ശരിയും തെറ്റും- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ

മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ളതും അതേസമയം ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണവുമായ ചോദ്യങ്ങളിലൊന്നാണ് എന്താണ് ശരി, എന്താണ് തെറ്റ് എന്നത്. മതങ്ങൾ ഈ ചോദ്യത്തിന് ദൈവിക കല്പനകളുടെയും വിശ്വാസങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉത്തരം കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിച്ചു. പരമ്പരാഗത നൈതികശാസ്ത്രം ചില പ്രവൃത്തികളെ നന്മയായും മറ്റു ചിലതിനെ തിന്മയായും വേർതിരിച്ചു. നിയമവ്യവസ്ഥകൾ ശരിയെയും തെറ്റിനെയും നിയമാനുസൃതവും നിയമവിരുദ്ധവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങളായി നിർവചിച്ചു. ശാസ്ത്രം, മറുവശത്ത്, ശരി എന്ന ആശയത്തെ പ്രധാനമായും വസ്തുതയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തമായി സമീപിച്ചു. എന്നാൽ പ്രപഞ്ചത്തെയും ജീവന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ചലനത്തെയും ഒരു നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തന പ്രക്രിയയായി കാണുന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ശരിയും തെറ്റും നിശ്ചലവും ശാശ്വതവുമായ രണ്ട് വിഭാഗങ്ങളായി നിർവചിക്കാനാവില്ല. അവ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഘടന, ചലനം, പരസ്പരബന്ധം, വിരോധം, സാധ്യത, ഫലം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചലനാത്മക ആശയങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ധാരണയിൽ പ്രപഞ്ചം പരസ്പരം വേർപെട്ടുനിൽക്കുന്ന വസ്തുക്കളുടെ ഒരു കൂട്ടമല്ല. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഇടപെടലിലൂടെ രൂപപ്പെടുകയും നിലനിൽക്കുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക വ്യവസ്ഥയാണ് പ്രപഞ്ചം. ഏതൊരു വസ്തുവിനും സംവിധാനത്തിനും ഒരു പരിധിവരെ അതിനെ ഒന്നിച്ചുനിർത്തുന്ന സംയോജകബലങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കും; അതേ സമയം അതിന്റെ നിലവിലുള്ള ഘടനയെ മാറ്റുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിയോജകബലങ്ങളും ഉണ്ടായിരിക്കും. ഈ രണ്ട് ശക്തികളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് സ്ഥിരതയും മാറ്റവും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു ആശയത്തെയോ പ്രവർത്തിയെയോ ശരി എന്നു വിളിക്കുമ്പോൾ അത് നിലവിലുള്ള അവസ്ഥയുമായി മാത്രം എത്രത്തോളം പൊരുത്തപ്പെടുന്നു എന്നല്ല നോക്കേണ്ടത്; ആ ആശയം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെയും അതിലെ വിരോധങ്ങളെയും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളെയും എത്രത്തോളം ശരിയായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു എന്നതും പരിശോധിക്കണം.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ശരി എന്നത് ഒരു നിശ്ചലമായ മുദ്രയല്ല. യാഥാർഥ്യവുമായി സജീവമായ സംയോജകബന്ധം പുലർത്തുന്ന ഒരു ആശയമോ പ്രവർത്തനമോ ആണ് ശരിയിലേക്കുള്ള ദിശയിൽ നിലകൊള്ളുന്നത്. ഒരു ആശയം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഘടനയെ ശരിയായി മനസ്സിലാക്കുകയും അതിന്റെ ചലനത്തെ തിരിച്ചറിയുകയും അതിലെ വിരോധങ്ങളെ അവഗണിക്കാതെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അതിന്റെ ശരിത്വം വർധിക്കുന്നു. അതേസമയം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തെ മാത്രം എടുത്ത് സമ്പൂർണ്ണ യാഥാർഥ്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന ആശയം ഭാഗികസത്യത്തിന്റെ പരിധിയിൽ കുടുങ്ങുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ശരി എന്നത് വെറും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു നിമിഷചിത്രവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നതല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക സ്വഭാവവുമായി സജീവമായി ബന്ധപ്പെടുന്നതാണ്.

ഇവിടെ തെറ്റിന്റെ സ്വഭാവവും വ്യത്യസ്തമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. തെറ്റ് വെറും സത്യത്തിന്റെ വിപരീതമല്ല. ഒരു ആശയം യാഥാർഥ്യത്തെ തെറ്റായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുമ്പോൾ അതിൽ തെറ്റിന്റെ ഘടകം ഉണ്ടാകുന്നു. എന്നാൽ ചിലപ്പോൾ ഒരു ആശയം ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ശരിയായിരുന്നിട്ടും പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ അപര്യാപ്തമായി മാറാം. അപ്പോൾ അതിന്റെ തെറ്റുതന്നെ അതിന്റെ പൂർണ്ണ അസത്യത്തിൽ നിന്നല്ല ഉണ്ടാകുന്നത്; മറിച്ച് മാറിയ യാഥാർഥ്യത്തെ പഴയ മാനദണ്ഡങ്ങളിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. അതുകൊണ്ട് തെറ്റ് പലപ്പോഴും അറിവിന്റെ പരിമിതിയുടെയും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള പരാജയത്തിന്റെയും പ്രകടനമാണ്.

ഇവിടെ വിയോജകബലം എന്ന ആശയം വളരെ പ്രധാനമാണ്. ഒരു ആശയത്തിനും യാഥാർഥ്യത്തിനുമിടയിലെ പൊരുത്തം ദുർബലമാകുമ്പോൾ അവയ്ക്കിടയിൽ വിയോജകത വർധിക്കുന്നു. എന്നാൽ എല്ലാ വിയോജകതയും തെറ്റല്ല. നിലവിലുള്ള ഒരു ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിയോജകബലം ചിലപ്പോൾ അതിന്റെ തകർച്ചയ്ക്കും പുതിയതും കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവുമായ ഘടനയുടെ ഉദയത്തിനും ആവശ്യമായ ശക്തിയായിരിക്കാം. അതിനാൽ വിയോജകതയെ സ്വതവേ തെറ്റായി കണക്കാക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ സംയോജകതയെ സ്വതവേ ശരിയെന്നും പറയാനാവില്ല. ഒരു ഘടനയെ ഒന്നിച്ചുനിർത്തുന്ന സംയോജകബലം ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതേ സംയോജകബലം പിന്നീട് അനാവശ്യമായ നിശ്ചലതയും അടിച്ചമർത്തലും സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ സംരക്ഷണം തെറ്റിലേക്കുള്ള ദിശയായേക്കാം.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന തത്വം രൂപപ്പെടുന്നു: സ്ഥിരത ശരിയെന്നതിന് തെളിവല്ല; മാറ്റം തെറ്റെന്നതിനും തെളിവല്ല. ഒരു സംവിധാനം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അത് ശരിയാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. അതിന്റെ നിലനിൽപ്പ് ഏതുതരം സംയോജകബലങ്ങളിലാണ് അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്, ആ സംയോജകത ആരുടെ താൽപ്പര്യങ്ങളെയാണ് സംരക്ഷിക്കുന്നത്, അതിനുള്ളിൽ എന്തുതരം വിരോധങ്ങളാണ് അടിഞ്ഞുകൂടുന്നത്, ആ വിരോധങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് ഭാവിയിലെ മാറ്റങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നത് എന്നിവ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതുപോലെ നിലവിലുള്ളതിനെ തകർക്കുന്ന ഏതൊരു മാറ്റവും പുരോഗതിയാണെന്നും പറയാനാവില്ല. ആ മാറ്റം പുതിയതായി എന്താണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്, അത് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജകതയിലേക്കാണോ നീങ്ങുന്നത്, അതോ വെറും വിഘടനത്തിലേക്കാണോ പോകുന്നത് എന്നതാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്.

ശരിയും തെറ്റും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഇതേ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാം. അവ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടുനിൽക്കുന്ന രണ്ട് സ്വതന്ത്ര സത്തകളല്ല. ശരി തിരിച്ചറിയുന്നത് തെറ്റിന്റെ സാധ്യതയുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്തിയാണ്; തെറ്റ് തിരിച്ചറിയുന്നത് ശരിയുമായുള്ള ബന്ധത്തിലാണ്. എന്നാൽ ഇതിന്റെ അർത്ഥം ശരിയും തെറ്റും ഒന്നാണെന്നല്ല. അവ പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളാണ്, എന്നാൽ അവയുടെ അർത്ഥം പരസ്പരബന്ധത്തിലൂടെയാണ് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി രൂപപ്പെടുന്നത്. ഒരു ആശയം യാഥാർഥ്യവുമായി കൂടുതൽ സംയോജിക്കുമ്പോൾ അതിലെ ശരിത്വം ശക്തമാകുന്നു; യാഥാർഥ്യവുമായി അതിന്റെ വിയോജകത വർധിക്കുമ്പോൾ തെറ്റിന്റെ ഘടകം ശക്തമാകുന്നു.

ശാസ്ത്രചരിത്രം ശരിയും തെറ്റും തമ്മിലുള്ള ഈ ചലനാത്മകബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്ന മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ പ്രകൃതിയുടെ ചലനത്തെ വിശദീകരിക്കുന്ന അത്യന്തം ശക്തമായ സിദ്ധാന്തമായിരുന്നു. പിന്നീട് ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തവും ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും വികസിച്ചപ്പോൾ ന്യൂട്ടൻ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പരിധികൾ വ്യക്തമായി. അതുകൊണ്ട് ന്യൂട്ടന്റെ ഭൗതികശാസ്ത്രം പൂർണ്ണമായും തെറ്റായിരുന്നുവെന്ന് പറയുന്നത് ശരിയല്ല. അത് ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട സാഹചര്യപരിധിയിൽ സാധുവായ സത്യത്തെ പ്രതിനിധീകരിച്ചു. എന്നാൽ ആ പരിധിക്ക് പുറത്തുള്ള പ്രതിഭാസങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാൻ അത് അപര്യാപ്തമായി. ഇവിടെ പുതിയ സത്യം പഴയ സത്യത്തെ വെറും നിഷേധിച്ചില്ല; അതിന്റെ സാധുതയുടെ പരിധി നിർവചിക്കുകയും കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു സൈദ്ധാന്തിക ഘടനയിൽ അതിന്റെ ശരിയായ ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും ചെയ്തു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിലെ സത്യത്തിന്റെ വളർച്ച പലപ്പോഴും തെറ്റിൽ നിന്ന് ശരിയിലേക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള ചാട്ടമല്ല; ഭാഗികസത്യത്തിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ സത്യത്തിലേക്കുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ വികാസമാണ്.

ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രധാന ആശയം ഉയർന്നുവരുന്നു: ഭാഗികസത്യം സമ്പൂർണ്ണസത്യമായി മാറുമ്പോൾ അത് തെറ്റിന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കാം. ഒരു യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു ഘടകം ശരിയാണെന്ന കാരണത്താൽ അതുമാത്രമാണ് യാഥാർഥ്യത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന ഘടകം എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് ഏകപക്ഷീയതയാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിൽ സംയോജകബലം പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നത് സത്യമാണ്. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് വിയോജകബലം അനാവശ്യമാണ് എന്ന് പറയാനാവില്ല. മാറ്റം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഗുണമാണ് എന്നത് സത്യമാണ്. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് എല്ലാ മാറ്റവും പുരോഗതിയാണ് എന്ന് പറയാനാവില്ല. സ്ഥിരത ജീവന് ആവശ്യമാണ് എന്നത് സത്യമാണ്. എന്നാൽ എല്ലാ സ്ഥിരതയും സംരക്ഷിക്കേണ്ടതാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. അതിനാൽ ഒരു ആശയത്തിന്റെ ശരിത്വം അതിലെ ഒരു ഭാഗം സത്യമാണ് എന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം നിർണ്ണയിക്കാനാവില്ല; ആ ഭാഗികസത്യം മുഴുവൻ സംവിധാനവുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം.

ശരിയും തെറ്റും നിർവചിക്കുന്നതിൽ സന്ദർഭത്തിനും നിർണായക സ്ഥാനമുണ്ട്. ഒരു പ്രവൃത്തി ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ ശരിയായിരിക്കാം; മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ തെറ്റായിരിക്കാം. എന്നാൽ ഇതിനെ “എല്ലാം സാപേക്ഷമാണ്” എന്ന അർത്ഥത്തിൽ മനസ്സിലാക്കരുത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ നിലപാട് സാപേക്ഷവാദമല്ല. സന്ദർഭം മാറുമ്പോൾ ശരിത്വത്തിന്റെ നിബന്ധനകൾ മാറുന്നു; എന്നാൽ ആ സന്ദർഭവും അതിന്റെ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളും വസ്തുനിഷ്ഠമായി വിശകലനം ചെയ്യാവുന്നതാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, സാധാരണ സാഹചര്യത്തിൽ ശരീരത്തിലെ ഒരു ഭാഗം മുറിച്ചുമാറ്റുന്നത് ഹാനികരമായ പ്രവൃത്തിയായിരിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു ജീവൻ രക്ഷിക്കുന്ന ശസ്ത്രക്രിയയിൽ അതേ പ്രവൃത്തി ചികിത്സാപരമായി ശരിയായിത്തീരുന്നു. ഇവിടെ ശരിയും തെറ്റും വ്യക്തിപരമായ ഇഷ്ടപ്രകാരം മാറിയതല്ല; പ്രവർത്തിയുടെ വസ്തുനിഷ്ഠമായ സാഹചര്യവും അതിന്റെ ഫലവും മാറിയതാണ്.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ശരി എന്നത് സാപേക്ഷമാണെങ്കിലും അത് ഇഷ്ടാനുസൃതമല്ല. ശരിത്വം സാഹചര്യബന്ധിതമാണ്, എന്നാൽ സാഹചര്യങ്ങൾ വസ്തുനിഷ്ഠമായി പരിശോധിക്കാവുന്നതാണ്. ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ ശരിത്വം നിർണ്ണയിക്കാൻ അതിന്റെ പശ്ചാത്തലം, ലക്ഷ്യം, പ്രവർത്തനരീതി, ബന്ധങ്ങളിലുണ്ടാക്കുന്ന മാറ്റം, ഹ്രസ്വകാല ഫലം, ദീർഘകാല ഫലം എന്നിവയെല്ലാം പരിഗണിക്കണം. ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ നല്ലതായി തോന്നുന്ന പ്രവൃത്തി ദീർഘകാലത്ത് വലിയ വിയോജകത സൃഷ്ടിക്കാം; മറിച്ച് താൽക്കാലികമായി അസ്വസ്ഥത സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു മാറ്റം ദീർഘകാലത്ത് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജകത സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം.

ഇവിടെ ഉദ്ദേശ്യവും ഫലവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും പ്രധാനമാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഉദ്ദേശ്യം നല്ലതായിരിക്കാം, എന്നാൽ ആ പ്രവർത്തിയുടെ യഥാർത്ഥ ഫലം ദോഷകരമായിരിക്കാം. അതിനാൽ നൈതികമായി ഒരു പ്രവൃത്തിയെ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ ഉദ്ദേശ്യം മാത്രം മതിയാകില്ല. യാഥാർഥ്യഫലവും പരിശോധിക്കണം. അതേസമയം ഫലം മാത്രം നോക്കി ഉദ്ദേശ്യത്തെ പൂർണ്ണമായി അവഗണിക്കാനും പാടില്ല. ഉദ്ദേശ്യം പ്രവർത്തിയുടെ കാരണഘടന മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു; ഫലം പ്രവർത്തിയുടെ യാഥാർഥ്യപ്രഭാവം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമീപനം ഇവ രണ്ടിനെയും അവയുടെ ബന്ധത്തിൽ പരിശോധിക്കുകയാണ്.

ഇതിൽനിന്ന് ശരിയായ പ്രവർത്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ മാനദണ്ഡം വികസിപ്പിക്കാം. ഒരു ആശയമോ പ്രവർത്തിയോ യാഥാർഥ്യത്തെ എത്രത്തോളം കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കുന്നു, നിലവിലുള്ള സംയോജകതയെ എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നു, ആവശ്യമായ വിയോജകതയ്ക്ക് ഇട നൽകുന്നുണ്ടോ, അനാവശ്യമായ വിഘടനം സൃഷ്ടിക്കുന്നുണ്ടോ, ജീവന്റെയും മനുഷ്യവികാസത്തിന്റെയും സാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ, അറിവിനെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും പരസ്പര സഹകരണത്തെയും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നുണ്ടോ, അതിന്റെ ദീർഘകാല ഫലം എന്തായിരിക്കും എന്നിവ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ ഘടകങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കുമ്പോഴാണ് ഒരു പ്രവർത്തിയുടെ ശരിത്വം കൂടുതൽ സമഗ്രമായി നിർണ്ണയിക്കാൻ കഴിയുക.

ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ഈ തത്വം പ്രത്യേകമായി വ്യക്തമാണ്. ഒരു ജീവിയുടെ നിലനിൽപ്പ് തന്നെ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്. കോശങ്ങൾ നിരന്തരം നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും വിഘടിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെടുകയും പ്രവർത്തിക്കുകയും പിന്നീട് വിഘടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജനിതകമാറ്റങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ ദോഷകരവും ചിലപ്പോൾ നിഷ്പക്ഷവും ചിലപ്പോൾ പരിണാമപരമായി പ്രയോജനകരവുമാകാം. അതിനാൽ “മാറ്റം” എന്നത് മാത്രം നോക്കി അത് നല്ലതോ മോശമോ എന്ന് നിർവചിക്കാനാവില്ല. ആ മാറ്റം മുഴുവൻ ജീവവ്യവസ്ഥയുമായി എങ്ങനെ ഇടപെടുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം. അതിരുകടന്ന സ്ഥിരത പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള കഴിവ് കുറയ്ക്കും; അതിരുകടന്ന അസ്ഥിരത ജീവിയുടെ ഘടന തന്നെ തകർക്കും. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് സംയോജകവും വിയോജകവുമായ ശക്തികളുടെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയിലൂടെയാണ്.

സാമൂഹിക ലോകത്തും ഇതേ തത്വം പ്രയോഗിക്കാം. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ നിയമങ്ങളും ആചാരങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും നിലവിലുള്ള സാമൂഹിക ഘടനയെ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ഘടന നീതിയുക്തമാണെന്ന് അതുകൊണ്ട് മാത്രം തെളിയുന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ ഒരു സാമൂഹിക സംവിധാനത്തിന്റെ സംയോജകത തന്നെ അസമത്വത്തെയും ചൂഷണത്തെയും പ്രത്യേകാവകാശങ്ങളെയും നിലനിർത്തുന്ന ശക്തിയായി മാറാം. അത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ നിലവിലുള്ള ഘടനയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിയോജകശക്തി വെറും സാമൂഹിക വിഘടനം മാത്രമല്ല; പുതിയതും കൂടുതൽ സമതുലിതവുമായ ഒരു സാമൂഹിക സംയോജകതയുടെ ജനനത്തിനുള്ള ശക്തിയുമാകാം. എന്നാൽ ഇതിന്റെ മറുവശവും ശ്രദ്ധിക്കണം. നിലവിലുള്ളതിനെ തകർക്കുന്നു എന്ന ഒറ്റ കാരണത്താൽ ഒരു പ്രസ്ഥാനം പുരോഗമനപരമാകുന്നില്ല. അതിന്റെ വിയോജകബലം എന്തുതരം പുതിയ സാമൂഹിക സംയോജകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം.

അതിനാൽ അധികാരഘടനകൾ നിർമ്മിക്കുന്ന “ശരി”യെ പ്രത്യേക ജാഗ്രതയോടെ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ചരിത്രത്തിൽ അധികാരമുള്ളവർ പലപ്പോഴും സ്വന്തം താൽപ്പര്യങ്ങളെ പൊതുതാൽപ്പര്യമായി അവതരിപ്പിക്കുകയും സ്വന്തം ആശയങ്ങളെ സ്വാഭാവികവും ശാശ്വതവുമായ സത്യങ്ങളായി സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. വിദ്യാഭ്യാസം, നിയമം, മാധ്യമം, മതം, സംസ്കാരം, സാമ്പത്തിക ഘടന തുടങ്ങിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക ക്രമത്തെ സംയോജിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ആ ക്രമം സ്വാഭാവികവും ശരിയുമായതായി തോന്നാം. അതിനാൽ “ഇത് ശരിയാണോ?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ആരാണ് ഇതിനെ ശരി എന്ന് നിർവചിക്കുന്നത്?”, “ഏത് ഭൗതിക സാഹചര്യമാണ് ഈ ശരിത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്?”, “ആർക്കാണ് ഇതിൽ നിന്ന് പ്രയോജനം ലഭിക്കുന്നത്?”, “ആരാണ് ഇതിലൂടെ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നത്?”, “ഇത് യാഥാർഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കുകയാണോ, അതോ നിലവിലുള്ള അധികാരബന്ധങ്ങളെ ന്യായീകരിക്കുകയാണോ?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ചോദിക്കേണ്ടിവരും.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ തെറ്റ് ഒരു വ്യക്തിയുടെ അറിവില്ലായ്മ മാത്രമല്ല. തെറ്റായ അറിവ് എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്നതും പരിശോധിക്കണം. ഒരാൾക്ക് തെറ്റായ വിവരം ലഭിച്ചതുകൊണ്ട് അയാൾ തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെട്ടേക്കാം. എന്നാൽ ഒരു സമൂഹത്തിൽ തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ നിരന്തരം ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുകയും പ്രചരിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ വ്യക്തികളുടെ അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട് മാത്രം വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. വിവരവ്യവസ്ഥ, അധികാരബന്ധങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക താൽപ്പര്യങ്ങൾ, സാമൂഹിക മനഃശാസ്ത്രം, സാംസ്കാരിക ഘടനകൾ എന്നിവ ചേർന്നാണ് അത്തരം തെറ്റുകൾക്ക് സംയോജകത നൽകുന്നത്. അതിനാൽ തെറ്റിനെ തിരുത്തണമെങ്കിൽ തെറ്റായ വ്യക്തിയെ മാത്രം തിരുത്തിയാൽ മതിയാകില്ല; തെറ്റിനെ സൃഷ്ടിക്കുകയും പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഘടനകളെയും തിരിച്ചറിയണം.

ഇവിടെയാണ് ശരിയിലേക്കുള്ള മനുഷ്യന്റെ യാത്ര ഒരു നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയായി മാറുന്നത്. തെറ്റായ ധാരണ വിമർശിക്കപ്പെടുന്നു, അതിൽ നിന്ന് വിരോധം ഉയരുന്നു, വിരോധം പുതിയ അന്വേഷണത്തിന് കാരണമാകുന്നു, അന്വേഷണം കൂടുതൽ കൃത്യമായ അറിവിലേക്ക് നയിക്കുന്നു, പുതിയ അറിവ് വീണ്ടും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജ്ഞാനത്തിന്റെ വളർച്ച തെറ്റുകളെ വെറും ഇല്ലാതാക്കുന്ന പ്രക്രിയയല്ല; തെറ്റിന്റെ പരിധി തിരിച്ചറിയുകയും അതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഭാഗികസത്യത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായ സത്യത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ വികാസം ഒരു നേരായ രേഖയല്ല; നിരന്തരം ഉയർന്നുവരുന്ന പുതിയ തലങ്ങളിലേക്കുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ശരിയും തെറ്റും അന്തിമമായി നിർവചിക്കുമ്പോൾ അവയെ രണ്ട് നിശ്ചല പെട്ടികളിൽ അടയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയുമായി സജീവമായി സംയോജിക്കുകയും അതിന്റെ അന്തർവിരോധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും ആവശ്യമായ മാറ്റങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജകതയിലേക്കുള്ള വികസനത്തെ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ആശയമോ പ്രവർത്തനമോ ശരിയിലേക്കുള്ള ദിശയിലാണ്. യാഥാർഥ്യത്തെ ഏകപക്ഷീയമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുകയും ഭാഗികസത്യത്തെ സമ്പൂർണ്ണസത്യമായി ഉയർത്തുകയും, അനാവശ്യമായ നിശ്ചലത സംരക്ഷിക്കുകയും, ആവശ്യമായ വിയോജകതയെ അടിച്ചമർത്തുകയും, അല്ലെങ്കിൽ സൃഷ്ടിപരമായ സംയോജകതയെ തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ആശയമോ പ്രവർത്തനമോ തെറ്റിലേക്കുള്ള ദിശയിലാണ്.

ഇവിടെ “ശരിയിലേക്കുള്ള ദിശ” എന്ന പ്രയോഗം വളരെ പ്രധാനമാണ്. കാരണം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ശരി ഒരു അന്തിമവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ അവസ്ഥയല്ല. യാഥാർഥ്യം തന്നെ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ശരിയായ അറിവും നിരന്തരം വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കണം. ഇന്ന് ശരിയായതായി തെളിയുന്ന ഒരു ആശയം നാളെ കൂടുതൽ വിശാലമായ അറിവിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ അപര്യാപ്തമാകാം. അതുകൊണ്ട് ശരിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ പേരിൽ ചിന്തയെ നിശ്ചലമാക്കുന്നത് തന്നെ പുതിയ തെറ്റിന് കാരണമാകാം. യഥാർത്ഥ ശരിത്വം സ്വയം വിമർശനത്തിനും പുതിയ തെളിവുകൾക്കും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾക്കും പുതിയ അറിവുകൾക്കും തുറന്നിരിക്കണം.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ശരി തെറ്റിന്റെ അഭാവമല്ല; തെറ്റിനെ തിരിച്ചറിയുകയും അതിന്റെ പരിധി അതിജീവിക്കുകയും കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള യാഥാർഥ്യബോധത്തിലേക്ക് നീങ്ങുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. തെറ്റും വെറും നിഷേധാത്മകമായ ഒന്നല്ല; നമ്മുടെ അറിവിന്റെ പരിധിയും യാഥാർഥ്യവുമായുള്ള വിയോജകതയും വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ഘട്ടമാണ്. ശരിയും തെറ്റും തമ്മിലുള്ള ഈ നിരന്തരമായ ചലനമാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും തത്ത്വചിന്തയുടെയും നൈതികതയുടെയും സാമൂഹികവികാസത്തിന്റെയും ആന്തരിക ചലനശക്തി.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറയുകയാണെങ്കിൽ, ശരി എന്നത് യാഥാർഥ്യവുമായി സജീവമായി സംയോജിതമായും അതിന്റെ ചലനാത്മക വിരോധങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ടും കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംഘടനയിലേക്കും അറിവിലേക്കും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലേക്കും ജീവിതവികാസത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്ന അവസ്ഥയാണ്; തെറ്റ് എന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തിൽ നിന്ന് അകന്നും ഏകപക്ഷീയതയിലും നിശ്ചലതയിലും അനാവശ്യമായ വിഘടനത്തിലോ അന്ധമായ സംരക്ഷണത്തിലോ കുടുങ്ങുന്ന അവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ ശരി ഒരു അവസാന ഉത്തരമല്ല; ശരിയിലേക്കുള്ള നിരന്തരമായ അന്വേഷണമാണ്. തെറ്റ് ഒരു അവസാന പരാജയമല്ല; അതിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിജീവിക്കേണ്ട ഒരു ചരിത്രപരമായ പരിധിയാണ്. മനുഷ്യചിന്തയുടെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി ഈ രണ്ടിനുമിടയിലെ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിലൂടെയാണ് സംഭവിക്കുന്നത്.

ശരിയും തെറ്റും എന്ന പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ അതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ നിയമവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അസ്തിത്വം എന്നത് നിശ്ചലമായ ഒരു വസ്തുവിന്റെ സാന്നിധ്യം മാത്രമല്ല; സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ഒരു ഘടന സ്വയം നിലനിർത്തുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഏതൊരു അസ്തിത്വത്തിന്റെയും നിലനിൽപ്പ് അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഒരു പ്രത്യേക ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ സമതുലിതാവസ്ഥ പൂർണ്ണമായ നിശ്ചലതയല്ല. മറിച്ച് നിരന്തരമായ ചലനത്തിനുള്ളിലെ താൽക്കാലിക സ്ഥിരതയാണ്. അതിനാൽ ഒരു ആശയമോ പ്രവർത്തനമോ “ശരി”യാണോ എന്ന് പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അത് നിലവിലുള്ള അസ്തിത്വത്തെ എത്രത്തോളം സംരക്ഷിക്കുന്നു എന്നത് മാത്രം നോക്കരുത്; ആ അസ്തിത്വത്തെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ക്രമീകരണത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാൻ അതിന് കഴിയുന്നുണ്ടോ എന്നും പരിശോധിക്കണം.

ഇവിടെ ശരിയുടെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ നിലവിലുള്ള ഘടനയെ വെറും സംരക്ഷിക്കുന്നതല്ല ശരി. ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ നിലവിലുള്ള ഘടന സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് ശരിയായിരിക്കാം, കാരണം അതിന്റെ തകർച്ച സംവിധാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന അസ്തിത്വത്തെ തന്നെ ഇല്ലാതാക്കും. മറ്റുചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ അതേ ഘടന സംരക്ഷിക്കുന്നത് തെറ്റായിരിക്കാം, കാരണം അതിനുള്ളിൽ അടിഞ്ഞുകൂടിയിരിക്കുന്ന വിരോധങ്ങൾ അതിന്റെ വികസനത്തെ തടയുന്ന ഘട്ടത്തിലെത്തിയിരിക്കാം. അതിനാൽ ശരി എന്നത് സംരക്ഷണവും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ശരിയായ ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം കണ്ടെത്തുന്നതിലാണ്.

ഇത് ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ വളരെ വ്യക്തമാണ്. ഒരു ജീവിയുടെ ശരീരം അതിന്റെ ഘടന സംരക്ഷിക്കണം; എന്നാൽ അതേ സമയം പഴയ കോശങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്യുകയും പുതിയ കോശങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും വേണം. പ്രോട്ടീനുകളുടെ ഘടനയും പ്രവർത്തനവും നിലനിർത്തേണ്ടതുണ്ട്; എന്നാൽ ആവശ്യമില്ലാത്ത പ്രോട്ടീനുകൾ വിഘടിപ്പിക്കപ്പെടണം. ജനിതകവിവരം സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം; അതേസമയം ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ പരിണാമത്തിന് ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ജീവന്റെ ശരിയായ പ്രവർത്തനം പൂർണ്ണമായ സംയോജകതയിലും പൂർണ്ണമായ വിയോജകതയിലും അല്ല, മറിച്ച് രണ്ടിന്റെയും സജീവമായ പരസ്പരബന്ധത്തിലാണ്.

ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പൊതുതത്വം രൂപപ്പെടുത്താം: ശരിയായത് എന്നത് സംയോജകതയെ പരമാവധി വർധിപ്പിക്കുന്നതല്ല; ആവശ്യമായ സംയോജകതയും ആവശ്യമായ വിയോജകതയും അവയുടെ ശരിയായ അനുപാതത്തിൽ നിലനിർത്തുന്നതാണ്. അതിരുകടന്ന സംയോജകത നിശ്ചലതയിലേക്കും കട്ടിപ്പിലേക്കും നയിക്കാം. അതിരുകടന്ന വിയോജകത വിഘടനത്തിലേക്കും അസ്ഥിരതയിലേക്കും നയിക്കാം. ജീവന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും അറിവിന്റെയും നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമുള്ളത് ഈ രണ്ട് വിരുദ്ധശക്തികൾക്കിടയിലെ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വിരോധം തെറ്റിന്റെ അടയാളം മാത്രമല്ല. വിരോധം അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടനയുടെ ഭാഗമാണ്. ഒരു സംവിധാനത്തിനുള്ളിൽ പരസ്പരം വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികൾ ഉണ്ടാകുമ്പോഴാണ് അതിൽ ചലനം ഉണ്ടാകുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു ആശയത്തിൽ വിരോധം കണ്ടെത്തിയതുകൊണ്ട് മാത്രം ആ ആശയം തെറ്റാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. ചിലപ്പോൾ വിരോധം തന്നെ ആ ആശയത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സത്യത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു ജീവി ഒരേസമയം സ്വയം സംരക്ഷിക്കുകയും സ്വയം മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. വ്യക്തി ഒരേസമയം സ്വാതന്ത്ര്യം ആഗ്രഹിക്കുകയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സമൂഹം ഒരേസമയം സ്ഥിരത ആഗ്രഹിക്കുകയും മാറ്റം ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ശാസ്ത്രം നിലവിലുള്ള അറിവിനെ ആശ്രയിക്കുകയും അതേ സമയം അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവ പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ പ്രവണതകളാണെങ്കിലും അവയിൽ ഒന്നിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലൂടെ പ്രശ്നം പരിഹരിക്കാനാവില്ല. മറിച്ച് അവയുടെ ബന്ധത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോഴാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പരിഹാരം സാധ്യമാകുന്നത്.

അതിനാൽ വിരോധമില്ലാത്ത ശരി എന്ന ആശയം പലപ്പോഴും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക സ്വഭാവത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന ഒരു കൃത്രിമ ശരിയായിരിക്കും. യഥാർത്ഥ ശരി വിരോധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നു, അവയെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല, അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന പുതിയ സാധ്യതകളെ അന്വേഷിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ നിലവിലുള്ള അവസ്ഥ മാത്രമല്ല, അതിനുള്ളിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന സാധ്യതകളെയും പരിഗണിക്കണമെന്നതാണ്. ഒരു വസ്തുവിന്റെ നിലവിലുള്ള രൂപം അതിന്റെ മുഴുവൻ യാഥാർഥ്യമല്ല. അതിൽ ഭാവിയിലെ നിരവധി സാധ്യതകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഒരു വിത്ത് നിലവിൽ ഒരു ചെറിയ ഘടന മാത്രമാണെങ്കിലും അതിൽ ഒരു സസ്യമായി വികസിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ഒരു ശിശുവിൽ പ്രായപൂർത്തിയായ മനുഷ്യന്റെ സാധ്യതകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിലെ ചെറിയ ആശയപ്രസ്ഥാനം ഭാവിയിലെ വലിയ സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെ സാധ്യത വഹിച്ചേക്കാം.

അതിനാൽ ഒരു പ്രവർത്തിയുടെ ശരിത്വം അതിന്റെ ഉടനടി ഫലത്തിലൂടെ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. അത് ഏത് സാധ്യതകളെ തുറക്കുന്നു, ഏത് സാധ്യതകളെ അടയ്ക്കുന്നു എന്നതും പരിശോധിക്കണം. ഒരു പ്രവർത്തി താൽക്കാലികമായി പ്രശ്നം പരിഹരിച്ചാലും ഭാവിയിലെ കൂടുതൽ ഗുരുതരമായ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് വഴി തുറക്കുകയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ ശരിത്വം സംശയാസ്പദമാകും. മറുവശത്ത്, താൽക്കാലികമായി ബുദ്ധിമുട്ട് സൃഷ്ടിച്ചാലും കൂടുതൽ ആരോഗ്യകരമായ വികസനസാധ്യതകൾ തുറക്കുന്ന പ്രവർത്തിക്ക് ഉയർന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ ശരിത്വം ഉണ്ടായേക്കാം.

ഇതിലൂടെ ശരി എന്ന ആശയം ഭാവിയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ശരി നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തെ മാത്രമല്ല, യാഥാർഥ്യത്തിനുള്ളിലെ പുരോഗമനപരമായ സാധ്യതകളെയും തിരിച്ചറിയുന്നു. തെറ്റ് പലപ്പോഴും നിലവിലുള്ള രൂപത്തെ മാത്രം അന്തിമ യാഥാർഥ്യമായി കണക്കാക്കുന്നു. ശരിയും തെറ്റും പരിശോധിക്കുമ്പോൾ രൂപവും ഉള്ളടക്കവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും നിർണായകമാണ്. ഒരു ആശയം ശരിയായ വാക്കുകളിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് അതിന്റെ ഉള്ളടക്കം ശരിയാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. അതുപോലെ ഒരു ആശയം പരമ്പരാഗത ഭാഷയിൽ അല്ലെങ്കിൽ അസ്വസ്ഥമാക്കുന്ന രൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് മാത്രം അത് തെറ്റാണെന്നും പറയാനാവില്ല.

രാഷ്ട്രീയത്തിലും സാമൂഹികജീവിതത്തിലും ഇത് വളരെ സാധാരണമാണ്. “ജനാധിപത്യം”, “സ്വാതന്ത്ര്യം”, “നീതി”, “വികസനം”, “ദേശീയത”, “സമത്വം” തുടങ്ങിയ വാക്കുകൾ സ്വതവേ പോസിറ്റീവ് അർത്ഥമുള്ളവയാണ്. എന്നാൽ ആ വാക്കുകൾ ഉപയോഗിക്കുന്ന എല്ലാവരുടെയും സാമൂഹിക ഉള്ളടക്കം ഒരുപോലെയല്ല. ഒരേ “സ്വാതന്ത്ര്യം” എന്ന വാക്ക് ഒരാൾക്ക് സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യമായിരിക്കാം; മറ്റൊരാൾക്ക് ചൂഷണത്തിൽ നിന്ന് മോചനമായിരിക്കാം. ഒരേ “വികസനം” എന്ന വാക്ക് ഒരാൾക്ക് മൂലധനവികസനമായിരിക്കാം; മറ്റൊരാൾക്ക് പൊതുജനക്ഷേമമായിരിക്കാം. അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വാക്കുകളുടെ രൂപത്തേക്കാൾ അവയുടെ ഭൗതിക ഉള്ളടക്കവും യഥാർഥ പ്രവർത്തനഫലവുമാണ് നിർണായകം.

ഒരു വ്യക്തി എന്താണ് ചെയ്യുന്നത് എന്നതിനെക്കാൾ ചിലപ്പോൾ കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം അവൻ എന്തുകൊണ്ടാണ് അത് ചെയ്യുന്നത് എന്നതാണ്. എന്നാൽ “ഉദ്ദേശ്യം” എന്നതും വ്യക്തിപരമായ മനസ്സിന്റെ തലത്തിൽ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ പാടില്ല. വ്യക്തിയുടെ ഉദ്ദേശ്യത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമായ സാഹചര്യങ്ങളുണ്ട്.

ഒരു മനുഷ്യൻ ഒരു തെറ്റായ തീരുമാനം എടുക്കുന്നത് അവന്റെ വ്യക്തിപരമായ അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട് മാത്രം ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. അവൻ ലഭിച്ച വിവരങ്ങൾ, വളർന്ന സാമൂഹിക അന്തരീക്ഷം, സാമ്പത്തിക സമ്മർദ്ദങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, സാംസ്കാരിക ധാരണകൾ, അധികാരബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ അവന്റെ തീരുമാനത്തെ സ്വാധീനിച്ചിരിക്കാം. അതിനാൽ നൈതിക വിലയിരുത്തലിൽ വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്തം അംഗീകരിക്കുമ്പോഴും ആ ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ സാമൂഹിക സാഹചര്യവും പരിശോധിക്കണം.

ഇത് തെറ്റിനെ ന്യായീകരിക്കുന്നതിനല്ല. മറിച്ച് തെറ്റിന്റെ കാരണശൃംഖല കണ്ടെത്തുന്നതിനാണ്. കാരണം കാരണത്തെ മനസ്സിലാക്കാതെ തെറ്റ് ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നത് തടയാനാവില്ല.

ഒരു വ്യക്തിക്ക് തെറ്റായ അറിവുള്ളപ്പോൾ അവന്റെ തീരുമാനവും തെറ്റാകാം. എന്നാൽ അറിവിന്റെ പരിധി എല്ലായ്പ്പോഴും വ്യക്തിപരമായ പരാജയമല്ല. മനുഷ്യന്റെ അറിവ് തന്നെ ചരിത്രപരമായി പരിമിതമാണ്. ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ അറിയാത്തതായിരുന്ന കാര്യം പിന്നീട് കണ്ടെത്തപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രീയ ശരി എപ്പോഴും സ്വയം തിരുത്തലിന് തുറന്ന ശരിയാണ്.

ഇതാണ് ശാസ്ത്രത്തെ ഡയലക്ടിക്കൽമായി ശക്തമാക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രം “ഞങ്ങൾക്ക് എല്ലാം അറിയാം” എന്ന് പറയുന്നില്ല. മറിച്ച് “നിലവിലുള്ള തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതാണ് ഏറ്റവും മികച്ച വിശദീകരണം; പുതിയ തെളിവുകൾ ലഭിച്ചാൽ അത് പരിഷ്കരിക്കാം” എന്ന നിലപാടാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്. ഈ സ്വയംവിമർശന ശേഷിയാണ് ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ സംയോജകബലവും അതിന്റെ പുരോഗതിയുടെ വിയോജകബലവും ഒരേസമയം നൽകുന്നത്.

ഇതിൽ നിന്ന് നൈതികമായ ഒരു പാഠവും ലഭിക്കുന്നു. താൻ ഒരിക്കലും തെറ്റാൻ സാധ്യതയില്ലെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്ന വ്യക്തിയോ സംവിധാനമോ തെറ്റിന്റെ ഏറ്റവും അപകടകരമായ രൂപത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. കാരണം സ്വയംവിമർശനത്തിനുള്ള വാതിൽ അടഞ്ഞുകഴിഞ്ഞാൽ പുതിയ യാഥാർഥ്യവുമായി ബന്ധപ്പെടാനുള്ള കഴിവും കുറയുന്നു.

ഒരു ആശയം ഒരിക്കൽ ശരിയാണെന്ന് തെളിഞ്ഞാൽ അത് എന്നെന്നേക്കുമായി ശരിയായിരിക്കും എന്ന ധാരണയാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയ്ക്ക് ഏറ്റവും വലിയ തടസ്സങ്ങളിലൊന്ന്. ഒരു ആശയത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ ശരിത്വത്തെ അതിന്റെ ശാശ്വതമായ ശരിത്വമായി മാറ്റുമ്പോഴാണ് നിശ്ചലമായ ശരി രൂപപ്പെടുന്നത്.

നിശ്ചലമായ ശരി യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെ നിഷേധിക്കുന്നു. അത് പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ സംശയത്തോടെ കാണുന്നു. പുതിയ തെളിവുകളെ പഴയ ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ ഒതുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ യാഥാർഥ്യം മാറിയിട്ടും ആശയം മാറാത്ത അവസ്ഥയുണ്ടാകുന്നു. അപ്പോൾ ഒരിക്കൽ ശരിയായിരുന്ന ആശയം തന്നെ തെറ്റിന്റെ ഉറവിടമായി മാറാം.

ഇത് വ്യക്തിജീവിതത്തിലും ശാസ്ത്രത്തിലും രാഷ്ട്രീയത്തിലും തത്ത്വചിന്തയിലും ബാധകമാണ്. ശരിയെ സംരക്ഷിക്കണമെങ്കിൽ ശരിയെ തന്നെ നിരന്തരം പരിശോധിക്കണം. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വയംവിമർശനത്തിന്റെ ആവശ്യം.

തെറ്റ് എല്ലായ്പ്പോഴും നശിപ്പിക്കേണ്ട ഒരു ശത്രുവായി മാത്രം കാണുന്നതും ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനമല്ല. തെറ്റുകൾ മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ അതിരുകൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ പരാജയം പുതിയ അറിവിന് വഴിയൊരുക്കാം. ഒരു സിദ്ധാന്തം പരാജയപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ പരാജയത്തിന്റെ കാരണം കൂടുതൽ ശക്തമായ സിദ്ധാന്തത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. ഒരു സാമൂഹിക പരീക്ഷണം പരാജയപ്പെടുമ്പോൾ അതിൽ നിന്ന് ഭാവിയിലെ സാമൂഹികസംവിധാനങ്ങൾക്ക് പാഠങ്ങൾ ലഭിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് തെറ്റിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്ന ശേഷി ശരിയുടെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമാണ്. തെറ്റ് ആവർത്തിക്കാതിരിക്കാൻ കഴിയുന്ന തെറ്റാണ് അറിവിന്റെ അധ്യാപകൻ; തെറ്റിനെ സത്യമാക്കി സംരക്ഷിക്കുന്നതാകട്ടെ അറിവിന്റെ തടവറ.

ഇവിടെ തെറ്റിന്റെ രണ്ട് രൂപങ്ങൾ വേർതിരിക്കാം. ഒന്നാമത്തേത്, അറിവിന്റെ സ്വാഭാവിക പരിധിയിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന തെറ്റ്. രണ്ടാമത്തേത്, തെറ്റാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞിട്ടും താൽപ്പര്യങ്ങൾക്കോ അധികാരത്തിനോ വേണ്ടി സംരക്ഷിക്കുന്ന തെറ്റ്. ആദ്യത്തേത് തിരുത്തലിലൂടെ അറിവായി മാറാം; രണ്ടാമത്തേത് സാമൂഹികമായി കൂടുതൽ അപകടകരമാണ്, കാരണം അത് സ്വയം പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഘടനയായി മാറുന്നു.

നൈതികതയുടെ തലത്തിൽ ശരി എന്ന ആശയം നീതിയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ നീതിയെയും നിശ്ചലമായ നിയമമായി കാണാൻ പാടില്ല. ഒരു നിയമം നിലവിലുണ്ടെന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അത് നീതിയുക്തമാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. നിയമം ആരുടെ താൽപ്പര്യം സംരക്ഷിക്കുന്നു, ആരെ സംരക്ഷിക്കുന്നില്ല, സമൂഹത്തിലെ ഭൗതികബന്ധങ്ങളുമായി അതിന്റെ ബന്ധം എന്താണ്, മനുഷ്യരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും സമത്വത്തെയും അത് എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നു എന്നിവ പരിശോധിക്കണം.

ഇവിടെ നീതി ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ സംയോജകതയുടെ ഗുണനിലവാരം പരിശോധിക്കുന്ന ഒരു മാനദണ്ഡമായി കാണാം. ചിലരുടെ അധികാരവും സമ്പത്തും മാത്രം സംരക്ഷിക്കുന്ന സംയോജകത ദീർഘകാല സാമൂഹികസ്ഥിരത നൽകണമെന്നില്ല. മറിച്ച് കൂടുതൽ സമത്വപരവും പങ്കാളിത്തപരവുമായ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സംയോജകതയാണ് കൂടുതൽ ദീർഘകാലസ്ഥിരതയ്ക്കും മനുഷ്യവികാസത്തിനും അടിത്തറയാകുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് ഒരു സാമൂഹിക ഘടനയുടെ ശരിത്വം അതിന്റെ സ്ഥിരതകൊണ്ട് മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. അത് എത്രത്തോളം നീതിപൂർണ്ണമായ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതും അളക്കണം.

സ്വാതന്ത്ര്യവും ശരിയും തമ്മിൽ അടുത്ത ബന്ധമുണ്ട്. എന്നാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നിയന്ത്രണമില്ലായ്മ മാത്രമല്ല. ഒരു വ്യക്തിക്ക് തന്റെ സാധ്യതകൾ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള യഥാർത്ഥ സാമൂഹികവും ഭൗതികവുമായ കഴിവ് ഉണ്ടായിരിക്കണം. മറ്റൊരാളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഒരാൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത അധികാരം യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും സമൂഹത്തിന്റെ സംയോജകതയും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായിരിക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും അതോടൊപ്പം മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും സാമൂഹികജീവിതത്തിന്റെ സംയോജകതയ്ക്കും ഇടം നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഉയർന്ന ക്രമീകരണം സാധ്യമാണ്. അതിനാൽ ശരിയായ സാമൂഹികഘടന വ്യക്തിയെയും സമൂഹത്തെയും പരസ്പരം നശിപ്പിക്കുന്ന രീതിയിൽ വേർതിരിക്കുന്നതല്ല; അവയുടെ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തെ കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായി ക്രമീകരിക്കുന്നതാണ്.

അവസാനമായി ശരിയും തെറ്റും വിലയിരുത്താനുള്ള ഏറ്റവും വിശാലമായ മാനദണ്ഡം വികാസം തന്നെയാണ്. എന്നാൽ ഇവിടെ വികാസം എന്നത് വെറും അളവിലുള്ള വർധനയല്ല. കൂടുതൽ സമ്പത്ത്, കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദനം, കൂടുതൽ സാങ്കേതികവിദ്യ, കൂടുതൽ ശക്തി എന്നിവയെ മാത്രം വികസനം എന്നു വിളിക്കാനാവില്ല. വികസനം ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ഗുണപരമായ ശേഷികളുടെ വർധനയാണ്.

മനുഷ്യന്റെ അറിവ് വികസിക്കുന്നുണ്ടോ? സൃഷ്ടിപരത വികസിക്കുന്നുണ്ടോ? സ്വാതന്ത്ര്യം വർധിക്കുന്നുണ്ടോ? പരസ്പര സഹകരണം ശക്തമാകുന്നുണ്ടോ? ജീവന്റെ സാധ്യതകൾ വികസിക്കുന്നുണ്ടോ? പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ സുസ്ഥിരമാകുന്നുണ്ടോ? സാമൂഹിക വിരോധങ്ങളെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിൽ പരിഹരിക്കാനുള്ള കഴിവ് വർധിക്കുന്നുണ്ടോ? ഈ ചോദ്യങ്ങളാണ് വികസനത്തിന്റെ ഗുണപരമായ അർത്ഥം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ ശരിയായത് എന്നത് വെറും നിലവിലുള്ള പ്രശ്നം പരിഹരിക്കുന്നതല്ല; കൂടുതൽ ഉയർന്ന പ്രശ്നങ്ങളെ പരിഹരിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശേഷി സൃഷ്ടിക്കുന്നതുമാണ്. തെറ്റായ പരിഹാരം ഒരു പ്രശ്നത്തെ താൽക്കാലികമായി മറച്ചുവെക്കും; ശരിയായ പരിഹാരം അതിന്റെ അടിസ്ഥാന വിരോധത്തെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുകയും ചെയ്യും.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ശരിയും തെറ്റും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഒടുവിൽ അസ്തിത്വത്തെ കൂടുതൽ സമഗ്രവും സൃഷ്ടിപരവും വികസനശേഷിയുള്ളതുമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് നയിക്കുന്നതും അതിനെ നിശ്ചലതയിലേക്കോ അനാവശ്യ വിഘടനത്തിലേക്കോ നയിക്കുന്നതും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസമായി ചുരുക്കാം. ശരി അസ്തിത്വത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനവുമായി സംയോജിക്കുന്നു; തെറ്റ് ആ ചലനത്തെ തെറ്റായി വായിക്കുകയോ തടയുകയോ വികലമാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ശരി എന്നത് ഒരു അധികാരകേന്ദ്രം പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന അന്തിമ വിധിയല്ല. അത് യാഥാർഥ്യവുമായി നിരന്തരം പരിശോധിക്കപ്പെടേണ്ട ഒരു ബന്ധമാണ്. തെറ്റും ഒരു ശാശ്വതമായ കുറ്റമുദ്രയല്ല; അത് തിരിച്ചറിയുകയും തിരുത്തുകയും അതിന്റെ കാരണങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യേണ്ട ഒരു വികസനഘട്ടമാണ്. മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനശേഷി അവൻ എത്രത്തോളം ശരിയാണെന്ന് മാത്രം തെളിയിക്കുന്നതിലല്ല, താൻ തെറ്റിയിരിക്കാനുള്ള സാധ്യത തിരിച്ചറിയുകയും തെറ്റിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ശരിയിലേക്ക് നീങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നതിലാണ്.

അതിനാൽ ശരിയും തെറ്റും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധത്തെ ഒറ്റവാചകത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറയാം: ശരി എന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തോടും അതിലെ സംയോജക–വിയോജക ശക്തികളുടെ സജീവബന്ധത്തോടും പൊരുത്തപ്പെട്ട് കൂടുതൽ ഉയർന്ന അസ്തിത്വസാധ്യതകളെ തുറക്കുന്ന ദിശയാണ്; തെറ്റ് എന്നത് ആ ചലനത്തെ നിശ്ചലമാക്കുകയോ ഏകപക്ഷീയമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുകയോ അസ്തിത്വത്തിന്റെ വികസനസാധ്യതകളെ ചുരുക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന ദിശയാണ്.

ഈ നിർവചനം ശരിയും തെറ്റും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത അതിരുകൾ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അവയ്ക്ക് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു ഭൗതിക–ഡയലക്ടിക്കൽ അടിത്തറ നൽകുന്നു. ശരിയും തെറ്റും ഇനി വെറും നൈതിക വിധികളോ ബൗദ്ധിക ലേബലുകളോ മാത്രമല്ല; അസ്തിത്വത്തിന്റെ ചലനവുമായി മനുഷ്യചിന്തയും പ്രവർത്തനവും എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്നതിന്റെ അളവുകളായി മാറുന്നു. അതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ശരിയും തെറ്റും മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ പുതിയ വീക്ഷണം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ശരിയും തെറ്റും നിശ്ചലവും ശാശ്വതവുമായ രണ്ട് വിരുദ്ധ വിഭാഗങ്ങളല്ല. അവ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിരന്തരമായ ചലനത്തോടും പരിവർത്തനത്തോടും ബന്ധപ്പെട്ട ബന്ധാത്മക അവസ്ഥകളാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ അസ്തിത്വങ്ങളും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് നിലനിൽക്കുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ ശരിയെ നിലവിലുള്ളതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതുമായി മാത്രം ബന്ധിപ്പിക്കാനാവില്ല; അതുപോലെ തെറ്റിനെ മാറ്റത്തോടും വിയോജകതയോടും മാത്രം ബന്ധിപ്പിക്കാനുമാവില്ല. ഏത് ഘട്ടത്തിൽ എന്താണ് സംരക്ഷിക്കേണ്ടത്, എന്താണ് മാറ്റേണ്ടത്, ഏത് വിയോജകതയാണ് സൃഷ്ടിപരമായത്, ഏത് വിയോജകതയാണ് വിഘടനാത്മകമായത് എന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സമഗ്രമായ വിശകലനത്തിലൂടെയാണ് നിർണ്ണയിക്കേണ്ടത്.

ശരി എന്നത് യാഥാർഥ്യവുമായി സജീവമായി സംയോജിതമായ അവസ്ഥയാണ്. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിലവിലുള്ള രൂപത്തെ മാത്രം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതല്ല അത്; അതിന്റെ ആന്തരിക വിരോധങ്ങളെയും ചലനദിശയെയും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളെയും തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവുകൂടിയാണ്. അതുകൊണ്ട് ശരിയായ ചിന്ത യാഥാർഥ്യത്തെ അതേപടി അംഗീകരിക്കുന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. യാഥാർഥ്യത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അവയുടെ പരസ്പരബന്ധം മനസ്സിലാക്കി, ആവശ്യമായ സംയോജകത സംരക്ഷിക്കുകയും ആവശ്യമായ വിയോജകതയെ സൃഷ്ടിപരമായ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ശരി ഒരു നിശ്ചലമായ വിധിയല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തോടൊപ്പം വികസിക്കുന്ന ഒരു സജീവ ബന്ധമാണ്.

തെറ്റും അതുപോലെ ഒരു ലളിതമായ അസത്യമല്ല. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തെ സമ്പൂർണ്ണ യാഥാർഥ്യമായി കാണുന്നതും, മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങളെ നിശ്ചലമായ ആശയങ്ങളിലൂടെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നതും, ആവശ്യമായ മാറ്റത്തെ അനാവശ്യമായ വിഘടനമായി കാണുന്നതും, അനാവശ്യമായ നിശ്ചലതയെ സ്ഥിരതയായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതും തെറ്റിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്. അതിനാൽ തെറ്റിനെ വെറും നിഷേധിക്കേണ്ട ഒന്നായി കാണുന്നതിന് പകരം അതിന്റെ കാരണവും ഘടനയും ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യവും പരിശോധിക്കണം. തെറ്റിന്റെ ഉറവിടം മനസ്സിലാക്കുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ ആവർത്തനം തടയാനും അതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഭാഗികസത്യത്തെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന അറിവിൽ ഉൾക്കൊള്ളാനും കഴിയുന്നത്.

ഇവിടെ ശരിയും തെറ്റും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരു ആശയം പൂർണ്ണമായും ശരിയോ പൂർണ്ണമായും തെറ്റോ ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. അതിൽ യാഥാർഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന ഘടകങ്ങളും യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് വ്യതിചലിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളും ഒരേസമയം ഉണ്ടായേക്കാം. അതിനാൽ ഒരു ആശയത്തെ മുഴുവനായി സ്വീകരിക്കുകയോ മുഴുവനായി നിരസിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതിനു പകരം അതിലെ ശരിയായ ഘടകങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും തെറ്റായ ഘടകങ്ങളെ വിമർശിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം. മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ പുരോഗതി പലപ്പോഴും ഈ രീതിയിലാണ് നടക്കുന്നത്: പഴയ അറിവിലെ ശരിയായ ഘടകങ്ങൾ ഉയർന്ന തലത്തിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും അതിന്റെ പരിധികൾ മറികടക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വിയോജകത തന്നെ ശരിയുടെ ശത്രുവല്ല; പലപ്പോഴും ശരിയുടെ വികാസത്തിനുള്ള ആവശ്യമായ ശക്തിയാണ്. വിമർശനം ഒരു ആശയത്തെ നശിപ്പിക്കാനുള്ള ഉപകരണമാത്രമല്ല; അതിന്റെ പരിമിതികളെ വെളിപ്പെടുത്തി കൂടുതൽ സമഗ്രമായ രൂപത്തിലേക്ക് ഉയർത്താനുള്ള മാർഗമാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നത് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ നാശമല്ല; കൂടുതൽ കൃത്യമായ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ജനനത്തിനുള്ള സാധ്യതയാണ്. അതുപോലെ ഒരു സാമൂഹിക ഘടനയെ വിമർശിക്കുന്നത് എല്ലായ്പ്പോഴും സാമൂഹിക വിഘടനമല്ല; അനീതിയും അസമത്വവും മറികടന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സാമൂഹിക സംയോജകത സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള തുടക്കമായേക്കാം.

അതേസമയം മാറ്റം സ്വതവേ ശരിയല്ലെന്നും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു പഴയ ഘടനയെ തകർക്കുക എളുപ്പമാണ്; അതിനേക്കാൾ സങ്കീർണ്ണമാണ് അതിനേക്കാൾ ഉയർന്നതും കൂടുതൽ സുസ്ഥിരവുമായ ഒരു ഘടന സൃഷ്ടിക്കുക. അതിനാൽ ഏതൊരു മാറ്റത്തെയും വിലയിരുത്തുമ്പോഴും “എന്താണ് തകർന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എന്താണ് രൂപപ്പെട്ടത്?”, “ഏത് പുതിയ ബന്ധങ്ങളാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്?”, “ഏത് സാധ്യതകളാണ് തുറന്നത്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളും ചോദിക്കണം. യഥാർത്ഥ പുരോഗതി പഴയതിന്റെ നാശത്തിൽ മാത്രമല്ല; അതിന്റെ പരിമിതികളെ അതിജീവിച്ച് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജകത സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.

ഇതേ കാരണത്താൽ സ്ഥിരതയും സ്വതവേ ശരിയല്ല. ഒരു സാമൂഹികമോ രാഷ്ട്രീയമോ സാമ്പത്തികമോ ബൗദ്ധികമോ ആയ ഘടന ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അത് നീതിയുക്തമോ ശാസ്ത്രീയമോ മനുഷ്യവികാസത്തിന് അനുയോജ്യമോ ആകുന്നില്ല. അതിന്റെ സംയോജകത ഏത് ശക്തികളിലാണ് അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്, ആരുടെ താൽപ്പര്യങ്ങളെയാണ് അത് സംരക്ഷിക്കുന്നത്, ആരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയാണ് അത് പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നത്, അതിനുള്ളിൽ എന്തുതരം വിരോധങ്ങളാണ് അടിഞ്ഞുകൂടുന്നത് എന്നിവ പരിശോധിക്കണം. അതിനാൽ സ്ഥിരതയുടെ ദൈർഘ്യമല്ല, അതിന്റെ ഗുണവും ദിശയുമാണ് ശരിത്വത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം.

ശരിയും തെറ്റും നിർണ്ണയിക്കുന്നതിൽ ഫലവും നിർണായകമാണ്. ഒരു പ്രവർത്തിയുടെ ഉദ്ദേശ്യം നല്ലതായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഫലം ദോഷകരമായിരിക്കാം. അതുപോലെ താൽക്കാലികമായി അസ്വസ്ഥത സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു പ്രവർത്തി ദീർഘകാലത്ത് കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യവും അറിവും ക്ഷേമവും സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ നൈതികമായ ശരിത്വം ഉദ്ദേശ്യത്തിലും ഫലത്തിലും മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ഉദ്ദേശ്യം, സാഹചര്യം, പ്രവർത്തനരീതി, ബന്ധങ്ങളിലെ മാറ്റം, ഹ്രസ്വകാല ഫലം, ദീർഘകാല സാധ്യത എന്നിവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് അതിനെ വിലയിരുത്തേണ്ടത്.

ഇതിൽനിന്ന് ശരിയും തെറ്റും സംബന്ധിച്ച ഒരു വിശാലമായ ഡയലക്ടിക്കൽ മാനദണ്ഡം രൂപപ്പെടുത്താം. യാഥാർഥ്യത്തെ വസ്തുനിഷ്ഠമായി മനസ്സിലാക്കുകയും അതിന്റെ ചലനാത്മക വിരോധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും ആവശ്യമായ സംയോജകത സംരക്ഷിക്കുകയും ആവശ്യമായ വിയോജകതയെ സൃഷ്ടിപരമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ജീവന്റെയും അറിവിന്റെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും സാമൂഹിക സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെയും വികസനസാധ്യതകൾ വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ആശയവും പ്രവർത്തനവും ശരിയിലേക്കുള്ള ദിശയിലാണ്. അതേസമയം യാഥാർഥ്യത്തെ ഏകപക്ഷീയമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ഭാഗികസത്യത്തെ സമ്പൂർണ്ണസത്യമായി ഉയർത്തുകയും അനാവശ്യമായ നിശ്ചലത സംരക്ഷിക്കുകയും ആവശ്യമായ മാറ്റത്തെ തടയുകയും അല്ലെങ്കിൽ സൃഷ്ടിപരമായ സംയോജകതയെ തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ആശയവും പ്രവർത്തനവും തെറ്റിലേക്കുള്ള ദിശയിലാണ്.

ഈ നിർവചനത്തിലെ “ദിശ” എന്ന ആശയം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ശരി ഒരു അന്തിമവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ലക്ഷ്യസ്ഥാനമല്ല. യാഥാർഥ്യം തന്നെ നിരന്തരം മാറുന്നതിനാൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ശരിയായ അറിവും നിരന്തരം വികസിക്കണം. ഇന്ന് ശരിയായ ഒരു ആശയം നാളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അറിവിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ അപര്യാപ്തമാകാം. അതിനാൽ ശരിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ പേരിൽ സ്വയംവിമർശനം ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് തന്നെ പുതിയ തെറ്റിന് കാരണമാകും. യഥാർത്ഥ ശരിത്വം പുതിയ തെളിവുകളോടും പുതിയ അനുഭവങ്ങളോടും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോടും സ്വയം തിരുത്താനുള്ള കഴിവ് നിലനിർത്തുന്നു.

അതിനാൽ സ്വയംതിരുത്തൽശേഷി ശരിയുടെ ഒരു അടിസ്ഥാനഗുണമാണ്. തെറ്റില്ലാത്ത ഒരു വ്യക്തിയോ സിദ്ധാന്തമോ സംവിധാനമോ എന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിൽ അസാധ്യമായ ഒരു സങ്കൽപ്പമാണ്. എന്നാൽ സ്വന്തം തെറ്റുകളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയുടെ കാരണങ്ങളെ കണ്ടെത്താനും തിരുത്താനും കഴിയുന്ന വ്യക്തിക്കും സമൂഹത്തിനും അറിവിനും കൂടുതൽ ഉയർന്ന സംയോജകത കൈവരിക്കാൻ കഴിയും. ഇതിന്റെ വിപരീതമായി, സ്വന്തം തെറ്റുകളെ അംഗീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത സംവിധാനം തെറ്റിനെ തന്നെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ഘടനയായി മാറുന്നു. പിന്നീട് ആ തെറ്റിനെ ന്യായീകരിക്കാൻ കൂടുതൽ തെറ്റുകൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും അവ പരസ്പരം സംയോജിച്ച് ഒരു തെറ്റായ യാഥാർഥ്യബോധം രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

അതിനാൽ ശരിയും തെറ്റും തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ പോരാട്ടം പലപ്പോഴും ഒരു ആശയവും മറ്റൊരു ആശയവും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടമല്ല; യാഥാർഥ്യത്തെ കൂടുതൽ സമഗ്രമായി മനസ്സിലാക്കുന്ന പ്രവണതയും യാഥാർഥ്യത്തെ നിശ്ചലമാക്കുകയോ ഏകപക്ഷീയമാക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന പ്രവണതയും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടമാണ്. ഈ പോരാട്ടത്തിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും രണ്ടും ആവശ്യമാണ്. സംയോജകബലം ഇല്ലെങ്കിൽ അറിവ് ചിതറിപ്പോകും; വിയോജകബലം ഇല്ലെങ്കിൽ അറിവ് കട്ടിപിടിക്കും. സംയോജകത അറിവിനെ നിലനിർത്തുന്നു; വിയോജകത അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഈ രണ്ടിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ ഐക്യത്തിലാണ് ഉയർന്ന അറിവ് രൂപപ്പെടുന്നത്.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ശരി എന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനവുമായി സജീവമായി സംയോജിച്ച് അതിന്റെ വിരോധങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന അസ്തിത്വസാധ്യതകളിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ദിശയാണ്; തെറ്റ് എന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തിൽ നിന്ന് അകന്ന് അതിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തെ സമ്പൂർണ്ണതയായി കണക്കാക്കി നിശ്ചലതയിലേക്കോ അനാവശ്യമായ വിഘടനത്തിലേക്കോ നീങ്ങുന്ന ദിശയാണ്. ശരി ഒരു അവസാനിച്ച സത്യമല്ല; കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സത്യത്തിലേക്കുള്ള തുടർച്ചയായ യാത്രയാണ്. തെറ്റ് ഒരു അന്തിമ പരാജയമല്ല; തിരിച്ചറിഞ്ഞ് തിരുത്തുമ്പോൾ കൂടുതൽ ഉയർന്ന അറിവിലേക്കുള്ള ഒരു പടിയായി മാറാവുന്ന പരിധിയാണ്.

ഇങ്ങനെ ശരിയും തെറ്റും മനുഷ്യന്റെ നൈതിക വിധികളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അവ അസ്തിത്വത്തിന്റെ തന്നെ ചലനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആശയങ്ങളായി മാറുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിൽ സംയോജകതയും വിയോജകതയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനം പുതിയ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യചിന്തയിലും ശരിയും തെറ്റും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ സംഘർഷം പുതിയ അറിവിനും പുതിയ മൂല്യങ്ങൾക്കും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾക്കും പുതിയ സാധ്യതകൾക്കും ജന്മം നൽകുന്നു. അതിനാൽ ശരിയെ കണ്ടെത്തുക എന്നത് തെറ്റിനെ എന്നെന്നേക്കുമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല; തെറ്റിനെ തിരിച്ചറിയാനും അതിനെ അതിജീവിക്കാനും അതിൽ നിന്നുള്ള അറിവിനെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ശരിയിൽ സംയോജിപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു നിരന്തരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ശേഷി വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.

അവസാനം, ശരിയും തെറ്റും തമ്മിലുള്ള ഈ ചലനാത്മകബന്ധത്തെ ഒരു വാക്യത്തിൽ ചുരുക്കുകയാണെങ്കിൽ: യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെ കൂടുതൽ സമഗ്രമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുകയും അതിലെ സംയോജക–വിയോജക ശക്തികളുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സമതുലിതാവസ്ഥയിലൂടെ കൂടുതൽ ഉയർന്ന അസ്തിത്വം, അറിവ്, സ്വാതന്ത്ര്യം, സഹവർത്തിത്വം എന്നിവയുടെ സാധ്യതകൾ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ദിശയാണ് ശരി; ആ ചലനത്തെ വികലമാക്കുകയും നിശ്ചലമാക്കുകയും അല്ലെങ്കിൽ അനാവശ്യമായി വിഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ദിശയാണ് തെറ്റ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ശരിയും തെറ്റും രണ്ടായി പിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന അന്തിമ സത്യങ്ങളല്ല; അസ്തിത്വത്തിന്റെ അനന്തമായ ചലനത്തിൽ പരസ്പരം നിഷേധിക്കുകയും പരസ്പരം നിർവചിക്കുകയും അതിജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ നിമിഷങ്ങളാണ്.