രാജ്യസ്നേഹവും സാർവദേശീയ മാനവികതയും- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ

രാജ്യസ്നേഹം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ വികാരങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. മനുഷ്യൻ ജനിച്ചുവളർന്ന ഭൂമി, ഭാഷ, സംസ്കാരം, ചരിത്രം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, കൂട്ടായ ഓർമ്മകൾ, സ്വാതന്ത്ര്യസമരങ്ങൾ, സ്വന്തം സമൂഹത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങളും ദുരിതങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ഒരു വ്യക്തിയുടെ രാജ്യബോധം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ രാജ്യസ്നേഹം കേവലം ഒരു രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യമോ ഭരണകൂടത്തോടുള്ള അനുസരണമോ അല്ല; അത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന തലമാണ്. എന്നാൽ രാജ്യസ്നേഹം മനുഷ്യരാശിയോടുള്ള വിശാലമായ ഉത്തരവാദിത്വത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുമ്പോൾ അത് ദേശീയമേധാവിത്വത്തിലേക്കും വിദ്വേഷത്തിലേക്കും യുദ്ധത്തിലേക്കും സാമ്രാജ്യത്വത്തിലേക്കും ഫാസിസത്തിലേക്കും പോലും പരിണമിക്കാം. മറുവശത്ത്, മനുഷ്യരാശിയുടെ സാർവദേശീയ ഐക്യം എന്ന ആശയം സ്വന്തം സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ യാഥാർഥ്യങ്ങളെയും ദേശീയ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും അവഗണിക്കുന്ന ഒരു അമൂർത്തമായ സങ്കൽപ്പമായി മാറിയാലും അതിന് പരിമിതികളുണ്ട്. ഈ വിരോധാഭാസത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു വ്യത്യസ്തമായ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ധാരണയിൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഒരു അസ്തിത്വവും പൂർണ്ണമായും ഒറ്റപ്പെട്ടതല്ല. ഓരോ വസ്തുവും ഓരോ ജീവിയും ഓരോ സംവിധാനവും മറ്റുള്ളവയുമായി ബന്ധങ്ങളുടെ അനന്തമായ ശൃംഖലയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അസ്തിത്വം എന്നത് ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുവിന്റെ സ്ഥിരമായ സാന്നിധ്യം മാത്രമല്ല; പരസ്പരബന്ധങ്ങളിലൂടെ നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ സംവിധാനത്തിലും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പ്രവർത്തനമാണ് അതിന്റെ രൂപവും സ്ഥിരതയും മാറ്റവും നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. ഈ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ രാഷ്ട്രവും മനുഷ്യരാശിയും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ രണ്ട് അസ്തിത്വങ്ങളല്ല. രാഷ്ട്രം മനുഷ്യരാശിയുടെ ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രപരമായ രൂപമാണ്; മനുഷ്യരാശി അനവധി രാഷ്ട്രങ്ങളുടെയും ജനസമൂഹങ്ങളുടെയും പരസ്പരബന്ധിതമായ സമഗ്രതയാണ്.

ഇവിടെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും എന്ന ആശയം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തെ ഒന്നിപ്പിക്കുന്ന ചരിത്രം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ, പൊതുവായ അനുഭവങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ സംയോജകബലങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതേസമയം സാമൂഹിക വൈവിധ്യം, വർഗവ്യത്യാസങ്ങൾ, ആശയവ്യത്യാസങ്ങൾ, സാമ്പത്തികമാറ്റങ്ങൾ, പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, പുറത്തുനിന്നുള്ള സ്വാധീനങ്ങൾ എന്നിവ വിയോജകബലങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ അസ്തിത്വം ഈ രണ്ട് ശക്തികളുടെ ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ രാജ്യസ്നേഹം വ്യത്യാസങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്ന ഏകീകരണമല്ല; വൈവിധ്യങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം അസ്തിത്വത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം-തല ഘടനയാണ്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് വ്യക്തിതലമുണ്ട്; അതോടൊപ്പം കുടുംബതലം, പ്രാദേശികതലം, ദേശീയതലം, അന്തർദേശീയതലം, ഒടുവിൽ ജീവമണ്ഡലവും പ്രപഞ്ചതലവും ഉണ്ട്. ഈ തലങ്ങൾ പരസ്പരം വേർതിരിച്ചിട്ടുള്ള അടച്ച അറകളല്ല. താഴത്തെ തലത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ ഉയർന്ന തലങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുകയും ഉയർന്ന തലത്തിലെ സാഹചര്യങ്ങൾ താഴത്തെ തലങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പിനെ നിർണ്ണയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഒരേസമയം തന്റെ കുടുംബത്തോടും പ്രദേശത്തോടും രാജ്യത്തോടും മനുഷ്യരാശിയോടും ജീവജാലങ്ങളോടും പ്രകൃതിയോടും ഉത്തരവാദിത്വം പുലർത്താൻ കഴിയും. ഇവ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്ന തിരിച്ചറിവുകളല്ല; ഒരേ അസ്തിത്വത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ക്വാണ്ടം തലങ്ങളാണ്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രാജ്യസ്നേഹം മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തിന്റെ ദേശീയതലത്തിലുള്ള സംയോജകബലമായി കാണാം. മനുഷ്യൻ ജനിച്ചുവളർന്ന സമൂഹത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം, ആ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും പരമാധികാരവും സംരക്ഷിക്കാനുള്ള സന്നദ്ധത, ജനങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള പ്രതിബദ്ധത, സാമൂഹിക അനീതിക്കെതിരെ നിലകൊള്ളൽ, രാജ്യത്തിന്റെ പ്രകൃതിസമ്പത്തും സംസ്കാരവും സംരക്ഷിക്കൽ എന്നിവ ആരോഗ്യകരമായ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ഒരു രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നതിന്റെ അർത്ഥം ആ രാജ്യത്തെ ഭരണകൂടം ചെയ്യുന്ന എല്ലാ കാര്യങ്ങളെയും പിന്തുണയ്ക്കുക എന്നല്ല. രാജ്യം, ജനത, ഭരണകൂടം, ഭരണകക്ഷി, രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സംസ്കാരം എന്നിവ ഒരേ കാര്യമല്ല. ഇവ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയാത്ത രാജ്യസ്നേഹം എളുപ്പത്തിൽ ഭരണകൂടാരാധനയായി മാറും.

ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ താൽപര്യം അതിലെ ജനങ്ങളുടെ താൽപര്യത്തിലാണ്. അതിനാൽ പട്ടിണി, ദാരിദ്ര്യം, തൊഴിലില്ലായ്മ, ചൂഷണം, ജാതിവിവേചനം, ലിംഗവിവേചനം, മതവിദ്വേഷം, സാമൂഹിക അസമത്വം എന്നിവയ്ക്കെതിരെ പോരാടുന്നത് രാജ്യവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനമല്ല; മറിച്ച് ആഴത്തിലുള്ള രാജ്യസ്നേഹമാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ജനങ്ങളെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹിക ഘടനകളെ വിമർശിക്കുകയും മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് രാജ്യത്തെ അപമാനിക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച് രാജ്യത്തിന്റെ സംയോജകശേഷി വർധിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്. രോഗബാധിതമായ ഒരു ശരീരത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നതിന്റെ അർത്ഥം രോഗം മറച്ചുവയ്ക്കുക അല്ല; രോഗം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ചികിത്സിക്കുക എന്നതുപോലെയാണ് ഒരു രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നതിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥവും.

ഇവിടെയാണ് സാർവദേശീയ മാനവികതയുടെ ആവശ്യകത ഉയർന്നുവരുന്നത്. മനുഷ്യൻ ഒരു രാജ്യത്തിലെ പൗരനാണെങ്കിലും അതിനുമുമ്പ് ജീവശാസ്ത്രപരമായി ഒരേ മനുഷ്യവർഗത്തിന്റെ അംഗമാണ്. ഭൂമിയിലെ എല്ലാ മനുഷ്യർക്കും അടിസ്ഥാനപരമായി ഒരേ ജീവശാസ്ത്രപരമായ ഘടനയും ഒരേ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങളും ഒരേ വേദനാനുഭവശേഷിയും ഒരേ ജീവൻ നിലനിർത്താനുള്ള പ്രേരണയും ഉണ്ട്. ഭാഷ, മതം, ജാതി, ദേശം, സംസ്കാരം, രാഷ്ട്രീയ അതിർത്തി എന്നിവ ചരിത്രപരമായി രൂപപ്പെട്ട വ്യത്യാസങ്ങളാണ്. അവ മനുഷ്യരുടെ യാഥാർഥ്യമായ സാമൂഹിക തിരിച്ചറിവുകളുടെ ഭാഗങ്ങളാണെങ്കിലും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ജൈവിക ഏകതയെ അവ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ മനുഷ്യരാശി ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജിത സംവിധാനമാണ്. ഓരോ രാജ്യവും അതിന്റെ ഉപസംവിധാനങ്ങളാണ്. ഉപസംവിധാനത്തിന്റെ ആരോഗ്യം സമഗ്രസംവിധാനത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; സമഗ്രസംവിധാനത്തിലെ പ്രതിസന്ധികൾ ഓരോ ഉപസംവിധാനത്തെയും ബാധിക്കുന്നു. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, മഹാമാരികൾ, സമുദ്രനിരപ്പുയർച്ച, ആണവയുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണി, ജൈവവൈവിധ്യനാശം, ആഗോള സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികൾ, സാങ്കേതിക അസമത്വം എന്നിവയ്ക്ക് ദേശീയ അതിർത്തികളെ മാനിക്കുന്ന സ്വഭാവമില്ല. ഒരു രാജ്യത്തിന് മാത്രം സുരക്ഷിതമായി നിലനിൽക്കാൻ കഴിയാത്ത സാഹചര്യങ്ങൾ വർധിച്ചുവരുന്നു. അതിനാൽ ദേശീയതാൽപര്യവും ആഗോള മനുഷ്യസുരക്ഷയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ സാന്ദ്രമാകുകയാണ്.

ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക നിഗമനം ലഭിക്കുന്നു: രാജ്യസ്നേഹവും സാർവദേശീയ മാനവികതയും തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ ബന്ധം വിരോധത്തിന്റെ ബന്ധമല്ല, മറിച്ച് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിന്റെ ബന്ധമാണ്. സ്വന്തം വീടിനെ സ്നേഹിക്കുന്നത് ലോകത്തിലെ മറ്റു വീടുകളെ വെറുക്കുന്നതായി മാറേണ്ടതില്ല. സ്വന്തം രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നത് മറ്റു രാജ്യങ്ങളിലെ ജനങ്ങളെ താഴ്ന്നവരായി കാണുന്നതായിരിക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് സ്വന്തം സമൂഹത്തെ കൂടുതൽ നീതിപൂർണ്ണവും സമത്വപരവുമായും സ്വതന്ത്രവുമായും മനുഷ്യസൗഹൃദപരവുമായും മാറ്റുന്ന രാജ്യസ്നേഹം സാർവദേശീയ മാനവികതയിലേക്ക് സ്വാഭാവികമായി വികസിക്കാം.

ഇതിന് വിപരീതമാണ് ആക്രമണാത്മക ദേശീയത. ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ മഹത്വം മറ്റൊരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ അപമാനത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ ദേശീയബോധം അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വഭാവം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. “നമ്മൾ” എന്ന തിരിച്ചറിവ് “അവർ” എന്ന ശത്രുതാപരമായ തിരിച്ചറിവിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നിടത്താണ് ദേശീയതയുടെ സംയോജകബലം പുറത്തേക്കുള്ള വിയോജകബലമായി മാറുന്നത്. ഒരു രാജ്യത്തിനുള്ളിലെ ജനങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിക്കുന്ന ദേശീയബോധം മറ്റൊരു ജനതയ്ക്കെതിരെ വിദ്വേഷം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഉപാധിയായി മാറുമ്പോൾ അത് മനുഷ്യരാശിയുടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തെ തകർക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇത് ഒരു താഴ്ന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തെ സംരക്ഷിക്കാൻ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സമഗ്രതയെ തകർക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ്.

ഇത്തരം ദേശീയത പലപ്പോഴും ചരിത്രത്തെ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ഓർമ്മകളുടെ രൂപത്തിൽ പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. സ്വന്തം സമൂഹത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങൾ മാത്രം മഹത്വവൽക്കരിക്കുകയും അതിന്റെ കുറ്റങ്ങളും പരാജയങ്ങളും മറച്ചുവയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മറ്റുള്ളവരുടെ ചരിത്രത്തെ ഏകപക്ഷീയമായി അവതരിപ്പിക്കുകയും ശത്രുതയുടെ കൂട്ടായ ഓർമ്മ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ ചരിത്രം മനുഷ്യരുടെ പരസ്പരബന്ധം മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശാസ്ത്രീയ ഉപാധിയാകാതെ രാഷ്ട്രീയ വികാരങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ആയുധമായി മാറുന്നു. യഥാർത്ഥ രാജ്യസ്നേഹത്തിന് ചരിത്രത്തെ ആരാധിക്കേണ്ടതില്ല; ചരിത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കണം. അതിന്റെ നേട്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം നേടുകയും തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് പാഠം പഠിക്കുകയും വേണം.

മാർക്സിയൻ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ദേശീയതയും വർഗബന്ധങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും അവഗണിക്കാനാവില്ല. ഒരു രാഷ്ട്രം ഒരു ഏകീകൃത സാമൂഹിക ശരീരം പോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടാലും അതിനുള്ളിൽ വ്യത്യസ്ത വർഗങ്ങൾക്കും സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾക്കും അധികാരബന്ധങ്ങൾക്കും ഇടയുണ്ട്. “രാജ്യത്തിന്റെ താൽപര്യം” എന്ന പേരിൽ ചിലപ്പോൾ ഒരു പ്രത്യേക വർഗത്തിന്റെ താൽപര്യം പൊതുതാൽപര്യമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ രാജ്യസ്നേഹത്തെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്. തൊഴിലാളിയുടെയും കർഷകന്റെയും ദരിദ്രന്റെയും പിന്നാക്കവിഭാഗങ്ങളുടെയും ജീവിതം തകർക്കുന്ന സാമ്പത്തിക നയങ്ങളെ പിന്തുണച്ച് അതിനെ രാജ്യസ്നേഹം എന്ന് വിളിക്കാൻ കഴിയില്ല.

അതേസമയം വർഗസമരത്തിന്റെ പേരിൽ ദേശീയ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി നിഷേധിക്കുന്നതും ഏകപക്ഷീയമായ സമീപനമായിരിക്കും. മനുഷ്യരുടെ ചരിത്രബോധത്തിലും സംസ്കാരത്തിലും ദേശീയ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും സ്വയംനിർണ്ണയത്തിനും യഥാർത്ഥ സ്ഥാനമുണ്ട്. കോളനിവൽക്കരണത്തിനെതിരായ ദേശീയ വിമോചനസമരങ്ങൾ ഇതിന്റെ ചരിത്രപരമായ തെളിവുകളാണ്. ഒരു ജനതയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം നിഷേധിക്കുന്ന സാമ്രാജ്യത്വ ശക്തികൾക്കെതിരെ സ്വന്തം ദേശീയ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് സാർവദേശീയ മാനവികതയ്ക്കെതിരല്ല. മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ സ്വയംനിർണ്ണയാവകാശത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെ അത് സാർവദേശീയ മാനവികതയുടെ ഭാഗമാകുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “സൂപ്പർപോസിഷൻ” എന്ന ആശയം ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ ഉപമയായി ഉപയോഗിക്കാം. ഒരു വ്യക്തി ഒരേസമയം മലയാളിയും ഇന്ത്യൻ പൗരനും ഏഷ്യക്കാരനും മനുഷ്യനും ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ ഭാഗവുമാകാം. ഈ തിരിച്ചറിവുകൾ പരസ്പരം നിർബന്ധമായും ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതില്ല. ഒരു തിരിച്ചറിവ് മറ്റൊന്നിന്റെ നിലനിൽപ്പിനെ നിഷേധിക്കാതെ അവ ഒരേ വ്യക്തിയുടെ വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക-അസ്തിത്വ തലങ്ങളിൽ സഹവർത്തിത്വം പുലർത്താം. അതിനാൽ “ആദ്യം രാജ്യം, പിന്നെ മനുഷ്യരാശി” എന്ന ലളിതമായ ശ്രേണീകരണവും “രാജ്യം വേണ്ട, മനുഷ്യരാശി മാത്രം” എന്ന അമൂർത്തമായ നിലപാടും രണ്ടും അപൂർണ്ണമാണ്. യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം ഈ തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ എങ്ങനെ ക്രമീകരിക്കണമെന്നതാണ്.

സാർവദേശീയ മാനവികത ദേശീയ വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള പദ്ധതിയല്ല. അത് ദേശീയ വ്യത്യാസങ്ങൾ മനുഷ്യർക്കിടയിലെ സഹകരണത്തിനുള്ള തടസ്സങ്ങളായി മാറാതിരിക്കാനുള്ള നൈതികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ സങ്കൽപ്പമാണ്. വ്യത്യസ്ത ഭാഷകളും സംസ്കാരങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ സംവിധാനങ്ങളും സാമ്പത്തിക മാതൃകകളും നിലനിൽക്കുമ്പോഴും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളിൽ—ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം, മാന്യത, സ്വാതന്ത്ര്യം, സമത്വം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഭക്ഷണം, സുരക്ഷ—ഒരു പൊതുവായ മനുഷ്യധാരണ വളർത്തിയെടുക്കാൻ കഴിയും. വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഐക്യം എന്നത് ഇതുതന്നെയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വമായ ചലനാത്മക സന്തുലനം ഇവിടെ വീണ്ടും പ്രസക്തമാകുന്നു. രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ സംയോജകബലം സമൂഹത്തെ ഏകീകരിക്കുന്നു; സാർവദേശീയ മാനവികത ആ സംയോജനത്തിന് ഒരു വിശാലമായ പരിധി നൽകുന്നു. ദേശീയത മനുഷ്യന്റെ പ്രാദേശികവും ചരിത്രപരവുമായ വേരുകളെ സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ സാർവദേശീയത മനുഷ്യന്റെ ആഗോള ബന്ധങ്ങളെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഇവ രണ്ടും തമ്മിൽ സന്തുലനം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ രണ്ട് തരത്തിലുള്ള അതിരൂക്ഷതകൾ ഉണ്ടാകാം. ദേശീയത മാനവികതയെ വിഴുങ്ങുമ്പോൾ ചൗവിനിസവും ഫാസിസവും വളരുന്നു; അമൂർത്തമായ സാർവദേശീയത ദേശീയ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ നിഷേധിക്കുമ്പോൾ ജനങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ നിലപാടായി മാറുന്നു.

ഇന്നത്തെ ആഗോള മുതലാളിത്ത സാഹചര്യത്തിൽ ഈ പ്രശ്നം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാണ്. മൂലധനം ദേശീയ അതിർത്തികളെ മറികടന്ന് സഞ്ചരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ ആഘാതങ്ങൾ ദേശീയ സമൂഹങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ആഗോള കമ്പനികൾ, ധനമൂലധനം, ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി, അന്തർദേശീയ വിതരണശൃംഖലകൾ എന്നിവ മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളെ പരസ്പരം കൂടുതൽ ആശ്രിതമാക്കുന്നു. എന്നാൽ സമ്പത്തിന്റെ വിതരണം അതേ അനുപാതത്തിൽ സാർവദേശീയമാകുന്നില്ല. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ രാജ്യസ്നേഹം പലപ്പോഴും ആഗോള സാമ്പത്തിക ശക്തികൾക്കെതിരായ ജനങ്ങളുടെ സംരക്ഷണബോധമായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. എന്നാൽ അതിനെ മറ്റുരാജ്യങ്ങളിലെ ജനങ്ങൾക്കെതിരായ വിദ്വേഷമായി മാറ്റുന്നത് പ്രശ്നപരിഹാരമല്ല. യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം മനുഷ്യരെ തമ്മിൽ വേർതിരിക്കുന്നതിനു പകരം ചൂഷണബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുക എന്നതായിരിക്കണം.

പ്രകൃതിയുടെ തലത്തിലും രാജ്യസ്നേഹവും സാർവദേശീയ മാനവികതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ നദി മറ്റൊരു രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തിയിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല; അന്തരീക്ഷം പാസ്‌പോർട്ട് പരിശോധിക്കുന്നില്ല; സമുദ്രങ്ങൾ ദേശീയ പതാകകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഒരു രാജ്യത്ത് നിന്നുള്ള കാർബൺ പുറന്തള്ളൽ മറ്റൊരു രാജ്യത്തിന്റെ കാലാവസ്ഥയെ ബാധിക്കും. ഒരു പ്രദേശത്തെ വനനശീകരണം ആഗോള പരിസ്ഥിതിയെ ബാധിക്കും. ഒരു രാജ്യത്ത് ഉയരുന്ന പകർച്ചവ്യാധി അന്തർദേശീയ ഗതാഗതത്തിലൂടെ ലോകമെങ്ങും വ്യാപിക്കാം. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വം പ്രകൃതിയുടെ സമഗ്ര സംവിധാനവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന തിരിച്ചറിവ് ദേശീയതയെ ഒരു പുതിയ ഉത്തരവാദിത്വത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

ഇവിടെ “രാജ്യത്തിന്റെ സുരക്ഷ” എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ആവശ്യമാണ്. പരമ്പരാഗത ദേശീയ സുരക്ഷ പ്രധാനമായും അതിർത്തി, സൈനികശക്തി, ആയുധശേഖരം എന്നിവയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വീക്ഷണത്തിൽ മനുഷ്യസുരക്ഷയാണ് ദേശീയസുരക്ഷയുടെ അടിസ്ഥാനം. ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, ആരോഗ്യസുരക്ഷ, പരിസ്ഥിതിസുരക്ഷ, സൈബർസുരക്ഷ, തൊഴിൽസുരക്ഷ, സാമൂഹികസുരക്ഷ, ശാസ്ത്രീയ-സാങ്കേതിക സ്വയംപര്യാപ്തത എന്നിവയും രാജ്യത്തിന്റെ സുരക്ഷയുടെ ഘടകങ്ങളാണ്. ജനങ്ങൾ ദുർബലരായിരിക്കെ ആയുധശക്തി മാത്രം വർധിപ്പിക്കുന്നത് ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ഉപരിതല സംരക്ഷണമാണ്; അതിന്റെ ആന്തരിക സംയോജകശേഷി വർധിപ്പിക്കലല്ല.

സാർവദേശീയ മാനവികതയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം അതിർത്തികളില്ലാത്ത ഒരു ഏകതാന ലോകം സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതിലല്ല; മറിച്ച് അതിർത്തികൾ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തും മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങൾക്ക് അതിർത്തികളില്ലെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നതിലാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിലെ കുട്ടിയുടെ വിശപ്പും മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലെ കുട്ടിയുടെ വിശപ്പും അടിസ്ഥാനപരമായി വ്യത്യസ്തമല്ല. ഒരു യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടുന്ന മനുഷ്യന്റെ വേദന ദേശീയത അനുസരിച്ച് മാറുന്നില്ല. ഒരു രോഗിയുടെ വേദനയ്ക്ക് പാസ്‌പോർട്ടില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യവേദനയെ ദേശീയപരിധികൾക്കുള്ളിൽ മാത്രം കാണുന്ന നൈതികത അപൂർണ്ണമാണ്.

രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം അതിനാൽ മനുഷ്യവിരുദ്ധമായ ദേശീയതയല്ല, മനുഷ്യസൗഹൃദമായ ദേശീയതയാണ്. സ്വന്തം രാജ്യത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുക എന്നത് മറ്റുള്ളവരെ ദുർബലപ്പെടുത്തുക എന്നതല്ല; സ്വന്തം ജനങ്ങളുടെ ജീവിതനിലവാരം ഉയർത്തുന്നതിനൊപ്പം മറ്റു ജനതകളുടെ മനുഷ്യാവകാശങ്ങളെയും മാനിക്കുക എന്നതാണ്. ശാസ്ത്രത്തിൽ മുന്നേറുക, വിദ്യാഭ്യാസം വ്യാപിപ്പിക്കുക, ആരോഗ്യം മെച്ചപ്പെടുത്തുക, ദാരിദ്ര്യം കുറയ്ക്കുക, സാമൂഹിക നീതി സ്ഥാപിക്കുക, പ്രകൃതിയെ സംരക്ഷിക്കുക, സമാധാനം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക—ഇവയൊക്കെയാണ് ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മഹത്വത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾ.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ മനുഷ്യചരിത്രം കൂടുതൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനങ്ങളിലേക്കുള്ള നിരന്തരമായ ചലനമായി കാണാം. കുടുംബം, ഗോത്രം, ഗ്രാമം, നഗരം, രാഷ്ട്രം തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക സംയോജനങ്ങൾ ചരിത്രത്തിൽ രൂപപ്പെട്ടു. അതിനൊപ്പം തന്നെ മനുഷ്യരുടെ പരസ്പര ആശ്രിതത്വവും വികസിച്ചു. ഭാവിയിലെ മനുഷ്യസമൂഹം ദേശീയ തിരിച്ചറിവുകളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയെ മറികടക്കുന്ന പുതിയ അന്തർദേശീയ സഹകരണരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കേണ്ടിവരും. അതൊരു ഏകദിശയിലുള്ള ലയനം ആയിരിക്കില്ല; വൈവിധ്യവും ഐക്യവും തമ്മിലുള്ള പുതിയ ഡയലക്ടിക്കൽ സന്തുലനമായിരിക്കും.

ഇതിന്റെ നൈതിക അടിത്തറ “മനുഷ്യൻ ആദ്യം” എന്ന തത്വമാണ്. മനുഷ്യൻ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ പൗരനാകുന്നതിന് മുമ്പ് ജീവന്റെ പരിണാമചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. മനുഷ്യരാശി പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര അസ്തിത്വമല്ല; ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസമാണ്. അതിനാൽ സാർവദേശീയ മാനവികത മനുഷ്യനും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലേക്കും വികസിക്കണം. മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പ് ഭൂമിയുടെ നിലനിൽപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെന്ന ശാസ്ത്രീയ തിരിച്ചറിവ് ഈ മാനവികതയെ കൂടുതൽ വിശാലമാക്കുന്നു.

അതിനാൽ രാജ്യസ്നേഹവും സാർവദേശീയ മാനവികതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ “രാജ്യം വിരുദ്ധം ലോകം” എന്ന ദ്വന്ദ്വമായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. ശരിയായ ഡയലക്ടിക്കൽ ചോദ്യം ഇതാണ്: സ്വന്തം രാജ്യത്തിന്റെ ചരിത്രപരവും സാംസ്കാരികവും സാമൂഹികവുമായ പ്രത്യേകതകളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് എങ്ങനെ മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുതാൽപര്യത്തിലേക്ക് ഉയരാം? സ്വന്തം ജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ മറ്റുള്ളവരുടെ അവകാശങ്ങളെ എങ്ങനെ മാനിക്കാം? ദേശീയ സ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ സാമ്രാജ്യത്വത്തെയും ചൂഷണത്തെയും എങ്ങനെ എതിർക്കാം? സ്വന്തം സമൂഹത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ആഗോള സഹകരണത്തെ എങ്ങനെ വികസിപ്പിക്കാം? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഉത്തരങ്ങളിലാണ് ഭാവിയിലെ മനുഷ്യകേന്ദ്രിത രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ രൂപം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.

അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ രാജ്യസ്നേഹത്തെ ഒരു അടഞ്ഞ വലയമായി കാണാനാവില്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേകതലത്തിലുള്ള സംയോജകബലമാണ്. ആ സംയോജകബലം ഉയർന്നതലങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി പൂർണ്ണമാകുന്നത്. സ്വന്തം കുടുംബത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തെ സ്നേഹത്തിലേക്കും, സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് രാജ്യത്തേക്കും, രാജ്യത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യരാശിയിലേക്കും, മനുഷ്യരാശിയിൽ നിന്ന് സമഗ്ര ജീവമണ്ഡലത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വത്തിലേക്കും വികസിക്കുന്ന ഒരു അസ്തിത്വബോധമാണ് മനുഷ്യന്റെ ഉയർന്ന നൈതിക പരിണാമം.

അതിനാൽ യഥാർത്ഥ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം രാജ്യത്തെ മറ്റുള്ളവരേക്കാൾ മഹത്തായതാക്കുക എന്നതല്ല; സ്വന്തം രാജ്യത്തെ കൂടുതൽ നീതിപൂർണ്ണവും സ്വതന്ത്രവും സമത്വപരവും മാനവികവുമാക്കി മാറ്റുക എന്നതാണ്. അതിന്റെ പരമമായ പരിണാമം മറ്റു രാജ്യങ്ങളിലെ ജനങ്ങളോടുള്ള വിദ്വേഷത്തിലല്ല, അവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും മാന്യതയെയും അംഗീകരിക്കുന്നതിലാണ്. സാർവദേശീയ മാനവികത രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; അതിന്റെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ വികസനമാണ്. ദേശീയ അസ്തിത്വത്തെ നശിപ്പിക്കാതെ അതിനെ മനുഷ്യരാശിയുടെ വിശാലമായ അസ്തിത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് മനുഷ്യൻ തന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രത്യേകതയും സാർവദേശീയതയും ഒരേസമയം സംരക്ഷിക്കുന്നത്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ “എന്റെ രാജ്യം” എന്ന ബോധം “എന്റെ മനുഷ്യരാശി” എന്ന ബോധത്തിലേക്ക് വികസിക്കുമ്പോഴാണ് രാജ്യസ്നേഹം അതിന്റെ ഉയർന്ന രൂപത്തിലെത്തുന്നത്. സ്വന്തം രാജ്യത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി നിലകൊള്ളുകയും അതേ സമയം എല്ലാ ജനതകളുടെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബോധമാണ് സാർവദേശീയ മാനവിക രാജ്യസ്നേഹം. അത് ദേശീയതയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; ദേശീയതയെ മനുഷ്യവിരുദ്ധമായ വിയോജകബലത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യസംയോജനത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, പ്രാദേശിക സംയോജനം ആഗോള സംയോജനവുമായി ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിൽ എത്തുമ്പോഴാണ് മനുഷ്യ അസ്തിത്വം കൂടുതൽ ഉയർന്ന ഒരു ക്വാണ്ടം തലത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്.

ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യത്തിൽ രാജ്യസ്നേഹവും സാർവദേശീയ മാനവികതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും ചരിത്രപരമായി ആഴമുള്ളതുമാണ്. ഇന്ത്യ ഒരു സാധാരണ ഏകദേശീയ രാഷ്ട്രമല്ല; അനവധി ഭാഷകളും മതങ്ങളും ജാതികളും ഗോത്രസമൂഹങ്ങളും സംസ്കാരങ്ങളും പ്രാദേശിക ചരിത്രങ്ങളും ജീവിതരീതികളും സാമ്പത്തിക ഘടനകളും ഒരുമിച്ചു നിലനിൽക്കുന്ന ബഹുസ്വരമായ ഒരു സാമൂഹിക സംവിധാനമാണ്. അതുകൊണ്ട് ഇന്ത്യയിലെ രാജ്യസ്നേഹത്തെ ഏകതാനമായ ഒരു സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിയലിൽ ഒതുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് ഇന്ത്യൻ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ബഹുതല സ്വഭാവത്തെ ചുരുക്കിക്കാണിക്കുന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇന്ത്യയെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, അത് വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കി ഐക്യം സൃഷ്ടിച്ച ഒരു സംവിധാനമല്ല; മറിച്ച് വ്യത്യാസങ്ങളും ഐക്യവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ഇടപെടലിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ബഹുതല സംവിധാനമാണ്.

ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ തന്നെ ഈ വൈരുധ്യം വ്യക്തമാണ്. കോളനിവൽക്കരണത്തിന് മുമ്പ് ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിൽ അനവധി രാഷ്ട്രീയ രാജ്യങ്ങളും സാമ്രാജ്യങ്ങളും പ്രാദേശിക അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളും നിലനിന്നിരുന്നു. എന്നാൽ ബ്രിട്ടീഷ് കോളനിവൽക്കരണം സാമ്പത്തികമായും ഭരണപരമായും ഗതാഗതപരമായും നിയമപരമായും ഒരു പുതിയ ഉപഭൂഖണ്ഡതല ബന്ധവ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിച്ചു. അതോടൊപ്പം കോളനിവിരുദ്ധ സമരം വിവിധ ഭാഷാ-മത-പ്രദേശീയ സമൂഹങ്ങളെ ഒരു പൊതുവായ രാഷ്ട്രീയ ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് കൂട്ടിയിണക്കി. അതിനാൽ ആധുനിക ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ രൂപീകരണം ഒരു മുൻകാല ഏകീകൃത ദേശീയതയുടെ ലളിതമായ പുനരുജ്ജീവനം ആയിരുന്നില്ല; വ്യത്യസ്ത ചരിത്രപരമായ ഘടകങ്ങളുടെ പുതിയ സംയോജനമായിരുന്നു.

ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ചരിത്രപാഠങ്ങളിൽ ഒന്നിതാണ്: ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ ശക്തി അതിന്റെ വൈവിധ്യത്തെ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള കഴിവിലായിരുന്നു. മതം, ഭാഷ, ജാതി, പ്രദേശം എന്നിവയിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും കോളനിവിരുദ്ധമായ ഒരു പൊതുബോധം വളർന്നു. ഈ പൊതുബോധത്തിൽ ദേശസ്നേഹവും സാമൂഹിക പരിഷ്കാരവും ജനാധിപത്യവും സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക നീതിയും മനുഷ്യഗൗരവവും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു. അതിനാൽ ഇന്ത്യൻ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഏറ്റവും പുരോഗമനപരമായ രൂപം ഒരു ഏകമത-ഏകഭാഷാ-ഏകസംസ്കാര ദേശീയതയല്ല; വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഐക്യമായിരുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വത്തിൽ ഇത് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനമായി കാണാം. ഇന്ത്യയിലെ ഭാഷാ വൈവിധ്യം, മതവൈവിധ്യം, ജാതിവൈവിധ്യം, പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ എന്നിവ വിയോജകബലങ്ങൾ മാത്രമല്ല. അവ ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ പ്രത്യേക അസ്തിത്വം സംരക്ഷിക്കുന്ന സംയോജകബലങ്ങളും കൂടിയാണ്. ഒരു മലയാളിക്ക് മലയാളഭാഷയും കേരളീയ സംസ്കാരവും ഒരു സംയോജകബലമാണ്; ഒരു തമിഴന് തമിഴ് ഭാഷയും സംസ്കാരവും അതുപോലെതന്നെ. എന്നാൽ ഈ പ്രാദേശിക സംയോജകബലങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വിശാലമായ ഘടനയിൽ പരസ്പരം സഹവർത്തിത്വം പുലർത്തുമ്പോൾ അവ ഇന്ത്യയുടെ സമഗ്ര സംയോജകശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ വൈവിധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയാണ് ദേശീയ ഐക്യം സൃഷ്ടിക്കേണ്ടത് എന്ന ധാരണ ഡയലക്ടിക്കൽമായി തെറ്റാണ്.

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന ഈ സങ്കീർണ്ണ യാഥാർഥ്യത്തെ രാഷ്ട്രീയ രൂപത്തിൽ അംഗീകരിച്ച ഒരു ചരിത്രപരമായ രേഖയാണ്. പൗരത്വത്തെ ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ അംഗത്വവുമായി തുല്യമാക്കാതെ, ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങളുടെയും ഉത്തരവാദിത്വങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിർവചിക്കുന്നതാണ് ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയം. മതസ്വാതന്ത്ര്യം, അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, സമത്വം, നിയമത്തിനു മുമ്പിലെ തുല്യത, ന്യൂനപക്ഷാവകാശങ്ങൾ, സാമൂഹിക നീതി തുടങ്ങിയ തത്വങ്ങൾ രാജ്യസ്നേഹത്തെ ഒരു സാംസ്കാരിക ഏകീകരണത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ഭരണഘടനാപരമായ സാമൂഹിക കരാറായി ഉയർത്തുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയേണ്ടതുണ്ട്: രാജ്യസ്നേഹവും ഭരണകൂടസ്നേഹവും ഒന്നല്ല. രാജ്യം ജനങ്ങളുടെയും അവരുടെ ചരിത്രത്തിന്റെയും ഭൂമിയുടെയും സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും കൂട്ടായ അസ്തിത്വമാണ്. ഭരണകൂടം ആ രാജ്യത്തെ ഒരു നിശ്ചിത കാലഘട്ടത്തിൽ ഭരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ സംവിധാനമാണ്. ഭരണകൂടത്തെ വിമർശിക്കുന്നത് രാജ്യത്തെ വിമർശിക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച് ജനാധിപത്യത്തിൽ ഭരണകൂടത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ വിമർശിക്കാനുള്ള അവകാശം രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ തന്നെ ഒരു ഘടകമാണ്. ഭരണകൂടത്തിന്റെ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളെയും ചോദ്യം ചെയ്യാതെ അംഗീകരിക്കണമെന്ന ആവശ്യം യഥാർത്ഥ രാജ്യസ്നേഹത്തെ അധികാരാനുസരണമായി ചുരുക്കുന്നു.

ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യത്തിൽ ഇതിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. കാരണം “രാജ്യസ്നേഹം” എന്ന പദം ചിലപ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ എതിരാളികളെ രാജ്യവിരുദ്ധരായി ചിത്രീകരിക്കുന്നതിനുള്ള ആയുധമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു നയത്തെ വിമർശിക്കുന്നവൻ, ഒരു സാമൂഹിക അനീതിക്കെതിരെ സംസാരിക്കുന്നവൻ, ഒരു ന്യൂനപക്ഷത്തിന്റെ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടുന്നവൻ, സർക്കാരിന്റെ സാമ്പത്തിക നയങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവൻ—ഇവരിൽ ആരെയും സ്വതവേ രാജ്യവിരുദ്ധനായി കണക്കാക്കാനാവില്ല. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം തന്നെ ഭരണകൂടത്തെ വിമർശിക്കാനുള്ള പൗരന്റെ അവകാശത്തിലാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വിമർശനം ഒരു വിയോജകബലമാണ്. എന്നാൽ എല്ലാ വിയോജകബലങ്ങളും നാശകരമല്ല. ഒരു സംവിധാനത്തിനുള്ളിലെ വിയോജകബലമാണ് പലപ്പോഴും അതിന്റെ സ്വയംതിരുത്തലിനും പരിണാമത്തിനും ആവശ്യമായ ശക്തി. ഒരു ജീവകോശത്തിൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത വിയോജനം രോഗാവസ്ഥയിലേക്ക് നയിക്കാം; എന്നാൽ പൂർണ്ണമായ വിയോജനരഹിതത്വവും ജീവന്റെ അവസാനത്തിലേക്ക് നയിക്കും. അതുപോലെ ഒരു ജനാധിപത്യസമൂഹത്തിൽ വിമർശനവും വിയോജിപ്പും പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നത് ആരോഗ്യത്തിന്റെ അടയാളമല്ല. മറിച്ച് നിയന്ത്രിതവും സൃഷ്ടിപരവുമായ വിയോജിപ്പ് സാമൂഹിക സംവിധാനത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ സംവിധാനമാണ്.

ഇന്ത്യൻ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ മറ്റൊരു നിർണായക ഘടകം ജാതിവ്യവസ്ഥയാണ്. രാഷ്ട്രീയമായി ഒരു രാഷ്ട്രമായി ഒന്നിച്ചുനിൽക്കുന്ന ഇന്ത്യ സാമൂഹികമായി നൂറ്റാണ്ടുകളായി ആഴത്തിലുള്ള അസമത്വങ്ങളാൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ജാതി, വർഗം, ഭൂമിയുടമസ്ഥത, വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, സാമൂഹിക പദവി എന്നിവയുടെ അസമമായ വിതരണം ദേശീയ ഐക്യത്തിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള വൈരുധ്യങ്ങളെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതിനാൽ ജാതിയാധിപത്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാതെ “ഇന്ത്യൻ ഐക്യം” എന്ന മുദ്രാവാക്യം മാത്രം ഉയർത്തുന്നത് യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക ഐക്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കില്ല.

ഇവിടെ ഡോ. ബി. ആർ. അംബേദ്കറുടെ ചിന്തയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം മാത്രം മതിയാകില്ല; സാമൂഹിക ജനാധിപത്യവും ആവശ്യമാണ് എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത ഇന്ത്യൻ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു മാനദണ്ഡം നൽകുന്നു. ഒരു പൗരൻ നിയമപരമായി തുല്യനാണെങ്കിലും സാമൂഹികമായി അപമാനിക്കപ്പെടുകയും സാമ്പത്തികമായി ചൂഷണം ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ ദേശീയ ഐക്യം ഉപരിതലത്തിലുള്ളതായിരിക്കും. യഥാർത്ഥ രാജ്യസ്നേഹം ഭരണഘടനാപരമായ സമത്വത്തെ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യമായി മാറ്റാനുള്ള ശ്രമമാണ്.

ഇന്ത്യയിലെ മതവൈവിധ്യവും ഇതേ രീതിയിൽ കാണേണ്ടതാണ്. ഹിന്ദു, മുസ്ലിം, ക്രിസ്ത്യൻ, സിഖ്, ബുദ്ധ, ജൈന, പാർസി തുടങ്ങിയ വിവിധ മതപാരമ്പര്യങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ ഒരു മതത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യത്തെ മാത്രം രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പൂർണ്ണമായ പ്രതിനിധിയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രപരമായ ബഹുസ്വരതയെ ചുരുക്കുന്നു. ഒരു മതത്തിന്റെ പാരമ്പര്യത്തെ ആദരിക്കുന്നത് സ്വാഭാവികമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിനെ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ഏക നിർവചനമാക്കി മാറ്റുമ്പോൾ രാജ്യസ്നേഹം ഒരു പ്രത്യേക മതപരമായ ദേശീയതയായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ സമഗ്രത അതിലെ ഘടകങ്ങളുടെ ഏകതാനതയിൽ നിന്നല്ല, അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ഇന്ത്യയുടെ ശക്തി എല്ലാവരും ഒരേപോലെ ചിന്തിക്കുന്നതിൽ അല്ല; വ്യത്യസ്തമായി ചിന്തിക്കുന്നവർക്കും ഒരേ രാഷ്ട്രീയ സമൂഹത്തിൽ സഹവർത്തിത്വം പുലർത്താൻ കഴിയുന്നതിലാണ്. ഒരു മലയാളിയും ഒരു കശ്മീരിയും ഒരു നാഗയും ഒരു തമിഴനും ഒരു പഞ്ചാബിയും ഒരു ബംഗാളിയും അവരുടെ പ്രത്യേക സാംസ്കാരിക അസ്തിത്വങ്ങൾ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഒരേ ഭരണഘടനാപരമായ രാഷ്ട്രീയ സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നത് ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ ഉയർന്ന രൂപമാണ്.

ഇവിടെ ഭാഷാപ്രശ്നവും പ്രസക്തമാണ്. ഒരു ഭാഷയെ മറ്റുള്ള ഭാഷകളുടെ മുകളിൽ സ്ഥാപിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ ദേശീയ ഐക്യം ശക്തിപ്പെടുന്നില്ല; മറിച്ച് വിയോജകബലങ്ങൾ വർധിക്കുന്നു. ഭാഷ മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയുടെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും കൂട്ടായ ഓർമ്മയുടെയും പ്രധാന മാധ്യമമാണ്. അതിനാൽ ഭാഷാ വൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നത് ദേശീയ ഐക്യത്തിന് ഭീഷണിയല്ല. മറിച്ച് ഭാഷകളുടെ പരസ്പര ബഹുമാനമാണ് ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ സംയോജകശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നത്.

ഇന്ത്യൻ ഫെഡറലിസത്തെയും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ഘടനയായി കാണാം. കേന്ദ്രവും സംസ്ഥാനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പൂർണ്ണമായ കേന്ദ്രീകരണത്തിലൂടെയോ പൂർണ്ണമായ വിഘടനത്തിലൂടെയോ ആരോഗ്യകരമാകില്ല. ദേശീയതലത്തിലുള്ള ഏകോപനവും സംസ്ഥാനതലത്തിലുള്ള സ്വയംഭരണവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ് ആവശ്യമായത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, കേന്ദ്രസംയോജനവും പ്രാദേശിക സ്വയംസംഘടനയും പരസ്പരം നശിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളല്ല; ശരിയായ ബന്ധത്തിൽ അവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തികളാണ്.

ഇന്ത്യൻ രാജ്യസ്നേഹത്തെ വർഗപരമായ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോഴും സമാനമായ വൈരുധ്യങ്ങൾ കാണാം. ഒരേ ദേശീയ പതാകയ്ക്കു കീഴിൽ കോടീശ്വരനും ദിവസവേതന തൊഴിലാളിയും കർഷകനും വ്യവസായിയും തൊഴിലില്ലാത്ത യുവാവും ഒരുമിച്ച് നിൽക്കുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും ഒന്നല്ല. അതിനാൽ “രാജ്യത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക താൽപര്യം” എന്ന ആശയം ആരുടെ താൽപര്യമാണ് പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നതെന്ന് ചോദിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു സാമ്പത്തിക നയം ദേശീയ സമ്പത്ത് വർധിപ്പിച്ചാലും അതിന്റെ ഫലം ജനസംഖ്യയിലെ ചെറിയൊരു വിഭാഗത്തിലേക്ക് മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കുകയാണെങ്കിൽ അതിനെ ജനകീയ രാജ്യസ്നേഹമായി വിശേഷിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല.

ഇവിടെ ദേശീയ വികസനത്തിന്റെ അർത്ഥവും പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരുന്നു. GDP വളർച്ച മാത്രം രാജ്യത്തിന്റെ പുരോഗതിയുടെ അളവുകോലല്ല. ജനങ്ങളുടെ പോഷണം, ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, ഭവനം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, ശാസ്ത്രീയ മുന്നേറ്റം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, സാംസ്കാരിക സ്വാതന്ത്ര്യം, ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തം എന്നിവയും രാജ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തിയുടെ ഘടകങ്ങളാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ ഏതെങ്കിലും ഒറ്റ ഘടകത്തിന്റെ വലുപ്പത്തിൽ അല്ല; വിവിധ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഏകോപിത പ്രവർത്തനത്തിലാണ്.

ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യത്തിൽ സാർവദേശീയ മാനവികതയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന പരീക്ഷണം അയൽരാജ്യങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധമാണ്. പാകിസ്ഥാൻ, ബംഗ്ലാദേശ്, നേപ്പാൾ, ഭൂട്ടാൻ, ശ്രീലങ്ക, മ്യാൻമർ, ചൈന തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിലെ ജനങ്ങളെ അവരുടെ ഭരണകൂടങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് കാണേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ഭരണകൂടത്തോടുള്ള രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷം ആ രാജ്യത്തിലെ സാധാരണ ജനങ്ങളോടുള്ള വിദ്വേഷമായി മാറുമ്പോൾ ദേശീയത മനുഷ്യവിരുദ്ധമാകുന്നു. അതിർത്തിക്കപ്പുറമുള്ള മനുഷ്യരെയും മനുഷ്യരായി കാണാനുള്ള കഴിവാണ് സാർവദേശീയ മാനവികതയുടെ അടിസ്ഥാനപരീക്ഷണം.

പ്രത്യേകിച്ച് ഇന്ത്യ–പാകിസ്ഥാൻ ബന്ധത്തിൽ ഇത് വളരെ പ്രധാനമാണ്. ചരിത്രപരമായ യുദ്ധങ്ങളും ഭീകരാക്രമണങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷങ്ങളും ജനങ്ങളുടെ മനസ്സിൽ ആഴത്തിലുള്ള മുറിവുകൾ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. അവയെ നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ ഒരു രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷത്തെ മുഴുവൻ ജനതയോടുള്ള സ്ഥിരമായ വിദ്വേഷമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നത് പ്രശ്നപരിഹാരമല്ല. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കേണ്ടതുണ്ട്; അതോടൊപ്പം സമാധാനത്തിനും ജനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിനും സാധ്യത നിലനിർത്തേണ്ടതുണ്ട്. സുരക്ഷയും സമാധാനവും തമ്മിൽ നിർബന്ധമായും വിരോധമില്ല; ദീർഘകാല സുരക്ഷയുടെ ഒരു ഘടകമാണ് സമാധാനം.

ഇന്ത്യയുടെ സാർവദേശീയ മാനവികതയുടെ പാരമ്പര്യത്തിൽ കോളനിവിരുദ്ധ അന്തർദേശീയതയ്ക്കും പ്രധാന സ്ഥാനമുണ്ട്. ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യസമരം സ്വന്തം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി മാത്രമല്ല, കോളനിവൽക്കരണത്തിനെതിരായ വിശാലമായ ആഗോള പോരാട്ടത്തിന്റെ ഭാഗമായും വളർന്നു. ഏഷ്യയിലെയും ആഫ്രിക്കയിലെയും മറ്റു കോളനിവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ജനതകളുടെ വിമോചനസമരങ്ങളുമായി ഇന്ത്യൻ ദേശീയപ്രസ്ഥാനം ബന്ധപ്പെട്ടു. അതിനാൽ ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ ചരിത്രത്തിൽ തന്നെ ദേശീയ സ്വാതന്ത്ര്യവും സാർവദേശീയ ഐക്യദാർഢ്യവും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളായിരുന്നു.

ഇത് ഇന്നത്തെ ലോകത്തും പ്രസക്തമാണ്. ഇന്ത്യ ഒരു ശക്തമായ രാഷ്ട്രമായി വളരണമെങ്കിൽ അത് സൈനികവും സാമ്പത്തികവുമായ ശക്തിയിൽ മാത്രം മുന്നേറേണ്ടതില്ല; ശാസ്ത്രം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, പരിസ്ഥിതി, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാമൂഹിക നീതി, ജനാധിപത്യം എന്നിവയിലും മുന്നേറണം. ലോകത്തിലെ ദരിദ്ര രാജ്യങ്ങളുടെയും വികസനാത്മക രാജ്യങ്ങളുടെയും അവകാശങ്ങൾക്കായി നിലകൊള്ളുന്ന ഒരു വിദേശനയം സാർവദേശീയ മാനവികതയുമായി കൂടുതൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. സ്വന്തം ദേശീയ താൽപര്യത്തെ ആഗോള നീതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാതെ കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ദേശീയത.

ഇവിടെ “വസുധൈവ കുടുംബകം” പോലുള്ള ഇന്ത്യൻ സാംസ്കാരിക ആശയങ്ങളെ ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ-മാനവിക ചട്ടക്കൂടിൽ പുനർവായിക്കാനും കഴിയും. ലോകം ഒരു കുടുംബമാണെന്ന ആശയം ഒരു ആത്മീയ മുദ്രാവാക്യമായി മാത്രം കാണാതെ പരസ്പരാശ്രിതമായ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യമായി കാണുമ്പോൾ അതിന് പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം ഇന്ത്യൻ പാരമ്പര്യത്തിലെ ഏതെങ്കിലും ഒരു ആശയത്തെ മുഴുവൻ ഇന്ത്യയുടെ ഏക പ്രതിനിധിയായി പ്രഖ്യാപിക്കാതെ, വിവിധ പാരമ്പര്യങ്ങളിലെ മാനവിക ഘടകങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.

ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യത്തിൽ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട അളവുകോൽ അതിനാൽ ആരാണ് രാജ്യത്തിന്റെ ഭാഗം എന്ന ചോദ്യം അല്ല; ആരെയും രാജ്യത്തിന് പുറത്താക്കാതെ എങ്ങനെ ഒരു പൊതുസമൂഹം നിർമ്മിക്കാം എന്ന ചോദ്യമാണ്. പൗരത്വം മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ക്രമീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ദേശീയ സംയോജകബലം ദുർബലമാകുന്നു. ഒരു വിഭാഗം “യഥാർത്ഥ” പൗരന്മാരും മറ്റുള്ളവർ “സംശയാസ്പദ” പൗരന്മാരുമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ദേശീയതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തന്നെ ഒരു വിയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, സമഗ്ര സംവിധാനത്തിനുള്ളിൽ കൃത്രിമമായി ഉപസംവിധാനങ്ങളെ പരസ്പരം വിരുദ്ധമാക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണത്.

അതുകൊണ്ട് ഇന്ത്യൻ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ ഭാവി ഉൾക്കൊള്ളുന്ന രാജ്യസ്നേഹമായിരിക്കണം. അതിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ മതമോ ജാതിയോ ഭാഷയോ വംശമോ അല്ല, പൗരത്വവും മനുഷ്യഗൗരവവും ഭരണഘടനാപരമായ സമത്വവും സാമൂഹിക നീതിയും ഉണ്ടായിരിക്കണം. ഒരു മുസ്ലിം ഇന്ത്യക്കാരൻ, ഒരു ക്രിസ്ത്യൻ ഇന്ത്യക്കാരൻ, ഒരു ഹിന്ദു ഇന്ത്യക്കാരൻ, ഒരു സിഖ് ഇന്ത്യക്കാരൻ, ഒരു മതവിശ്വാസമില്ലാത്ത ഇന്ത്യക്കാരൻ—എല്ലാവർക്കും സ്വന്തം സാംസ്കാരികവും വ്യക്തിപരവുമായ തിരിച്ചറിവുകൾ നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് തുല്യമായ ഇന്ത്യൻ പൗരത്വം അനുഭവിക്കാൻ കഴിയുന്നിടത്താണ് ദേശീയ ഐക്യം യാഥാർഥ്യമാകുന്നത്.

ഇത്തരം രാജ്യസ്നേഹം സാർവദേശീയ മാനവികതയിലേക്ക് സ്വാഭാവികമായി തുറക്കുന്നു. കാരണം ഒരു ഇന്ത്യൻ പൗരന്റെ മനുഷ്യഗൗരവം അംഗീകരിക്കുന്ന തത്വം അതിർത്തിക്കപ്പുറമുള്ള ഒരു മനുഷ്യന്റെ ഗൗരവം നിഷേധിക്കുന്നതിലേക്ക് യുക്തിപരമായി നയിക്കില്ല. “എന്റെ മനുഷ്യാവകാശം” എന്ന ആശയം സത്യസന്ധമായി അംഗീകരിക്കുന്നവർക്ക് “മറ്റൊരാളുടെ മനുഷ്യാവകാശവും” അംഗീകരിക്കേണ്ടിവരും. ഈ നൈതിക പരസ്പരതയാണ് ദേശീയതയെ മാനവികതയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പാലം.

ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പുതിയ ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ ദാർശനിക രൂപം നിർവചിക്കാം: ഭരണഘടനാപരമായ രാജ്യസ്നേഹം, സാമൂഹിക നീതി, ബഹുസ്വരത, ശാസ്ത്രീയ ചിന്ത, സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം, ഫെഡറൽ സഹവർത്തിത്വം, പരിസ്ഥിതി ഉത്തരവാദിത്വം, സാർവദേശീയ മാനവികത എന്നിവയുടെ സംയോജനം. ഇത് ഭൂതകാലത്തെ അന്ധമായി മഹത്വവൽക്കരിക്കുന്ന ദേശീയതയല്ല; ഭാവിയെ ശാസ്ത്രീയമായി നിർമ്മിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ദേശീയതയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രപരമായ വെല്ലുവിളി ഈ സംയോജകബലങ്ങളെ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ്. മതം, ജാതി, ഭാഷ, പ്രദേശം, വർഗം തുടങ്ങിയ വ്യത്യാസങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായ വിയോജകബലങ്ങളാണ്; എന്നാൽ അവയെ രാഷ്ട്രീയമായി വിദ്വേഷത്തിലേക്ക് തിരിക്കുമ്പോഴാണ് അവ നാശകരമാകുന്നത്. മറിച്ച് അവയെ ജനാധിപത്യപരമായ സംവാദത്തിലേക്കും പരസ്പര ബഹുമാനത്തിലേക്കും സാമൂഹിക നീതിയിലേക്കും നയിക്കുമ്പോൾ അവ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക സംയോജനത്തിന് ഊർജമായി മാറുന്നു.

അതിനാൽ ഇന്ത്യയ്ക്ക് ആവശ്യമായത് വ്യത്യാസങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്ന “ഏകരൂപമായ ഐക്യം” അല്ല; വ്യത്യാസങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന “സംയോജിത ഐക്യം” ആണ്. എല്ലാ നദികളും ഒരേ വെള്ളമാകണമെന്നില്ല; അവ ഒരേ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകാൻ കഴിയും. എല്ലാ ഭാഷകളും ഒന്നാകണമെന്നില്ല; അവ പരസ്പരം വിവർത്തനം ചെയ്യാനും ആശയവിനിമയം നടത്താനും കഴിയും. എല്ലാ സംസ്കാരങ്ങളും ഒരേ രൂപമാകണമെന്നില്ല; അവ പരസ്പരം സ്വാധീനിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ സാംസ്കാരിക രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ സംയോജനം.

അവസാനം, ഇന്ത്യൻ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ പതാകയിലും അതിർത്തികളിലും സൈനികശക്തിയിലും മാത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നില്ല. അതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ശക്തി ഇന്ത്യയിലെ ഓരോ മനുഷ്യനും “ഈ രാജ്യം എന്റേതാണ്” എന്ന് അനുഭവിക്കാൻ കഴിയുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യത്തിലാണ്. അതോടൊപ്പം ലോകത്തിലെ മറ്റൊരു മനുഷ്യനും “അവന്റെ മനുഷ്യഗൗരവം എന്റേതിനോട് തുല്യമാണ്” എന്ന് അംഗീകരിക്കാൻ കഴിയുമ്പോഴാണ് ഇന്ത്യൻ രാജ്യസ്നേഹം സാർവദേശീയ മാനവികതയുമായി സംയോജിക്കുന്നത്.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഇന്ത്യയ്ക്ക് മുന്നിലുള്ള ചരിത്രപരമായ ദൗത്യം രണ്ട് വിരുദ്ധ വഴികളിൽ ഒന്നിനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക എന്നതല്ല—അമിത ദേശീയതയോ അമൂർത്ത സാർവദേശീയതയോ. മറിച്ച് ദേശീയ അസ്തിത്വത്തെ സാർവദേശീയ മാനവികതയുമായി ഡയലക്ടിക്കലായി സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തിലേക്ക് നീങ്ങുക എന്നതാണ്. സ്വന്തം രാജ്യത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും പരമാധികാരത്തെയും സംരക്ഷിക്കുകയും അതോടൊപ്പം എല്ലാ ജനതകളുടെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും മാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രാജ്യസ്നേഹം; സ്വന്തം സംസ്കാരത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും മറ്റുള്ളവരുടെ സംസ്കാരങ്ങളെ ബഹുമാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ദേശീയബോധം; സ്വന്തം ജനങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി പോരാടുകയും ലോകത്തിലെ ചൂഷിതരോടും പീഡിതരോടും ഐക്യദാർഢ്യം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മാനവികത—ഇവയുടെ സംയോജനത്തിലാണ് ഇന്ത്യൻ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ ഉയർന്ന ക്വാണ്ടം രൂപം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യത്തിൽ സാർവദേശീയ മാനവികത രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ വിരുദ്ധധ്രുവമല്ല; അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പൂർണ്ണതയാണ്. ഇന്ത്യയെ സ്നേഹിക്കുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ഇന്ത്യയെ ലോകത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുക അല്ല, മറിച്ച് ഇന്ത്യയെ കൂടുതൽ നീതിപൂർണ്ണവും ജനാധിപത്യപരവും ശാസ്ത്രീയവും മാനവികവുമായ ഒരു സമൂഹമാക്കി മാറ്റി ലോകമനുഷ്യരാശിയുടെ പുരോഗതിയിൽ സൃഷ്ടിപരമായ പങ്കാളിയാക്കുകയാണ്. പ്രാദേശിക അസ്തിത്വത്തിൽ നിന്ന് ദേശീയ അസ്തിത്വത്തിലേക്കും ദേശീയ അസ്തിത്വത്തിൽ നിന്ന് സാർവദേശീയ മാനവികതയിലേക്കുമുള്ള ഈ വികസനമാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ പരിണാമം.

രാജ്യസ്നേഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ഏറ്റവും അപകടകരമായ ഒരു ആശയക്കുഴപ്പം സ്വന്തം രാജ്യത്തോടുള്ള സ്നേഹവും അയൽരാജ്യങ്ങളോടുള്ള ശത്രുതയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതാണ്. “നമ്മുടെ രാജ്യം മഹത്തായതാണ്” എന്ന ബോധം പലപ്പോഴും “മറ്റു രാജ്യങ്ങൾ നമ്മെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു” എന്ന ബോധമായി മാറുകയും, അതിൽ നിന്ന് “അവരോടുള്ള ശത്രുതയാണ് രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ തെളിവ്” എന്ന രാഷ്ട്രീയ മനഃശാസ്ത്രം രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇത് രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പരിണാമമല്ല; ഒരു സാമൂഹിക സംയോജകബലത്തെ കൃത്രിമമായി ബാഹ്യ വിയോജകബലമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന രാഷ്ട്രീയ പ്രക്രിയയാണ്.

ഒരു സാമൂഹിക സംവിധാനത്തെ നിലനിർത്താൻ അതിന്റെ അംഗങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരു പരിധിവരെ സംയോജനം ആവശ്യമാണ്. പൊതുവായ ചരിത്രം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, ഭരണഘടന, രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങൾ, പൊതുവായ സുരക്ഷാബോധം എന്നിവ ഒരു രാജ്യത്തിനുള്ളിൽ സംയോജകബലങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ ആഭ്യന്തര സംയോജകബലം നിലനിർത്തുന്നതിനായി പുറത്തൊരു ശത്രുവിനെ നിരന്തരം നിർമിക്കേണ്ടി വരുമ്പോൾ പ്രശ്നം ആരംഭിക്കുന്നു. “നാം” എന്ന തിരിച്ചറിവിനെ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ “അവർ” എന്ന ശത്രുതാപരമായ തിരിച്ചറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയമാണ് ആക്രമണാത്മക ദേശീയതയുടെ അടിസ്ഥാനം.

ഇത് ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുധ്യമാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിനുള്ളിലെ ജനങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിക്കാനായി പുറത്തുള്ള ഒരു ജനതയെ ശത്രുവായി നിർവചിക്കുന്നു. അതായത്, ആഭ്യന്തര സംയോജനത്തിനായി ബാഹ്യ വിയോജനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് താൽക്കാലികമായി രാഷ്ട്രീയഫലം ലഭിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ ദീർഘകാലത്ത് അത് സമൂഹത്തിന്റെ ചിന്താശേഷിയെ തന്നെ ചുരുക്കുന്നു. കാരണം ഒരു സമൂഹം സ്വന്തം പ്രശ്നങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ കാരണങ്ങളെ പരിശോധിക്കുന്നതിനുപകരം എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങൾക്കും പുറത്തുള്ള ശത്രുവിനെ കുറ്റപ്പെടുത്താൻ തുടങ്ങുന്നു.

ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യത്തിൽ ഈ പ്രശ്നം പ്രത്യേകമായി പ്രസക്തമാണ്. ഇന്ത്യയ്ക്ക് നീണ്ട അതിർത്തികൾ പങ്കിടുന്ന നിരവധി അയൽരാജ്യങ്ങളുണ്ട്. പാകിസ്ഥാൻ, ചൈന, ബംഗ്ലാദേശ്, നേപ്പാൾ, ഭൂട്ടാൻ, മ്യാൻമർ എന്നിവയുമായുള്ള ബന്ധങ്ങൾക്ക് ഓരോന്നിനും വ്യത്യസ്തമായ ചരിത്രവും രാഷ്ട്രീയവും സാമ്പത്തികവും സുരക്ഷാപരവുമായ പശ്ചാത്തലമുണ്ട്. ഈ രാജ്യങ്ങളെല്ലാം ഒരേ രീതിയിൽ ഇന്ത്യയുടെ “ശത്രുക്കൾ” ആണെന്ന് പൊതുവായി പറയുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായ വിശകലനമല്ല. ഒരു രാജ്യവുമായി അതിർത്തിത്തർക്കമോ സുരക്ഷാപ്രശ്നമോ ഉണ്ടായിരിക്കാം; അതേ സമയം അതുമായി വ്യാപാരബന്ധവും സാംസ്കാരികബന്ധവും ജനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഉണ്ടായിരിക്കാം. അതിനാൽ അന്തർദേശീയബന്ധങ്ങളെ “സുഹൃത്ത്–ശത്രു” എന്ന ഇരട്ടവിഭജനത്തിൽ മാത്രം കാണുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണത നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഒരു രാജ്യവും മറ്റൊരു രാജ്യവും പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ട സംവിധാനങ്ങളല്ല. അവ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഉപസംവിധാനങ്ങളാണ്. അതിർത്തി രാഷ്ട്രീയപരമായ ഒരു രേഖയായിരിക്കാം; എന്നാൽ സാമ്പത്തിക പ്രവാഹങ്ങൾ, നദികൾ, കാലാവസ്ഥ, വായുമണ്ഡലം, സമുദ്രങ്ങൾ, രോഗവ്യാപനം, കുടിയേറ്റം, സംസ്കാരം, വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയ്ക്ക് ആ രേഖയുടെ പരിധിയില്ല. അതിനാൽ അയൽരാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും സമാധാനവും ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സ്വന്തം ദീർഘകാല സുരക്ഷയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു.

ഇതുകൊണ്ട് തന്നെ ദേശീയസുരക്ഷയും അയൽരാജ്യങ്ങളോടുള്ള ശത്രുതയും ഒരേ കാര്യമല്ല. ദേശീയസുരക്ഷയ്ക്ക് യഥാർത്ഥ ഭീഷണി ഉണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ തിരിച്ചറിയുകയും പ്രതിരോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ അവകാശവും ഉത്തരവാദിത്വവുമാണ്. അതിർത്തി സംരക്ഷണം, സൈനിക സജ്ജീകരണം, രഹസ്യാന്വേഷണം, ഭീകരവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനം, സൈബർസുരക്ഷ തുടങ്ങിയവ ആവശ്യമായിരിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ഭരണകൂടത്തോടുള്ള സംഘർഷത്തെ ആ രാജ്യത്തിലെ മുഴുവൻ ജനതയോടുമുള്ള വിദ്വേഷമാക്കി മാറ്റുന്നത് സുരക്ഷ വർധിപ്പിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അത് ഭാവിയിലെ സംഘർഷങ്ങൾക്ക് സാമൂഹിക അടിത്തറ ഒരുക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന വ്യത്യാസം നിർബന്ധമായും പാലിക്കണം: ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ജനങ്ങളും ആ രാജ്യത്തിന്റെ ഭരണകൂടവും ഒന്നല്ല. ഒരു വിദേശ സർക്കാരിന്റെ നയത്തെ വിമർശിക്കാം; അതിന്റെ സൈനിക നടപടിയെ എതിർക്കാം; അതിർത്തി ലംഘനത്തെ പ്രതിരോധിക്കാം. എന്നാൽ അതിന്റെ പേരിൽ ആ രാജ്യത്തെ സാധാരണ ജനങ്ങളെ അപമാനിക്കുകയോ വെറുക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് യുക്തിസഹമായ രാജ്യസ്നേഹമല്ല. ഒരു പാകിസ്ഥാനി പൗരൻ പാകിസ്ഥാൻ സർക്കാരിന്റെ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങൾക്കും ഉത്തരവാദിയല്ല. ഒരു ചൈനീസ് പൗരൻ ചൈനീസ് ഭരണകൂടത്തിന്റെ എല്ലാ നയങ്ങളും നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല. ഭരണകൂടവും ജനതയും തമ്മിലുള്ള ഈ വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാക്കുമ്പോൾ അന്തർദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ മനുഷ്യപരമായ അടിത്തറ തകരുന്നു.

യുദ്ധസമയത്ത് ഈ വ്യത്യാസം കൂടുതൽ പ്രധാനമാണ്. യുദ്ധം രണ്ട് രാജ്യങ്ങളുടെ സൈനിക സംവിധാനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലായി ആരംഭിച്ചാലും അതിന്റെ ആഘാതം സാധാരണ ജനങ്ങളിലേക്കാണ് വ്യാപിക്കുന്നത്. ഒരു ബോംബ് രാഷ്ട്രീയനേതാവിന്റെ വീട്ടിനെയും ഒരു സാധാരണ കുടുംബത്തിന്റെ വീട്ടിനെയും വേർതിരിച്ചറിയുന്നില്ല. യുദ്ധത്തിന്റെ സാമ്പത്തികഭാരം തൊഴിലാളികളും കർഷകരും സാധാരണ പൗരന്മാരുമാണ് കൂടുതലായി വഹിക്കുന്നത്. അതിനാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ആവശ്യകതയും യുദ്ധത്തിന്റെ മനുഷ്യച്ചെലവും ഒരുമിച്ച് വിലയിരുത്തുന്ന നൈതികബോധമാണ് സാർവദേശീയ മാനവികത ആവശ്യപ്പെടുന്നത്.

അയൽരാജ്യങ്ങളോടുള്ള ശത്രുത ചിലപ്പോൾ ആഭ്യന്തര രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ഒരു “വിയോജകബലം” ആയി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി, തൊഴിലില്ലായ്മ, വിലക്കയറ്റം, സാമൂഹിക അസമത്വം, ഭരണപരാജയം തുടങ്ങിയ ആഭ്യന്തര പ്രശ്നങ്ങൾ ജനങ്ങളിൽ അസന്തോഷം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരവാദിത്വം പുറത്തുള്ള ശത്രുവിലേക്ക് മാറ്റുന്നത് എളുപ്പമാണ്. “നമ്മുടെ പ്രശ്നങ്ങളുടെ കാരണം അവർ” എന്ന ലളിതമായ കഥ സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക യാഥാർഥ്യങ്ങളെ മറച്ചുവയ്ക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. അങ്ങനെ വിദേശശത്രുവിന്റെ സങ്കൽപ്പം ആഭ്യന്തര രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ഒരു narrative ആയുധമായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇത് സംവിധാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ആന്തരിക വൈരുധ്യങ്ങളെ പുറത്തേക്ക് പ്രക്ഷേപിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണാം. ഓരോ സമൂഹത്തിനും സ്വന്തം ആഭ്യന്തര സംയോജക-വിയോജക ശക്തികളുണ്ട്. വർഗവ്യത്യാസം, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, തൊഴിലില്ലായ്മ, ജാതിവിവേചനം, മതവൈരുദ്ധ്യം, പ്രദേശീയ അസമത്വം തുടങ്ങിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ പരിഹരിക്കാതെ അവയെ നിരന്തരം ബാഹ്യശത്രുവിന്റെ പേരിൽ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നത് സാമൂഹിക രോഗത്തെ ചികിത്സിക്കുന്നതിനു പകരം അതിന്റെ ലക്ഷണം മറയ്ക്കുന്നതുപോലെയാണ്.

അതുകൊണ്ട് അയൽരാജ്യങ്ങളോടുള്ള ജാഗ്രതയും അയൽരാജ്യങ്ങളോടുള്ള ശത്രുതയും തമ്മിൽ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ജാഗ്രത യുക്തിപരമാണ്; ശത്രുത ഒരു രാഷ്ട്രീയ വികാരമാണ്. ജാഗ്രത വസ്തുതകളെ പരിശോധിക്കുന്നു; ശത്രുത പൊതുവൽക്കരിക്കുന്നു. ജാഗ്രത പ്രത്യേകമായ ഭീഷണിയെ തിരിച്ചറിയുന്നു; ശത്രുത മുഴുവൻ ജനതയെയും കുറ്റക്കാരാക്കുന്നു. ജാഗ്രത പ്രതിരോധത്തിനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പാണ്; ശത്രുത സംഘർഷത്തെ സ്ഥിരമായ തിരിച്ചറിയലാക്കി മാറ്റുന്നു.

ഇന്ത്യ–പാകിസ്ഥാൻ ബന്ധം ഇതിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഉദാഹരണമാണ്. ചരിത്രപരമായ വിഭജനം, യുദ്ധങ്ങൾ, കശ്മീർ പ്രശ്നം, ഭീകരവാദം തുടങ്ങിയ യാഥാർഥ്യങ്ങൾ അവഗണിക്കാനാവില്ല. ഇന്ത്യയുടെ സുരക്ഷാ താൽപര്യങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ ചരിത്രസംഘർഷങ്ങളെ തലമുറകളോളം നീളുന്ന ജനവൈരമായി മാറ്റുന്നത് ഒരു പരിഹാരമല്ല. ഇന്ത്യൻ പൗരന്മാർക്ക് പാകിസ്ഥാൻ സർക്കാരിന്റെ നയങ്ങളെ വിമർശിക്കാം; അതേ സമയം പാകിസ്ഥാനിലെ സാധാരണ ജനങ്ങളോട് മനുഷ്യപരമായ സമീപനം പുലർത്താനും കഴിയും. ഈ രണ്ട് നിലപാടുകൾ പരസ്പരം വിരുദ്ധമല്ല.

ഇന്ത്യ–ചൈന ബന്ധത്തിലും സമാനമായ സങ്കീർണ്ണതയുണ്ട്. അതിർത്തിത്തർക്കങ്ങൾ യഥാർത്ഥമാണ്; സുരക്ഷാപ്രശ്നങ്ങളും തന്ത്രപരമായ മത്സരവും യാഥാർഥ്യമാണ്. എന്നാൽ ചൈനീസ് ജനതയോടുള്ള പൊതുവായ വിദ്വേഷം അതിർത്തി പ്രശ്നം പരിഹരിക്കില്ല. മറിച്ച് സാമ്പത്തികം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, കാലാവസ്ഥ, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ ആവശ്യമായ സഹകരണത്തെ ബാധിക്കാം. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സുരക്ഷ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനൊപ്പം മറ്റൊരു രാജ്യവുമായി ആവശ്യമായ സഹകരണം നിലനിർത്താൻ കഴിയുക എന്നതാണ് ഉയർന്ന രാഷ്ട്രീയ പക്വത.

ബംഗ്ലാദേശുമായുള്ള ബന്ധവും മറ്റൊരു ഉദാഹരണമാണ്. അതിർത്തി, കുടിയേറ്റം, ജലവിഭവം, വ്യാപാരം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടായേക്കാം. എന്നാൽ അതിർത്തിക്കപ്പുറമുള്ള ജനങ്ങളെ ശത്രുക്കളായി കാണുന്നത് ഈ പ്രശ്നങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് തടസ്സമാണ്. ഇന്ത്യയും ബംഗ്ലാദേശും പങ്കിടുന്ന നദികൾ, പരിസ്ഥിതി, ചരിത്രം, ഭാഷാപരമായ ബന്ധങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക ഇടപെടലുകൾ എന്നിവ ഇരു രാജ്യങ്ങളുടെയും ഭാവി പരസ്പരബന്ധിതമാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു.

നേപ്പാൾ, ഭൂട്ടാൻ, ശ്രീലങ്ക, മ്യാൻമർ തുടങ്ങിയ അയൽരാജ്യങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധങ്ങളിലും “ശത്രു–സുഹൃത്ത്” എന്ന ലളിതമായ മാതൃകയ്ക്ക് പകരം പലതല ബന്ധങ്ങളുടെ മാതൃകയാണ് ആവശ്യമായത്. ഒരു രാജ്യവുമായി ഒരു വിഷയത്തിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസമുണ്ടാകാം; മറ്റൊരു വിഷയത്തിൽ സഹകരണം സാധ്യമാണ്. അതിനാൽ അന്തർദേശീയബന്ധങ്ങളെ ഒരു ക്വാണ്ടം സംവിധാനമായി കാണുമ്പോൾ പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെ അനവധി നിലകൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നതായി മനസ്സിലാക്കാം.

ഇവിടെ സാർവദേശീയ മാനവികത രാജ്യസ്നേഹത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന് ഒരു നൈതിക പരിധി നൽകുന്നു. “എന്റെ രാജ്യം സുരക്ഷിതമായിരിക്കണം” എന്നത് ന്യായമായ ആവശ്യം തന്നെയാണ്. എന്നാൽ “എന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ സുരക്ഷയ്ക്കായി മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലെ സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ ജീവനും മാന്യതയും അവഗണിക്കാം” എന്ന നിലപാട് അംഗീകരിക്കാനാവില്ല. ദേശീയ താൽപര്യവും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ മൂല്യവും തമ്മിൽ സന്തുലനം കണ്ടെത്തുകയാണ് ആധുനിക രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ വെല്ലുവിളി.

അയൽരാജ്യങ്ങളോടുള്ള ശത്രുതയെ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ അളവുകോലാക്കുന്നത് മറ്റൊരു അപകടകരമായ മാറ്റവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. രാജ്യസ്നേഹം സൃഷ്ടിപരമായ ഒരു സാമൂഹിക വികാരത്തിൽ നിന്ന് മത്സരാധിഷ്ഠിതമായ ഒരു തിരിച്ചറിയലായി മാറുന്നു. “നമ്മൾ അവരെക്കാൾ മികച്ചവർ” എന്ന മനോഭാവം “അവർ നമ്മോട് ശത്രുത പുലർത്തുന്നു” എന്ന ധാരണയിലേക്ക് മാറുകയും ഒടുവിൽ “അവരെ വെറുക്കുന്നതാണ് നമ്മെ ദേശസ്നേഹികളാക്കുന്നത്” എന്ന അവസ്ഥയിലെത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ പോസിറ്റീവ് സംയോജകബലം നെഗറ്റീവ് വിയോജകബലമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

ഇതിന്റെ ഏറ്റവും അപകടകരമായ രൂപം ചൗവിനിസമാണ്. സ്വന്തം രാജ്യത്തിന്റെ താൽപര്യങ്ങളെ വിമർശനാതീതമായ പരമമൂല്യമായി കണക്കാക്കി മറ്റുള്ളവരുടെ അവകാശങ്ങളെയും മനുഷ്യജീവിതത്തെയും താഴ്ത്തിക്കാണിക്കുന്ന ദേശീയതയാണ് അത്. ഫാസിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഇത്തരം ദേശീയതകൾ പുറത്തുള്ള ശത്രുവിനെ മാത്രമല്ല, രാജ്യത്തിനുള്ളിലെ “അന്യരെ” പോലും സൃഷ്ടിച്ചു. ആദ്യം വിദേശി ശത്രുവാകുന്നു; പിന്നീട് വിദേശിയോട് സാംസ്കാരികമായി സാമ്യമുള്ള ന്യൂനപക്ഷം സംശയാസ്പദനാകുന്നു; ഒടുവിൽ രാഷ്ട്രീയ എതിരാളി പോലും “രാജ്യവിരുദ്ധൻ” ആകുന്നു. അങ്ങനെ ബാഹ്യ വിയോജകബലം ആഭ്യന്തര വിയോജകബലമായി തിരിച്ചെത്തുന്നു.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന മുന്നറിയിപ്പായി കാണാം: ഒരു സംവിധാനത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിയോജകബലം ഒടുവിൽ അതേ സംവിധാനത്തിനുള്ളിലേക്ക് തിരിച്ചെത്താം. പുറത്തുള്ള ശത്രുവിനെതിരെ സൃഷ്ടിച്ച വിദ്വേഷത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരം പിന്നീട് സ്വന്തം പൗരന്മാർക്കെതിരെയും ഉപയോഗിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ അയൽരാജ്യങ്ങളോടുള്ള വിദ്വേഷം ദേശീയ ഐക്യത്തിന്റെ ശക്തിയല്ല; ശരിയായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാത്ത പക്ഷം ആഭ്യന്തര സാമൂഹിക വിഘടനത്തിന്റെ വിത്തായി മാറാം.

യഥാർത്ഥ രാജ്യസ്നേഹം അതിനാൽ ശത്രുവിനെ സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതില്ല. അത് സ്വന്തം ജനങ്ങളുടെ ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിൽ നിന്നാണ് ശക്തി നേടുന്നത്. മികച്ച വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യസംരക്ഷണം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, തൊഴിൽ, സാമൂഹിക നീതി, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, ജനാധിപത്യ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തിയുടെ അടിത്തറയാണ്. അയൽരാജ്യങ്ങളെ അപമാനിക്കുന്നതിലൂടെ ഒരു രാജ്യവും മഹത്താകുന്നില്ല; സ്വന്തം ജനങ്ങളെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രരും സമത്വപരരുമായും സുരക്ഷിതരുമായും ആക്കുന്നതിലൂടെയാണ് ഒരു രാജ്യം മഹത്താകുന്നത്.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനം ആവശ്യമാണ്: “അയൽരാജ്യത്തെ തോൽപ്പിക്കുക” എന്ന രാജ്യസ്നേഹത്തിൽ നിന്ന് “സ്വന്തം രാജ്യത്തെ മെച്ചപ്പെടുത്തുക” എന്ന രാജ്യസ്നേഹത്തിലേക്ക്. ഒന്നാമത്തേത് താരതമ്യാധിഷ്ഠിതമാണ്; രണ്ടാമത്തേത് സൃഷ്ടിപരമാണ്. ഒന്നാമത്തേത് പുറത്തുള്ള വിയോജകബലത്തിൽ ആശ്രയിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ആഭ്യന്തര സംയോജകശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഒന്നാമത്തേത് സംഘർഷത്തെ രാഷ്ട്രീയ മൂലധനമാക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ജനങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ക്ഷേമത്തെ രാഷ്ട്രീയ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു.

സാർവദേശീയ മാനവികതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു ഇന്ത്യൻ പൗരന് തന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തി സംരക്ഷിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടാനും, സൈനികരുടെ ത്യാഗത്തെ ബഹുമാനിക്കാനും, ഭീകരവാദത്തെ ശക്തമായി എതിർക്കാനും, അതേ സമയം അയൽരാജ്യങ്ങളിലെ സാധാരണ മനുഷ്യരോട് വിദ്വേഷം പുലർത്താതിരിക്കാനും കഴിയും. ഈ നിലപാടുകൾ തമ്മിൽ യാതൊരു വൈരുദ്ധ്യവുമില്ല. മറിച്ച് സുരക്ഷയും മാനവികതയും ഒരേ രാഷ്ട്രീയബോധത്തിന്റെ രണ്ട് തലങ്ങളാണ്.

അതിനാൽ ഇന്ത്യയ്ക്ക് ആവശ്യമായത് “ശത്രുരഹിത ലോകം” എന്ന അമൂർത്തമായ സ്വപ്നമല്ല. യഥാർത്ഥ ഭീഷണികളെ ശാസ്ത്രീയമായി തിരിച്ചറിയുകയും ആവശ്യമായ പ്രതിരോധശേഷി നിലനിർത്തുകയും, അതോടൊപ്പം ശത്രുതയെ സ്ഥിരമായ സാമൂഹിക മനഃശാസ്ത്രമാക്കി മാറ്റാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പക്വമായ ദേശീയബോധമാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിന് ശക്തമായ പ്രതിരോധശേഷിയുണ്ടാകാം; അതേ സമയം സമാധാനപരമായ സഹവർത്തിത്വത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കാനും കഴിയും. ഈ ദ്വന്ദ്വത്തെ സംയോജിപ്പിക്കുന്നതിലാണ് ആധുനിക രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ പക്വത.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്തിമ നിർദ്ദേശം ഇവിടെ വളരെ വ്യക്തമാണ്: രാജ്യങ്ങൾ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായും വേർപെട്ട അസ്തിത്വങ്ങളല്ല. അവ മനുഷ്യരാശിയുടെ വലിയ സമഗ്ര സംവിധാനത്തിലെ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ഉപസംവിധാനങ്ങളാണ്. ഒരു ഉപസംവിധാനത്തിന്റെ സ്ഥിരത മറ്റുള്ളവയുടെ സ്ഥിരതയെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വന്തം രാജ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുക എന്നത് അയൽരാജ്യത്തെ നിർബന്ധമായും ദുർബലപ്പെടുത്തുക എന്നതല്ല. പല സാഹചര്യങ്ങളിലും സ്വന്തം രാജ്യത്തിന്റെ ദീർഘകാല സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കാനുള്ള ഏറ്റവും ബുദ്ധിപരമായ മാർഗം അയൽപ്രദേശത്ത് സമാധാനവും സ്ഥിരതയും സാമ്പത്തിക സഹകരണവും വളർത്തുകയാണ്.

അങ്ങനെ അയൽരാജ്യങ്ങളോടുള്ള ശത്രുത രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ തെളിവല്ല; യഥാർത്ഥ ഭീഷണിയെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള വിവേകവും സ്വന്തം ജനങ്ങളുടെ ക്ഷേമം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവും മറ്റ് ജനതകളുടെ മനുഷ്യഗൗരവത്തെ ബഹുമാനിക്കാനുള്ള കഴിവുമാണ് യഥാർത്ഥ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ അടയാളം. ഒരു രാജ്യം സ്വന്തം ജനങ്ങളെ സ്നേഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അത് മറ്റൊരു രാജ്യത്തിലെ സാധാരണ ജനങ്ങളെ വെറുക്കേണ്ടതില്ല. സ്വന്തം രാജ്യത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കണമെങ്കിൽ മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും അംഗീകരിക്കണം. സ്വന്തം സുരക്ഷ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അയൽരാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും സമാധാനവും ദീർഘകാല ദേശീയതാൽപര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയണം.

ഇതാണ് രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഉയർച്ച: “നമ്മൾ” എന്ന ബോധം “അവർ” എന്ന ശത്രുതയിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുമ്പോൾ മാത്രമാണ് അത് യഥാർത്ഥ സംയോജകബലമാകുന്നത്. “നമ്മുടെ രാജ്യം” എന്ന സ്നേഹം “മറ്റുള്ളവരുടെ രാജ്യങ്ങൾക്കും അവരുടെ ജനങ്ങൾക്കും തുല്യമായ മനുഷ്യഗൗരവമുണ്ട്” എന്ന തിരിച്ചറിവുമായി സംയോജിക്കുമ്പോഴാണ് രാജ്യസ്നേഹം സാർവദേശീയ മാനവികതയുടെ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് വികസിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ അതിർത്തി സുരക്ഷയുടെ രേഖയായിരിക്കാം; മനുഷ്യവിദ്വേഷത്തിന്റെ മതിലായി മാറുകയില്ല. രാജ്യങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായിരിക്കാം; മനുഷ്യരാശി ഒന്നായിരിക്കും. ಇದೇയാണ് ദേശീയ അസ്തിത്വവും സാർവദേശീയ മാനവികതയും തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ ഐക്യം.

രാജ്യസ്നേഹവും സാർവദേശീയ മാനവികതയും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ രണ്ട് ആശയങ്ങളല്ല; മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന, ശരിയായ ചരിത്രസാഹചര്യത്തിൽ പരസ്പരം ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുപോകുന്ന രണ്ട് സംയോജകബലങ്ങളാണ്. സ്വന്തം നാടിനോടും ജനങ്ങളോടും ഭാഷയോടും സംസ്കാരത്തോടും ചരിത്രത്തോടും ഉള്ള സ്നേഹം മനുഷ്യന്റെ സ്വാഭാവികമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ആ സ്നേഹം മറ്റൊരു ജനതയോടുള്ള വിദ്വേഷമായി മാറുന്ന നിമിഷം അതിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്നു. സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനുപകരം മറ്റൊരാളുടെ അസ്തിത്വത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന ശക്തിയായി അത് പരിണമിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, ആഭ്യന്തര സംയോജനത്തിനുള്ള സംയോജകബലം ബാഹ്യ വിയോജകബലമായി വികൃതമാകുന്ന അവസ്ഥയാണത്.

ഒരു രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കുക എന്നതിന്റെ അർത്ഥം ആ രാജ്യത്തെ വിമർശനാതീതമായി ആരാധിക്കുക എന്നല്ല. അതിന്റെ ദൗർബല്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അനീതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചൂഷണത്തിനെതിരെ പോരാടുകയും ജനങ്ങളുടെ ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന രാജ്യസ്നേഹം. രാജ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ ആയുധശേഖരത്തിലോ സാമ്പത്തിക സമ്പത്തിന്റെ അളവിലോ മാത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നില്ല; ജനങ്ങളുടെ ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ശാസ്ത്രീയബോധം, സാമൂഹിക സമത്വം, ജനാധിപത്യ സ്വാതന്ത്ര്യം, സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ, സാംസ്കാരിക വൈവിധ്യം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം എന്നിവയുടെ സംയോജിത ശക്തിയിലാണ് അത് നിലനിൽക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ജനങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായുള്ള പോരാട്ടം രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള രൂപമാണ്.

ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യത്തിൽ ഈ തിരിച്ചറിവിന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയ അസ്തിത്വം ഏകഭാഷയിലോ ഏകമതത്തിലോ ഏകസംസ്കാരത്തിലോ അധിഷ്ഠിതമല്ല. അനവധി ഭാഷകളും മതങ്ങളും ജാതികളും സംസ്കാരങ്ങളും പ്രദേശങ്ങളും ചരിത്രങ്ങളും ഒരുമിച്ചു നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ബഹുതല സാമൂഹിക സംവിധാനമാണ് ഇന്ത്യ. അതിനാൽ ഇന്ത്യൻ ദേശീയ ഐക്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അടിത്തറ ഏകതാനതയല്ല, വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഐക്യമാണ്. വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കിക്കൊണ്ടല്ല ഇന്ത്യയെ ശക്തിപ്പെടുത്തേണ്ടത്; അവയെ പരസ്പര ബഹുമാനത്തോടെയും സാമൂഹിക നീതിയോടെയും ഭരണഘടനാപരമായ സമത്വത്തോടെയും ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയാണ് വേണ്ടത്.

ഇതേ തത്വം അയൽരാഷ്ട്രങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധത്തിലും ബാധകമാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സുരക്ഷയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന് ആവശ്യമായ ജാഗ്രതയും പ്രതിരോധശേഷിയും അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ അയൽരാജ്യങ്ങളിലെ ജനങ്ങളോടുള്ള സ്ഥിരമായ ശത്രുത രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ തെളിവല്ല. ഒരു വിദേശ ഭരണകൂടത്തിന്റെ നയത്തെ എതിർക്കുന്നതും ആ രാജ്യത്തെ മുഴുവൻ ജനതയെയും വെറുക്കുന്നതും തമ്മിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസമുണ്ട്. രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷങ്ങളെ ജനവൈരമായി മാറ്റുന്ന ദേശീയത ഒടുവിൽ സ്വന്തം സമൂഹത്തിനുള്ളിലും “നമ്മൾ” എന്നും “അവർ” എന്നും പുതിയ വിഭജനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുറത്തുള്ള ശത്രുവിനെ സൃഷ്ടിച്ച് ആഭ്യന്തര ഐക്യം നിലനിർത്താനുള്ള ശ്രമം അവസാനം ആഭ്യന്തര വിയോജകബലങ്ങളെ തന്നെ വർധിപ്പിക്കാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യ അസ്തിത്വത്തെ വ്യത്യസ്ത ക്വാണ്ടം തലങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധമായി കാണുമ്പോൾ ഈ പ്രശ്നത്തിന് കൂടുതൽ വ്യക്തമായ പരിഹാരം ലഭിക്കുന്നു. വ്യക്തി കുടുംബത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; കുടുംബം സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; സമൂഹം രാജ്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; രാജ്യം മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാഗമാണ്; മനുഷ്യരാശി ജീവമണ്ഡലത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഒരു താഴ്ന്നതലത്തിലുള്ള അസ്തിത്വം ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള അസ്തിത്വത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതല്ല. അതിനാൽ ഒരു ഇന്ത്യൻ പൗരന് ഒരേസമയം കേരളീയനും ഇന്ത്യൻനും ഏഷ്യക്കാരനും മനുഷ്യനും ഭൂമിയിലെ ജീവജാലങ്ങളുടെ ഭാഗവുമാകാം. ഈ തിരിച്ചറിവുകൾ പരസ്പരം നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് അവയുടെ പരസ്പരബന്ധം തിരിച്ചറിയുമ്പോഴാണ് മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വബോധം കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് വികസിക്കുന്നത്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ സാർവദേശീയ മാനവികത രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; അതിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ പൂർണ്ണതയാണ്. സ്വന്തം രാജ്യത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് മറ്റൊരു ജനതയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ബഹുമാനിക്കാം. സ്വന്തം ജനങ്ങളുടെ സുരക്ഷ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് അയൽരാജ്യത്തിലെ സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ സുരക്ഷയും ആഗ്രഹിക്കാം. സ്വന്തം സംസ്കാരത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് മറ്റുള്ളവരുടെ സംസ്കാരങ്ങളെയും ബഹുമാനിക്കാം. സ്വന്തം രാജ്യത്തിന്റെ പുരോഗതിക്കായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് ലോകമനുഷ്യരാശിയുടെ പുരോഗതിയിലും സംഭാവന ചെയ്യാം. ഈ പരസ്പരവിരുദ്ധമെന്നു തോന്നുന്ന ഘടകങ്ങളുടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഐക്യത്തിലാണ് യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ രാജ്യസ്നേഹം രൂപപ്പെടുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് ഭാവിയിലെ രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം “നാം മറ്റുള്ളവരേക്കാൾ എത്ര ശക്തരാണ്?” എന്ന ചോദ്യമാകരുത്. “നമ്മുടെ ജനങ്ങൾ എത്ര സ്വതന്ത്രരും സമത്വപരരുമാണ്?”, “നമ്മുടെ സമൂഹം എത്ര നീതിപൂർണ്ണമാണ്?”, “നമ്മുടെ ശാസ്ത്രവും വിദ്യാഭ്യാസവും എത്ര വികസിതമാണ്?”, “നമ്മുടെ പ്രകൃതിയെ നാം എത്രത്തോളം സംരക്ഷിക്കുന്നു?”, “നമ്മുടെ അയൽജനതകളുമായി എത്ര സമാധാനപരമായി സഹവർത്തിത്വം പുലർത്തുന്നു?”, “മനുഷ്യരാശിയുടെ പൊതുപ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതിൽ നമുക്ക് എന്ത് സംഭാവന നൽകാൻ കഴിയുന്നു?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളാണ് യഥാർത്ഥ മാനദണ്ഡങ്ങളാകേണ്ടത്.

മനുഷ്യചരിത്രം കൂടുതൽ വിശാലമായ സാമൂഹിക സംയോജനങ്ങളിലേക്കുള്ള നിരന്തരമായ ചലനമാണ്. കുടുംബത്തിൽ നിന്ന് ഗോത്രത്തിലേക്കും, ഗോത്രത്തിൽ നിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും, സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് രാഷ്ട്രത്തിലേക്കും വികസിച്ച മനുഷ്യസംയോജനം ഇന്ന് ദേശീയ അതിർത്തികളെ മറികടക്കുന്ന പുതിയ ബന്ധവ്യവസ്ഥകളിലേക്ക് നീങ്ങുകയാണ്. ഈ പരിണാമം രാഷ്ട്രങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കണമെന്നില്ല; എന്നാൽ അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, മഹാമാരികൾ, ആണവയുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണി, പരിസ്ഥിതിനാശം, ആഗോള സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾ ഒരു രാജ്യത്തിനും ഒറ്റയ്ക്ക് പരിഹരിക്കാനാവാത്ത തരത്തിൽ മനുഷ്യരാശിയെ പരസ്പരം ആശ്രിതമാക്കിയിരിക്കുന്നു.

അതിനാൽ മനുഷ്യരാശിയുടെ ഭാവി ദേശീയതയുടെ നിഷേധത്തിലല്ല, ദേശീയതയുടെ ഉയർന്ന പരിവർത്തനത്തിലാണ്. സ്വന്തം രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് എല്ലാ രാജ്യങ്ങളിലെയും മനുഷ്യരുടെ മാന്യത അംഗീകരിക്കുന്നതിലേക്കുള്ള വികസനം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ ഉയർച്ചയായി കാണാം. രാജ്യസ്നേഹം ഒരു അടഞ്ഞ വലയമായി മാറുമ്പോൾ അത് വിഭജനത്തിന്റെ ശക്തിയാകുന്നു; മനുഷ്യരാശിയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന തുറന്ന സംവിധാനമായി മാറുമ്പോൾ അത് സൃഷ്ടിപരമായ സംയോജകബലമാകുന്നു.

അവസാനമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, അയൽരാജ്യത്തെ വെറുക്കേണ്ടി വരുന്ന രാജ്യസ്നേഹം യഥാർത്ഥ രാജ്യസ്നേഹമല്ല; സ്വന്തം രാജ്യത്തെ കൂടുതൽ നീതിപൂർണ്ണവും സ്വതന്ത്രവും സമത്വപരവും മാനവികവുമാക്കാനുള്ള പ്രതിബദ്ധതയാണ് യഥാർത്ഥ രാജ്യസ്നേഹം. അതിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം സ്വന്തം രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തിക്കപ്പുറത്തുള്ള മനുഷ്യനിലും അതേ മനുഷ്യഗൗരവം തിരിച്ചറിയുന്നതിലാണ്. “എന്റെ രാജ്യം” എന്ന ബോധം “എന്റെ മനുഷ്യരാശി” എന്ന വിശാലബോധത്തിലേക്ക് വികസിക്കുമ്പോൾ മാത്രമാണ് ദേശീയ അസ്തിത്വവും സാർവദേശീയ മാനവികതയും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഐക്യത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ, രാജ്യസ്നേഹത്തിന്റെ പരമമായ പരിണാമം മറ്റൊരു രാജ്യത്തെ തോൽപ്പിക്കുന്നതിലല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ സമഗ്ര അസ്തിത്വത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ സ്വന്തം രാജ്യത്തിന്റെ ശക്തിയെ ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയായി മാറ്റുന്നതിലാണ്. അപ്പോൾ രാജ്യം മനുഷ്യരാശിക്കെതിരായ ഒരു മതിലല്ല; മനുഷ്യരാശിയുടെ വൈവിധ്യമാർന്ന അസ്തിത്വങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഘടകമായി മാറുന്നു. സ്വന്തം നാടിനോടുള്ള സ്നേഹം ലോകമനുഷ്യരോടുള്ള സഹോദരത്വത്തിൽ എത്തിച്ചേരുന്ന ഈ നിമിഷത്തിലാണ് രാജ്യസ്നേഹം അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന മാനവികവും ഡയലക്ടിക്കലുമായ രൂപം കൈവരിക്കുന്നത്.