മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഒരു വസ്തുവിന് മൂല്യം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു എന്നത്. ഭക്ഷണം, വസ്ത്രം, വീട്, ഉപകരണം, യന്ത്രം, വാഹനം, ഔഷധം എന്നിങ്ങനെ മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഓരോ വസ്തുവിനും ഒരു ഉപയോഗമുണ്ട്. എന്നാൽ ഓരോ വസ്തുവും ഒരേ രീതിയിൽ വിപണിയിൽ കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്നില്ല. ചില വസ്തുക്കൾക്ക് ഉയർന്ന വിലയും ചിലതിന് കുറഞ്ഞ വിലയും ലഭിക്കുന്നു. ചില വസ്തുക്കളുടെ ഉൽപ്പാദനം സാങ്കേതികവിദ്യ മെച്ചപ്പെടുന്നതോടെ വളരെ കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ സാധ്യമാകുന്നു. ചില ഉൽപ്പാദനസ്ഥാപനങ്ങൾ ചെറുതായിരിക്കുമ്പോൾ കാര്യക്ഷമമല്ലെങ്കിലും വലിയ തോതിൽ ഉൽപ്പാദനം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ ഓരോ ഉൽപ്പന്നത്തിനുമുള്ള ശരാശരി ചെലവ് കുറയുന്നു. ഈ പ്രതിഭാസങ്ങളെ വേർതിരിച്ചുനോക്കുമ്പോൾ അവ വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തിക സംഭവങ്ങളായി തോന്നാം. എന്നാൽ അവയുടെ ആന്തരികബന്ധങ്ങളെ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യ തൊഴിൽ, സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷി, സാങ്കേതികവിദ്യ, തൊഴിൽവിഭജനം, ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി, മൂലധനസമാഹരണം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പരസ്പരചലനത്തിൽ നിന്നാണ് ഇവയെല്ലാം ഉദിക്കുന്നതെന്ന് കാണാം.
കാർൽ മാർക്സിന്റെ തൊഴിൽമൂല്യ സിദ്ധാന്തം ഈ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാന സൈദ്ധാന്തിക ചട്ടക്കൂടാണ്. ഒരു ചരക്കിന്റെ മൂല്യത്തിന്റെ അടിത്തറയായി അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിന് സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ മനുഷ്യ തൊഴിൽസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നാണ് മാർക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയം. എന്നാൽ ഇതിനെ ഒരു വസ്തുവിനുള്ളിൽ തൊഴിൽസമയം യാന്ത്രികമായി സംഭരിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന ലളിതമായ അർത്ഥത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നത് തെറ്റായിരിക്കും. ഒരു തൊഴിലാളി ഒരു ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിക്കാൻ എത്ര സമയം വ്യക്തിപരമായി ചെലവഴിച്ചു എന്നതല്ല അതിന്റെ സാമൂഹിക മൂല്യം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. നിലവിലുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യ, സാധാരണ ഉൽപ്പാദനസാഹചര്യങ്ങൾ, തൊഴിലാളിയുടെ ശരാശരി വൈദഗ്ധ്യം, ഉപകരണങ്ങളുടെ നിലവാരം, തൊഴിൽസംഘടന, ഉൽപ്പാദനക്ഷമത തുടങ്ങിയവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആ ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിക്കാൻ സമൂഹത്തിന് സാധാരണയായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയമാണ് നിർണായകം. അതുകൊണ്ട് സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ തൊഴിൽസമയമല്ല; അത് ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിലെ സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ പ്രതിഫലനമാണ്.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടികോണം മാർക്സിന്റെ ആശയത്തിന് കൂടുതൽ ആഴം നൽകുന്നത്. ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു പ്രവർത്തനമല്ല. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുമായി, ഉപകരണങ്ങളുമായി, യന്ത്രങ്ങളുമായി, അറിവുമായി, മറ്റു മനുഷ്യരുമായും സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങളുമായും നിരന്തരം ഇടപഴകുമ്പോഴാണ് തൊഴിൽ ഉൽപ്പാദകശക്തിയായി മാറുന്നത്. അതിനാൽ തൊഴിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ ശരീരശക്തിയുടെ ചെലവായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. മനുഷ്യന്റെ ശാരീരികശക്തി, ബുദ്ധിശക്തി, അറിവ്, അനുഭവം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഉപകരണങ്ങൾ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, സാമൂഹിക സഹകരണം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരു സമഗ്രപ്രക്രിയയാണ് തൊഴിൽ. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഈ പരസ്പരബന്ധം വിവിധ ഉൽപ്പാദക ഘടകങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്ന സംയോജകബലത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക രൂപമാണ്. എന്നാൽ സംയോജനം ഒരിക്കലും നിശ്ചലമല്ല. സാങ്കേതികമാറ്റം, മത്സരം, വിഭവക്ഷാമം, പഴയ തൊഴിൽരീതികളുടെ തകർച്ച, പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതികളുടെ ഉദയം തുടങ്ങിയവ അതേ സംവിധാനത്തിൽ വിയോജകബലങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനം സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചലനമായി മനസ്സിലാക്കാം.
മാർക്സിന്റെ വിശകലനത്തിൽ ഒരു ചരക്കിന്റെ ഉപയോഗമൂല്യവും കൈമാറ്റമൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും വളരെ പ്രധാനമാണ്. ഒരു വസ്തുവിന് മനുഷ്യന്റെ ഏതെങ്കിലും ആവശ്യം നിറവേറ്റാനുള്ള കഴിവാണ് അതിന്റെ ഉപയോഗമൂല്യം. ഭക്ഷണം വിശപ്പ് മാറ്റുന്നു, വസ്ത്രം ശരീരം സംരക്ഷിക്കുന്നു, വീട് താമസസൗകര്യം നൽകുന്നു, ഒരു യന്ത്രം ഉൽപ്പാദനത്തിന് സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിപണിയിൽ ഈ വസ്തുക്കൾക്ക് മറ്റൊരു സാമൂഹികരൂപം ലഭിക്കുന്നു. അവ മറ്റുചരക്കുകളുമായി ഒരു നിശ്ചിത അനുപാതത്തിൽ കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് കൈമാറ്റമൂല്യത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷരൂപം. ഉപയോഗമൂല്യം പ്രധാനമായും വസ്തുവിന്റെ ഭൗതികവും പ്രായോഗികവുമായ സ്വഭാവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ കൈമാറ്റമൂല്യം മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇവയെ ഒരേ സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പാളികളായി കാണാം. താഴത്തെ പാളിയിൽ വസ്തുവിന്റെ ഭൗതിക സ്വഭാവം അതിന്റെ ഉപയോഗസാധ്യത നിർണ്ണയിക്കുന്നു; ഉയർന്ന സാമൂഹിക പാളിയിൽ മനുഷ്യരുടെ ഉൽപ്പാദനവും കൈമാറ്റവും ആ വസ്തുവിന് ഒരു സാമൂഹിക മൂല്യരൂപം നൽകുന്നു.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ മൂല്യവും വിലയും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു ചരക്കിന്റെ വില അതിന്റെ മൂല്യവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും വിപണിവിലയിൽ ആവശ്യവും വിതരണവും, ക്ഷാമം, മത്സരം, കുത്തക, നികുതി, ഗതാഗതച്ചെലവ്, ധനകാര്യസ്ഥിതി, ഊഹക്കച്ചവടം തുടങ്ങിയ നിരവധി ഘടകങ്ങൾ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു. അതിനാൽ വില മൂല്യത്തിൽനിന്ന് താൽക്കാലികമായി കൂടുതലോ കുറവോ ആയിരിക്കാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിനെ പ്രത്യക്ഷരൂപവും ആന്തരിക ചലനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസമായി മനസ്സിലാക്കാം. വിപണിവില സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ ഉപരിതലത്തിൽ കാണപ്പെടുന്ന പ്രത്യക്ഷരൂപമാണ്; അതിന്റെ പിന്നിൽ തൊഴിൽ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഉൽപ്പാദനക്ഷമത, സാമൂഹിക ആവശ്യം, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ആഴത്തിലുള്ള പ്രക്രിയകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിലയെ മാത്രം നിരീക്ഷിച്ച് സാമ്പത്തിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് ഉപരിതല പ്രതിഭാസത്തെ അതിന്റെ ആന്തരിക കാരണമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതിനു തുല്യമാണ്.
മാർക്സിന്റെ അമൂർത്ത തൊഴിൽ എന്ന ആശയവും ഈ സന്ദർഭത്തിൽ നിർണായകമാണ്. ഒരു കർഷകന്റെ തൊഴിലും ഒരു തയ്യൽക്കാരന്റെ തൊഴിലും ഒരു യന്ത്രവിദഗ്ധന്റെ തൊഴിലും ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ തൊഴിലും ഗുണപരമായി വ്യത്യസ്തമാണ്. എന്നാൽ ചരക്കുകളുടെ സാമൂഹിക കൈമാറ്റത്തിൽ ഈ വ്യത്യസ്ത തൊഴിൽരൂപങ്ങൾ മനുഷ്യ തൊഴിൽശക്തിയുടെ പൊതുവായ സാമൂഹിക അളവായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ അമൂർത്ത തൊഴിൽ പ്രത്യേക തൊഴിൽരൂപങ്ങളെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല; അവയ്ക്കിടയിൽ ഒരു പൊതുവായ സാമൂഹിക അളവ് രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഒരു പാളിയിൽനിന്ന് മറ്റൊരു പാളിയിലേക്കുള്ള ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമായി കാണാം. താഴത്തെ പാളിയിൽ തൊഴിൽ പ്രത്യേകവും ഗുണപരവുമായ പ്രവർത്തനമാണ്; ഉയർന്ന സാമൂഹിക പാളിയിൽ അതേ തൊഴിൽ പൊതുവായ സാമൂഹിക തൊഴിൽശക്തിയുടെ രൂപമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം ഒരു നിശ്ചലമായ അളവല്ല എന്നതാണ് ഈ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഏറ്റവും ചലനാത്മകമായ വശം. സാങ്കേതികവിദ്യ മാറുന്നു, യന്ത്രങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുന്നു, തൊഴിലാളികളുടെ വൈദഗ്ധ്യം ഉയരുന്നു, തൊഴിൽവിഭജനം ആഴപ്പെടുന്നു, ഗതാഗതവും ആശയവിനിമയവും മെച്ചപ്പെടുന്നു, ഉൽപ്പാദനസംഘടന മാറുന്നു. അതിനനുസരിച്ച് ഒരു ചരക്ക് നിർമ്മിക്കാൻ സമൂഹത്തിന് സാധാരണയായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയവും മാറുന്നു. ഇന്നലെ പത്ത് മണിക്കൂർ ആവശ്യമായിരുന്ന ഉൽപ്പാദനം ഇന്ന് ഒരു മണിക്കൂറിൽ സാധ്യമാകാം. അപ്പോൾ പഴയ ഉൽപ്പാദനരീതിയിൽ കൂടുതൽ സമയം ചെലവഴിച്ച തൊഴിലാളിയുടെ വ്യക്തിപരമായ തൊഴിൽ യാഥാർത്ഥ്യമാണെങ്കിലും അതിന്റെ മുഴുവൻ സമയവും സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയമായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുകയില്ല. ഇവിടെ വ്യക്തിഗത തൊഴിലും സാമൂഹിക തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്റ്റിക്കൽ വ്യത്യാസം വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ഈ ആശയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിൽ കൂടുതൽ പൊതുവായി വികസിപ്പിക്കാം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ തൊഴിൽസമയം ഒരു പ്രാദേശിക അളവാണ്; സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം സമഗ്ര ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥയുടെ അവസ്ഥയിൽനിന്ന് നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല അളവാണ്. അതിനാൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ സാമൂഹിക അർത്ഥം അവന്റെ വ്യക്തിഗത സാഹചര്യത്തിൽ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അവൻ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന സമഗ്ര ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥയുടെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും സാങ്കേതികനിലവാരവും അവന്റെ തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ സാമൂഹിക മൂല്യത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇതുവഴി ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിലെ ഒരു അടിസ്ഥാന ആശയം സാമ്പത്തികരംഗത്ത് പ്രയോഗിക്കാം: ഒരു ഘടകത്തിന്റെ ഗുണം അതിന്റെ ഒറ്റപ്പെട്ട അസ്തിത്വത്തിൽ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അത് ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന സമഗ്രവ്യവസ്ഥയുടെ അവസ്ഥയും അതിന്റെ ഗുണത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു.
ഇവിടെ സമയം തന്നെ ഒരു സാമ്പത്തിക ശക്തിയായി മാറുന്നു. ഒരു മണിക്കൂർ ഭൗതികമായി എല്ലായിടത്തും ഒരേ ദൈർഘ്യമുള്ളതാണ്. എന്നാൽ ഒരു മണിക്കൂറിൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാവുന്ന വസ്തുക്കളുടെ അളവ് വ്യത്യസ്ത ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥകളിൽ വ്യത്യസ്തമാണ്. കൈത്തൊഴിൽ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഒരു ഉൽപ്പാദനരീതിയിൽ ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് ഒരു മണിക്കൂറിൽ ഒരു ഉൽപ്പന്നം മാത്രമേ നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയൂ. ആധുനിക യന്ത്രവൽക്കരിച്ച ഉൽപ്പാദനത്തിൽ അതേ തൊഴിലാളിയുടെ ഒരു മണിക്കൂർ നൂറുകണക്കിന് ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കാളിയാകാം. അതിനാൽ ഭൗതികസമയം മാറിയിട്ടില്ലെങ്കിലും അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദകശേഷി മാറിയിരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സമയം ഒരു ശൂന്യമായ പശ്ചാത്തലമല്ല; അതിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഉൽപ്പാദകബന്ധങ്ങളുടെ സാന്ദ്രത അനുസരിച്ച് അതിന്റെ പ്രായോഗിക സാമൂഹിക ഫലം മാറുന്നു.
ഇതിൽനിന്നാണ് ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടത്തിന്റെ പ്രശ്നത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കേണ്ടത്. ഒരു ഉൽപ്പാദനസ്ഥാപനം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അളവ് വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഓരോ ഉൽപ്പന്നത്തിനുമുള്ള ശരാശരി ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് കുറയുന്ന അവസ്ഥയാണ് ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടം. എന്നാൽ ഈ പ്രതിഭാസത്തെ വെറും വലിയ തോതിൽ കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിന്റെ ഫലമായി കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അളവ് വർധിക്കുമ്പോൾ തൊഴിൽവിഭജനം കൂടുതൽ ആഴപ്പെടുന്നു, പ്രത്യേക യന്ത്രങ്ങളുടെ ഉപയോഗം കൂടുതൽ പ്രായോഗികമാകുന്നു, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ വലിയ അളവിൽ വാങ്ങുന്നതിലൂടെ ചെലവ് കുറയുന്നു, ഗവേഷണത്തിന്റെയും ഭരണത്തിന്റെയും ചെലവുകൾ കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിലേക്ക് വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, ഗതാഗതവും വിതരണവും കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമാകുന്നു. അതായത് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അളവ് വർധിക്കുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറുന്നു.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിലെ അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ചെറിയ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ ഒരാൾ പല ജോലികളും നിർവഹിക്കാം. ഉൽപ്പാദനം വർധിക്കുമ്പോൾ ഓരോ തൊഴിലാളിയും പ്രത്യേക ജോലിയിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. കൂടുതൽ വലിയ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പ്രത്യേക യന്ത്രങ്ങൾ സാമ്പത്തികമായി പ്രായോഗികമാകുന്നു. അതിലും വലിയ തോതിൽ യന്ത്രങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ മുഴുവൻ ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയും ഒരു ഏകീകൃത സംവിധാനമായി മാറുന്നു. ഇവിടെ അളവിന്റെ വർധന വെറും അളവായി തുടരുന്നില്ല; അത് ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഗുണപരമായ ഘടനയെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടം അളവിന്റെ മാറ്റം ഗുണപരമായ പുതിയ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളിലേക്ക് ഉയരുന്ന ഒരു ഡയലക്റ്റിക്കൽ പ്രക്രിയയായി കാണാം.
ഒരു വലിയ ഉൽപ്പാദനസംവിധാനത്തിന്റെ കാര്യക്ഷമത അതിലെ ഓരോ ഘടകത്തിന്റെയും കാര്യക്ഷമതയുടെ ലളിതമായ കൂട്ടമല്ല എന്നതാണ് ഇതിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന കാര്യം. തൊഴിലാളികൾ, യന്ത്രങ്ങൾ, വൈദ്യുതി, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ, അറിവ്, ഗതാഗതം, വിവരവിനിമയം, ഭരണസംവിധാനം എന്നിവ പരസ്പരം യോജിച്ച രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ അവയുടെ ബന്ധത്തിൽനിന്ന് പുതിയൊരു കൂട്ടായ ഉൽപ്പാദകശേഷി ഉദിക്കുന്നു. ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളിൽ കാണാത്ത ഒരു ഗുണം അവയുടെ സംയോജനത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് ഉദ്ഭവഗുണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിൽ സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയമാണിത്. ഉൽപ്പാദകശക്തി വ്യക്തികളുടെ തുകയല്ല; വ്യക്തികൾ, ഉപകരണങ്ങൾ, അറിവ്, പ്രകൃതി, സംഘടന എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും പുതിയൊരു ഉൽപ്പാദകശക്തി ഉദിക്കുന്നു.
എന്നാൽ ഈ സംയോജനം അനന്തമായി കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുകയില്ല. ഒരു ഘട്ടത്തിനു ശേഷം വലിയ സ്ഥാപനത്തിന്റെ വലുപ്പം തന്നെ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഭരണസംവിധാനം സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു, വിവരവിനിമയത്തിൽ വൈകലുണ്ടാകുന്നു, തീരുമാനമെടുക്കൽ മന്ദഗതിയിലാകുന്നു, നിയന്ത്രണച്ചെലവ് വർധിക്കുന്നു, ഗുണനിലവാരം നിലനിർത്തുന്നത് പ്രയാസകരമാകുന്നു. അപ്പോൾ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടം ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുകയും ഒരു ഘട്ടത്തിൽ അപനേട്ടമായി മാറുകയും ചെയ്യാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇത് വളരെ വ്യക്തമായി വിശദീകരിക്കാം. ഒരു ഘട്ടംവരെ സംയോജകബലം വർധിക്കുന്നത് കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ സംയോജനം അതിരുകടക്കുമ്പോൾ അതേ സങ്കീർണ്ണത വിയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. അങ്ങനെ സംയോജകബലത്തിന്റെ വളർച്ച തന്നെ പുതിയ വിയോജകബലത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്കുള്ള സാഹചര്യമായി മാറുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി ഒരു നിശ്ചലമായ സംഖ്യയല്ല. സാങ്കേതികവിദ്യ മാറുമ്പോൾ അത് മാറുന്നു; ഗതാഗതം മെച്ചപ്പെടുമ്പോൾ മാറുന്നു; ഊർജ്ജലഭ്യത മാറുമ്പോൾ മാറുന്നു; വിപണിയുടെ വലുപ്പം മാറുമ്പോൾ മാറുന്നു; തൊഴിലാളികളുടെ വൈദഗ്ധ്യം മാറുമ്പോൾ മാറുന്നു. ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി മറ്റൊരു ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ അപര്യാപ്തമോ അമിതമോ ആകാം. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമതയുടെ സമതുലിതാവസ്ഥ ഒരു നിശ്ചല ബിന്ദുവല്ല; സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പുനഃസന്തുലനം വഴി രൂപപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്.
ഇപ്പോൾ തൊഴിൽമൂല്യ സിദ്ധാന്തവും ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടവും തമ്മിലുള്ള നേരിട്ടുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി വർധിക്കുമ്പോൾ തൊഴിൽവിഭജനം ആഴപ്പെടുകയും യന്ത്രങ്ങളുടെ ഉപയോഗം കാര്യക്ഷമമാകുകയും ഉൽപ്പാദനസംഘടന മെച്ചപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി ഒരു യൂണിറ്റ് ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിക്കാൻ ആവശ്യമായ സാമൂഹിക തൊഴിൽസമയം കുറയാം. സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയുമ്പോൾ ആ ചരക്കിന്റെ മൂല്യത്തിൽ താഴോട്ടുള്ള സമ്മർദ്ദം ഉണ്ടാകും. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വകാര്യ ചെലവ് കുറയ്ക്കുന്നതിൽ മാത്രമല്ല, സാങ്കേതികവിദ്യ സമൂഹത്തിൽ വ്യാപകമായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സാമൂഹിക മൂല്യബന്ധങ്ങളെയും മാറ്റുന്നതിലാണ് അതിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പ്രാധാന്യം.
എന്നാൽ ഇവിടെ സ്വകാര്യ ഉൽപ്പാദനച്ചെലവും സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മറക്കരുത്. ഒരു സ്ഥാപനം മറ്റൊരു സ്ഥാപനത്തേക്കാൾ കുറഞ്ഞ സ്വകാര്യ ചെലവിൽ ഒരു ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ അതിന് അധികലാഭം ലഭിക്കാം. എന്നാൽ ആ സാങ്കേതികവിദ്യ വ്യവസായമൊട്ടാകെ വ്യാപകമായി സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടാൽ സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം തന്നെ കുറയും. അപ്പോൾ മുൻപ് പ്രത്യേക സാങ്കേതിക മേന്മയായി ഉണ്ടായിരുന്ന നേട്ടം ക്രമേണ പൊതുവായ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനനിലവാരമായി മാറുന്നു. ഇതാണ് വ്യക്തിഗത ഉൽപ്പാദനക്ഷമത സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയായി മാറുന്ന ഡയലക്റ്റിക്കൽ പ്രക്രിയ.
ഒരു സ്ഥാപനം പുതിയ യന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഒരു ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിക്കാൻ ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം പകുതിയായി കുറയ്ക്കുന്നു എന്ന് കരുതാം. തുടക്കത്തിൽ ആ സ്ഥാപനം അതിന്റെ എതിരാളികളേക്കാൾ കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുകയും അധികലാഭം നേടുകയും ചെയ്യും. എന്നാൽ മത്സരത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദം മറ്റു സ്ഥാപനങ്ങളെയും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കും. ഒടുവിൽ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സാധാരണ ഉൽപ്പാദനരീതിയായി മാറും. അപ്പോൾ വ്യവസായത്തിന്റെ സാമൂഹിക ശരാശരി തൊഴിൽസമയം കുറയും. അതോടെ ചരക്കിന്റെ സാമൂഹിക മൂല്യബന്ധവും മാറും. ഇവിടെ ഒരു വ്യക്തിഗത സ്ഥാപനത്തിൽ ആരംഭിച്ച മാറ്റം വ്യവസായത്തിലേക്കും അവിടെനിന്ന് സമഗ്ര സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. ഒരു താഴ്ന്ന പാളിയിലെ മാറ്റം ഉയർന്ന പാളിയിൽ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്കൽ പ്രക്രിയയാണിത്.
ഇതിലൂടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്റ്റിക്കൽ വിരോധാഭാസവും വ്യക്തമാകുന്നു. തൊഴിൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിക്കുമ്പോൾ ഓരോ യൂണിറ്റ് ഉൽപ്പന്നത്തിനും ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം ആകെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അളവ് വർധിക്കാം. ഒരു തൊഴിലാളി മുമ്പ് പത്ത് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ ഇപ്പോൾ നൂറ് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചേക്കാം. ഓരോ ഉൽപ്പന്നത്തിലും അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന തൊഴിൽ കുറയുന്നു; എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ആകെ വ്യാപ്തി വർധിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു യൂണിറ്റ് ഉൽപ്പന്നത്തിലെ മൂല്യസാന്ദ്രത കുറയുമ്പോഴും സമൂഹത്തിന്റെ മൊത്തം ഉൽപ്പാദകശേഷി വർധിക്കുന്നു. ഇത് സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ അടിസ്ഥാന ഡയലക്റ്റിക്കൽ സ്വഭാവമാണ്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ “മൂല്യസാന്ദ്രത” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്. ഒരു യൂണിറ്റ് ഉൽപ്പന്നത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയത്തെ അതിന്റെ മൂല്യസാന്ദ്രതയായി കാണാം. സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയും മെച്ചപ്പെടുമ്പോൾ മൂല്യസാന്ദ്രത കുറയാം. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ആകെ വ്യാപ്തി വർധിക്കുന്നതിനാൽ സമൂഹത്തിന്റെ ആകെ വസ്തുനിർമ്മാണ ശേഷി വർധിക്കുന്നു. അങ്ങനെ സാമ്പത്തിക പുരോഗതി പലപ്പോഴും ഓരോ വസ്തുവിലും അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന തൊഴിൽ കുറയുകയും ആകെ ലഭ്യമായ വസ്തുക്കളുടെ അളവ് വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രൂപത്തിലാണ് നടക്കുന്നത്.
മൂലധനസമാഹരണത്തിന്റെ ചലനവും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വലിയ തോതിലുള്ള ഉൽപ്പാദനത്തിന് വലിയ യന്ത്രങ്ങളും അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളും ഗവേഷണവും വിപുലമായ വിതരണശൃംഖലയും ധനസ്രോതസ്സുകളും ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടം വലിയ മൂലധനത്തിന് കൂടുതൽ മത്സരശേഷി നൽകുന്നു. വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ കൂട്ടമായി വാങ്ങാനും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ വലിയ നിക്ഷേപം നടത്താനും ഗവേഷണത്തിനായി കൂടുതൽ വിഭവങ്ങൾ വിനിയോഗിക്കാനും വിപണിയിൽ വ്യാപകമായി പ്രവർത്തിക്കാനും കഴിയും. ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് ഈ നേട്ടങ്ങൾ പരിമിതമായിരിക്കും. ഇതിന്റെ ഫലമായി വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ കൂടുതൽ വലുതാകുകയും ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ പിന്നിലാകുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവണത ഉണ്ടാകുന്നു.
ഇങ്ങനെ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടം സാങ്കേതിക കാര്യക്ഷമതയുടെ ശക്തി മാത്രമല്ല; അത് മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെയും കേന്ദ്രീഭവനത്തിന്റെയും ശക്തിയുമാകുന്നു. കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദകശേഷിയുള്ള വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ വിപണിയിൽ കൂടുതൽ പങ്ക് നേടുന്നു. ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ പുറത്താക്കപ്പെടുകയോ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുകയോ ചെയ്യാം. ഇതോടെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം വർധിക്കുമ്പോഴും ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥത കൂടുതൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാം. കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ തൊഴിലും അറിവും സഹകരണവും ചേർന്നാണ് ഉൽപ്പാദനം നടക്കുന്നത്; എന്നാൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം കുറച്ച് വലിയ മൂലധനകേന്ദ്രങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഉൽപ്പാദനശക്തികളുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും ഉടമസ്ഥതയുടെ സ്വകാര്യ കേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലുള്ള ഈ വിരോധാഭാസം മാർക്സിന്റെ മൂലധനവാദ വിശകലനത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളിലൊന്നാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ വിരോധാഭാസത്തെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹികബന്ധമായി കാണാം. ആധുനിക ഉൽപ്പാദനം ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലെ മനുഷ്യരെ, യന്ത്രങ്ങളെ, അറിവിനെ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളെ, ഗതാഗതസംവിധാനങ്ങളെ, ഊർജ്ജത്തെ, വിവരവിനിമയത്തെ എന്നിവയെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ബന്ധങ്ങളുടെ സാന്ദ്രത ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സംയോജകബലം വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും കുറച്ച് സ്ഥാപനങ്ങളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ അതേ സമഗ്രവ്യവസ്ഥയിൽ പുതിയ വിയോജകബലങ്ങൾ വളരുന്നു. അതിനാൽ ആധുനിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ വളർച്ച അതിന്റെ ആന്തരിക വിരോധാഭാസങ്ങളെയും ഒരേസമയം വികസിപ്പിക്കുന്നു.
ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് കൂടുതൽ പുതിയൊരു രൂപം നൽകുന്നു. ഒരു ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പന്നം ഒരിക്കൽ സൃഷ്ടിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ അതിന്റെ അധിക പകർപ്പുകൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിനുള്ള ചെലവ് വളരെ കുറവായിരിക്കാം. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടം ഭൗതിക വ്യവസായങ്ങളേക്കാൾ വളരെ ഉയർന്ന തോതിൽ പ്രകടമാകാം. എന്നാൽ ഈ കുറഞ്ഞ പുനരുത്പാദനച്ചെലവ് മനുഷ്യ തൊഴിൽ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. സോഫ്റ്റ്വെയർ വികസനം, ഗവേഷണം, വിവരശേഖരണം, വിവരസംസ്കരണം, ഉള്ളടക്കസൃഷ്ടി, അടിസ്ഥാനസൗകര്യപരിപാലനം, കൃത്രിമബുദ്ധിയുടെ പരിശീലനം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സങ്കീർണ്ണമായ മനുഷ്യ തൊഴിൽശൃംഖലകളെ ആശ്രയിക്കുന്നു. വ്യത്യാസം തൊഴിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതിലല്ല; തൊഴിൽ മൂല്യനിർമ്മാണത്തിന്റെ വിവിധ പാളികളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുകയും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുകയും ചെയ്യുന്നതിലാണ്.
ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകളിൽ കൂടുതൽ ആളുകൾ ചേരുമ്പോൾ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ശൃംഖലയുടെ ഉപയോഗമൂല്യം തന്നെ വർധിക്കുന്നു. ഒരാൾ മാത്രം ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു ആശയവിനിമയ ശൃംഖലയുടെ പ്രയോജനം പരിമിതമാണ്. എന്നാൽ ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ ശൃംഖലയിൽനിന്ന് വ്യക്തിഗത ഉപയോഗങ്ങളുടെ തുകയേക്കാൾ വ്യത്യസ്തമായ ഒരു കൂട്ടായ ഗുണം ഉദിക്കുന്നു. ഇവിടെ ബന്ധങ്ങളുടെ അളവ് തന്നെ ഒരു പുതിയ ഗുണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിലെ അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലും വ്യക്തമായി കാണാം.
സ്വയംപ്രവർത്തന സാങ്കേതികവിദ്യയും യന്ത്രവൽക്കരണവും ഈ ഡയലക്റ്റിക്കൽ ചലനത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. യന്ത്രങ്ങൾ ആവർത്തനപരമായ മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ ഓരോ ഉൽപ്പന്നത്തിനും ആവശ്യമായ നേരിട്ടുള്ള തൊഴിൽസമയം കുറയുന്നു. ഇത് മനുഷ്യനെ കഠിനമായ ശാരീരിക തൊഴിലിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കാനുള്ള വലിയ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ മൂലധനവാദ സാഹചര്യത്തിൽ ഈ സാങ്കേതികവിദ്യ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം, കൂടുതൽ വിപണി, കൂടുതൽ ലാഭം, കൂടുതൽ മൂലധനസമാഹരണം എന്നിവയ്ക്കായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യവിമോചനത്തിനുള്ള സാധ്യതയും മൂലധനസമാഹരണത്തിന്റെ ഉപാധിയാകാനുള്ള സാധ്യതയും ഒരേസമയം വഹിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അതിന്റെ ഡയലക്റ്റിക്കൽ സ്വഭാവം.
ഇതോടെ സാമ്പത്തികവികസനത്തെ ഒരു നേരിട്ടുള്ള കാരണ-ഫല ശൃംഖലയായി കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. തൊഴിൽ ഉൽപ്പാദനത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദനം സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ചയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി വർധിപ്പിക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയത്തെ മാറ്റുന്നു; അതിലൂടെ മൂല്യബന്ധങ്ങൾ മാറുന്നു; മൂല്യബന്ധങ്ങൾ ലാഭത്തെയും മൂലധനസമാഹരണത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു; മൂലധനസമാഹരണം വീണ്ടും സാങ്കേതികവിദ്യയിലും തൊഴിൽസംഘടനയിലും മാറ്റം വരുത്തുന്നു. ഓരോ ഘടകവും മറ്റൊന്നിനെ സ്വാധീനിക്കുകയും അതിൽനിന്ന് തിരിച്ചും സ്വാധീനം ഏറ്റുവാങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ പരസ്പരപ്രതികരണചക്രങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ഒരു ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥയാണ്.
ഈ നിലയിൽ മാർക്സിന്റെ തൊഴിൽമൂല്യ സിദ്ധാന്തത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ മൂല്യം ഒരു വസ്തുവിനുള്ളിൽ അടച്ചുവെച്ചിരിക്കുന്ന നിശ്ചലമായ ഗുണമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. അത് മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉൽപ്പാദനസംഘടനയും സാമൂഹിക തൊഴിൽവിഭജനവും വിപണിയും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ഗുണമാണ്. അതുപോലെ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയും വെറും സ്ഥാപനത്തിന്റെ വലുപ്പമല്ല. ഉൽപ്പാദനഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ വ്യാപ്തിയും സാന്ദ്രതയും ഗുണവും മാറുന്ന പ്രക്രിയയാണ് അത്. ഈ ബന്ധങ്ങളുടെ ഗുണപരമായ മാറ്റത്തിൽനിന്നാണ് പുതിയ ഉൽപ്പാദകശേഷികൾ ഉദിക്കുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് തൊഴിൽ, മൂല്യം, ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ ചലനപ്രക്രിയയായി കാണാം. മനുഷ്യ തൊഴിൽ ഉൽപ്പാദനത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. തൊഴിൽ സാമൂഹികമായി വിഭജിക്കപ്പെടുകയും യന്ത്രങ്ങളുമായി സംയോജിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദകശേഷി ഉയരുന്നു. ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി വർധിക്കുമ്പോൾ സംയോജകബലം ശക്തമാകുന്നു. സംയോജനം പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയുന്നു. ഓരോ ഉൽപ്പന്നത്തിലുമുള്ള മൂല്യസാന്ദ്രത കുറയാം. എന്നാൽ ആകെ ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിക്കുന്നു. അതേ സമയം അതിരുകടന്ന സംയോജനം സങ്കീർണ്ണതയും വിയോജകബലങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വലിയ ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമാകുന്നതിനൊപ്പം കൂടുതൽ പരസ്പരാശ്രിതവും ചിലപ്പോൾ കൂടുതൽ ദുർബലവുമായിത്തീരുന്നു.
ഇവിടെനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ ഒരു വിശാലമായ സാമ്പത്തിക നിയമം രൂപപ്പെടുത്താം. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അളവിലുള്ള മാറ്റം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഗുണത്തെ മാറ്റുന്നു; ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഗുണത്തിലെ മാറ്റം തൊഴിൽശേഷിയുടെ സാമൂഹികസംഘടനയെ മാറ്റുന്നു; സാമൂഹിക തൊഴിൽസംഘടനയിലെ മാറ്റം സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയത്തെ മാറ്റുന്നു; തൊഴിൽസമയത്തിലെ മാറ്റം മൂല്യബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു; മൂല്യബന്ധങ്ങളിലെ മാറ്റം മൂലധനസമാഹരണത്തെയും ഉടമസ്ഥതയെയും മാറ്റുന്നു; ഉടമസ്ഥതയിലെ മാറ്റം വീണ്ടും ഉൽപ്പാദനസംഘടനയെയും സാങ്കേതികവിദ്യയെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. അങ്ങനെ സാമ്പത്തികവികസനം ഒരു രേഖീയ പുരോഗതിയല്ല; സ്വയം സ്വാധീനിക്കുകയും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രതികരണചക്രമാണ്.
ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ മാർക്സിന്റെ തൊഴിൽമൂല്യ സിദ്ധാന്തം ഒരു പഴയ സാമ്പത്തിക സിദ്ധാന്തമായി മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അത് മനുഷ്യ തൊഴിൽ എങ്ങനെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയായി മാറുന്നു, സാങ്കേതികവിദ്യ എങ്ങനെ ആ തൊഴിൽശേഷിയെ ഗുണപരമായി മാറ്റുന്നു, ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി എങ്ങനെ പുതിയ ബന്ധസാന്ദ്രത സൃഷ്ടിക്കുന്നു, ആ ബന്ധസാന്ദ്രത എങ്ങനെ പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം എങ്ങനെ മാറുന്നു, അതിലൂടെ മൂല്യത്തിന്റെ സാമൂഹികരൂപം എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതിനെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശക്തമായ അടിത്തറയായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സ് ഈ ചലനത്തെ സംയോജകബലം, വിയോജകബലം, അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം, ഉദ്ഭവഗുണം, പാളികളിലൂടെയുള്ള പരിവർത്തനം, ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കൂടുതൽ സമഗ്രമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.
അവസാനമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, മൂല്യം ഒരു വസ്തുവിന്റെ ഉള്ളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന നിശ്ചലമായ അളവല്ല; ചലിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. തൊഴിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഒറ്റപ്പെട്ട പരിശ്രമമല്ല; സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷികളുടെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന പ്രവർത്തനമാണ്. ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി വെറും വലുപ്പമല്ല; ഉൽപ്പാദകഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ സാന്ദ്രതയും വ്യാപ്തിയും വർധിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ വെറും യന്ത്രമല്ല; മുൻകാല സാമൂഹിക തൊഴിൽ സഞ്ചിതമായി ഇപ്പോഴത്തെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന രൂപമാണ്. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വെറും കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കാനുള്ള കഴിവല്ല; ഒരു നിശ്ചിത തൊഴിൽസമയത്തിൽ കൂടുതൽ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദകശേഷി സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. സാമ്പത്തികവളർച്ച വെറും സമ്പത്തിന്റെ അളവിലുള്ള വർധനയല്ല; സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനയാണ്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ മാർക്സിന്റെ തൊഴിൽമൂല്യ സിദ്ധാന്തവും ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഒരുമിച്ച് വായിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള ചലനനിയമം നമുക്ക് കണ്ടെത്താൻ കഴിയും: മനുഷ്യ തൊഴിൽ പ്രകൃതിയെയും ഉൽപ്പാദനോപാധികളെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും സംയോജിപ്പിച്ച് പുതിയ ഉൽപ്പാദകശക്തി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ സംയോജനം ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി വർധിപ്പിക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയത്തെ പുനഃക്രമീകരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ മൂല്യബന്ധങ്ങൾ മാറുന്നു; മൂല്യബന്ധങ്ങൾ മൂലധനസമാഹരണത്തെയും സാമൂഹിക അധികാരബന്ധങ്ങളെയും മാറ്റുന്നു; ആ മാറ്റങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ ഉൽപ്പാദനവിരോധാഭാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ ചലനത്തിലാണ് സാമ്പത്തികവ്യവസ്ഥയുടെ യഥാർത്ഥ ഡയലക്റ്റിക്കൽ സ്വഭാവം നിലകൊള്ളുന്നത്.
മുൻവിശകലനത്തിൽനിന്ന് ഒരു പടി കൂടി ആഴത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ, തൊഴിൽമൂല്യ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെയും ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടത്തിന്റെയും ബന്ധം വെറും ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് കുറയുന്നതിലും ഓരോ ഉൽപ്പന്നത്തിനുള്ള തൊഴിൽസമയം കുറയുന്നതിലും അവസാനിക്കുന്നില്ലെന്ന് കാണാം. ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി വർധിക്കുമ്പോൾ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ആന്തരിക ഘടന മാത്രമല്ല മാറുന്നത്; മുഴുവൻ വ്യവസായത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനഘടനയും മാറുന്നു. ഒരു പുതിയ യന്ത്രം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയർത്തുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലം ആ സ്ഥാപനത്തിനുള്ളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മത്സരത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദം മറ്റ് സ്ഥാപനങ്ങളെയും അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ സ്വീകരിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു. അങ്ങനെ വ്യക്തിഗത സ്ഥാപനത്തിലെ സാങ്കേതിക നേട്ടം ക്രമേണ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പൊതുവായ നിലവാരമായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, പ്രാദേശികമായ ഒരു മാറ്റം സമഗ്രവ്യവസ്ഥയിലേക്ക് പടർന്ന് അതിന്റെ ഉയർന്ന പാളിയിൽ പുതിയൊരു ഗുണപരമായ അവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇവിടെ വ്യക്തിഗത ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനമാണ്. ഒരു സ്ഥാപനം നിലവിലുള്ള സാമൂഹിക ശരാശരിയേക്കാൾ ഉയർന്ന സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിന് ഒരു പ്രത്യേക നേട്ടം ലഭിക്കുന്നു. അതേ ഉൽപ്പന്നം സമൂഹത്തിലെ മറ്റു സ്ഥാപനങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നതിനെക്കാൾ കുറഞ്ഞ തൊഴിൽസമയംകൊണ്ട് നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയുന്നതിനാൽ, വിപണിയിൽ നിലവിലുള്ള സാമൂഹിക മൂല്യബന്ധവും ആ സ്ഥാപനത്തിന്റെ വ്യക്തിഗത ഉൽപ്പാദനച്ചെലവും തമ്മിൽ ഒരു വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ വ്യത്യാസം താൽക്കാലിക അധികലാഭത്തിന്റെ ഉറവിടമാകാം. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ വ്യാപകമായി പടർന്നുപിടിച്ചാൽ ഈ വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാകുന്നു. അപ്പോൾ പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ സമൂഹത്തിന്റെ സാധാരണ ഉൽപ്പാദനനിലവാരമായി മാറുകയും സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ മൂലധനവാദത്തിലെ മത്സരം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സ്വകാര്യലാഭത്തിനായുള്ള പോരാട്ടം മാത്രമല്ല; അത് സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയെ നിരന്തരം പുനഃക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ശക്തിയുമാണ്.
ഇതിന്റെ ഫലമായി മത്സരത്തിന് ഒരു വിചിത്രമായ ഡയലക്റ്റിക്കൽ സ്വഭാവം ലഭിക്കുന്നു. ഓരോ മൂലധനവും സ്വന്തം ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയർത്താനും ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ മൂലധനവും ഒറ്റയ്ക്ക് കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമാകാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിന്റെ കൂട്ടായ ഫലമായി മുഴുവൻ വ്യവസായത്തിന്റെയും ശരാശരി ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയരുന്നു. അങ്ങനെ വ്യക്തിഗത മൂലധനങ്ങളുടെ മത്സരം സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വികസനം വീണ്ടും മത്സരം കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു. ഇന്നത്തെ സാങ്കേതിക മേന്മ നാളത്തെ സാധാരണ നിലവാരമായി മാറുന്നു. ഇന്നത്തെ അധികലാഭം നാളത്തെ മത്സരത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമായി മാറുന്നു. അതിനാൽ മൂലധനവാദത്തിലെ സാങ്കേതിക പുരോഗതി ഒരു അന്തിമ നേട്ടമല്ല; അത് അടുത്ത മത്സരഘട്ടത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഈ പ്രക്രിയയെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര പരിവർത്തനമായി കാണാം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദക ഘടകങ്ങളെ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ സംയോജകബലം വർധിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ പുതിയ സംയോജനം പഴയ സാങ്കേതികവിദ്യകളെയും പഴയ സ്ഥാപനങ്ങളെയും പഴയ തൊഴിൽരീതികളെയും വിഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു പുതിയ സംയോജനം തന്നെ പഴയ ഘടനയുടെ വിയോജനമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അതായത് സംയോജനവും വിയോജനവും പരസ്പരം പുറത്തുള്ള രണ്ട് ശക്തികളല്ല; ഒന്നിന്റെ വളർച്ച മറ്റൊന്നിന്റെ വളർച്ചയ്ക്കുള്ള സാഹചര്യമായി മാറുന്നു.
ഇവിടെ മാർക്സിന്റെ മൂലധനത്തിന്റെ ജൈവഘടന എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് എത്താം. ഉൽപ്പാദനത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന യന്ത്രങ്ങൾ, കെട്ടിടങ്ങൾ, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ, ഉപകരണങ്ങൾ തുടങ്ങിയ സഞ്ചിത തൊഴിൽരൂപങ്ങളെ മാർക്സിന്റെ വിശകലനത്തിൽ സ്ഥിരമൂലധനത്തിന്റെ ഭാഗമായി കാണാം; തൊഴിൽശക്തിക്കായി ചെലവഴിക്കുന്ന മൂലധനം ചലമൂലധനത്തിന്റെ ഭാഗമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാങ്കേതിക പുരോഗതിയും ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ വർധനയും സാധാരണയായി ഉൽപ്പാദനോപാധികളിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപം വർധിപ്പിക്കുകയും കൂടുതൽ യന്ത്രവൽക്കരിച്ച ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതോടെ ഒരു ഉൽപ്പാദനസംവിധാനത്തിൽ നേരിട്ടുള്ള മനുഷ്യ തൊഴിലും സഞ്ചിതമായ മുൻകാല തൊഴിലും തമ്മിലുള്ള അനുപാതം മാറുന്നു.
ഈ മാറ്റത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഒരു നിർണായക വിരോധാഭാസം കാണാം. മനുഷ്യ തൊഴിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു; എന്നാൽ അതേ സമയം ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള തൊഴിൽഘടകം കുറയുന്നു. ഒരു തൊഴിലാളിക്ക് കൂടുതൽ യന്ത്രങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാനും കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാനും കഴിയുന്നു. അതായത് ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ ഉൽപ്പാദകശേഷി വർധിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിൽ നേരിട്ട് അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന മനുഷ്യ തൊഴിൽസമയം കുറയുന്നു. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യ തൊഴിൽശേഷിയെ ഒരേസമയം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ഒരു യൂണിറ്റ് ഉൽപ്പന്നത്തിൽ അതിന്റെ നേരിട്ടുള്ള സാന്നിധ്യം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് ആധുനിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പ്രധാന ഡയലക്റ്റിക്കൽ വിരോധാഭാസങ്ങളിൽ ഒന്ന്.
ഇതിൽനിന്ന് ലാഭനിരക്കിന്റെ പ്രശ്നത്തിലേക്കും പ്രവേശിക്കാം. മാർക്സിന്റെ വിശകലനത്തിൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ ഫലമായി മൂലധനത്തിന്റെ യന്ത്രവൽക്കൃത ഘടകം വർധിക്കുകയും ജീവനുള്ള തൊഴിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നതിന്റെ അനുപാതം മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിന്റെ പ്രത്യേക ഉറവിടമായി മാർക്സിസ്റ്റ് വിശകലനം ജീവനുള്ള തൊഴിലിനെയാണ് കാണുന്നത്. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയർത്തുമ്പോഴും മൂലധനത്തിന്റെ ഘടനയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റം ലാഭനിരക്കിന്മേൽ വിരുദ്ധമായ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ഇതാണ് മാർക്സിന്റെ ലാഭനിരക്ക് താഴോട്ടു വീഴാനുള്ള പ്രവണതയെക്കുറിച്ചുള്ള സിദ്ധാന്തത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പ്രധാന വഴികളിലൊന്ന്.
എന്നാൽ ഇതിനെ “ലാഭനിരക്ക് എല്ലായ്പ്പോഴും താഴുന്നു” എന്ന ലളിതമായ പ്രവചനമായി മനസ്സിലാക്കുന്നത് ശരിയല്ല. മാർക്സിന്റെ തന്നെ വിശകലനത്തിൽ ഈ പ്രവണതയെ പ്രതിരോധിക്കുന്ന നിരവധി ഘടകങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിച്ച് യന്ത്രങ്ങളുടെയും അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെയും മൂല്യം കുറയാം; തൊഴിലാളികളുടെ ഉപഭോഗവസ്തുക്കൾ കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെടാം; തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽശക്തിയുടെ പുനരുത്പാദനച്ചെലവ് കുറയാം; പുതിയ വിപണികൾ തുറക്കാം; ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി വർധിക്കാം; ലോകവിപണിയുടെ വ്യാപനം പുതിയ ലാഭസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ മൂലധനവാദത്തിന്റെ ചലനം ഒരു ഏകദിശയിലുള്ള ഇടിവല്ല; പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ പ്രവണതകളുടെ സംഘർഷമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇതിനെ വളരെ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാം. ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രവണത സ്വയം വളരുമ്പോൾ അതിന്റെ വിരുദ്ധപ്രവണതകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാഹചര്യവും അതേ സമയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ലാഭനിരക്കിന്മേൽ ഒരു പ്രത്യേക സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിച്ചാൽ, അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് കുറയ്ക്കുകയും വിപണി വ്യാപിപ്പിക്കുകയും പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു ശക്തി മറ്റൊരു ശക്തിയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ വളർച്ചയിലൂടെ പുതിയ പ്രതിരോധശക്തികളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സാമ്പത്തിക ചലനത്തെ ഒരു രേഖീയ പ്രവചനമല്ല, പരസ്പരം പ്രതികരിക്കുന്ന പ്രവണതകളുടെ സമഗ്ര ചലനമായി കാണണം.
ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടം ഇവിടെ മറ്റൊരു നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. വലിയ തോതിൽ ഉൽപ്പാദനം നടത്തുമ്പോൾ യന്ത്രങ്ങൾ കൂടുതൽ പൂർണ്ണമായി ഉപയോഗിക്കാം. ഗവേഷണച്ചെലവ് കൂടുതൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിലേക്ക് വിഭജിക്കാം. അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ വലിയ അളവിൽ വാങ്ങാം. ഗതാഗതവും സംഭരണവും കൂടുതൽ ക്രമീകരിക്കാം. തൊഴിൽവിഭജനം കൂടുതൽ ആഴപ്പെടുത്താം. ഈ ഘടകങ്ങളെല്ലാം ചേർന്ന് ഒരു യൂണിറ്റ് ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ സാമൂഹിക തൊഴിൽ ആവശ്യം കുറയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ നേട്ടം മൂല്യസൃഷ്ടിയുടെ സാമൂഹിക അളവിനെ തന്നെ മാറ്റുന്ന ഒരു ശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
എന്നാൽ വലിയ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി പുതിയൊരു പ്രശ്നവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥ വലുതാകുമ്പോൾ അതിന്റെ ഓരോ ഘടകവും കൂടുതൽ പരസ്പരാശ്രിതമാകുന്നു. ഒരു ഘടകത്തിലെ തടസ്സം മറ്റുപല ഘടകങ്ങളെയും ബാധിക്കാം. ചെറിയ ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥയിൽ ഒരു പ്രശ്നം പ്രാദേശികമായി തുടരാം; വലിയ പരസ്പരബന്ധിത വ്യവസ്ഥയിൽ അതേ പ്രശ്നം വ്യാപകമായ പ്രതിസന്ധിയായി മാറാം. അതിനാൽ ബന്ധങ്ങളുടെ വർധനവ് കാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുന്നതിനൊപ്പം സംവിധാനപരമായ ദുർബലതയും വർധിപ്പിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിൽ ഇതിനെ സംയോജകബലത്തിന്റെ ഇരട്ടഫലമായി കാണാം. കൂടുതൽ സംയോജനം കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമത നൽകുന്നു; എന്നാൽ കൂടുതൽ സംയോജനം കൂടുതൽ പരസ്പരാശ്രിതത്വവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇതിൽനിന്ന് സാമ്പത്തിക പ്രതിരോധശേഷിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ ആശയം വികസിപ്പിക്കാം. ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ കാര്യക്ഷമതയും അതിന്റെ പ്രതിരോധശേഷിയും ഒരേ കാര്യമല്ല. വളരെ കേന്ദ്രീകൃതവും പരമാവധി കാര്യക്ഷമവുമായ ഒരു ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥ സാധാരണ സാഹചര്യങ്ങളിൽ കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം നടത്താം. എന്നാൽ അപ്രതീക്ഷിതമായ ഒരു തടസ്സം വന്നാൽ അതിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരാശ്രിതത്വം വലിയ നഷ്ടത്തിന് കാരണമാകാം. മറുവശത്ത്, ചില അധിക ശേഷികളും പ്രാദേശിക ഉൽപ്പാദനശേഷികളും നിലനിർത്തുന്ന ഒരു വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് കുറച്ചുകൂടി ഉയർന്ന സാധാരണ ചെലവ് ഉണ്ടായേക്കാം; എന്നാൽ പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് അത് കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളതായിരിക്കാം. അതിനാൽ പരമാവധി കാര്യക്ഷമതയും പരമാവധി പ്രതിരോധശേഷിയും തമ്മിൽ ഒരു ഡയലക്റ്റിക്കൽ ബന്ധമുണ്ട്.
ഇത് പ്രകൃതിവ്യവസ്ഥകളിലും കാണുന്ന ഒരു പൊതുതത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. അത്യന്തം ഏകവിളകൃഷി ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ വലിയ തോതിലുള്ള ഉൽപ്പാദനക്ഷമത നൽകാം. എന്നാൽ ജനിതക വൈവിധ്യം കുറയുന്നതിനാൽ ഒരു രോഗാണുവോ കീടമോ വ്യാപകമായി ബാധിക്കുമ്പോൾ വലിയ നഷ്ടം സംഭവിക്കാം. കൂടുതൽ വൈവിധ്യമുള്ള വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ കുറവ് പരമാവധി ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉണ്ടായേക്കാം; എന്നാൽ അതിന് കൂടുതൽ പ്രതിരോധശേഷി ഉണ്ടാകാം. സാമ്പത്തിക ഉൽപ്പാദനവ്യവസ്ഥകളിലും അളവും വൈവിധ്യവും കേന്ദ്രീകരണവും വികേന്ദ്രീകരണവും തമ്മിലുള്ള ഈ ബന്ധം പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിൽ ഇത് സംയോജനവും വൈവിധ്യവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയായി കാണാം.
ഇതോടെ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ മറ്റൊരു രൂപം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനത്തിനുള്ളിലെ വ്യാപ്തിനേട്ടം മാത്രമല്ല, ഒരു സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലെ മുഴുവൻ ഉൽപ്പാദനശൃംഖലയുടെ വ്യാപ്തിയും പ്രധാനമാണ്. ഒരു വലിയ വാഹനനിർമ്മാണശാലയുടെ കാര്യക്ഷമത അതിന്റെ സ്വന്തം വലുപ്പംകൊണ്ട് മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അതിന്റെ പിന്നിൽ ഇരുമ്പ്, ഉരുക്ക്, ഗ്ലാസ്, റബർ, വൈദ്യുതോപകരണങ്ങൾ, അർദ്ധചാലകങ്ങൾ, യന്ത്രങ്ങൾ, സോഫ്റ്റ്വെയർ, ഗതാഗതം, ധനസഹായം, ഗവേഷണം തുടങ്ങിയ അനേകം വ്യവസായങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധമുണ്ട്. അതിനാൽ ആധുനിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽ “scale” എന്നത് സ്ഥാപനത്തിന്റെ വലുപ്പത്തിൽനിന്ന് വ്യവസായശൃംഖലയുടെ വലുപ്പത്തിലേക്ക് വികസിക്കുന്നു.
ഇവിടെ സാമൂഹിക തൊഴിൽ എന്ന ആശയത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വ്യാപ്തി കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിൽ നേരിട്ട് പ്രവർത്തിക്കുന്ന തൊഴിലാളിയുടെ തൊഴിൽ മാത്രമല്ല അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായത്. അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ നിർമ്മിച്ച തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽ, യന്ത്രങ്ങൾ നിർമ്മിച്ച തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽ, വൈദ്യുതി ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ച തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽ, ഗതാഗതം നടത്തിയ തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽ, ഗവേഷണം നടത്തിയ ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ തൊഴിൽ, വിവരസംവിധാനം പരിപാലിച്ച തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽ എന്നിങ്ങനെ അനേകം പാളികളിലെ തൊഴിൽ ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ആധുനിക ഉൽപ്പാദനം അതിനാൽ തൊഴിൽശക്തിയുടെ ഒരു ആഗോള ശൃംഖലയാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഓരോ ഉൽപ്പന്നവും ഒരു സാമൂഹിക ക്വാണ്ടം ഘടനയായി ചിന്തിക്കാവുന്നതാണ്. അതിന്റെ ദൃശ്യമായ ഭൗതികരൂപത്തിന് പിന്നിൽ അനവധി ഉൽപ്പാദനപാളികൾ സങ്കുചിതമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഒരു മൊബൈൽ ഉപകരണം ഒരു ചെറിയ ഭൗതിക വസ്തുവായി തോന്നിയാലും അതിന്റെ പിന്നിൽ ഖനനം, ലോഹസംസ്കരണം, രാസവ്യവസായം, അർദ്ധചാലക നിർമ്മാണം, രൂപകൽപ്പന, സോഫ്റ്റ്വെയർ, ഊർജ്ജം, ഗതാഗതം, ധനസഹായം, വിപണനം തുടങ്ങിയ അനേകം സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ചരക്കിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ ഭൗതിക വലുപ്പത്തെയോ ദൃശ്യമായ തൊഴിൽ അളവിനെയോ മാത്രം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ പിന്നിലെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണതയും അതിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഇതുതന്നെയാണ് ആഗോള തൊഴിൽവിഭജനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനും സഹായിക്കുന്നത്. ആധുനിക ഉൽപ്പാദനം വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലും പ്രദേശങ്ങളിലും വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ രൂപകൽപ്പന ഒരിടത്ത് നടക്കാം, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ മറ്റൊരിടത്തുനിന്ന് വരാം, ഘടകങ്ങൾ പല രാജ്യങ്ങളിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെടാം, അന്തിമസംയോജനം മറ്റൊരു രാജ്യത്ത് നടക്കാം, ഉപഭോക്തൃവിപണി മറ്റൊരു ഭൂഖണ്ഡത്തിലാകാം. ഈ ശൃംഖലയിലെ ഓരോ ഘട്ടവും മറ്റൊന്നിനെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം ഇപ്പോൾ ദേശീയപരിധികളെ മറികടന്ന് ആഗോളതലത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു.
എന്നാൽ ഈ ആഗോള സംയോജനം മൂല്യത്തിന്റെ വിതരണം തുല്യമായി നടക്കുന്നുവെന്നർത്ഥമില്ല. ആഗോള ഉൽപ്പാദനശൃംഖലയിൽ ചില ഘട്ടങ്ങൾ കൂടുതൽ സാങ്കേതികവിദ്യയും അറിവും കുത്തകശക്തിയും കൈവശം വയ്ക്കുന്നതിനാൽ കൂടുതൽ വരുമാനം കൈവരിക്കാം. മറ്റുഘട്ടങ്ങൾ കുറഞ്ഞ വേതനമുള്ള തൊഴിൽ, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ കുറഞ്ഞ വില, പരിസ്ഥിതിഭാരം, ദുർബലമായ തൊഴിലാളി സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കാം. അതിനാൽ ആഗോള ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സംയോജകശക്തി ശക്തമാകുമ്പോഴും അതിന്റെ ഉള്ളിൽ സാമ്പത്തിക അസമത്വത്തിന്റെ വിയോജകബലങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു.
ഇവിടെ മൂല്യവും വിലയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വീണ്ടും നിർണായകമാകുന്നു. ഒരു ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ അന്തിമവില അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനശൃംഖലയിലെ ഓരോ തൊഴിലാളിക്കും ലഭിക്കുന്ന വരുമാനത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള കൂട്ടമല്ല. വിപണിശക്തി, കുത്തക, വ്യാപാരബന്ധങ്ങൾ, ധനകാര്യ നിയന്ത്രണം, ബൗദ്ധികസ്വത്തവകാശം, ഭൂമിയുടെയും വിഭവങ്ങളുടെയും ഉടമസ്ഥത തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ വരുമാനത്തിന്റെ വിതരണം സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ചരക്കിന്റെ അന്തിമവിലയും അതിന്റെ സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയവും തമ്മിൽ ഇടയിൽ നിരവധി സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക പാളികൾ നിലകൊള്ളുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ പാളി സിദ്ധാന്തം ഇവിടെ ഒരു ശക്തമായ വിശകലനോപാധിയാകുന്നു. ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനപാളി, തൊഴിൽപാളി, സാങ്കേതികപാളി, ഉടമസ്ഥതാപാളി, വിപണിപാളി, ധനകാര്യപാളി, രാഷ്ട്രീയപാളി എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധിതമാണെങ്കിലും ഓരോന്നിനും സ്വന്തം ചലനനിയമങ്ങളുണ്ട്. ഒരു പാളിയിലെ മാറ്റം മറ്റൊരു പാളിയിൽ ഉടൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെടണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ ഒരു പാളിയിൽ മാറ്റം സഞ്ചിതമായി ഒരു പരിധിയിലെത്തിയശേഷം മാത്രമാണ് ഉയർന്ന പാളിയിൽ ഗുണപരമായ പൊട്ടിത്തെറിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ഇതാണ് സാമ്പത്തിക മാറ്റത്തിന്റെ അസമമായ വേഗതയും ഇടയ്ക്കിടെയുള്ള പ്രതിസന്ധികളും വിശദീകരിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ആശയം.
ഇവിടെ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയെ വെറും പുറം ആഘാതത്തിന്റെ ഫലമായി കാണുന്നതും അപര്യാപ്തമാണ്. ഒരു സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ ഉള്ളിൽ തന്നെ അമിതോൽപ്പാദനം, വാങ്ങിശേഷിയുടെ പരിമിതി, കടബാധ്യത, ലാഭനിരക്കിലെ സമ്മർദ്ദം, ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ അമിതകേന്ദ്രീകരണം, വിഭവക്ഷാമം, ധനകാര്യ ഊഹക്കച്ചവടം തുടങ്ങിയ വിരോധാഭാസങ്ങൾ സഞ്ചിതമാകാം. ഒരു പരിധിവരെ ഈ വിരോധാഭാസങ്ങൾ വിവിധ സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അവയുടെ സഞ്ചിതമായ അളവ് ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ നിലവിലുള്ള സമതുലിതാവസ്ഥ തകരുകയും പ്രതിസന്ധി ഗുണപരമായ പുതിയ അവസ്ഥയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്യാം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് വിരോധാഭാസങ്ങളുടെ സഞ്ചിത അളവിൽനിന്ന് ഘടനാപരമായ ഗുണപരിവർത്തനത്തിലേക്കുള്ള ചലനം ആണ്. ചെറിയ അസന്തുലിതാവസ്ഥകൾ തുടർച്ചയായി സംഭവിക്കുമ്പോഴും സംവിധാനം അവയെ ആഗിരണം ചെയ്യാം. എന്നാൽ അസന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ അളവ് സംവിധാനത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനാശേഷിയെ മറികടക്കുമ്പോൾ പുതിയൊരു സമതുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമായി വരുന്നു. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധി വെറും തകർച്ചയല്ല; പഴയ ബന്ധഘടനയുടെ പരിധി വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു പരിവർത്തനബിന്ദുവാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ സാമ്പത്തികവളർച്ചയും പ്രതിസന്ധിയും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ രണ്ട് സ്വതന്ത്ര സംഭവങ്ങളല്ല. വളർച്ചയിൽ തന്നെ ഭാവിയിലെ പ്രതിസന്ധിയുടെ ചില വിത്തുകൾ അടങ്ങിയിരിക്കാം. ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി വർധിക്കുന്നത് വിപണി വിപുലീകരണത്തിന് പ്രേരണ നൽകുന്നു; വിപണി വിപുലീകരണം കൂടുതൽ നിക്ഷേപത്തിന് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു; നിക്ഷേപം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദനശേഷി വീണ്ടും കൂടുതൽ വിപണി ആവശ്യപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വളർച്ചയും യഥാർത്ഥ ഉപഭോഗശേഷിയുടെ വളർച്ചയും ഒരേ വേഗത്തിൽ നടക്കണമെന്നില്ല. ഈ വ്യത്യാസം സഞ്ചിതമാകുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക വിരോധാഭാസം ശക്തമാകാം.
ഇവിടെ വീണ്ടും തൊഴിൽമൂല്യ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ആഴം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഉൽപ്പാദനശേഷി മനുഷ്യരുടെ ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാനുള്ള ഭൗതിക ശേഷിയെ വൻതോതിൽ ഉയർത്തിയാലും, ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വാങ്ങാനുള്ള സാമൂഹിക ശേഷി അതേ രീതിയിൽ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടണമെന്നില്ല. ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവും വാങ്ങാനുള്ള കഴിവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം സാമ്പത്തിക അസന്തുലിതാവസ്ഥയുടെ ഒരു പ്രധാന ഉറവിടമാകാം. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ഭൗതികശേഷിയും സാമൂഹിക വിതരണത്തിന്റെ ഘടനയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ സ്ഥിരതയ്ക്ക് നിർണായകമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിനെ മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറയാം: ഒരു സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിൽ ഉൽപ്പാദകശക്തികളുടെ സംയോജകബലം മാത്രം വർധിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; ഉൽപ്പാദനഫലങ്ങളുടെ സാമൂഹിക പ്രവാഹവും അതിനനുസരിച്ച് ക്രമീകരിക്കപ്പെടണം. ഉൽപ്പാദനവും ഉപഭോഗവും, ഉൽപ്പാദനശേഷിയും വാങ്ങിശേഷിയും, സമ്പാദ്യവും നിക്ഷേപവും, യന്ത്രവൽക്കരണവും തൊഴിൽ അവസരങ്ങളും എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ചലനാത്മകമായി ക്രമീകരിക്കപ്പെടേണ്ടതുണ്ട്. ഈ ബന്ധങ്ങളിൽ ഒന്നിൽ അമിതമായ വ്യതിയാനം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ വിയോജകബലം ശക്തിപ്പെടുന്നു.
ഇതിലൂടെ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെ ഒരു “സന്തുലിതാവസ്ഥ” തേടുന്ന സംവിധാനമായി മാത്രം കാണുന്നതിലും കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ഒരു ചിത്രം ലഭിക്കുന്നു. സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ തുടർച്ചയായി അസന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയും അതിനെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിലൂടെ പരിഹരിക്കുകയും വീണ്ടും പുതിയ അസന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥയാണ്. സ്ഥിരത എന്നത് ചലനമില്ലായ്മയല്ല; വിരുദ്ധശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള താൽക്കാലിക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിലെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയുടെ ആശയം സാമ്പത്തികചക്രങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ അതുകൊണ്ട് വളരെ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു.
ഇതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള രൂപം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽസമയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയും ഉയരുമ്പോൾ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് ആവശ്യമായ അടിസ്ഥാനവസ്തുക്കൾ കുറഞ്ഞ തൊഴിൽസമയത്തിൽ നിർമ്മിക്കാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രപരമായി നോക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യവിമോചനത്തിന്റെ ഒരു ഭൗതിക അടിത്തറ ഇവിടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന് നിർബന്ധിത ഉൽപ്പാദനതൊഴിലിൽ ചെലവഴിക്കേണ്ട സമയം കുറച്ച് വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ശാസ്ത്രത്തിനും കലക്കും സാമൂഹികജീവിതത്തിനും സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും കൂടുതൽ സമയം നൽകാൻ കഴിയും. എന്നാൽ ഈ സാധ്യത യാഥാർത്ഥ്യമാകുന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ നിലവാരത്തെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല; സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ഉടമസ്ഥതയും വിതരണഘടനയും അതിനെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു.
അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയെ സ്വതന്ത്രമായ വിമോചനശക്തിയായി കാണുന്നതും തെറ്റാണ്; അതുപോലെ സാങ്കേതികവിദ്യയെ വെറും ചൂഷണോപാധിയായി കാണുന്നതും അപൂർണ്ണമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു സാമൂഹിക ശക്തിയാണ്. അതിന്റെ ഉപയോഗത്തിന്റെ ദിശ ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ഒരേ യന്ത്രം മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽസമയം കുറച്ച് കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രസമയം നൽകാനും കഴിയും; അല്ലെങ്കിൽ അതേ യന്ത്രം കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം ആവശ്യപ്പെട്ട് തൊഴിൽ സമ്മർദ്ദം വർധിപ്പിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സാമൂഹിക ഫലം അതിന്റെ ഭൗതികശേഷിയിലും അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും ഒരുപോലെ ആശ്രയിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന തത്വം വീണ്ടും തെളിയുന്നു: ഒരു വസ്തുവിന്റെ അന്തർനിഹിതശേഷിയും അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രത്യക്ഷഫലവും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ വലിയ ഉൽപ്പാദകശേഷി അടങ്ങിയിരിക്കാം. എന്നാൽ ആ ശേഷി ഏത് സാമൂഹികരൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു എന്നത് അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ഘടനയെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭൗതികശേഷിയും സാമൂഹികപ്രകടനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം സാമ്പത്തികവിശകലനത്തിൽ നിർണായകമാണ്.
ഇവയെല്ലാം കൂട്ടിച്ചേർത്താൽ മാർക്സിന്റെ തൊഴിൽമൂല്യ സിദ്ധാന്തവും ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിൽ ഒരു വിശാലമായ ചലനനിയമത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യ തൊഴിൽ പ്രകൃതിയെയും ഉൽപ്പാദനോപാധികളെയും സാമൂഹിക സഹകരണത്തെയും സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സംയോജനം ഉൽപ്പാദകശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ ആ ഉൽപ്പാദകശേഷിയെ സാന്ദ്രമാക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി ആ സാന്ദ്രതയെ കൂടുതൽ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. വ്യാപ്തി വർധിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയം കുറയുന്നു. അതിലൂടെ മൂല്യത്തിന്റെ യൂണിറ്റ് സാന്ദ്രത മാറുന്നു. മത്സരം ഈ മാറ്റത്തെ സമൂഹമൊട്ടാകെ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. മൂലധനസമാഹരണം അതിനെ കൂടുതൽ വേഗത്തിലാക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ സംയോജനത്തിന്റെ വളർച്ച പുതിയ വിയോജകബലങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവ സഞ്ചിതമായി പുതിയ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധികൾക്കും ഘടനാപരമായ പരിവർത്തനങ്ങൾക്കും വഴിയൊരുക്കുന്നു.
അതിനാൽ സാമ്പത്തിക ചരിത്രത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വായിക്കുമ്പോൾ അത് സമ്പത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള വർധനയുടെ ചരിത്രമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകും. അത് മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദകശേഷി നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ചരിത്രമാണ്. കൈത്തൊഴിലിൽനിന്ന് യന്ത്രവൽക്കരണത്തിലേക്കും, യന്ത്രവൽക്കരണത്തിൽനിന്ന് സ്വയംപ്രവർത്തനത്തിലേക്കും, ദേശീയ ഉൽപ്പാദനത്തിൽനിന്ന് ആഗോള ഉൽപ്പാദനശൃംഖലകളിലേക്കും, ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽനിന്ന് അറിവ്-ആധാരിത ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്ന ഓരോ ഘട്ടവും ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അളവിൽ മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ഗുണത്തിലും മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഈ നിലയിൽ മാർക്സിന്റെ തൊഴിൽമൂല്യ സിദ്ധാന്തത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിച്ച് പറയാവുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാന തത്വം ഇതാണ്: മൂല്യം സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയത്തിന്റെ നിശ്ചലമായ അളവല്ല; സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷികളുടെ നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനയിൽ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. ഈ പുനഃസംഘടനയിൽ ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. വ്യാപ്തി വർധിക്കുമ്പോൾ തൊഴിലിന്റെ സാമൂഹിക വിഭജനം ആഴപ്പെടുന്നു, യന്ത്രങ്ങളുമായുള്ള സംയോജനം വർധിക്കുന്നു, ബന്ധസാന്ദ്രത ഉയരുന്നു, പുതിയ ഉദ്ഭവഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അതേ സമയം സങ്കീർണ്ണതയും പരസ്പരാശ്രിതത്വവും കേന്ദ്രീകരണവും വർധിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ സാമ്പത്തിക നേട്ടത്തിന്റെയും ഉള്ളിൽ അതിന്റെ പരിധിയിലേക്കുള്ള ചലനവും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന സാമ്പത്തിക പാഠം. സംയോജനം ഉൽപ്പാദകശക്തി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതിന്റെ വളർച്ച പുതിയ വിയോജകബലങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിയോജനം പഴയ ഘടനയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നു; ആ ദുർബലത പുതിയ സംയോജനത്തിന് സാഹചര്യമൊരുക്കുന്നു. അളവ് ഗുണമായി മാറുന്നു; ഗുണം വീണ്ടും പുതിയ അളവുകളുടെ വളർച്ചയ്ക്ക് അടിത്തറയാകുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ പരസ്പരപരിവർത്തനത്തിലാണ് തൊഴിലും മൂല്യവും മൂലധനവും ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയും സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയും സാമൂഹികമാറ്റവും പരസ്പരം ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നത്.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മാർക്സിന്റെ തൊഴിൽമൂല്യ സിദ്ധാന്തം ഒരു ചരക്കിന്റെ വിലയെ വിശദീകരിക്കുന്ന ഒരു പരിമിത സിദ്ധാന്തമല്ല; മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനശേഷി ചരിത്രത്തിൽ എങ്ങനെ വികസിക്കുന്നു എന്നതിനെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു പ്രവേശനകവാടമാണ്. ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടം അതിന്റെ സാങ്കേതിക അനുബന്ധമായി കാണാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സ് ഈ രണ്ടിനെയും കൂടുതൽ വിശാലമായ ഭൗതിക-സാമൂഹിക ചലനത്തിന്റെ ഭാഗമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. മനുഷ്യ തൊഴിൽ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്; സഞ്ചിത തൊഴിൽ യന്ത്രങ്ങളുടെയും സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും രൂപത്തിൽ ആ ശക്തിയെ വിപുലീകരിക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തി ഈ സംയോജിത ശക്തിയുടെ സാമൂഹിക വ്യാപ്തി വർധിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ മൂല്യബന്ധങ്ങൾ മാറുന്നു; മൂല്യബന്ധങ്ങളുടെ മാറ്റം വീണ്ടും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. ഇതൊരു അടഞ്ഞ വൃത്തമല്ല; ഓരോ ചക്രവും മുൻചക്രത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ പുതിയൊരു അവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സർപ്പിളാകൃതിയിലുള്ള ചരിത്രചലനമാണ്.
ഈ സർപ്പിളചലനത്തിലാണ് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തികവികസനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഡയലക്റ്റിക്സ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യ പഴയ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ നിഷേധിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതേ സമയം പഴയ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ സഞ്ചിതമായ അറിവിനെ ഉയർന്ന രൂപത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഒരു വലിയ ഉൽപ്പാദനസംവിധാനം ചെറിയ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ പരിമിതികളെ നിഷേധിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിനുള്ളിൽ നിന്നുതന്നെ പുതിയ കേന്ദ്രീകരണപ്രശ്നങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നു. പുതിയ തൊഴിൽവിഭജനം ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഉയർത്തുന്നു; എന്നാൽ തൊഴിൽ കൂടുതൽ പ്രത്യേകവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നതിലൂടെ തൊഴിലിന്റെ സമഗ്രസ്വഭാവത്തിൽ പുതിയ വിരോധാഭാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. സ്വയംപ്രവർത്തനം നേരിട്ടുള്ള തൊഴിൽ കുറയ്ക്കുന്നു; എന്നാൽ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ അറിവ്-ആധാരിത തൊഴിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ ഘട്ടവും പഴയ ഘട്ടത്തെ വെറും ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിനെ പരിവർത്തനം ചെയ്ത് പുതിയൊരു തലത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്കൽ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും പൊതുവായ നിയമമായി ഇങ്ങനെ പറയാം: സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വളർച്ച എന്നത് ഉൽപ്പാദകഘടകങ്ങളുടെ അളവ് വർധിക്കുന്നതുമാത്രമല്ല; അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ സാന്ദ്രത, ഗുണം, വ്യാപ്തി, സംഘടന എന്നിവ നിരന്തരം മാറുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഈ ബന്ധപരിവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും മൂല്യവും സാമ്പത്തികവ്യാപ്തിയും ഉദിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഓരോ പുതിയ സംയോജനവും അതിന്റെ പരിധിയിൽ പുതിയ വിയോജകബലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനാൽ സാമ്പത്തികവികസനം ഒരിക്കലും അവസാനിച്ച സമതുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നില്ല. അത് നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനയാണ്.
ഇവിടെയാണ് തൊഴിൽമൂല്യ സിദ്ധാന്തവും ഉൽപ്പാദനവ്യാപ്തിയുടെ സാമ്പത്തിക നേട്ടവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്റ്റിക്സിന്റെ വിശാലമായ തത്ത്വചട്ടക്കൂടിൽ ഒന്നിക്കുന്നത്. തൊഴിൽ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നത് അതിന്റെ ഏറ്റവും ലളിതമായ രൂപം മാത്രമാണ്. അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള രൂപം, സാമൂഹികമായി സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യ തൊഴിൽ പ്രകൃതിയുമായും സാങ്കേതികവിദ്യയുമായും സഞ്ചിത തൊഴിൽശക്തിയുമായും സംയോജിച്ച് പുതിയ ഉൽപ്പാദകഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഈ ഗുണങ്ങൾ സാമൂഹികമായി ആവശ്യമായ തൊഴിൽസമയത്തെ പുനഃക്രമീകരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ മൂല്യത്തിന്റെ സാമൂഹികരൂപം മാറുന്നു; ഈ മാറ്റം വീണ്ടും മൂലധനസമാഹരണത്തെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും മാറ്റുന്നു എന്നതാണ്. ഇതൊരു സാമ്പത്തിക ചലനമാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്വയംപരിവർത്തനത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ കൂടിയാണ്.
QUANTUM DIALECTICS- 
Leave a comment