ഒരു നിരീശ്വരവാദിക്ക് യാതൊരു ദൈവത്തെയും അംഗീകരിക്കാതിരിക്കാനും തുല്യ അവകാശമുണ്ട്. ഈ സമത്വം തകരുന്നിടത്താണ് മതേതരത്വത്തിന്റെ പ്രതിസന്ധി ആരംഭിക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് വന്ദേമാതരത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള രാഷ്ട്രീയ ചർച്ചയെ വെറും ഗാനത്തെ അനുകൂലിക്കുന്നവരും എതിർക്കുന്നവരും എന്ന രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്നത് പ്രശ്നത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മറച്ചുവയ്ക്കും. യഥാർത്ഥത്തിൽ ചർച്ച ചെയ്യേണ്ടത് ദേശീയതയുടെ സ്വഭാവമാണ്. ഒരു രാജ്യം അതിലെ ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങളിലൂടെ നിർവചിക്കപ്പെടണമോ, അതോ അതിലെ എല്ലാ പൗരന്മാരുടെയും തുല്യ രാഷ്ട്രീയ അവകാശങ്ങളിലൂടെ നിർവചിക്കപ്പെടണമോ? ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം ഇന്ത്യയുടെ ജനാധിപത്യ ഭാവിയെ സംബന്ധിച്ചും നിർണായകമാണ്.

ഇന്ത്യയുടെ മഹത്വം അതിന്റെ ഏകതയിൽ മാത്രമല്ല; വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഏകതയിലാണ്. ഹിന്ദു, മുസ്ലിം, ക്രിസ്ത്യൻ, സിഖ്, ബുദ്ധ, ജൈന, പാർസി തുടങ്ങിയ മതപാരമ്പര്യങ്ങളും വിവിധ ഭാഷകളും സംസ്കാരങ്ങളും പ്രാദേശിക പാരമ്പര്യങ്ങളും ചേർന്നാണ് ഇന്ത്യൻ സമൂഹം രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഈ വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കി ഒരു ഏകീകൃത സാംസ്കാരിക ദേശീയത സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശ്രമം ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രപരമായ യാഥാർഥ്യത്തോട് തന്നെ വിരുദ്ധമാണ്. ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയതയുടെ യഥാർത്ഥ ശക്തി വ്യത്യാസങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നതിലാണ്, ഏകീകരണത്തിന്റെ പേരിൽ വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല.

അതിനാൽ വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും പുരോഗമനപരമായ സമീപനം അതിന്റെ ചരിത്രത്തെ ബഹുമാനിക്കുകയും അതിന്റെ ആശയങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. ദേശസ്നേഹം സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്; എന്നാൽ ദേശസ്നേഹത്തെ ഒരു മതപരമായ അനുസരണയാക്കി മാറ്റരുത്. ദേശീയ പ്രതീകങ്ങളെ ബഹുമാനിക്കേണ്ടതുണ്ട്; എന്നാൽ അവയെ ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ ആരാധനാരൂപങ്ങളുമായി നിർബന്ധിതമായി ബന്ധിപ്പിക്കരുത്. ദേശീയ ഐക്യം ശക്തിപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്; എന്നാൽ അതിന്റെ വില മതപരമായ വൈവിധ്യത്തിന്റെ അടിച്ചമർത്തലാകരുത്.

അവസാനം, ഒരു മതേതര ഇന്ത്യയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ദേശീയഗാനം ഒരു പ്രത്യേക വാക്കോ സ്തോത്രമോ മാത്രം ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. തുല്യപൗരത്വം, സ്വാതന്ത്ര്യം, ജനാധിപത്യം, സാമൂഹികനീതി, മതസ്വാതന്ത്ര്യം, സാഹോദര്യം എന്നിവയെ ജീവിതത്തിൽ യാഥാർഥ്യമാക്കുന്ന ഒരു സമൂഹം തന്നെയാണ് ഇന്ത്യയുടെ യഥാർത്ഥ ദേശീയഗാനം. ഈ മൂല്യങ്ങൾ ഓരോ പൗരന്റെയും ഹൃദയത്തിൽ ഒരുപോലെ പ്രതിധ്വനിക്കുമ്പോഴാണ് ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയത ഒരു മതത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ദേശീയതയിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന് എല്ലാ ജനങ്ങളുടെയും പൊതുപൗര ദേശീയതയായി മാറുന്നത്. വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയും ഒടുവിൽ നമ്മെ എത്തിക്കേണ്ടത് ഈ വിശാലമായ ജനാധിപത്യ-മതേതര ദേശീയതയുടെ ആശയത്തിലേക്കാണ്.

ഈ ഘട്ടത്തിൽ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രശ്നത്തിലേക്ക് ശ്രദ്ധ തിരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു ദേശീയപ്രതീകം എപ്പോഴാണ് ഒരു രാഷ്ട്രീയ ഉപകരണമായി മാറുന്നത്? ഒരു പ്രതീകം ജനങ്ങളുടെ ചരിത്രസ്മരണയുടെയും ദേശസ്നേഹത്തിന്റെയും ഭാഗമായി നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അതിന് ഒരു സ്വാഭാവികമായ സാമൂഹിക അർത്ഥമുണ്ട്. എന്നാൽ അതേ പ്രതീകത്തെ ഉപയോഗിച്ച് ആരാണ് യഥാർത്ഥ ദേശഭക്തൻ, ആരാണ് ദേശഭക്തനല്ലാത്തത് എന്ന് നിർണ്ണയിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്നു. അപ്പോൾ ദേശീയത ഒരു പൊതുപൗര വികാരമെന്ന നിലയിൽ നിന്ന് രാഷ്ട്രീയ അനുസരണത്തിന്റെ മാനദണ്ഡമായി മാറുന്നു. വന്ദേമാതരത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള സമകാലിക വിവാദങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഈ വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്.

ദേശഭക്തിയെ ഒരു പരീക്ഷയായി മാറ്റുന്നത് ജനാധിപത്യത്തിന് അപകടകരമാണ്. “നീ ഈ മുദ്രാവാക്യം വിളിച്ചോ?”, “നീ ഈ ഗാനം പാടിയോ?”, “നീ ഈ പ്രതീകത്തെ എങ്ങനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഒരാളുടെ ദേശസ്നേഹം അളക്കാനുള്ള മാനദണ്ഡങ്ങളായി മാറുമ്പോൾ ദേശീയതയുടെ ഉള്ളടക്കം ചുരുങ്ങുന്നു. കാരണം ദേശസ്നേഹം ഒരു പ്രത്യേക ശബ്ദം ഉച്ചരിക്കുന്നതിലോ ഒരു പ്രത്യേക ഗാനത്തിന്റെ ഓരോ വരിയും അംഗീകരിക്കുന്നതിലോ മാത്രം പ്രകടമാകുന്നില്ല. രാജ്യത്തിന്റെ ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലും, സഹപൗരന്റെ അവകാശങ്ങളെ ബഹുമാനിക്കുന്നതിലും, സാമൂഹിക അനീതിക്കെതിരെ നിലകൊള്ളുന്നതിലും, രാജ്യത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും പരമാധികാരവും സംരക്ഷിക്കുന്നതിലും ദേശസ്നേഹം പ്രകടമാകുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു. ഒരാൾ “വന്ദേമാതരം” പാടാൻ വിസമ്മതിച്ചതുകൊണ്ട് മാത്രം അയാൾ രാജ്യവിരുദ്ധനാകുമോ? അതിന്റെ ഉത്തരം വ്യക്തമായി “അല്ല” എന്നാണ്. ഒരു മതപരമായ പ്രതീകത്തെ തന്റെ മനസ്സാക്ഷിക്ക് വിരുദ്ധമായി ആരാധിക്കാൻ ഒരാളെ നിർബന്ധിക്കാനാവില്ല. അതേസമയം മറ്റൊരാൾ വന്ദേമാതരം ആഴത്തിലുള്ള ദേശസ്നേഹത്തോടെ പാടുന്നുവെങ്കിൽ അതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവകാശമാണ്. മതേതര ജനാധിപത്യത്തിന്റെ മഹത്വം ഈ രണ്ടു സ്വാതന്ത്ര്യങ്ങളെയും ഒരേസമയം സംരക്ഷിക്കുന്നതിലാണ്.

ഇതിനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ “ദേശീയത”യും “രാഷ്ട്രം” എന്ന ആശയവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും വ്യക്തമാകും. രാഷ്ട്രം ഒരു രാഷ്ട്രീയ-ഭരണഘടനാപരമായ ഘടനയാണ്. ദേശീയത അതിനോടുള്ള ചരിത്രപരവും സാംസ്കാരികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ബന്ധബോധമാണ്. ഒരു രാഷ്ട്രത്തിൽ പല ദേശീയ സാംസ്കാരിക വികാരങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം. ഇന്ത്യയിൽ മലയാളി, തമിഴൻ, ബംഗാളി, പഞ്ചാബി, മറാത്തി, കശ്മീരി, അസമി തുടങ്ങിയ പ്രാദേശിക-ഭാഷാ തിരിച്ചറിയലുകൾ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും അവയെല്ലാം ഇന്ത്യൻ പൗരത്വത്തിനുള്ളിൽ സഹവർത്തിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഹിന്ദു, മുസ്ലിം, ക്രിസ്ത്യൻ തുടങ്ങിയ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകളും ഇന്ത്യൻ പൗരത്വത്തെ വിഭജിക്കേണ്ടതില്ല.

അതിനാൽ ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയെ ഒരു ഏകസാംസ്കാരിക മാതൃകയിൽ അടച്ചുപൂട്ടുന്നത് ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രപരമായ സ്വഭാവത്തെ തന്നെ ചുരുക്കുന്നതായിരിക്കും. ഇന്ത്യൻ ദേശീയത ഒരു ബഹുസ്വര ദേശീയതയാണ്. അതിന്റെ ഏകത ഏകതാനതയിൽ നിന്നല്ല വരുന്നത്; വ്യത്യാസങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന രാഷ്ട്രീയ ഘടനയിൽ നിന്നാണ്. ഒരേ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നതുകൊണ്ടോ ഒരേ ദൈവത്തെ ആരാധിക്കുന്നതുകൊണ്ടോ അല്ല ഇന്ത്യക്കാർ ഒരേ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പൗരന്മാരാകുന്നത്. ഒരേ ഭരണഘടനാപരമായ രാഷ്ട്രീയ സമൂഹത്തിന്റെ അംഗങ്ങളായതിനാലാണ് അവർ ഇന്ത്യൻ പൗരന്മാരാകുന്നത്.

ഈ ബഹുസ്വരതയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വന്ദേമാതരത്തിന്റെ മതപരമായ ഘടകങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വിമർശനം ഒരു “മതവിരുദ്ധ” നിലപാടായി തെറ്റായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. എന്നാൽ ഒരു മതത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളെ വിമർശിക്കുന്നത് ആ മതത്തിലെ വ്യക്തികളുടെ അവകാശങ്ങളെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച് ഒരു മതത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങൾക്കും മറ്റെല്ലാ മതങ്ങളുടെയും പ്രതീകങ്ങൾക്കും ഒരേ സ്വാതന്ത്ര്യം ഉറപ്പാക്കണമെന്ന ആവശ്യമാണ് മതേതര വിമർശനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ഒരു മതത്തിന്റെ ദേവതയെ ദേശീയപ്രതീകമാക്കുമ്പോൾ അതേ മാനദണ്ഡം മറ്റു മതങ്ങൾക്കും ബാധകമാകുമോ എന്ന ചോദ്യം ഉയർത്തുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. ഈ ചോദ്യത്തിന് തൃപ്തികരമായ മറുപടി നൽകാനാകാത്തിടത്ത് മതേതരത്വത്തിന്റെ പ്രശ്നം നിലനിൽക്കും.

ഇവിടെ “ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ വികാരം” എന്ന വാദവും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ജനാധിപത്യം ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ ഭരണമാണ് എന്നത് ശരിയാണ്; എന്നാൽ ഭരണഘടനാപരമായ ജനാധിപത്യം വെറും ഭൂരിപക്ഷാധിപത്യമല്ല. ഭൂരിപക്ഷത്തിന് തിരഞ്ഞെടുപ്പിലൂടെ സർക്കാർ രൂപീകരിക്കാനുള്ള അധികാരമുണ്ട്. പക്ഷേ ന്യൂനപക്ഷങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള അധികാരം ഭൂരിപക്ഷത്തിനില്ല. അതാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ജനാധിപത്യവും വെറും സംഖ്യാധിഷ്ഠിത ഭൂരിപക്ഷവാദവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം.

ഇതേ തത്വം ദേശീയപ്രതീകങ്ങൾക്കും ബാധകമാണ്. ഒരു പ്രത്യേക പ്രതീകം ഭൂരിപക്ഷ ജനവിഭാഗത്തിന് വളരെ പ്രിയപ്പെട്ടതായിരിക്കാം. അതിനെ ബഹുമാനിക്കുന്നതിൽ പ്രശ്നമില്ല. എന്നാൽ അതേ പ്രതീകം സ്വീകരിക്കാത്തവരെ ദേശവിരുദ്ധരായി മുദ്രകുത്തുന്നത് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പരിധി ലംഘിക്കുന്നു. ഭൂരിപക്ഷത്തിന് സ്വന്തം സാംസ്കാരിക വികാരങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള അവകാശമുള്ളതുപോലെ ന്യൂനപക്ഷത്തിനും സ്വന്തം മതപരമായ മനസ്സാക്ഷി സംരക്ഷിക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്.

ഇതിലൂടെ ഒരു സുപ്രധാന തത്വത്തിലേക്ക് നാം എത്തുന്നു: ദേശീയ ഐക്യം നിർബന്ധിത ഏകതയല്ല. നിർബന്ധിത ഏകതയിൽ എല്ലാവരും ഒരേ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കണം, ഒരേ പ്രതീകത്തെ ഒരേ രീതിയിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കണം, ഒരേ മുദ്രാവാക്യം ഒരേ വികാരത്തോടെ ഉച്ചരിക്കണം എന്ന പ്രതീക്ഷയുണ്ടാകും. എന്നാൽ ജനാധിപത്യ ദേശീയതയിൽ ആളുകൾക്ക് വ്യത്യസ്തമായി ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടും ഒരേ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പൗരന്മാരായി തുടരാം. ഒരു ദേശീയപ്രതീകത്തെ ഒരാൾ മതപരമായി കാണാം; മറ്റൊരാൾ കാവ്യപരമായി കാണാം; മറ്റൊരാൾ ചരിത്രപരമായി മാത്രം കാണാം; മറ്റൊരാൾ അതുമായി യാതൊരു ആത്മബന്ധവും പുലർത്താതിരിക്കാം. ഈ വ്യത്യാസങ്ങൾ സഹിക്കാൻ കഴിയുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ദേശീയ ഐക്യം.

ഇവിടെയാണ് ഭരണഘടനയുടെ പ്രാധാന്യം. ദേശീയ പ്രതീകങ്ങൾ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് വരുന്നു; ഭരണഘടന ഒരു ജനാധിപത്യ രാഷ്ട്രീയ കരാറിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. ചരിത്രപ്രതീകങ്ങൾ കാലാനുസൃതമായി വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാം. എന്നാൽ ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന സ്ഥിരമായ അടിസ്ഥാനമാണ്. അതിനാൽ ഒരു ദേശീയപ്രതീകത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനം ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങളെ മറികടക്കാൻ കഴിയില്ല.

മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറഞ്ഞാൽ, രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കാനുള്ള അവകാശവും രാജ്യത്തെ വിമർശിക്കാനുള്ള അവകാശവും ഒരേ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളാണ്. ഒരു പൗരൻ രാജ്യത്തിന്റെ നയങ്ങളെ വിമർശിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതുകൊണ്ട് അയാൾ രാജ്യത്തിന്റെ ശത്രുവാകുന്നില്ല. അതുപോലെ ഒരു ദേശീയഗാനത്തിന്റെ ചില മതപരമായ വരികളെ വിമർശിക്കുന്നതുകൊണ്ടും ഒരാൾ ദേശവിരുദ്ധനാകുന്നില്ല. വിമർശനത്തെ ദേശദ്രോഹമായി ചിത്രീകരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരം വളരുമ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വിമർശനാത്മക ആത്മാവ് ദുർബലമാകും.

വന്ദേമാതരത്തിന്റെ കാര്യത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ് ബാധകം. ഗാനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദേശഭക്തിപരമായ പങ്കിനെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് തന്നെ അതിലെ മതപരമായ ദൈവിക രൂപകങ്ങളെ വിമർശിക്കാം. ഈ രണ്ടു നിലപാടുകൾ പരസ്പരവിരുദ്ധമല്ല. ഒരാൾക്ക് “വന്ദേമാതരം” സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ മഹത്തായ പ്രതീകമാണെന്ന് അംഗീകരിക്കുകയും അതിന്റെ പൂർണ്ണപാഠത്തിലെ ദേവീപ്രതീകങ്ങളെ ഒരു മതേതര രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പൊതുപ്രതീകമായി അംഗീകരിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യാം. ഇതൊരു വൈരുദ്ധ്യമല്ല; മറിച്ച് ചരിത്രവും ഭരണഘടനയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കുന്ന ഒരു പക്വമായ നിലപാടാണ്.

ഇതോടൊപ്പം ഒരു ചരിത്രപരമായ ജാഗ്രതയും ആവശ്യമാണ്. ഇന്ന് “ഹിന്ദു ദേശീയത” എന്ന രാഷ്ട്രീയ ആശയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വന്ദേമാതരത്തെ വായിക്കുമ്പോൾ, ഗാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ രചനാകാലത്തെ ദേശീയതയും ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയ ഹിന്ദുത്വവും ഒരേ കാര്യമാണെന്ന് കരുതുന്നത് ചരിത്രപരമായ ലഘൂകരണമായിരിക്കും. എന്നാൽ അതിന്റെ മറുവശവും ശരിയാണ്: ഒരു പഴയ ദേശീയപ്രതീകത്തെ പിന്നീട് ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയ ആശയത്തിന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പുനർവ്യാഖ്യാനം വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പ്രതീകങ്ങളുടെ അർത്ഥം ചരിത്രത്തിൽ നിശ്ചലമായി നിൽക്കുന്നില്ല; ഓരോ കാലഘട്ടവും അവയ്ക്ക് പുതിയ രാഷ്ട്രീയ അർത്ഥങ്ങൾ നൽകുന്നു.

ഇതിലാണ് “പ്രതീകങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയം” എന്ന ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നത്. ദേശീയപതാക, ദേശീയഗാനം, ദേശീയ മുദ്രാവാക്യം, ദേശീയനായകർ, ചരിത്രസംഭവങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ സ്മരണ നിർമ്മിക്കുന്ന ഉപകരണങ്ങളാണ്. ആരാണ് ദേശീയൻ, എന്താണ് ദേശീയ സംസ്കാരം, ആരാണ് രാഷ്ട്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അവകാശി എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണകൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ ഇവയ്ക്ക് വലിയ പങ്കുണ്ട്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ദേശീയപ്രതീകങ്ങളുടെ തെരഞ്ഞെടുപ്പും വ്യാഖ്യാനവും രാഷ്ട്രീയമായി നിഷ്പക്ഷമായ പ്രക്രിയകളല്ല.

ഒരു ബഹുമതീയ സമൂഹത്തിൽ ദേശീയപ്രതീകങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുമ്പോൾ അവയുടെ ഉൾക്കൊള്ളൽശേഷി ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മാനദണ്ഡമായിരിക്കണം. ഒരു പ്രതീകം എത്ര പുരാതനമാണെന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല. അത് ഇന്നത്തെ പൗരന്മാരെ എത്രത്തോളം ഒന്നിപ്പിക്കുന്നു എന്നതും പരിശോധിക്കണം. ചരിത്രപരമായ ഒരു പ്രതീകം ഒരു സമൂഹത്തെ ഒന്നിപ്പിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്ഥാനത്തിന് ആദരം നൽകാം. എന്നാൽ അതേ പ്രതീകം പിന്നീട് സാമൂഹിക വിഭജനത്തിന് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗത്തെ വിമർശിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെ നിന്നാണ് മതേതരത്വത്തെ വെറും “മതവും രാഷ്ട്രവും വേർതിരിക്കുക” എന്ന ലളിതമായ നിർവചനത്തിനപ്പുറം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യത്തിൽ മതേതരത്വം ഒരു സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക കരാറാണ്. വിവിധ മതസമൂഹങ്ങൾ തമ്മിൽ സമാധാനപരമായി സഹവർത്തിക്കാൻ ആവശ്യമായ രാഷ്ട്രീയ സമത്വമാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ഒരു മതത്തിന്റെ വിശ്വാസം മറ്റൊരു മതത്തിന്റെ മേൽ രാഷ്ട്രീയ അധികാരം നേടാതിരിക്കുക, ഒരു മതവിഭാഗം മറ്റൊരാളുടെ പൗരാവകാശങ്ങളെ നിർണ്ണയിക്കാതിരിക്കുക, വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം മനസ്സാക്ഷി അനുസരിച്ച് ജീവിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം ഉറപ്പാക്കുക എന്നിവയാണ് അതിന്റെ പ്രായോഗിക ഉള്ളടക്കം.

അതിനാൽ വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം “ഇത് ഹിന്ദു ഗാനമാണോ?” എന്നതുപോലും അല്ല. കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ചോദ്യം ഇതാണ്: ഒരു ദേശീയ പ്രതീകത്തിൽ മതപരമായ ഉള്ളടക്കം ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോൾ, അതിനെ ഒരു മതേതര രാഷ്ട്രം എങ്ങനെയാണ് കൈകാര്യം ചെയ്യേണ്ടത്? അതിന് ഒരു ജനാധിപത്യപരമായ ഉത്തരം മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ: ചരിത്രപരമായ സ്ഥാനത്തെ ബഹുമാനിക്കുക, വ്യക്തിയുടെ മനസ്സാക്ഷിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കുക, ഒരു പ്രത്യേക മതപരമായ വ്യാഖ്യാനം എല്ലാവരിലും അടിച്ചേൽപ്പിക്കാതിരിക്കുക, ദേശീയതയെ തുല്യപൗരത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിർവചിക്കുക.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വന്ദേമാതരത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള വിവാദം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു ഗാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവാദം മാത്രമല്ല. അത് ഇന്ത്യ എന്തുതരം രാഷ്ട്രമാകണം എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള വലിയൊരു തത്ത്വചർച്ചയാണ്. ഇന്ത്യ ഒരു സാംസ്കാരിക ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ രാഷ്ട്രമാകണമോ, അതോ എല്ലാ മതങ്ങളിലുമുള്ള മനുഷ്യർക്ക് തുല്യ അവകാശമുള്ള ഒരു ഭരണഘടനാപരമായ റിപ്പബ്ലിക്കായി തുടരണമോ എന്ന ചോദ്യമാണ് അതിന്റെ അടിയിൽ കിടക്കുന്നത്.

ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ ഏറ്റവും മഹത്തായ പാരമ്പര്യം ഒരു ഏകമത രാഷ്ട്രം സൃഷ്ടിച്ചതല്ല; മറിച്ച് അനവധി മതങ്ങളും ഭാഷകളും സംസ്കാരങ്ങളും ഉള്ള ജനങ്ങളെ ഒരു പൊതുവായ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിൽ ഒന്നിപ്പിച്ചതാണ്. ആ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അവകാശികളാകണമെങ്കിൽ ദേശീയതയെ ഒരു മതത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളിലേക്ക് ചുരുക്കാതെ, എല്ലാ പൗരന്മാർക്കും തുല്യമായി സ്വന്തമാക്കാവുന്ന ഒരു ജനാധിപത്യ ആശയമായി വികസിപ്പിക്കണം. അപ്പോഴേ “വന്ദേമാതരം” പോലുള്ള ചരിത്രപ്രതീകങ്ങൾ വിഭജനത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളാകാതെ ചരിത്രസ്മരണയുടെ ഭാഗങ്ങളായി നിലനിൽക്കുകയുള്ളൂ.

അവസാനമായി, ഒരു പക്വമായ ഇന്ത്യൻ ദേശീയത പറയേണ്ടത് ഇതായിരിക്കണം: നമ്മുടെ മാതൃഭൂമി ഒരാളുടെ മാത്രം മാതാവല്ല; എല്ലാ പൗരന്മാരുടെയും മാതൃഭൂമിയാണ്. അതുകൊണ്ട് അവളെ സ്നേഹിക്കാനുള്ള അവകാശവും അവളെ എങ്ങനെ സ്നേഹിക്കണമെന്ന് തീരുമാനിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യവും ഓരോ പൗരനും ഒരുപോലെ ഉണ്ടായിരിക്കണം. ഒരാൾക്ക് അവളെ ദേവിയായി കാണാം, മറ്റൊരാൾക്ക് ജന്മഭൂമിയായി കാണാം, മറ്റൊരാൾക്ക് ഭരണഘടന സംരക്ഷിക്കുന്ന ജനാധിപത്യ റിപ്പബ്ലിക്കായി കാണാം. മതേതര രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നിനുമേൽ നിർബന്ധമായി സ്ഥാപിക്കുക എന്നതല്ല; മറിച്ച് ഈ വ്യത്യസ്ത കാഴ്ചപ്പാടുകൾക്കിടയിൽ തുല്യപൗരത്വത്തിന്റെ പൊതുവേദി സംരക്ഷിക്കുക എന്നതാണ്.

അതിനാൽ വന്ദേമാതരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പാഠം ഒരുപക്ഷേ ഗാനത്തിന്റെ വരികളിൽ മാത്രം അന്വേഷിക്കേണ്ടതില്ല. അതിന്റെ ചരിത്രയാത്രയിലാണ് അത് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. കൊളോണിയൽ വിരുദ്ധ ദേശഭക്തിയിൽ നിന്ന് ഭരണഘടനാപരമായ റിപ്പബ്ലിക്കിലേക്കുള്ള ഇന്ത്യയുടെ യാത്ര, സാംസ്കാരിക ദേശീയതയിൽ നിന്ന് പൗരദേശീയതയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം, മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകളിൽ നിന്ന് തുല്യപൗരത്വത്തിലേക്കുള്ള വളർച്ച—ഇവയെല്ലാം വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിലൂടെ വീണ്ടും പരിശോധിക്കാം. ആ പരിശോധനയുടെ അന്തിമലക്ഷ്യം ഒരു ഗാനത്തെ ഉയർത്തുകയോ താഴ്ത്തുകയോ അല്ല; ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയെ കൂടുതൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും ജനാധിപത്യപരവും മതേതരവും മനുഷ്യകേന്ദ്രിതവുമാക്കുക എന്നതാണ്.

ഈ ചർച്ചയെ കൂടുതൽ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, ദേശീയതയുടെ രൂപീകരണത്തിൽ മതത്തിന്റെ പങ്ക് എത്ര സങ്കീർണ്ണമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയേണ്ടതുണ്ട്. മതം ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിയ ഒരു സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യമാണ്. അതിനെ ദേശീയജീവിതത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചുനിർത്തുക പ്രായോഗികമായി സാധ്യമല്ല. എന്നാൽ മതം സാമൂഹികജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന വസ്തുതയും രാഷ്ട്രം ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ പ്രതീകാത്മക അധികാരം ഏറ്റെടുക്കണം എന്ന അവകാശവാദവും ഒരുപോലെയല്ല. മതം സമൂഹത്തിൽ നിലനിൽക്കാം; പക്ഷേ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ നിയമപരമായ പൗരത്വം മതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിർവചിക്കപ്പെടരുത്. ഈ വ്യത്യാസമാണ് മതേതര ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ രാഷ്ട്രീയ ബുദ്ധി.

വന്ദേമാതരത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഈ വ്യത്യാസം വളരെ വ്യക്തമായി കാണാം. ഒരു ഹിന്ദു ഭക്തന് ഗാനത്തിലെ ദുർഗ്ഗ, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി തുടങ്ങിയ പരാമർശങ്ങളിൽ ആത്മീയമായ അർത്ഥം കണ്ടെത്താൻ കഴിയും. മറ്റൊരാൾക്ക് അതേ വരികൾ ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ പുരാണപരമായ പ്രതീകങ്ങളായി തോന്നാം. എന്നാൽ ഒരു മുസ്ലിം പൗരന് അവയെ തന്റെ മതവിശ്വാസത്തിന് പുറത്തുള്ള ദൈവിക സങ്കൽപ്പങ്ങളായി കാണാം. ഒരു ക്രിസ്ത്യാനിക്കും അതേ പ്രശ്നം ഉണ്ടാകാം. ഒരു നിരീശ്വരവാദിക്ക് അതിലും അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസമുണ്ടാകും. അതിനാൽ ഒരേ ദേശീയഗാനത്തിലെ ഒരേ വരികൾക്ക് വ്യത്യസ്ത പൗരന്മാരിൽ വ്യത്യസ്ത മനസ്സാക്ഷിപരമായ പ്രതികരണങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്.

ഇത്തരം വ്യത്യാസങ്ങളെ അംഗീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത ദേശീയത ക്രമേണ ഏകതയെ നിർബന്ധിത അനുസരണയായി തെറ്റിദ്ധരിക്കാൻ തുടങ്ങും. “എല്ലാവരും ഒന്നാകണം” എന്ന നല്ല ആശയം “എല്ലാവരും ഒരേ രീതിയിൽ ചിന്തിക്കണം” എന്ന നിർബന്ധമായി മാറുമ്പോഴാണ് പ്രശ്നം തുടങ്ങുന്നത്. ജനാധിപത്യത്തിന് ആവശ്യം ചിന്തകളുടെ ഏകതയല്ല; അവകാശങ്ങളുടെ സമത്വമാണ്. ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിൽ ആളുകൾ വ്യത്യസ്തമായി ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടും ഒരേ നിയമത്തിനുകീഴിൽ തുല്യരായി ജീവിക്കണം. ദേശീയ ഐക്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം അതാണ്.

ഇതിനെ മാർക്സിയൻ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഭൗതികവാദത്തിന്റെ ഒരു വിശാലമായ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിന്നും നോക്കുമ്പോഴും ഒരു പ്രധാന ആശയം ലഭിക്കുന്നു. സമൂഹത്തിലെ വൈവിധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലൂടെയല്ല സാമൂഹിക ഏകത രൂപപ്പെടുന്നത്; വ്യത്യാസങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങളെ ജനാധിപത്യപരമായി ക്രമീകരിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന തരത്തിലുള്ള ഐക്യം രൂപപ്പെടുന്നത്. മതം, ഭാഷ, ജാതി, പ്രദേശം, വർഗം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക വ്യത്യാസങ്ങൾ യാഥാർഥ്യമാണ്. അവയെ ഭരണപരമായ നിർബന്ധത്തിലൂടെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, അവയ്ക്കിടയിൽ സമത്വവും സഹവർത്തിത്വവും സ്ഥാപിക്കുകയാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം.

ഇവിടെ വന്ദേമാതരത്തിന്റെ പ്രതീകാത്മക രാഷ്ട്രീയം ഒരു വലിയ സാമൂഹിക വൈരുധ്യത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു വശത്ത് അത് കൊളോണിയൽ അടിച്ചമർത്തലിനെതിരെ ജനങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിച്ച ദേശഭക്തിയുടെ പ്രതീകമാണ്. മറുവശത്ത്, അതിന്റെ പൂർണ്ണരൂപത്തിലെ ചില മതപരമായ പ്രതീകങ്ങൾ സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ബഹുമതീയ സമൂഹത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളലിന്റെ പ്രശ്നം ഉയർത്തുന്നു. അതായത് ഒരേ പ്രതീകത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ വിമോചനാത്മകവും പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നതുമായ രണ്ട് ചരിത്രപാളികൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ വൈരുധ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് ചരിത്രത്തെ യാന്ത്രികമായി മഹത്വവൽക്കരിക്കുന്നതിലും പൂർണ്ണമായി നിരസിക്കുന്നതിലും കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം.

ദേശീയപ്രതീകങ്ങൾ സാമൂഹിക ബോധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന രീതിയും ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം. ഒരു പ്രതീകം ഒരു വസ്തുവോ ഒരു വാക്കോ ഒരു ഗാനമോ മാത്രമല്ല. അത് കൂട്ടായ ഓർമ്മകളെയും വികാരങ്ങളെയും രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചറിയലുകളെയും സജീവമാക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ചിഹ്നമാണ്. ഒരു തലമുറയ്ക്ക് ഒരു പ്രതീകം സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ ഓർമ്മയായിരിക്കാം. മറ്റൊരു തലമുറയ്ക്ക് അത് മതപരമായ ദേശീയതയുടെ പ്രതീകമായി മാറാം. മൂന്നാമത്തെ തലമുറയ്ക്ക് അത് ഒരു ഔദ്യോഗിക ദേശീയ ചടങ്ങിന്റെ ഭാഗം മാത്രമായിരിക്കാം. അതിനാൽ പ്രതീകത്തിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം ചരിത്രപരമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കും.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ദേശീയപ്രതീകങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ “യഥാർത്ഥ അർത്ഥം” എന്നൊരു ഏകപക്ഷീയമായ അവകാശവാദം അപകടകരമാണ്. ഒരു പ്രതീകത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഉത്ഭവം അതിന്റെ എല്ലാ ഭാവി വ്യാഖ്യാനങ്ങളെയും നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല. അതുപോലെ സമകാലിക രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗം അതിന്റെ മുഴുവൻ ചരിത്രത്തെയും ഇല്ലാതാക്കുന്നുമില്ല. ചരിത്രം ഒരു തുടർച്ചയായ സാമൂഹിക പുനർവ്യാഖ്യാനപ്രക്രിയയാണ്. വന്ദേമാതരത്തിന്റെ അർത്ഥവും അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗവും ഈ പരിണാമത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാന ചോദ്യം ഉയരുന്നു: ദേശീയഗാനമോ ദേശീയമുദ്രാവാക്യമോ ഒരു മതപരമായ വിശ്വാസം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ഉപാധിയാകേണ്ടതുണ്ടോ? ഒരു മതേതര രാഷ്ട്രത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഉത്തരം നിഷേധാത്മകമായിരിക്കണം. ദേശീയഗാനത്തിന്റെ പ്രാഥമിക ദൗത്യം ജനങ്ങളെ ഒരു പൊതുപൗര വികാരത്തിൽ ഒന്നിപ്പിക്കുകയാണ്. അതിന്റെ അടിസ്ഥാന അർത്ഥം ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ ദൈവശാസ്ത്രത്തെ അംഗീകരിക്കൽ ആവേണ്ടതില്ല. ഒരു ദേശീയപ്രതീകത്തിൽ മതപരമായ ചരിത്രപാളികൾ ഉണ്ടായാലും അവയെ ഔദ്യോഗിക പൗരജീവിതത്തിൽ മതപരമായ നിർബന്ധമായി മാറ്റാതിരിക്കുകയാണ് ജനാധിപത്യപരമായ വഴി.

ഇത് മതവിശ്വാസത്തെ പൊതുജീവിതത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കണമെന്നല്ല അർത്ഥമാക്കുന്നത്. മതവിശ്വാസികൾക്ക് അവരുടെ മതപരമായ പ്രതീകങ്ങൾ പൊതുജീവിതത്തിൽ പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. പക്ഷേ ഒരു മതപരമായ പ്രതീകം മുഴുവൻ രാഷ്ട്രത്തിന്റെയും നിർബന്ധിത പ്രതീകമാകുമ്പോൾ അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്നു. സ്വകാര്യ മതസ്വാതന്ത്ര്യവും പൊതുപൗര നിർബന്ധവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി ഇവിടെ സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം.

ഇത് ഭൂരിപക്ഷ സമൂഹത്തിന്റെ അവകാശങ്ങളെക്കുറിച്ചും ബാധകമാണ്. മതേതരത്വം ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ മതസ്വാതന്ത്ര്യം ഇല്ലാതാക്കുന്ന ആശയമല്ല. ഒരു ഹിന്ദുവിന് ദുർഗ്ഗയെ ആരാധിക്കാം; അവളുടെ രൂപത്തിൽ മാതൃഭൂമിയെ കാണാം; വന്ദേമാതരം ഭക്തിയോടെ പാടാം. അതിന് പൂർണ്ണ അവകാശമുണ്ട്. എന്നാൽ അതേ വിശ്വാസം മറ്റൊരു പൗരനും നിർബന്ധമായി സ്വീകരിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടാനാവില്ല. മതേതരത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമത്വം ഇതാണ്—ഭൂരിപക്ഷത്തിനും മതസ്വാതന്ത്ര്യം, ന്യൂനപക്ഷത്തിനും അതേ മതസ്വാതന്ത്ര്യം, എല്ലാവർക്കും മനസ്സാക്ഷിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം.

ഇതോടൊപ്പം “ന്യൂനപക്ഷ പ്രീണനം” എന്ന രാഷ്ട്രീയ ആരോപണത്തെയും വേർതിരിച്ച് പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു ന്യൂനപക്ഷ പൗരന്റെ മതപരമായ മനസ്സാക്ഷിയെ ബഹുമാനിക്കുന്നത് ഭൂരിപക്ഷ വിരുദ്ധതയല്ല. അതുപോലെ ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ മതവിശ്വാസത്തെ ബഹുമാനിക്കുന്നത് ന്യൂനപക്ഷ പ്രീണനമല്ല. ജനാധിപത്യത്തിൽ അവകാശങ്ങൾ ജനസംഖ്യയുടെ അനുപാതത്തിൽ നൽകുന്ന സൗകര്യങ്ങളല്ല; അവ വ്യക്തിയുടെ അടിസ്ഥാന അവകാശങ്ങളാണ്. ഭൂരിപക്ഷം വലുതായതിനാൽ അതിന്റെ മതവിശ്വാസത്തിന് കൂടുതൽ ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശം ലഭിക്കുന്നില്ല. ന്യൂനപക്ഷം ചെറുതായതിനാൽ അതിന്റെ മനസ്സാക്ഷിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം കുറയുകയും ചെയ്യുന്നില്ല.

ഇതാണ് മതേതരത്വത്തെ വെറും “മതങ്ങളിൽ നിന്ന് അകലം പാലിക്കൽ” എന്നതിലുപരി “തുല്യ അവകാശങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ ഘടന”യായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതിന്റെ കാരണം. ഒരു മതത്തോടും വിദ്വേഷം പുലർത്താത്തതും ഒരു മതത്തെയും രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക ഉടമസ്ഥതയിലേക്ക് ഉയർത്താത്തതുമാണ് യഥാർത്ഥ മതേതരത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ ലക്ഷ്യം. അതിനാൽ വന്ദേമാതരത്തിന്റെ പൂർണ്ണരൂപത്തിലെ മതപരമായ ഉള്ളടക്കത്തെ വിമർശിക്കുന്നത് ഹിന്ദുമതത്തെ ആക്രമിക്കുന്നതല്ല; മറിച്ച് മതപരമായ ഒരു സാംസ്കാരിക പ്രതീകവും പൊതുപൗര പ്രതീകവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുകയാണ്.

ഇതിന്റെ മറുവശത്ത്, വന്ദേമാതരത്തെ പൂർണ്ണമായും “ഹിന്ദുത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടി”യായി ചിത്രീകരിക്കുന്നതും ചരിത്രപരമായി അപര്യാപ്തമാണ്. അതിന്റെ രൂപീകരണം ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സമകാലിക രൂപങ്ങൾക്ക് മുമ്പുള്ളതാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ ആദ്യകാല ദേശീയതയിൽ വിവിധ മതപരവും സാംസ്കാരികവുമായ പ്രതീകങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അതിനാൽ അതിന്റെ ചരിത്രത്തെ ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയ വിഭാഗീകരണങ്ങളുടെ ഭാഷയിൽ മാത്രം വായിക്കുന്നത് തെറ്റിദ്ധാരണ സൃഷ്ടിക്കും. ശരിയായ സമീപനം അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദേശീയത, മതപരമായ പ്രതീകാത്മകത, സമകാലിക രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗം എന്നീ മൂന്ന് തലങ്ങളെയും വേർതിരിച്ച് പരിശോധിക്കുകയാണ്.

ഇവിടെ ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക സമീപനം കൂടുതൽ പ്രയോജനകരമാകുന്നു. വന്ദേമാതരം ഒരേസമയം ഒരു വിമോചനപ്രതീകവും ഒരു സാംസ്കാരിക-മത പ്രതീകവും ആയിരുന്നു. അതിന്റെ വിമോചനപരമായ പങ്ക് നിഷേധിച്ചാൽ ചരിത്രം ചുരുങ്ങുന്നു; അതിലെ മതപരമായ ഉള്ളടക്കം നിഷേധിച്ചാൽ ചരിത്രവും അപൂർണ്ണമാകുന്നു. അതിനാൽ ഈ രണ്ടു വശങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുള്ള വിമർശനമാണ് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ചരിത്രബോധം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.

ഇതേ രീതിയിൽ ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയെയും കാണാം. ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ ചരിത്രത്തിൽ മതപരമായ ദേശീയതയുടെ പ്രവണതകളും ഉണ്ടായിരുന്നു; അതോടൊപ്പം മതേതരവും ബഹുസ്വരവുമായ ദേശീയതയുടെ ശക്തമായ പാരമ്പര്യവും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇവ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമാണ് ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയചരിത്രത്തിലെ പ്രധാന വൈരുധ്യങ്ങളിലൊന്ന്. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഭരണഘടന ഈ വൈരുധ്യത്തിന് ഒരു ജനാധിപത്യപരമായ പരിഹാരം നൽകാൻ ശ്രമിച്ചു: രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പൗരത്വം മതത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുക.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ “ഭാരതം” എന്ന ആശയവും “ഹിന്ദു രാഷ്ട്രം” എന്ന ആശയവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വ്യക്തമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഭാരതം എന്നത് ചരിത്രപരവും ഭൂമിശാസ്ത്രപരവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ഒരു ദേശീയ സമൂഹത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹിന്ദു രാഷ്ട്രം എന്ന ആശയം ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയ തിരിച്ചറിയലിനെ ഒരു പ്രത്യേക മത-സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടും ഒരേ ആശയങ്ങളല്ല. ഇന്ത്യയിലെ ഹിന്ദു സംസ്കാരത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സംഭാവനയെ അംഗീകരിക്കാം; എന്നാൽ അതിനെ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ഏക നിർവചനമാക്കുന്നത് ബഹുസ്വര ഇന്ത്യൻ പൗരത്വവുമായി സംഘർഷിക്കാം.

വന്ദേമാതരത്തിന്റെ മതപരമായ ഭാഗങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച അതിനാൽ ഒരു വിശാലമായ ചോദ്യത്തിന്റെ ചെറിയൊരു പ്രതീകമാണ്. ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയതയെ എങ്ങനെ നിർവചിക്കണം? ഭൂമിശാസ്ത്രം, ചരിത്രം, സംസ്കാരം, മതം, ഭരണഘടന, പൗരത്വം—ഇവയിൽ ഏതാണ് അതിന്റെ കേന്ദ്രം? യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇവയെല്ലാം ഇന്ത്യൻ ദേശീയജീവിതത്തിൽ സാന്നിധ്യമുള്ളവയാണ്. എന്നാൽ ഒരു ആധുനിക ജനാധിപത്യ റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ദേശീയതയുടെ അടിസ്ഥാനമായി നിൽക്കേണ്ടത് തുല്യ പൗരത്വവും ഭരണഘടനയും തന്നെയായിരിക്കണം.

കാരണം സംസ്കാരങ്ങൾ മാറുന്നു, മതപരമായ വിശ്വാസങ്ങൾ മാറുന്നു, രാഷ്ട്രീയ ആശയങ്ങൾ മാറുന്നു, തലമുറകളുടെ ചരിത്രബോധം മാറുന്നു. എന്നാൽ ഒരു ജനാധിപത്യ റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ നിലനിൽക്കണം. അതുകൊണ്ടാണ് ഭരണഘടന ദേശീയതയുടെ ഏറ്റവും വിശാലമായ പൊതുവേദിയാകുന്നത്. അത് ഒരു പ്രത്യേക മതത്തോട് “നീ ആരാണ്?” എന്ന് ചോദിക്കുന്നില്ല; പകരം “നീ ഈ രാജ്യത്തിന്റെ തുല്യാവകാശമുള്ള പൗരനാണ്” എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച നമ്മെ ഒരു കൂടുതൽ ഉയർന്ന ദേശീയബോധത്തിലേക്ക് നയിക്കണം. മാതൃഭൂമിയോടുള്ള സ്നേഹം ഒരു മതത്തിന്റെ സ്വത്തല്ല; ദേശസ്നേഹം ഒരു ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ പ്രത്യേക അവകാശമല്ല; ദേശീയത ഒരു മതപരമായ അനുസരണ പരീക്ഷയുമല്ല. ഇന്ത്യയെ സ്നേഹിക്കുന്നതിനുള്ള നിരവധി വഴികൾക്ക് ഒരേ രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാനം നൽകുക എന്നതാണ് ജനാധിപത്യ ദേശീയതയുടെ ലക്ഷ്യം.

അവസാനം, വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് ഗാനം പാടുന്നുണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നതല്ല; ഒരു മനുഷ്യന് തന്റെ മനസ്സാക്ഷി സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഇന്ത്യക്കാരനായിരിക്കാനുള്ള പൂർണ്ണ അവകാശമുണ്ടോ എന്നതാണ്. അതിന് ഉത്തരം “ഉണ്ട്” എന്നായിരിക്കണം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ദേശസ്നേഹം ഒരു പ്രത്യേക മതപ്രതീകത്തോടുള്ള അനുസരണത്തിലൂടെ തെളിയിക്കേണ്ടി വരുന്നുവെങ്കിൽ, അത് ദേശീയതയുടെ വിശാലമായ ആശയത്തെ ചുരുക്കുകയാണ്. എന്നാൽ ഒരാൾക്ക് തന്റെ മതപരമായ വിശ്വാസവും ദേശീയപൗരത്വവും ഒരേസമയം സ്വതന്ത്രമായി നിലനിർത്താൻ കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, അവിടെയാണ് യഥാർത്ഥ മതേതര ജനാധിപത്യം നിലനിൽക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പൈതൃകത്തെ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ഏറ്റവും നല്ല മാർഗം അതിനെ വിമർശനത്തിന് അതീതമായ ഒരു വിശുദ്ധ രാഷ്ട്രീയചിഹ്നമാക്കി മാറ്റുകയല്ല. മറിച്ച് അതിന്റെ ചരിത്രം തുറന്ന മനസ്സോടെ പഠിക്കുകയും, അതിന്റെ ദേശഭക്തിപരമായ സംഭാവനയെ അംഗീകരിക്കുകയും, അതിലെ മതപരമായ ഘടകങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കുകയും, അതിന്റെ പേരിൽ ഒരു പൗരന്റെയും മനസ്സാക്ഷിയെ നിർബന്ധിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ്. ചരിത്രത്തെ ബഹുമാനിക്കുകയും വർത്തമാനത്തിലെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് ചരിത്രപൈതൃകം യഥാർത്ഥത്തിൽ ജനാധിപത്യപരമായ പൈതൃകമായി മാറുന്നത്.

വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച ഒരു ദേശീയഗാനത്തിന്റെ ചരിത്രവും സാഹിത്യവും മാത്രം പരിശോധിക്കുന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. സമകാലിക ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ അത് ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയം, ഹിന്ദു രാഷ്ട്രവാദം, ദേശീയതയുടെ നിർവചനം, മതേതരത്വം, ന്യൂനപക്ഷങ്ങളുടെ പൗരാവകാശങ്ങൾ എന്നിവയെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള വിശാലമായ രാഷ്ട്രീയ പ്രശ്നവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് ആർ.എസ്.എസ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വന്ദേമാതരം ഒരു ചരിത്രദേശഭക്തിഗാനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രത്യേക സാംസ്കാരിക-രാഷ്ട്രീയ ദേശീയതയുടെ പ്രതീകമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് പ്രശ്നം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നത്.

ആദ്യമായി ഒരു ചരിത്രപരമായ വ്യത്യാസം വ്യക്തമായി സൂക്ഷിക്കണം. വന്ദേമാതരം ആർ.എസ്.എസ് സൃഷ്ടിച്ച ഗാനമല്ല; ആർ.എസ്.എസ് രൂപീകരണത്തിന് വളരെ മുമ്പ് ബാങ്കിംചന്ദ്ര ചട്ടോപാധ്യായ രചിച്ച ഗാനമാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലത്ത് അത് ബ്രിട്ടീഷ് വിരുദ്ധ ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ശക്തമായ പ്രതീകമായി മാറുകയും ചെയ്തു. അതിനാൽ വന്ദേമാതരത്തെ നേരിട്ട് ആർ.എസ്.എസ് ആശയത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത് ചരിത്രപരമായി തെറ്റായിരിക്കും. എന്നാൽ ഒരു പഴയ ദേശീയപ്രതീകത്തെ പിന്നീട് ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയ ആശയധാര എങ്ങനെ ഏറ്റെടുക്കുന്നു, പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു, രാഷ്ട്രീയമായി ഉപയോഗിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടെ പരിശോധിക്കേണ്ടത്.

ആർ.എസ്.എസ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഹിന്ദുത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന രാഷ്ട്രീയ സങ്കൽപ്പം ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയ തിരിച്ചറിയലിനെ ഒരു വിശാലമായ ഹിന്ദു സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതാണ്. ഇവിടെ “ഹിന്ദു” എന്ന പദം വെറും മതവിശ്വാസത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതല്ലെന്നും, ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്ര-സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന വിശാലമായ സാംസ്കാരിക ആശയമാണെന്നും ഹിന്ദുത്വ ചിന്തകർ വാദിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ സാംസ്കാരിക നിർവചനത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യാഘാതം നിർണായകമാണ്. ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയ തിരിച്ചറിയലിന്റെ കേന്ദ്രമായി ഹിന്ദു സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യത്തെ സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ, മറ്റു മതസമൂഹങ്ങൾ ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയജീവിതത്തിൽ ഏത് സ്ഥാനത്താണ് നിൽക്കുന്നത് എന്ന ചോദ്യം സ്വാഭാവികമായി ഉയരുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ഹിന്ദു രാഷ്ട്രവാദവും ഭരണഘടനാപരമായ ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാന വ്യത്യാസം വ്യക്തമാകുന്നത്. ഭരണഘടനാപരമായ ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ പൗരത്വമാണ്. ഒരാൾ ഹിന്ദുവായാലും മുസ്ലിമായാലും ക്രിസ്ത്യാനിയായാലും സിഖായാലും മറ്റേതെങ്കിലും മതവിശ്വാസിയായാലും, അവൻ ഇന്ത്യൻ പൗരനാണെങ്കിൽ തുല്യമായ ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങൾക്കർഹനാണ്. എന്നാൽ ഹിന്ദു രാഷ്ട്രവാദം ദേശീയ തിരിച്ചറിയലിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക സാംസ്കാരിക-മത പാരമ്പര്യത്തെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു ദേശീയതാ സങ്കൽപ്പങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം ഇവിടെ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്.

വന്ദേമാതരം ഈ വൈരുധ്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന പ്രതീകമായി മാറാൻ കഴിയുന്നു. ഗാനത്തിന്റെ ആദ്യ രണ്ടു സ്തോത്രങ്ങളിൽ മാതൃഭൂമിയുടെ പ്രകൃതിസൗന്ദര്യവും സമൃദ്ധിയും പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. അവയെ മതപരമായ പ്രത്യേകതകളില്ലാത്ത ദേശഭക്തിയുടെ ഭാഷയായി വായിക്കാം. എന്നാൽ പൂർണ്ണ ഗാനത്തിലെ പിന്നീടുള്ള ഭാഗങ്ങളിൽ മാതൃഭൂമി ദുർഗ്ഗ, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി തുടങ്ങിയ ഹിന്ദു ദേവീപ്രതീകങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ പൂർണ്ണ ഗാനത്തെ ഒരു മതേതര പൗരപ്രതീകമായി നിർവ്യാജമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.

ഇവിടെയാണ് ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന് വന്ദേമാതരം ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയ സാധ്യത നൽകുന്നത്. മാതൃഭൂമിയെ ദേവിയായി കാണുന്ന ദേശീയസങ്കൽപ്പം, ഹിന്ദു സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങൾ, ദേശഭക്തി, ത്യാഗം, മാതൃഭൂമിയോടുള്ള ഭക്തി എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ പ്രതീകാത്മക ഘടനയിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കാൻ ഇതിലൂടെ കഴിയും. അങ്ങനെ ഒരു ചരിത്രദേശഭക്തിഗാനം സാംസ്കാരിക ദേശീയതയുടെ രാഷ്ട്രീയ ഭാഷയിലെ ശക്തമായ ചിഹ്നമായി മാറുന്നു.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു നിർണായക വ്യത്യാസം നിലനിർത്തണം. ഒരു ഹിന്ദു വ്യക്തി വന്ദേമാതരത്തെ ദേവീഭക്തിയോടുകൂടി പാടുന്നതും, ഒരു മതേതര രാഷ്ട്രം എല്ലാ പൗരന്മാരോടും അതേ ദൈവിക അർത്ഥത്തിൽ വന്ദേമാതരം അംഗീകരിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നതും ഒരേ കാര്യമല്ല. ആദ്യത്തേത് വ്യക്തിയുടെ മതസ്വാതന്ത്ര്യമാണ്. രണ്ടാമത്തേത് രാഷ്ട്രത്തിന്റെ നിർബന്ധിത മതപരമായ പ്രതീകവൽക്കരണമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുള്ളതാണ്.

ഇവിടെയാണ് നിർബന്ധിത അടിച്ചേൽപ്പിക്കൽ എന്ന പ്രശ്നം ഉയരുന്നത്. ഒരു വ്യക്തിയോട് “വന്ദേമാതരം പാടുന്നത് നിന്റെ ദേശസ്നേഹത്തിന്റെ തെളിവാണ്” എന്ന് പറയുമ്പോൾ, ദേശീയതയുടെ നിർവചനം ഒരു പ്രത്യേക പ്രവൃത്തിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. “പാടാത്തവൻ ദേശവിരുദ്ധനാണ്” എന്ന നിലയിലേക്ക് അത് നീങ്ങുമ്പോൾ പ്രശ്നം കൂടുതൽ ഗുരുതരമാകുന്നു. കാരണം അപ്പോൾ ദേശസ്നേഹം ഒരു ഭരണഘടനാപരമായ പൗരമൂല്യത്തിൽ നിന്ന് ഒരു സാംസ്കാരിക അനുസരണ പരീക്ഷയായി മാറുന്നു.

മതേതര ജനാധിപത്യത്തിൽ പൗരന്റെ മനസ്സാക്ഷിക്ക് നിർണായക സ്ഥാനമുണ്ട്. ഒരു മുസ്ലിം പൗരന് ദുർഗ്ഗയെ ദൈവമായി ആരാധിക്കാനുള്ള മതപരമായ ബാധ്യതയില്ല. ഒരു ക്രിസ്ത്യാനിക്കും സരസ്വതിയെ ദൈവിക മാതാവായി അംഗീകരിക്കേണ്ട ബാധ്യതയില്ല. ഒരു നിരീശ്വരവാദിക്ക് യാതൊരു ദൈവിക സങ്കൽപ്പവും അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ല. അതേസമയം ഇവരിൽ ഓരോരുത്തർക്കും ഇന്ത്യയെ അതീവ ആഴത്തിൽ സ്നേഹിക്കാനും രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കാനും ത്യാഗം ചെയ്യാനും കഴിയും. അതിനാൽ ഒരു പ്രത്യേക മതപരമായ പ്രതീകത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നതിനെ ദേശസ്നേഹത്തിന്റെ അളവുകോലാക്കുന്നത് തത്ത്വശാസ്ത്രപരമായി തെറ്റാണ്.

ഇത് ഒരു ന്യൂനപക്ഷാവകാശ പ്രശ്നം മാത്രമല്ല. ഭൂരിപക്ഷ സമൂഹത്തിന്റെയും മതസ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന അതേ തത്വമാണ് ഇതിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഇന്ന് ഒരു ഭൂരിപക്ഷ മതത്തിന്റെ പ്രതീകം എല്ലാവരും നിർബന്ധമായി സ്വീകരിക്കണമെന്ന് പറയുകയും നാളെ മറ്റൊരു മതത്തിന്റെ പ്രതീകം അതേ രീതിയിൽ നിർബന്ധിക്കുകയും ചെയ്താൽ മതേതര രാഷ്ട്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടന തന്നെ തകരും. അതുകൊണ്ടാണ് രാഷ്ട്രം ഒരു മതപരമായ പ്രതീകത്തെയും പൗരന്റെ മനസ്സാക്ഷിക്കുമേൽ നിർബന്ധമായി സ്ഥാപിക്കാതിരിക്കേണ്ടത്.

ആർ.എസ്.എസ് ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഇതിന് മറ്റൊരു രാഷ്ട്രീയ അർത്ഥവും ലഭിക്കുന്നു. “ദേശീയൻ” എന്നതിന്റെ സാംസ്കാരിക മാതൃകയായി ഹിന്ദു പാരമ്പര്യത്തെ സ്ഥാപിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയത്തിൽ, ഹിന്ദു സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങളെ ദേശീയ പ്രതീകങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കുന്ന പ്രവണത സ്വാഭാവികമായി ശക്തമാകുന്നു. വന്ദേമാതരം, ഭാരതമാതാ, ഗോമാതാ, രാമൻ തുടങ്ങിയ വിവിധ പ്രതീകങ്ങൾ ദേശീയതയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ദേശീയതയും ഹിന്ദു സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിയലും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി ക്രമേണ മങ്ങാം.

ഇതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ അപകടം വളരെ ഗൗരവമുള്ളതാണ്. ദേശീയതയുടെ നിർവചനം ഒരു പ്രത്യേക മതപരമായ സംസ്കാരവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടാൽ, ആ സംസ്കാരവുമായി സ്വയം പൂർണ്ണമായി തിരിച്ചറിയാത്ത പൗരന്മാർക്ക് “പൂർണ്ണ ഇന്ത്യക്കാരൻ” എന്ന സ്ഥാനം തെളിയിക്കേണ്ട സാഹചര്യം ഉണ്ടാകാം. അപ്പോൾ പൗരത്വം സ്വാഭാവികമായ ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശമല്ലാതെ ഒരു സാംസ്കാരിക യോഗ്യതയായി മാറുന്നു. “നിങ്ങൾ ഈ ദേശത്തിന്റെ സംസ്കാരം അംഗീകരിക്കുന്നുണ്ടോ?”, “നിങ്ങൾ ഈ മുദ്രാവാക്യം വിളിക്കുന്നുണ്ടോ?”, “നിങ്ങൾ ഈ ദേശീയപ്രതീകത്തെ ആരാധിക്കുന്നുണ്ടോ?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ പൗരത്വത്തിന്റെ അനൗദ്യോഗിക പരീക്ഷകളായി മാറാനുള്ള സാധ്യത ഇതോടെ ഉണ്ടാകുന്നു.

ഇത് ജനാധിപത്യ ദേശീയതയുടെ അടിസ്ഥാനതത്വത്തെ തന്നെ മറിച്ചിടുന്നു. ജനാധിപത്യത്തിൽ ആദ്യം പൗരത്വമാണ്; അതിനു ശേഷം വ്യക്തിയുടെ മതവും സംസ്കാരവും. ഹിന്ദു രാഷ്ട്രവാദപരമായ മാതൃകയിൽ പലപ്പോഴും ദേശീയ സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിയലാണ് ആദ്യം വരുന്നത്; അതിനോട് മറ്റ് മതസമൂഹങ്ങൾ എത്രത്തോളം പൊരുത്തപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് പിന്നീട് ചോദ്യം. ഈ മുൻഗണനകളുടെ മാറ്റമാണ് രാഷ്ട്രീയപരമായി നിർണായകം.

ഇവിടെ “ഹിന്ദു” എന്ന പദത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക നിർവചനവും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഹിന്ദുത്വ ചിന്തയിൽ ഹിന്ദു എന്നത് ഒരു മതപരമായ വിഭാഗത്തെക്കാൾ വിശാലമായ സാംസ്കാരിക ദേശീയതയുടെ അടയാളമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അതിന്റെ പരിധി ആരാണ് നിർവചിക്കുന്നത് എന്ന ചോദ്യം ഉയരുന്നു. ഇന്ത്യയുടെ സംസ്കാരം സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ബഹുസ്വരമാണ്. ബുദ്ധമതം, ജൈനമതം, സിഖ് മതം, ഇസ്ലാം, ക്രിസ്തുമതം, വിവിധ ആദിവാസി വിശ്വാസങ്ങൾ, പ്രാദേശിക ജനപാരമ്പര്യങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രസംസ്കാരത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. അതിനാൽ “ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരം” എന്നതിനെ ഒരു ഏക ഹിന്ദു സാംസ്കാരിക മാതൃകയായി ചുരുക്കുന്നത് ചരിത്രത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ ലളിതമാക്കുന്നു.

ഇതുതന്നെയാണ് വന്ദേമാതരത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്. ഗാനത്തിലെ ഹിന്ദു ദേവീപ്രതീകങ്ങൾ ചരിത്രപരമായ സാഹിത്യസന്ദർഭത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക അർത്ഥം വഹിച്ചിരുന്നേക്കാം. എന്നാൽ അവയെ ഇന്നത്തെ ഇന്ത്യയുടെ ഏകദേശീയ സാംസ്കാരിക ഭാഷയായി അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിന് പുതിയ രാഷ്ട്രീയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ചരിത്രപരമായ ഒരു കാവ്യരൂപകം രാഷ്ട്രീയമായ ഒരു സാംസ്കാരിക മാനദണ്ഡമായി മാറുന്നു.

ഈ മാറ്റത്തെ പ്രതീകാത്മക അധികാരത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം എന്നു വിളിക്കാം. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ആരുടെ പ്രതീകങ്ങളാണ് പൊതുസ്ഥലത്ത് “ദേശീയ”മായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നത് അധികാരബന്ധങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ മതപ്രതീകങ്ങൾ ദേശീയപ്രതീകങ്ങളായി മാറുകയും ന്യൂനപക്ഷങ്ങളുടെ പ്രതീകങ്ങൾ സ്വകാര്യ മതപരമായ ചിഹ്നങ്ങളായി മാത്രം പരിഗണിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ പൊതുസ്ഥലത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക സമത്വം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ദേശീയപ്രതീകങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയം വെറും വികാരത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയം മാത്രമല്ല; അധികാരത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവുമാണ്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു അപകടം കൂടി കാണാം. ഒരു ദേശീയപ്രതീകത്തെ വിമർശിക്കുന്നവരെ “ദേശവിരുദ്ധർ” എന്നു മുദ്രകുത്തുന്ന രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരം വളർന്നാൽ, ചരിത്രത്തെ വിമർശനാത്മകമായി പഠിക്കാനുള്ള ജനാധിപത്യ സ്വാതന്ത്ര്യം തന്നെ ചുരുങ്ങും. ഒരു ഗാനം ചരിത്രപരമായി മഹത്തായ പങ്കുവഹിച്ചുവെന്ന കാരണത്താൽ അതിലെ എല്ലാ ആശയങ്ങളും വിമർശനാതീതമാകുന്നില്ല. മഹാത്മാഗാന്ധിയെയോ നെഹ്റുവിനെയോ അംബേദ്കറെയോ മാർക്സിനെയോ വിമർശിക്കാമെങ്കിൽ, ഒരു ദേശീയഗാനത്തെയും വിമർശിക്കാം. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പക്വത അത്തരം വിമർശനങ്ങളെ സഹിക്കാനുള്ള കഴിവിലാണ്.

അതേസമയം വന്ദേമാതരത്തെ വിമർശിക്കുന്നവരും ചരിത്രപരമായ അതിന്റെ ദേശീയപങ്കിനെ നിഷേധിക്കാതിരിക്കണം. ബ്രിട്ടീഷ് വിരുദ്ധ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിൽ അത് ജനങ്ങളിൽ ഉണർത്തിയ ദേശാഭിമാനം യാഥാർഥ്യമായിരുന്നു. ഈ ചരിത്രത്തെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അതിന്റെ മതപരമായ പൂർണ്ണരൂപത്തെ വിമർശിക്കാം. ഇതാണ് ഒരു ശാസ്ത്രീയ ചരിത്രവായന. ഒരേ പ്രതീകത്തിൽ ചരിത്രപരമായ വിമോചനവും സാംസ്കാരിക പരിമിതിയും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം.

അതിനാൽ ആർ.എസ്.എസ് ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വന്ദേമാതരത്തിന്റെ നിർബന്ധിത അടിച്ചേൽപ്പിക്കലിനെ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, പ്രശ്നം ഒരു ഗാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യക്തിപരമായ ഇഷ്ടാനിഷ്ടമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകും. പ്രശ്നം രാഷ്ട്രത്തിന്റെ നിർവചനത്തെക്കുറിച്ചാണ്. രാഷ്ട്രം എല്ലാ പൗരന്മാരുടെയും പൊതുസ്ഥലമാണോ, അതോ ഒരു പ്രത്യേക സാംസ്കാരിക-മത പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പ്രതീകാത്മക ഉടമസ്ഥതയാണോ? ഈ ചോദ്യമാണ് കേന്ദ്രത്തിൽ.

ഒരു യഥാർത്ഥ മതേതര ദേശീയത പറയുന്നത്: “നീ ഏത് മതത്തിൽപ്പെട്ടവനാണെങ്കിലും നീ ഇന്ത്യക്കാരനാണ്.” ഹിന്ദു രാഷ്ട്രവാദത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവണത പറയാൻ സാധ്യതയുള്ളത്: “നീ ഇന്ത്യക്കാരനാണ്; എന്നാൽ ഇന്ത്യയുടെ അടിസ്ഥാന സാംസ്കാരിക ദേശീയതയുമായി നീ എത്രത്തോളം പൊരുത്തപ്പെടുന്നു?” ഈ രണ്ടു വാക്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ചെറിയ വ്യത്യാസം പോലെ തോന്നുന്ന കാര്യം യഥാർത്ഥത്തിൽ രണ്ടു വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രീയ തത്ത്വങ്ങളുടെ വ്യത്യാസമാണ്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വന്ദേമാതരത്തിന്റെ നിർബന്ധിത അടിച്ചേൽപ്പിക്കൽ ഒരു ഗാനത്തെ നിർബന്ധിക്കുന്ന പ്രശ്നത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് ദേശീയതയുടെ ഹിന്ദുത്വവൽക്കരണം എന്ന വിശാലമായ രാഷ്ട്രീയ പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാണോ എന്നതാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടത്. ദേശീയപ്രതീകങ്ങൾ, ചരിത്രപുരുഷന്മാർ, പുരാണകഥകൾ, മതപരമായ ആഘോഷങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക ആചാരങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഒരേ ദിശയിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ദേശീയതയുടെ സാംസ്കാരിക ഉള്ളടക്കം ക്രമേണ ഒരു പ്രത്യേക മതപരമായ പാരമ്പര്യവുമായി ബന്ധപ്പെടാം.

എന്നാൽ ഇതിന് ഒരു ജനാധിപത്യപരമായ മറുപടി ഉണ്ട്. ഹിന്ദു സംസ്കാരം ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഭാഗമാണെന്ന് അംഗീകരിക്കാം; അതോടൊപ്പം ഇന്ത്യ ഹിന്ദുക്കളുടേത് മാത്രമല്ലെന്നും ഉറച്ചുപറയാം. വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ചരിത്രപങ്കിനെ ബഹുമാനിക്കാം; അതോടൊപ്പം ഒരു പൗരനെയും അതിലെ മതപരമായ ദൈവിക അർത്ഥം സ്വീകരിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കരുതെന്നും പറയാം. ഭാരതമാതാ എന്ന സാംസ്കാരിക രൂപകത്തെ ബഹുമാനിക്കാം; അതോടൊപ്പം അതിനെ ഒരു മതപരമായ ആരാധനയുടെ നിർബന്ധിത രൂപമാക്കുന്നതിനെ എതിർക്കാം.

ഇതാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ മതേതരത്വവും ഹിന്ദുത്വവും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാന വൈരുധ്യം പ്രകടമാകുന്ന സ്ഥലം. മതേതരത്വം പറയുന്നത് രാഷ്ട്രം എല്ലാ മതങ്ങളുടെയും തുല്യ പൗരന്മാരുടേതാണെന്നാണ്. ഹിന്ദുത്വ ദേശീയത രാഷ്ട്രത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ആത്മാവിനെ ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്ര-സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യവുമായി കൂടുതൽ അടുത്ത് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു സമീപനങ്ങൾക്കിടയിൽ രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷം ഉണ്ടാകുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. വന്ദേമാതരം ആ സംഘർഷത്തിന്റെ ഏറ്റവും ദൃശ്യമായ സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങളിൽ ഒന്നായി മാറുന്നു.

അതിനാൽ വന്ദേമാതരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സംരക്ഷണം അതിനെ നിർബന്ധിത ദേശഭക്തിയുടെ മുദ്രാവാക്യമാക്കുന്നതിലല്ല. അതിന്റെ ചരിത്രത്തെ വിമർശനാത്മകമായി പഠിക്കാനും, സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിലെ അതിന്റെ പങ്കിനെ ബഹുമാനിക്കാനും, അതിലെ മതപരമായ ഉള്ളടക്കം വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസത്തിന്റെ പരിധിയിൽ നിലനിർത്താനും, ഒരു പൗരന്റെയും മനസ്സാക്ഷിയെ അതിന്റെ പേരിൽ നിർബന്ധിക്കാതിരിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു ജനാധിപത്യ സംസ്കാരം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.

ദേശസ്നേഹത്തിന് ഒരു മതത്തിന്റെ ഭാഷ ആവശ്യമില്ല. ഇന്ത്യൻ ദേശസ്നേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ഒരു ദൈവത്തെ, ഒരു മതഗ്രന്ഥത്തെ, ഒരു മതചിഹ്നത്തെ, ഒരു സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യത്തെ എല്ലാവരിലും അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നതല്ല; മറിച്ച് വ്യത്യസ്ത ദൈവങ്ങളെ വിശ്വസിക്കുന്നവർക്കും യാതൊരു ദൈവത്തെയും വിശ്വസിക്കാത്തവർക്കും ഒരേ ഇന്ത്യയിൽ തുല്യരായി ജീവിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാഹചര്യം സംരക്ഷിക്കുന്നതാണ്. അതാണ് ഭരണഘടനാപരമായ ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ ശക്തി. അതാണ് മതേതരത്വത്തിന്റെ ജനാധിപത്യപരമായ അർത്ഥം. അതാണ് ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തെയും പൗരദേശീയതയെയും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന രേഖ.

ഒടുവിൽ ചോദ്യം “വന്ദേമാതരം പാടണമോ പാടാതിരിക്കണമോ?” എന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. യഥാർത്ഥ ചോദ്യം ഇതാണ്: ഇന്ത്യയിൽ ഒരു പൗരന്റെ ദേശസ്നേഹം തെളിയിക്കാൻ അവന്റെ മതവിശ്വാസത്തിനുമേൽ ഒരു ദേശീയ പ്രതീകം നിർബന്ധമായി ചുമത്തേണ്ടി വരുമോ? ഒരു യഥാർത്ഥ മതേതര ജനാധിപത്യത്തിന്റെ മറുപടി വ്യക്തമാണ്: ഇല്ല. ദേശസ്നേഹം സ്വതന്ത്രമായിരിക്കണം; വിശ്വാസം സ്വതന്ത്രമായിരിക്കണം; മനസ്സാക്ഷി സ്വതന്ത്രമായിരിക്കണം. ഈ മൂന്നിന്റെയും സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരുമിച്ച് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുമ്പോഴാണ് ഇന്ത്യൻ ദേശീയത യഥാർത്ഥത്തിൽ എല്ലാവരുടേതുമാകുന്നത്.

വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയെ ഒരു ദേശീയഗാനത്തിന്റെ സാഹിത്യപരമായ ഉള്ളടക്കത്തിലോ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിലെ അതിന്റെ ചരിത്രപങ്കിലോ മാത്രം പരിമിതപ്പെടുത്താനാവില്ല. സമകാലിക ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ അതിനെ വായിക്കുമ്പോൾ, ഹിന്ദുരാഷ്ട്രം സ്ഥാപിക്കുക എന്ന സംഘപരിവാർ രാഷ്ട്രീയ പദ്ധതിയും ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന മതേതര റിപ്പബ്ലിക്കൻ ദേശീയതയും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ വൈരുധ്യത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വന്ദേമാതരത്തിന് ലഭിക്കുന്ന പുതിയ രാഷ്ട്രീയ അർത്ഥം കൂടി പരിശോധിക്കേണ്ടിവരും. ഇവിടെ പ്രധാനപ്പെട്ടത് വന്ദേമാതരം സ്വതവേ സംഘപരിവാർ സൃഷ്ടിച്ചതാണോ എന്നതല്ല; മറിച്ച് ചരിത്രത്തിൽ ഇതിനകം നിലനിന്നിരുന്ന ഒരു ശക്തമായ ദേശീയപ്രതീകം ഒരു പ്രത്യേക ദേശീയതാ പദ്ധതിക്കായി എങ്ങനെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ്.

വന്ദേമാതരം ബാങ്കിംചന്ദ്ര ചട്ടോപാധ്യായ രചിച്ച ഗാനമാണ്. അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഉത്ഭവം ആർ.എസ്.എസ് രൂപീകരണത്തിന് മുമ്പുള്ളതാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ അത് ബ്രിട്ടീഷ് വിരുദ്ധ പോരാട്ടത്തിന്റെ പ്രചോദനമായിരുന്നു. അതിനാൽ വന്ദേമാതരത്തെ നേരിട്ട് “സംഘപരിവാർ ഗാനമായി” വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത് ചരിത്രപരമായി തെറ്റാണ്. എന്നാൽ ചരിത്രപരമായ ഒരു ദേശീയപ്രതീകത്തിന്റെ പുനർഅർത്ഥവൽക്കരണം രാഷ്ട്രീയത്തിൽ സാധാരണ സംഭവമാണ്. ഒരു പ്രതീകത്തിന്റെ പഴയ അർത്ഥം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ശക്തികൾ അതിന് പുതിയ അർത്ഥങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ ആവശ്യങ്ങളും നൽകുന്നു. വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷം പ്രധാനമായും ഈ പുനർഅർത്ഥവൽക്കരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.

സംഘപരിവാർ എന്നത് ഒരു സംഘടന മാത്രമല്ല; ആർ.എസ്.എസ് കേന്ദ്രസ്ഥാനത്ത് നിൽക്കുന്ന, വിവിധ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ-സാംസ്കാരിക സംഘടനകളിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വിശാലമായ ഒരു ആശയ-സംഘടനാ ശൃംഖലയെയാണ് പൊതുവിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അതിന്റെ വിവിധ ഘടകങ്ങൾക്ക് വ്യത്യസ്ത സംഘടനാപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളുണ്ടെങ്കിലും, ഹിന്ദുത്വത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഒരു സാംസ്കാരിക ദേശീയതയാണ് ഈ രാഷ്ട്രീയധാരയുടെ പ്രധാന ആശയപരമായ അടിത്തറകളിലൊന്ന്. ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ “ഹിന്ദുരാഷ്ട്രം” എന്ന ആശയം വെറും ഒരു മതവിശ്വാസമല്ല; ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയ സ്വഭാവത്തെ ഹിന്ദു സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിർവചിക്കുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ-സാംസ്കാരിക സങ്കൽപ്പമാണ്.

ഇതിന് ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ദേശീയതാ സങ്കൽപ്പവുമായി അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഭരണഘടനാപരമായ ഇന്ത്യയിൽ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ അംഗത്വം മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിനെ ആശ്രയിക്കുന്നില്ല. ഒരു വ്യക്തി ഹിന്ദുവോ മുസ്ലിമോ ക്രിസ്ത്യാനിയോ സിഖോ ബുദ്ധമതവിശ്വാസിയോ ജൈനനോ പാർസിയോ മറ്റേതെങ്കിലും മതവിശ്വാസിയോ മതവിശ്വാസമില്ലാത്തയാളോ ആയാലും, ഇന്ത്യൻ പൗരനെന്ന നിലയിൽ അയാൾക്ക് തുല്യമായ ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങളാണ് ഉള്ളത്. എന്നാൽ ഹിന്ദുരാഷ്ട്ര സങ്കൽപ്പത്തിൽ ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയ സ്വഭാവത്തെ ഹിന്ദു സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ, മതവും ദേശീയ തിരിച്ചറിയലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ അടുത്തതാകുന്നു.

ഈ രാഷ്ട്രീയ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് വന്ദേമാതരം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നത്. ഗാനത്തിന്റെ ആദ്യ രണ്ടു സ്തോത്രങ്ങൾ പ്രധാനമായും മാതൃഭൂമിയുടെ പ്രകൃതിസൗന്ദര്യം, സമൃദ്ധി, പച്ചപ്പ്, ഭാഷ, സന്തോഷം എന്നിവയെ പുകഴ്ത്തുന്നു. ഇവയിൽ നിന്ന് ഒരു സർവജനീന ദേശഭക്തി വായിച്ചെടുക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ പൂർണ്ണ ഗാനത്തിന്റെ പിന്നീടുള്ള ഭാഗങ്ങളിൽ മാതൃഭൂമി ദുർഗ്ഗ, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി തുടങ്ങിയ ഹിന്ദു ദേവീപ്രതീകങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഘടകമാണ് ഹിന്ദു സാംസ്കാരിക ദേശീയതയ്ക്ക് ഗാനത്തെ കൂടുതൽ എളുപ്പത്തിൽ സ്വന്തമാക്കാവുന്ന ഒരു പ്രതീകമാക്കി മാറ്റുന്നത്.

ഇവിടെ “മാതൃഭൂമി” എന്ന ആശയത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പരിണാമം ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഒരു കാവ്യരൂപകമായി മാതൃഭൂമിയെ സ്നേഹിക്കുന്നത് മതപരമായ പ്രത്യേകതകളില്ലാത്ത ദേശീയ വികാരമായി നിലനിൽക്കാം. എന്നാൽ മാതൃഭൂമിയെ ഒരു ദേവിയായി, പ്രത്യേകിച്ച് ഹിന്ദു ദേവീ സങ്കൽപ്പങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് കാണുമ്പോൾ, ദേശീയതയ്ക്ക് ഒരു മതപരമായ പ്രതീകാത്മക ഘടന ലഭിക്കുന്നു. ഭൂമിയോടുള്ള സ്നേഹം ദൈവിക മാതാവിനോടുള്ള ആരാധനയായി മാറുന്ന നിമിഷത്തിലാണ് ദേശീയതയും മതവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി രാഷ്ട്രീയമായി പ്രശ്നകരമാകുന്നത്.

സംഘപരിവാർ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഈ പ്രതീകാത്മക ബന്ധത്തിന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഹിന്ദുത്വ ദേശീയത ഇന്ത്യയെ ഒരു പുരാതന ഹിന്ദു സാംസ്കാരിക രാഷ്ട്രമായി കാണുന്ന രാഷ്ട്രീയബോധത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, ഭാരതമാതാ, വന്ദേമാതരം തുടങ്ങിയ പ്രതീകങ്ങൾ ദേശസ്നേഹവും ഹിന്ദു സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിയലും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പാലങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയും. അപ്പോൾ “രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കുക” എന്നത് ക്രമേണ “രാജ്യത്തെ ഒരു പ്രത്യേക സാംസ്കാരിക രൂപത്തിൽ കാണുക” എന്നതുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടാം.

ഇതിലാണ് നിർബന്ധിതതയുടെ രാഷ്ട്രീയ പ്രശ്നം ഉയരുന്നത്. ഒരാൾ വന്ദേമാതരം സ്വമേധയാ പാടുന്നത് ഒരു കാര്യമാണ്. എന്നാൽ “വന്ദേമാതരം പാടാത്തവൻ യഥാർത്ഥ ദേശഭക്തനല്ല” എന്ന രാഷ്ട്രീയ സന്ദേശം പ്രചരിപ്പിക്കുന്നത് മറ്റൊരു കാര്യമാണ്. രണ്ടാമത്തേത് ദേശീയതയെ ഒരു പൗരമൂല്യത്തിൽ നിന്ന് സാംസ്കാരിക അനുസരണത്തിന്റെ പരീക്ഷയായി മാറ്റുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ദേശസ്നേഹം അവൻ ഒരു പ്രത്യേക മതപരമായ പ്രതീകത്തെ സ്വീകരിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അളക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ, ഭരണഘടനാപരമായ പൗരത്വത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് സാംസ്കാരിക അനുസരണം വരുന്നു.

ഈ മാറ്റം പ്രത്യേകിച്ച് മുസ്ലിം സമൂഹത്തെ ബാധിക്കാവുന്നതാണ്. പൂർണ്ണ വന്ദേമാതരത്തിൽ മാതൃഭൂമിയെ ഹിന്ദു ദേവീപ്രതീകങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ, ഒരു മുസ്ലിം പൗരന് അതിനെ തന്റെ മതവിശ്വാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആരാധനാപരമായി അംഗീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത സാഹചര്യമുണ്ടാകാം. ഇതുകൊണ്ട് ആ വ്യക്തി ഇന്ത്യയെ സ്നേഹിക്കുന്നില്ല എന്ന നിഗമനത്തിലേക്ക് പോകുന്നത് യുക്തിരഹിതമാണ്. ഒരു മതപരമായ ആരാധനാരൂപം നിരസിക്കുന്നതും ഒരു രാജ്യത്തെ നിരസിക്കുന്നതും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഈ വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയമാണ് മതേതരത്വത്തിന് ഭീഷണിയാകുന്നത്.

അതേസമയം വന്ദേമാതരം പാടുന്ന ഹിന്ദുവിനും അതിൽ മതപരമായ ആത്മീയത കണ്ടെത്താനുള്ള പൂർണ്ണ അവകാശമുണ്ട്. മതേതരത്വം അതിനെ തടയുന്നില്ല. പ്രശ്നം വ്യക്തിയുടെ വിശ്വാസത്തിലല്ല; വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസത്തെ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ നിർബന്ധിത രാഷ്ട്രീയ മാനദണ്ഡമാക്കുന്നതിലാണ്. ഒരു ഹിന്ദുവിന് വന്ദേമാതരം ദേവീഭക്തിയുടെ പ്രതീകമാകാം; ഒരു മുസ്ലിമിന് അത് ചരിത്രപരമായ ദേശീയഗാനമായിരിക്കാം; മറ്റൊരാൾക്ക് അത് ഒരു സാഹിത്യകൃതിയായിരിക്കാം; മറ്റൊരാൾക്ക് അതുമായി യാതൊരു ആത്മബന്ധവുമില്ലാതിരിക്കാം. ഒരു ജനാധിപത്യ രാഷ്ട്രം ഈ വ്യത്യസ്ത സമീപനങ്ങളെ സഹിക്കണം.

ഇവിടെ സംഘപരിവാർ പദ്ധതിയുടെ ഒരു കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള വശം പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു ഹിന്ദുരാഷ്ട്രം സ്ഥാപിക്കണമെങ്കിൽ നിയമപരമായ മാറ്റങ്ങൾ മാത്രം മതിയാകില്ല. സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുബോധം, ദേശീയസ്മരണം, സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങൾ, ചരിത്രവായന, വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുചടങ്ങുകൾ, മാധ്യമഭാഷ, രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യങ്ങൾ എന്നിവയും ക്രമേണ പുനർരൂപപ്പെടുത്തേണ്ടിവരും. ഒരു ദേശീയപ്രതീകം ഈ സാംസ്കാരിക പുനർരൂപീകരണത്തിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട പങ്ക് വഹിക്കാൻ കഴിയും. വന്ദേമാതരത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗത്തെ ഈ വിശാലമായ സാംസ്കാരിക രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാഗമായും പരിശോധിക്കാം.

ഇത് ഒരു “ഗൂഢാലോചന” എന്ന ലളിതമായ ഭാഷയിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നത് മതിയാകില്ല. രാഷ്ട്രീയ ആശയങ്ങൾ സമൂഹത്തിൽ വളരുന്നത് നിയമങ്ങളിലൂടെ മാത്രം അല്ല; പ്രതീകങ്ങളിലൂടെയും ആവർത്തിച്ചുള്ള സാംസ്കാരിക ഇടപെടലുകളിലൂടെയും കൂടിയാണ്. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രവായന നിരന്തരം ആവർത്തിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് സാധാരണബോധമായി മാറുന്നു. ഒരു പ്രത്യേക മതപരമായ പ്രതീകം നിരന്തരം “ദേശീയ”മായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ മതപരമായ പ്രത്യേകത മറഞ്ഞുപോകുകയും അത് “സ്വാഭാവിക ദേശീയത”യായി തോന്നുകയും ചെയ്യാം. ഈ പ്രക്രിയയെ വിമർശനാത്മകമായി പഠിക്കേണ്ടതാണ്.

വന്ദേമാതരത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഇതിന് പ്രത്യേക പ്രസക്തിയുണ്ട്. അതിന്റെ ആദ്യ രണ്ടു സ്തോത്രങ്ങളിലെ പ്രകൃതിസ്നേഹപരമായ ദേശീയതയെ മാത്രം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നതിനുപകരം, പൂർണ്ണ ഗാനത്തിലെ ദേവീപ്രതീകങ്ങളെയും ദേശീയതയുടെ കേന്ദ്രഭാഗമാക്കി അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഗാനത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക അർത്ഥം മാറുന്നു. മാതൃഭൂമിയുടെ രൂപകം ക്രമേണ ഒരു പ്രത്യേക മതപരമായ ദേശീയസങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. അതിനുശേഷം അതിനെ അംഗീകരിക്കുന്നത് ദേശഭക്തിയുടെ തെളിവും നിരസിക്കുന്നത് സംശയാസ്പദമായ ദേശസ്നേഹവുമാണെന്ന രാഷ്ട്രീയ ധാരണ വളർത്താൻ കഴിയും.

ഇതിലാണ് ദേശീയതയുടെ ഹിന്ദുവൽക്കരണം എന്ന വിമർശനാത്മക ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നത്. ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പൊതുപ്രതീകങ്ങളിൽ ഒരു മതത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക പ്രതീകങ്ങൾക്ക് ആനുപാതികമല്ലാത്ത മേൽക്കൈ ലഭിക്കുകയും, അതേ സമയം മറ്റു മതങ്ങളുടെ സാംസ്കാരിക സാന്നിധ്യം ദേശീയതയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് മാറ്റിനിർത്തപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ, ദേശീയതയുടെ സാംസ്കാരിക ഘടനയിൽ അസമത്വം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രക്രിയ ഭരണഘടനാപരമായ തുല്യപൗരത്വവുമായി സംഘർഷിക്കാം.

ഇവിടെ മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യം ഓർക്കണം. ഇന്ത്യയുടെ സംസ്കാരം “ഹിന്ദു സംസ്കാരം” എന്ന ഏകവചനത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ഹിന്ദു പാരമ്പര്യങ്ങൾ ഇന്ത്യയുടെ സംസ്കാരത്തിന്റെ മഹത്തായ ഒരു ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ ബുദ്ധ, ജൈന, സിഖ്, ഇസ്ലാമിക, ക്രിസ്ത്യൻ, ആദിവാസി, ദ്രാവിഡ, പ്രാദേശിക ജനപാരമ്പര്യങ്ങൾ എന്നിവയും ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രത്തെ രൂപപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരം ഒരു സാംസ്കാരിക സംയോജനപ്രക്രിയയാണ്. അതിനെ ഒരു മതപരമായ ഏകതയാക്കി ചുരുക്കുന്നത് ചരിത്രപരമായ വൈവിധ്യത്തെ നിഷേധിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഹിന്ദുരാഷ്ട്രവാദത്തിന്റെ ദേശീയതാ മാതൃകയെ വിമർശിക്കുമ്പോൾ ഹിന്ദു മതത്തെയോ ഹിന്ദു സംസ്കാരത്തെയോ അപമാനിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല. പ്രശ്നം ഹിന്ദു സംസ്കാരത്തിന്റെ സാന്നിധ്യമല്ല; ഒരു സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യത്തെ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ നിർബന്ധിത രാഷ്ട്രീയ മാനദണ്ഡമാക്കുന്നതാണ്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം മത-സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യത്തിൽ അഭിമാനിക്കാനുള്ള അവകാശം പോലെ തന്നെ മറ്റൊരാൾക്ക് അതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി നിൽക്കാനുള്ള അവകാശവുമുണ്ട്.

ഇവിടെ “ഹിന്ദുരാഷ്ട്രം” എന്ന ആശയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാന രാഷ്ട്രീയ ചോദ്യവും ഉയരുന്നു: ഒരു ഹിന്ദുരാഷ്ട്രത്തിൽ മുസ്ലിം, ക്രിസ്ത്യൻ, സിഖ്, ബുദ്ധ, ജൈന, നിരീശ്വരവാദി തുടങ്ങിയവർക്ക് തുല്യമായ പൗരത്വം എങ്ങനെയാണ് നിർവചിക്കപ്പെടുക? അവർ വെറും താമസിക്കുന്ന ജനവിഭാഗങ്ങളായിരിക്കുമോ, അതോ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ തുല്യ ഉടമസ്ഥരായ പൗരന്മാരായിരിക്കുമോ? രണ്ടാമത്തേതാണെങ്കിൽ, ഹിന്ദുരാഷ്ട്രം എന്ന സങ്കൽപ്പം എന്തുകൊണ്ട് ആവശ്യമാണ് എന്ന ചോദ്യം ഉയരും. ഒന്നാമത്തേതാണെങ്കിൽ, അത് ഭരണഘടനാപരമായ തുല്യപൗരത്വവുമായി അടിസ്ഥാനപരമായി സംഘർഷിക്കും.

വന്ദേമാതരത്തിന്റെ നിർബന്ധിത അടിച്ചേൽപ്പിക്കൽ ഈ വലിയ ചോദ്യത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ രൂപമാണ്. ഒരു പൗരനോട് “നീ ഇന്ത്യക്കാരനാണെങ്കിൽ ഈ പ്രത്യേക പ്രതീകം അംഗീകരിക്കണം” എന്ന് പറയുമ്പോൾ, പൗരത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം മാറുകയാണ്. ഭരണഘടന പറയുന്ന “തുല്യ പൗരൻ” എന്ന ആശയത്തിന് പകരം “സാംസ്കാരികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട ഇന്ത്യക്കാരൻ” എന്ന പുതിയ മാതൃക വരുന്നു. ആ സാംസ്കാരിക മാതൃക നിർവചിക്കുന്നത് ആരാണ് എന്നത് പിന്നീട് അധികാരത്തിന്റെ പ്രധാന ചോദ്യമായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ ആർ.എസ്.എസ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന “സാംസ്കാരിക ദേശീയത” എന്ന ആശയത്തെ അതിന്റെ സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയ അവകാശവാദങ്ങളോടൊപ്പം പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സാംസ്കാരിക ദേശീയത മതപരമായ ആരാധനയുടെ നിർബന്ധം മാത്രമാണെന്ന് പറയുന്നത് അതിനെ അമിതമായി ലളിതമാക്കും. എന്നാൽ അതേ സമയം, സാംസ്കാരിക ദേശീയതയുടെ പേരിൽ ഹിന്ദു പാരമ്പര്യങ്ങളെ ദേശീയതയുടെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുമ്പോൾ അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഫലങ്ങൾ പരിശോധിക്കാതിരിക്കുകയും തെറ്റാണ്. ആശയത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപിത രൂപവും അതിന്റെ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യാഘാതങ്ങളും രണ്ടും പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്.

വന്ദേമാതരത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പൈതൃകവും സമകാലിക രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗവും വേർതിരിച്ചറിയുക അതുകൊണ്ടാണ് അനിവാര്യമായത്. സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിൽ അത് ജനങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിച്ച പ്രതീകമായിരുന്നു. ഇന്നത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ കൂട്ടായ്മയുടെ സാംസ്കാരിക ദേശീയതയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന പ്രതീകമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, ആ ഉപയോഗത്തെ വിമർശിക്കാം. ചരിത്രപരമായ പ്രതീകത്തെ ബഹുമാനിക്കുന്നത് അതിന്റെ എല്ലാ സമകാലിക രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗങ്ങളെയും അംഗീകരിക്കണമെന്നില്ല.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു ജനാധിപത്യപരമായ നിലപാട് ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം: വന്ദേമാതരത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ദേശഭക്തിപരമായ സ്ഥാനത്തെ അംഗീകരിക്കുക; ആദ്യ രണ്ടു സ്തോത്രങ്ങളുടെ സർവജനീനമായ പ്രകൃതിസ്നേഹപരമായ ഉള്ളടക്കത്തെ ബഹുമാനിക്കുക; പൂർണ്ണ ഗാനത്തിലെ ഹിന്ദു ദേവീപ്രതീകങ്ങളുടെ മതപരമായ സ്വഭാവം തുറന്നുപറയുക; ഒരു പൗരന്റെയും മനസ്സാക്ഷിക്കെതിരെ അത് നിർബന്ധിക്കാതിരിക്കുക; അതിന്റെ പേരിൽ ദേശസ്നേഹത്തിന്റെ സർട്ടിഫിക്കറ്റ് വിതരണം ചെയ്യാതിരിക്കുക; അതോടൊപ്പം ഹിന്ദു സമൂഹത്തിന് അതിനെ സ്വന്തം മത-സാംസ്കാരിക വിശ്വാസത്തിന്റെ ഭാഗമായി സ്വമേധയാ ആചരിക്കാനുള്ള അവകാശം സംരക്ഷിക്കുക.

ഇതാണ് ഹിന്ദുരാഷ്ട്ര രാഷ്ട്രീയത്തോട് മതേതര ജനാധിപത്യം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കേണ്ട അടിസ്ഥാനപരമായ മറുപടി. ഒരു മതത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളെ നിരോധിക്കുകയല്ല മതേതരത്വം; ഒരു മതത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളെ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ നിർബന്ധിത പ്രതീകങ്ങളാക്കാതിരിക്കുകയാണ് മതേതരത്വം. ഹിന്ദു വിശ്വാസിക്ക് ദുർഗ്ഗയെ ആരാധിക്കാം; മുസ്ലിമിന് അല്ലാഹുവിൽ വിശ്വസിക്കാം; ക്രിസ്ത്യാനിക്ക് ക്രിസ്തുവിനെ ആരാധിക്കാം; നിരീശ്വരവാദിക്ക് യാതൊരു ദൈവത്തെയും അംഗീകരിക്കാതിരിക്കാം. എന്നാൽ ഇവരൊക്കെ ഒരേ ഭരണഘടനയുടെ കീഴിൽ തുല്യരായ ഇന്ത്യൻ പൗരന്മാരായിരിക്കണം.

അവസാനമായി, ഹിന്ദുരാഷ്ട്ര സ്ഥാപനമെന്ന രാഷ്ട്രീയ പദ്ധതിയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വന്ദേമാതരത്തെ കാണുമ്പോൾ, ഒരു ഗാനത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗത്തെക്കാൾ വലിയ ഒരു ചരിത്രപ്രക്രിയയാണ് നമ്മുടെ മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ദേശീയപ്രതീകങ്ങളുടെ പുനർവ്യാഖ്യാനം, ചരിത്രത്തിന്റെ പുനർവായന, സാംസ്കാരിക ദേശീയതയുടെ വ്യാപനം, മതപരമായ പ്രതീകങ്ങളുടെ ദേശീയവൽക്കരണം, ദേശസ്നേഹത്തിന്റെ പുതിയ മാനദണ്ഡങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രക്രിയയാണ് അത്. വന്ദേമാതരം അതിലെ പ്രധാന പ്രതീകങ്ങളിൽ ഒന്നായി മാറാം.

എന്നാൽ അതിന് ഒരു ജനാധിപത്യപരമായ പ്രതിവിധിയുണ്ട്. ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയതയെ ഒരു മതത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ഉടമസ്ഥതയിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് ഭരണഘടന, തുല്യപൗരത്വം, സ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹികനീതി, മതസ്വാതന്ത്ര്യം, സാഹോദര്യം എന്നിവയിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുക. അപ്പോൾ വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയും കൂടുതൽ പക്വമാകും. അത് “ആരാണ് യഥാർത്ഥ ദേശഭക്തൻ?” എന്ന സംശയത്തിന്റെ ആയുധമാകാതെ, ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ ചരിത്രപൈതൃകമായി പഠിക്കപ്പെടും.

അവസാനം പറയേണ്ടത് ഇതാണ്: ഇന്ത്യയെ ഹിന്ദുരാഷ്ട്രമാക്കാനുള്ള രാഷ്ട്രീയ പദ്ധതിയുടെ വിജയമോ പരാജയമോ വന്ദേമാതരം പാടുന്നതിലോ പാടാതിരിക്കുന്നതിലോ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. എന്നാൽ ഒരു ദേശീയഗാനത്തെ ഒരു പ്രത്യേക മത-സാംസ്കാരിക ദേശീയതയുടെ അനുസരണപരീക്ഷയാക്കി മാറ്റുന്നത്, രാഷ്ട്രത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വലിയ രാഷ്ട്രീയ മാറ്റത്തിന്റെ സൂചനയായേക്കാം. അതുകൊണ്ടാണ് വന്ദേമാതരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച ഒരു ഗാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച മാത്രമല്ലാതാകുന്നത്. അത് ഇന്ത്യ ആരുടേതാണ്, ഇന്ത്യൻ ആകുന്നതിന്റെ അർത്ഥമെന്താണ്, ഒരു മതേതര റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ പൗരത്വം എന്താണ് എന്ന അടിസ്ഥാന ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് നമ്മെ എത്തിക്കുന്നു.

ഇന്ത്യ ഹിന്ദുക്കളുടെ മാത്രം ഇന്ത്യയല്ല; മുസ്ലിംകളുടെയോ ക്രിസ്ത്യാനികളുടെയോ മാത്രം ഇന്ത്യയുമല്ല. ഇന്ത്യ അതിലെ എല്ലാ പൗരന്മാരുടെയും തുല്യമായ രാഷ്ട്രീയ മാതൃഭൂമിയാണ്. ആ പൊതുമാതൃഭൂമിയെ സ്നേഹിക്കാൻ ഒരേ മതത്തിന്റെ ഭാഷ ആവശ്യമില്ല. അതാണ് ഇന്ത്യൻ മതേതര ദേശീയതയുടെ അടിസ്ഥാന സത്യം.