പൂർവികസ്മരണയും പൈതൃകസംരക്ഷണവും- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദർശനത്തിൽ

മനുഷ്യൻ ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട വ്യക്തിയല്ല; അനന്തമായ ഒരു ചരിത്രപ്രവാഹത്തിലെ താൽക്കാലികമായ ഒരു സാന്നിധ്യമാണ്. നാം ഇന്ന് അനുഭവിക്കുന്ന ജീവിതവും അറിവും സംസ്കാരവും ഭാഷയും സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും എല്ലാം നമ്മുടെ മുൻതലമുറകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും പരിഷ്കരിക്കുകയും ചെയ്ത ഒരു ദീർഘമായ ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ ഫലമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ പൂർവികരെ ഓർക്കുക എന്നത് വെറും വ്യക്തിപരമായ വികാരപ്രകടനമോ ആചാരപരമായ അനുസ്മരണമോ മാത്രമല്ല. അത് മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ അസ്തിത്വത്തെ തിരിച്ചറിയുന്ന ഒരു ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ ബോധമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദർശനത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, ഭൂതകാലം പൂർണ്ണമായി അവസാനിച്ച ഒന്നല്ല; അത് വർത്തമാനത്തിന്റെ ഘടനയിലും സാധ്യതകളിലും ഭാവിയുടെ ദിശകളിലും സജീവമായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു കാരണശക്തിയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രപഞ്ചത്തെ പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജകബലങ്ങളുടെയും വിയോജകബലങ്ങളുടെയും നിരന്തരമായ ചലനമായി കാണുന്നു. ഏതൊരു അസ്തിത്വവും അതിന്റെ മുൻകാലാവസ്ഥകളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ട് നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ഓരോ പുതിയ അവസ്ഥയും പഴയ അവസ്ഥകളുടെ തുടർച്ചയും അതോടൊപ്പം അവയുടെ പരിവർത്തനവുമാണ്. അതിനാൽ ചരിത്രം എന്നത് മരിച്ചുപോയ സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു ശേഖരമല്ല; അത് വർത്തമാനത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ പരിവർത്തിതരൂപത്തിൽ തുടരുന്ന ഒരു ചലനാത്മക ഘടനയാണ്. ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ ഇന്നത്തെ രൂപം അതിന്റെ വിത്തിലും വേരിലും മണ്ണിലും കാലാവസ്ഥയിലും മുൻകാല വളർച്ചയിലും അടങ്ങിയിരുന്ന സാധ്യതകളുടെ തുടർച്ചയായ വികസനമാണെന്നതുപോലെ, ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ഇന്നത്തെ രൂപവും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പരിണാമമാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ പൂർവികർ നമ്മുടെ ഭൂതകാലത്തിലെ വ്യക്തികൾ മാത്രമല്ല. അവർ നമ്മുടെ സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവും ജൈവികവുമായ തുടർച്ചയുടെ ഭാഗമാണ്. നമ്മുടെ ശരീരത്തിൽ തലമുറകളിലൂടെ കൈമാറിയ ജനിതകവിവരങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. നമ്മുടെ ഭാഷയിൽ അനേകം തലമുറകളുടെ അനുഭവങ്ങൾ അടിഞ്ഞുകൂടിയിരിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ആചാരങ്ങളിലും കലകളിലും കൃഷിരീതികളിലും ഭക്ഷണശീലങ്ങളിലും വാസ്തുവിദ്യയിലും ചികിത്സാപാരമ്പര്യങ്ങളിലും പ്രകൃതിയോടുള്ള ബന്ധത്തിലും പൂർവികരുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളുടെ അടയാളങ്ങൾ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ “ഞാൻ” എന്ന വ്യക്തിത്വം പോലും ഒരു സ്വതന്ത്രവും സ്വയംപര്യാപ്തവുമായ സൃഷ്ടിയല്ല; അനവധി മുൻകാല ബന്ധങ്ങളുടെയും ഇടപെടലുകളുടെയും സംയോജിതമായ ഒരു ഉദ്ഭവസ്വഭാവമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സംയോജകബലം എന്ന ആശയം ഈ തുടർച്ചയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. ഒരു സംവിധാനത്തിലെ ഘടകങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ച് അതിന്റെ ഘടനയും ഐക്യവും നിലനിർത്തുന്ന ശക്തികളാണ് സംയോജകബലങ്ങൾ. കുടുംബം, സമൂഹം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, ചരിത്രസ്മൃതി എന്നിവ മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ ഇത്തരം സംയോജകബലങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പൂർവികസ്മരണയും അതിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. “നാം എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകുന്നതിലൂടെ അത് വ്യക്തിയെയും സമൂഹത്തെയും അവരുടെ ചരിത്രപരമായ അസ്തിത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

അതേസമയം പൂർവികരുടെ പാരമ്പര്യം അതേപടി ആവർത്തിക്കുക എന്നതല്ല അതിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം. ഇവിടെ വിയോജകബലത്തിനും നിർണായക സ്ഥാനമുണ്ട്. ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച ഓരോ ആശയവും സ്ഥാപനവും ആചാരവും മൂല്യവും കാലത്തിന്റെ മാറ്റങ്ങളുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നു. ചിലത് പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രസക്തമായി തുടരുന്നു; ചിലത് പരിഷ്കരിക്കപ്പെടേണ്ടിവരുന്നു; ചിലത് കാലഹരണപ്പെട്ട് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ പൈതൃകത്തിന്റെ സംരക്ഷണം എന്നത് ഭൂതകാലത്തെ മരവിപ്പിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയല്ല. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലൂടെ പൈതൃകത്തെ പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയാണ് യഥാർത്ഥ പൈതൃകസംരക്ഷണം.

ഒരു സമൂഹം അതിന്റെ പൂർവികരെ മറക്കുമ്പോൾ നഷ്ടപ്പെടുന്നത് ചില പഴയ കഥകൾ മാത്രമല്ല. അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്വത്വത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗമാണ് നഷ്ടപ്പെടുന്നത്. ചരിത്രസ്മൃതി ദുർബലമാകുമ്പോൾ ഒരു സമൂഹത്തിന് തന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയെ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്താനുള്ള ശേഷിയും കുറയുന്നു. കാരണം വർത്തമാനത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ അതിന്റെ ഉത്ഭവവും വികാസവും അറിയേണ്ടതുണ്ട്. ചരിത്രബോധമില്ലാത്ത സമൂഹം പലപ്പോഴും നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യങ്ങളെ സ്വാഭാവികവും ശാശ്വതവുമായവയായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ സാമൂഹിക ഘടനയും ഒരു ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ ഫലമാണ്; അതിനാൽ അത് മാറ്റത്തിനും വിധേയമാണ്.

ഇവിടെയാണ് പൂർവികസ്മരണയ്ക്ക് ഒരു വിമോചനപരമായ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. പൂർവികർ നമ്മെ “ഭൂതകാലത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ” പഠിപ്പിക്കേണ്ടവരല്ല; മറിച്ച് അവർ എങ്ങനെ പ്രതികൂല സാഹചര്യങ്ങളെ നേരിട്ടു, എങ്ങനെ പുതിയ അറിവുകൾ സൃഷ്ടിച്ചു, എങ്ങനെ പ്രകൃതിയുമായി ഇടപെട്ടു, എങ്ങനെ സമൂഹത്തെ പുനർനിർമ്മിച്ചു എന്നത് മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ചരിത്രസാക്ഷികളാണ്. അവരുടെ വിജയങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുകയും പരാജയങ്ങളിൽ നിന്ന് പാഠമെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് അവരെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആദരിക്കുന്ന രീതി.

പൈതൃകം എന്നത് ക്ഷേത്രങ്ങളും പള്ളികളും പള്ളിക്കൂടങ്ങളും പഴയ വീടുകളും പുരാവസ്തുക്കളും മാത്രം അല്ല. ഒരു ജനതയുടെ ജീവിച്ച അനുഭവങ്ങളുടെ സമാഹാരമാണ് പൈതൃകം. ഭാഷ, ജനകീയകല, സംഗീതം, കൃഷിജ്ഞാനം, ജലസംരക്ഷണരീതികൾ, ഔഷധസസ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ്, ഭക്ഷണസംസ്കാരം, കരകൗശലവിദ്യ, സാമൂഹിക സഹകരണരീതികൾ, പ്രകൃതിയോടുള്ള സമീപനം, ജനകീയ തത്ത്വചിന്ത—ഇവയെല്ലാം പൈതൃകത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. ആധുനിക ശാസ്ത്രം വളരുന്നതിനനുസരിച്ച് ഇവയെ വിമർശനാത്മകമായി പുനഃപരിശോധിക്കുകയും ശാസ്ത്രീയമായി പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. തെളിവുകളാൽ പിന്തുണയ്ക്കപ്പെടുന്ന അറിവുകളെ വികസിപ്പിക്കുകയും അടിസ്ഥാനരഹിതമായ വിശ്വാസങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് പൈതൃകത്തെ നശിപ്പിക്കൽ അല്ല; മറിച്ച് അതിനെ കൂടുതൽ സുസ്ഥിരമായ അറിവാക്കി മാറ്റുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ക്വാണ്ടം ലെയർ ഘടന എന്ന ആശയത്തിലും പൂർവികസ്മരണയ്ക്ക് ഒരു പുതിയ വ്യാഖ്യാനം കണ്ടെത്താം. വ്യക്തി ഒരു ജൈവിക തലത്തിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അവൻ അണുക്കൾ, തന്മാത്രകൾ, കോശങ്ങൾ, അവയവങ്ങൾ, ജീവി, കുടുംബം, സമൂഹം, സംസ്കാരം, പരിസ്ഥിതി തുടങ്ങിയ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ പല തലങ്ങളിലായി നിലനിൽക്കുന്നു. അതുപോലെ തന്നെ ഒരു തലമുറയും മുൻതലമുറകളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര യൂണിറ്റല്ല. ജൈവിക പാരമ്പര്യം, സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യം, ഭാഷാപരമായ പാരമ്പര്യം, സാമൂഹിക സ്മൃതി എന്നിവയിലൂടെ തലമുറകൾ തമ്മിൽ ബന്ധിതമായ ഒരു ബഹുതല സംവിധാനമാണ് മനുഷ്യസമൂഹം.

ഈ തുടർച്ചയെ ഒരു തരത്തിലുള്ള ചരിത്രപരമായ സ്മൃതിയായി കാണാം. വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ സ്മൃതിയുമായി ഇതിനെ നേരിട്ട് സമീകരിക്കേണ്ടതില്ല; മറിച്ച് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ മുൻകാല അനുഭവങ്ങൾ സ്ഥാപനങ്ങളിലും ഭാഷയിലും ആചാരങ്ങളിലും രേഖകളിലും കലകളിലും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും അറിവുസമ്പ്രദായങ്ങളിലും പതിഞ്ഞുകിടക്കുന്നുവെന്ന അർത്ഥത്തിലാണ് ഇത്. ഓരോ തലമുറയും ഈ സ്മൃതിയെ ഏറ്റുവാങ്ങുകയും പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുകയും പുതുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സംസ്കാരം ഒരു നിശ്ചല സംഭരണശാലയല്ല; നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന സിസ്റ്റമാണ്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ പൂർവികരെ ആദരിക്കുക എന്നത് അവരുടെ എല്ലാ ആശയങ്ങളെയും അന്ധമായി അംഗീകരിക്കുക എന്നല്ല. ഒരു മുൻതലമുറയുടെ അറിവിലും ജീവിതരീതികളിലും മഹത്തായ സംഭാവനകളും ചരിത്രപരമായ പരിമിതികളും ഒരുപോലെ ഉണ്ടായിരിക്കാം. അവരുടെ കാലഘട്ടത്തിലെ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ അവരുടെ ചിന്തകളെ നിർണയിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പൂർവികരെ വിമർശനാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ആദരവ്. അവരുടെ നേട്ടങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും അവരുടെ തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുകയും അവരുടെ അപൂർണ്ണമായ ശ്രമങ്ങളെ കൂടുതൽ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് അവരുടെ പാരമ്പര്യം യഥാർത്ഥത്തിൽ ജീവിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ “പൂർവികരുടെ പൈതൃകം സംരക്ഷിക്കുക” എന്നതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം അവരുടെ അപൂർണ്ണമായ ചരിത്രപ്രവർത്തനങ്ങളെ പൂർത്തിയാക്കുക എന്നതാണ്. അവർ ആരംഭിച്ച അന്വേഷണങ്ങളെ പുതിയ അറിവുകളിലൂടെ വികസിപ്പിക്കുക, അവർ സംരക്ഷിച്ച പ്രകൃതിസമ്പത്തിനെ കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായി സംരക്ഷിക്കുക, അവർ സൃഷ്ടിച്ച കലയും ഭാഷയും പുതിയ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറുക, അവർ നേരിട്ട സാമൂഹിക അനീതികളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുക—ഇവയെല്ലാം പൂർവികരുടെ പൈതൃകം മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളാണ്.

ഒരു തലമുറയ്ക്ക് അടുത്ത തലമുറയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വവും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നാം പൂർവികരിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച ലോകത്തിന്റെ ഉടമകൾ മാത്രമല്ല; അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറേണ്ട താൽക്കാലിക സംരക്ഷകരാണ്. ഭൂമി, ജലം, വായു, ജൈവവൈവിധ്യം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, അറിവ്, സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം നമുക്ക് ലഭിച്ച ഒരു ചരിത്രപരമായ പൈതൃകമാണ്. അവയെ നശിപ്പിച്ച് അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുന്നത് ചരിത്രപരമായ തുടർച്ചയെ വിച്ഛേദിക്കുന്നതിനു തുല്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇത് ഒരു തലമുറയിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു തലമുറയിലേക്കുള്ള സംയോജകതയുടെ തുടർച്ചയാണ്. എന്നാൽ ഓരോ പുതിയ തലമുറയും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളുമായി ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ വിയോജകബലങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പഴയതും പുതിയതും തമ്മിലുള്ള ഈ സംഘർഷത്തിൽ നിന്നാണ് പുതിയ സാമൂഹിക രൂപങ്ങളും പുതിയ ആശയങ്ങളും പുതിയ മൂല്യങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ പാരമ്പര്യവും പുരോഗതിയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി കാണേണ്ടതില്ല. യഥാർത്ഥ പുരോഗതി പാരമ്പര്യത്തിലെ ജീവൻ നിലനിർത്തുന്ന ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് അവയെ പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളിൽ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതാണ്.

ഇത് പ്രകൃതിയിലെ പരിണാമപ്രക്രിയയോടും സാമ്യമുള്ളതാണ്. ഒരു ജീവിവർഗ്ഗം അതിന്റെ പൂർവികരിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ട് പുതിയതായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നില്ല. മുൻകാല ജനിതക ഘടനകളുടെ തുടർച്ചയിലാണ് പുതിയ വ്യതിയാനങ്ങളും പുതിയ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളും പുതിയ അനുകൂലനങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നത്. അതുപോലെ തന്നെ ഒരു സംസ്കാരവും ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നില്ല. മുൻകാല സാംസ്കാരിക ഘടകങ്ങൾ പുതിയ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളുമായി ഇടപെടുമ്പോഴാണ് പുതിയ സാംസ്കാരിക രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിന്റെ ഭൂതകാലത്തെ മറക്കുന്നതിലല്ല, ഭൂതകാലത്തെ വിമർശനാത്മകമായി ഉൾക്കൊണ്ട് ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. വേരുകൾ മറന്ന വൃക്ഷത്തിന് ഉയരാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ വേരുകളിൽ മാത്രം പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന വൃക്ഷത്തിനും വളരാൻ കഴിയില്ല. വേരുകൾ ഭൂതകാലത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ശാഖകളും ഇലകളും പൂക്കളും ഭാവിയിലേക്കുള്ള വ്യാപനത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. വേരുകളെ സംരക്ഷിക്കുകയും പുതിയ ശാഖകൾ വളർത്തുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ജീവന്റെ സ്വഭാവം.

പൂർവികസ്മരണ അതിനാൽ ഒരു പിന്നോട്ടുനോട്ടമല്ല; അത് ഭാവിയിലേക്കുള്ള ഒരു ദാർശനിക പാലമാണ്. “നാം ആരാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകാൻ “നാം എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്?” എന്ന ചോദ്യം അനിവാര്യമാണ്. അതുപോലെ “നമുക്ക് എങ്ങോട്ടാണ് പോകേണ്ടത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം കണ്ടെത്താൻ നമ്മുടെ ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ചരിത്രം വെറും ഓർമ്മയല്ല; അത് ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ഉപകരണമാണ്.

അവസാനമായി, പൂർവികരെ ഓർക്കുക എന്നത് അവരുടെ ചിത്രങ്ങൾക്കു മുന്നിൽ പുഷ്പം അർപ്പിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. അവർ ജീവിച്ച കാലത്തെ മനസ്സിലാക്കുക, അവരുടെ പോരാട്ടങ്ങളെ അറിയുക, അവരുടെ അറിവിനെ സംരക്ഷിക്കുക, അവരുടെ സൃഷ്ടികളെ ആദരിക്കുക, അവരുടെ തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് പഠിക്കുക, അവരുടെ അപൂർണ്ണമായ സ്വപ്നങ്ങളെ പുതിയ കാലത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് വികസിപ്പിക്കുക—ഇതാണ് യഥാർത്ഥ പൂർവികസ്മരണം. പൈതൃകം ഒരു മ്യൂസിയത്തിൽ അടച്ചുവയ്ക്കാനുള്ള വസ്തുവല്ല; അത് വർത്തമാനത്തിലൂടെ ഭാവിയിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ചരിത്രപ്രവാഹമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഭൂതകാലവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും പരസ്പരം വിച്ഛേദിക്കപ്പെട്ട മൂന്ന് അവസ്ഥകളല്ല; നിരന്തരമായ പരിവർത്തനത്തിലൂടെ ബന്ധിതമായ ഒരേ ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടങ്ങളാണ്. പൂർവികർ നമ്മുടെ പിന്നിൽ നിൽക്കുന്നവരല്ല; അവർ നമ്മുടെ ഇന്നത്തെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ കാരണബന്ധങ്ങളിൽ സജീവമായി ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നാം അവരുടെ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ അന്തിമഫലം അല്ല; അതിന്റെ അടുത്ത പരിവർത്തനഘട്ടമാണ്. അതുകൊണ്ട് നമ്മുടെ യഥാർത്ഥ പൈതൃകം സംരക്ഷിക്കുന്നത് ഭൂതകാലത്തെ ആവർത്തിക്കുന്നതല്ല—അതിനെ മനസ്സിലാക്കി, വിമർശനാത്മകമായി ഉൾക്കൊണ്ട്, കൂടുതൽ ഉയർന്ന രൂപത്തിൽ ഭാവിയിലേക്ക് കൈമാറുകയാണ്.

വേരുകളെ മറക്കാത്ത പുരോഗതിയും, പാരമ്പര്യത്തിൽ കുടുങ്ങാത്ത നവീകരണവും—ഇവയുടെ ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകതയിലാണ് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രശക്തി നിലനിൽക്കുന്നത്.

പൈതൃകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ സാധാരണ ധാരണ പലപ്പോഴും ഭൂതകാലത്തിൽ നിന്നുള്ള ഭൗതിക വസ്തുക്കളിൽ ഒതുങ്ങിപ്പോകുന്നു. പഴയ വീടുകൾ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ, പള്ളികൾ, ശില്പങ്ങൾ, പുരാവസ്തുക്കൾ, പുരാതന ഗ്രന്ഥങ്ങൾ, കുടുംബരേഖകൾ എന്നിവ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട് എന്നത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ പൈതൃകത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള രൂപം ഭൗതിക വസ്തുക്കളിലല്ല, അവയുടെ പിന്നിലുള്ള മനുഷ്യാനുഭവങ്ങളിലാണ്. ഒരു പഴയ വീട് ഒരു കെട്ടിടം മാത്രമല്ല; അതിൽ ജീവിച്ച മനുഷ്യരുടെ ബന്ധങ്ങളുടെയും അധ്വാനത്തിന്റെയും പ്രതീക്ഷകളുടെയും സംഘർഷങ്ങളുടെയും ഓർമ്മകളുടെയും ഭൗതികാവശിഷ്ടമാണ്. ഒരു പഴയ കൃഷിരീതി വെറും സാങ്കേതികവിദ്യയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ചലനങ്ങളെ നിരീക്ഷിച്ച് തലമുറകളിലൂടെ രൂപപ്പെടുത്തിയ അനുഭവജ്ഞാനത്തിന്റെ സങ്കലനമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ നിലവിലെ അവസ്ഥ അതിന്റെ മുൻകാല ഇടപെടലുകളുടെ ചരിത്രപരമായ ഫലമാണ്. അതിനാൽ പൈതൃകം വർത്തമാനത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഭൂതകാലമല്ല. അത് വർത്തമാനത്തിന്റെ ഘടനയിൽ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ചരിത്രമാണ്. നാം ഒരു ഭാഷ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ഒരു ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോൾ, ഒരു സംഗീതം കേൾക്കുമ്പോൾ, ഒരു സാമൂഹിക ആചാരം പിന്തുടരുമ്പോൾ, പലപ്പോഴും നമ്മൾ അറിയാതെ തന്നെ അനവധി തലമുറകളുടെ സംഭാവനകളെ വർത്തമാനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

വ്യക്തിത്വം എന്നത് ജനനസമയത്ത് പൂർണ്ണമായി നിർവചിക്കപ്പെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര ഘടകമല്ല. അത് ജൈവികവും സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവും ചരിത്രപരവുമായ ഇടപെടലുകളിലൂടെ ക്രമേണ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒന്നാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഭാഷ അവൻ സ്വയം സൃഷ്ടിച്ചതല്ല. അവന്റെ ചിന്താരീതിയിൽ കുടുംബവും സമൂഹവും വിദ്യാഭ്യാസവും ചരിത്രവും സംസ്കാരവും സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു. അവന്റെ ശരീരം തന്നെ ദീർഘമായ ജൈവപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ “ഞാൻ” എന്നത് ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട ബിന്ദുവല്ല; അനവധി ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു ഉദ്ഭവസ്വഭാവം ആണ്. ആ ബന്ധങ്ങളിൽ പൂർവികബന്ധം അടിസ്ഥാനപരമായ ഒന്നാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് പൂർവികരെ ഓർക്കുന്നത് വ്യക്തിയുടെ സ്വത്വത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നത്. സ്വന്തം ചരിത്രം അറിയാത്ത വ്യക്തിക്ക് തന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ പല തലങ്ങളും അപൂർണ്ണമായി മാത്രമേ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയൂ.

എന്നാൽ ഇതിന് മറ്റൊരു വശവുമുണ്ട്. പൂർവികരുടെ മഹത്വത്തിൽ അഭിമാനം കൊള്ളുമ്പോൾ അവരുടെ പേരിൽ അന്ധമായ ആത്മഗൗരവം വളർത്താൻ പാടില്ല. “എന്റെ പൂർവികർ മഹാന്മാരായിരുന്നു, അതിനാൽ ഞാൻ മഹാനാണ്” എന്ന ചിന്ത ചരിത്രബോധമല്ല. പൂർവികരുടെ ജീവിതത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും അവർ സൃഷ്ടിച്ച സാഹചര്യങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായ കാരണങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവരുടെ സംഭാവനകളെ പുതിയ തലമുറയുടെ ജീവിതത്തിൽ അർത്ഥവത്താക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം.

മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ ഓർമ്മയും മറവിയും രണ്ടും അനിവാര്യമായ പ്രക്രിയകളാണ്. എല്ലാം ഓർത്തുവെക്കാൻ കഴിയില്ല; എല്ലാം മറക്കാനും കഴിയില്ല. ഒരു വ്യക്തിയുടെ മാനസികജീവിതത്തിലും ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രജീവിതത്തിലും തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ഓർമ്മകൾ പ്രധാനമാണ്. എന്നാൽ എന്ത് ഓർക്കണം, എന്ത് മറക്കണം എന്നത് അധികാരബന്ധങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു സാമൂഹിക ചോദ്യമാണ്.

ചരിത്രത്തിൽ പലപ്പോഴും ഭരണാധികാരികളും ശക്തമായ സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളും സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളെ “ഔദ്യോഗിക ചരിത്രം” ആക്കി മാറ്റുകയും മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവങ്ങളെ അദൃശ്യമാക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. കർഷകരുടെ ചരിത്രം, തൊഴിലാളികളുടെ ചരിത്രം, സ്ത്രീകളുടെ അനുഭവങ്ങൾ, അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട വിഭാഗങ്ങളുടെ പോരാട്ടങ്ങൾ, പ്രാദേശിക അറിവുകൾ, ജനകീയ സംസ്കാരം—ഇവ പലപ്പോഴും ഔദ്യോഗിക ചരിത്രത്തിന്റെ അരികുകളിലേക്ക് മാറ്റപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.

അതിനാൽ പൂർവികസ്മരണം എന്നത് പ്രശസ്തരായ രാജാക്കന്മാരെയും നേതാക്കളെയും മാത്രം ഓർക്കുക എന്നല്ല. സമൂഹത്തെ നിലനിർത്തിയ സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ അധ്വാനത്തെയും ഓർക്കണം. വയലിൽ അധ്വാനിച്ച കർഷകൻ, കടലിൽ പോയ മത്സ്യത്തൊഴിലാളി, വീടും കുടുംബവും സംരക്ഷിച്ച സ്ത്രീ, ഉപകരണങ്ങൾ നിർമ്മിച്ച കരകൗശലവിദഗ്ധൻ, അറിവ് പകർന്ന അധ്യാപകൻ, രോഗികളെ പരിചരിച്ച ചികിത്സകൻ, പ്രകൃതിയെ നിരീക്ഷിച്ച നാട്ടറിവുകാരൻ—ഇവരൊക്കെയും നമ്മുടെ ചരിത്രത്തിന്റെ നിർമ്മാതാക്കളാണ്.

ഈ രീതിയിലുള്ള ചരിത്രസ്മരണം സാമൂഹിക സംയോജകബലത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. സമൂഹം തന്റെ ചരിത്രത്തെ കൂടുതൽ പൂർണ്ണമായി തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അതിന്റെ കൂട്ടായ സ്വത്വവും കൂടുതൽ സമഗ്രമാകുന്നു.

പൂർവികരെ ആദരിക്കുക എന്ന പേരിൽ അവരുടെ തെറ്റുകൾ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നത് യഥാർത്ഥ ആദരവല്ല. ചരിത്രത്തിലെ അനീതികളും യുദ്ധങ്ങളും ചൂഷണങ്ങളും വിവേചനങ്ങളും അന്ധവിശ്വാസങ്ങളും പരിസ്ഥിതി നാശവും എല്ലാം വിമർശനാത്മകമായി പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്. കാരണം ചരിത്രത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ഭൂതകാലത്തെ വിശുദ്ധമാക്കുക അല്ല; അതിൽ നിന്ന് വർത്തമാനത്തിനുള്ള അറിവ് വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.

ഒരു പൂർവികൻ ചെയ്ത തെറ്റ് അടുത്ത തലമുറ ആവർത്തിക്കാതിരിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മാർഗം ആ തെറ്റിനെ സത്യസന്ധമായി ഓർക്കുകയാണ്. അതിനാൽ ചരിത്രസ്മരണയിൽ മഹത്വത്തിനൊപ്പം പരാജയത്തിനും സ്ഥാനമുണ്ട്. നേട്ടങ്ങൾക്കൊപ്പം തെറ്റുകൾക്കും സ്ഥാനമുണ്ട്. അഭിമാനത്തിനൊപ്പം ആത്മവിമർശനത്തിനും സ്ഥാനമുണ്ട്.

ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ ചരിത്രബോധം. ചരിത്രത്തെ ഏകപക്ഷീയമായ മഹത്വകഥയാക്കി മാറ്റുന്നത് അതിന്റെ വിയോജകബലങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നു. എന്നാൽ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയും സംഘർഷങ്ങളെയും പരാജയങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ചരിത്രബോധമാണ് ഭാവിയെ കൂടുതൽ ബോധപൂർവം രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയുന്നത്.

പാരമ്പര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ പേരിൽ ശാസ്ത്രീയ വിമർശനത്തെ നിരസിക്കാനും പാടില്ല. അതുപോലെ ആധുനികതയുടെ പേരിൽ പാരമ്പര്യത്തിലെ എല്ലാ അറിവുകളെയും അന്ധമായി തള്ളിക്കളയുന്നതും ശരിയല്ല. ഈ രണ്ട് സമീപനങ്ങളും ഏകപക്ഷീയമാണ്.

ഒരു പാരമ്പര്യജ്ഞാനം ശാസ്ത്രീയ പരിശോധനയിൽ ശരിയാണെന്ന് തെളിയുകയാണെങ്കിൽ അതിനെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാം. അതിന് പ്രായോഗിക മൂല്യമുണ്ടെങ്കിലും അതിന്റെ പഴയ സൈദ്ധാന്തിക വിശദീകരണം തെറ്റാണെങ്കിൽ, അറിവിന്റെ പ്രായോഗിക ഭാഗം പുതിയ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം. തെളിവുകളില്ലാത്ത അവകാശവാദങ്ങളെ, അവ എത്ര പഴക്കമുള്ളതായാലും, വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കണം.

ഇതാണ് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ഇടപെടൽ. പാരമ്പര്യം സംയോജകബലമായി തുടർച്ച ഉറപ്പാക്കുമ്പോൾ ശാസ്ത്രീയ വിമർശനം വിയോജകബലമായി അതിലെ പരിമിതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഇവയുടെ സംഘർഷത്തിൽ നിന്നാണ് കൂടുതൽ വികസിതമായ അറിവ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

ഓരോ തലമുറയും ചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു ഇടനിലഘട്ടത്തിലാണ്. മുൻതലമുറയിൽ നിന്ന് നമുക്ക് ലഭിക്കുന്ന ലോകം നമ്മുടെ സ്വന്തം സൃഷ്ടിയല്ല. അതുപോലെ അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് നാം കൈമാറുന്ന ലോകവും പൂർണ്ണമായി നമ്മുടെ സ്വകാര്യ സ്വത്തല്ല. നാം ഒരു ചരിത്രപരമായ തുടർച്ചയിലെ താൽക്കാലിക സംരക്ഷകരാണ്.

ഈ ബോധം മനുഷ്യന്റെ നൈതിക ഉത്തരവാദിത്വത്തെ വിപുലീകരിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ഉത്തരവാദിത്വം ഇന്നത്തെ മനുഷ്യരോടു മാത്രമല്ല; വരാനിരിക്കുന്ന മനുഷ്യരോടും കൂടിയാണ്. ജലം മലിനമാക്കുമ്പോൾ, വനങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ജൈവവൈവിധ്യം ഇല്ലാതാക്കുമ്പോൾ, ഭാഷകളെ ഇല്ലാതാക്കുമ്പോൾ, ചരിത്രസ്മൃതികളെ നശിപ്പിക്കുമ്പോൾ, നാം ഭാവിതലമുറകളുടെ സാധ്യതകളെയാണ് ചുരുക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഭാവി നിലവിൽ പൂർണ്ണമായി സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ലെങ്കിലും അതിന്റെ സാധ്യതകൾ വർത്തമാനത്തിലെ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് നാം സ്വീകരിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങൾ ഭാവിയിലെ സാമൂഹിക-പരിസ്ഥിതിക ഘടനകളുടെ സാധ്യതകളെ വർധിപ്പിക്കുകയോ കുറയ്ക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് പൈതൃകസംരക്ഷണം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഭാവിസംരക്ഷണവുമാണ്.

പൂർവികർ നമ്മെ ഭൂതകാലവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; നമ്മുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഭാവിതലമുറയെ നമ്മുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഇരുവഴിയുള്ള ബന്ധത്തിലാണ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ തുടർച്ച.

ഒരു തലമുറയ്ക്ക് ലഭിച്ച അറിവ് അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുമ്പോൾ അത് അതേ രൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കണമെന്നില്ല. പുതിയ അറിവുകളും പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും അതിനെ മാറ്റിമറിക്കും. എന്നാൽ ആ മാറ്റം മുൻകാലവുമായി യാതൊരു ബന്ധവുമില്ലാത്ത ഒരു പുതിയ സൃഷ്ടിയല്ല. പഴയതിലെ ചില ഘടകങ്ങൾ നിലനിർത്തിയും ചിലത് ഉപേക്ഷിച്ചും ചിലത് പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചും പുതിയ ഘടന രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇതാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം. തുടർച്ചയും മാറ്റവും ഒരേ പ്രക്രിയയുടെ രണ്ടു വശങ്ങളാണ്. സംയോജകബലം തുടർച്ച ഉറപ്പാക്കുന്നു; വിയോജകബലം പരിവർത്തനത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതായാൽ ജീവിക്കുന്ന ചരിത്രപ്രക്രിയ നിലച്ചുപോകും.

പൂർവികസ്മരണം ആദ്യം കുടുംബത്തിൽ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. മുത്തശ്ശന്റെയും മുത്തശ്ശിയുടെയും കഥകൾ, മാതാപിതാക്കളുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ, കുടുംബത്തിന്റെ കുടിയേറ്റചരിത്രം, തൊഴിൽചരിത്രം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പ്രതിസന്ധികളിൽ കുടുംബം സ്വീകരിച്ച തീരുമാനങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം ചെറിയ തോതിലുള്ള ചരിത്രരേഖകളാണ്.

കുടുംബചരിത്രം രേഖപ്പെടുത്തുന്നത് ഒരു വ്യക്തിപരമായ പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല. സമൂഹചരിത്രത്തിന്റെ അനവധി സൂക്ഷ്മതലങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുമാണ്. സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതകഥകൾ രേഖപ്പെടുത്താതെ ചരിത്രം എഴുതുമ്പോൾ ചരിത്രം പലപ്പോഴും അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളുടെ കഥയായി ചുരുങ്ങുന്നു. ജനങ്ങളുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തുമ്പോഴാണ് ചരിത്രം കൂടുതൽ സമഗ്രമാകുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് ഓരോ കുടുംബത്തിനും സ്വന്തം ചരിത്രത്തെ രേഖപ്പെടുത്താനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. പഴയ രേഖകൾ, കത്തുകൾ, ചിത്രങ്ങൾ, തൊഴിൽരീതികൾ, കുടുംബകഥകൾ, പ്രാദേശിക ചരിത്രം, കുടിയേറ്റാനുഭവങ്ങൾ, സാമൂഹിക ഇടപെടലുകൾ എന്നിവ സംരക്ഷിക്കുന്നത് ഭാവിയിലെ ചരിത്രഗവേഷണത്തിന് വിലപ്പെട്ട വിഭവമാകും.

പൈതൃകത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ നാം പലപ്പോഴും “നമുക്ക് ലഭിച്ച പൈതൃകം” എന്ന വാക്കാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. എന്നാൽ അതിനൊപ്പം “നാം കൈമാറേണ്ട പൈതൃകം” എന്ന ആശയവും ചേർക്കണം. പൈതൃകം ഒരു അവകാശമെന്നതുപോലെ ഒരു ഉത്തരവാദിത്വവുമാണ്.

പൂർവികർ നമ്മിലേക്ക് കൈമാറിയതിനെക്കാൾ സമ്പന്നമായ ഒരു ലോകം അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ മാത്രമേ നമ്മുടെ തലമുറ ചരിത്രപരമായ ഉത്തരവാദിത്വം നിറവേറ്റിയതായി പറയാനാകൂ. പ്രകൃതിയെ സംരക്ഷിക്കുക, അറിവ് വികസിപ്പിക്കുക, ഭാഷകളെ സംരക്ഷിക്കുക, കലകളെ വളർത്തുക, സാമൂഹികനീതി വികസിപ്പിക്കുക, ശാസ്ത്രീയചിന്ത ശക്തിപ്പെടുത്തുക—ഇവയെല്ലാം പൈതൃകത്തെ ഭാവിയിലേക്ക് ഉയർന്ന രൂപത്തിൽ കൈമാറുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളാണ്.

പൂർവികരെ ഓർക്കുക എന്നത് ഭൂതകാലത്തിൽ ജീവിക്കുക എന്നല്ല. ഭൂതകാലം നമ്മുടെ ഉള്ളിൽ എങ്ങനെ ജീവിക്കുന്നു എന്ന് തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്. പൈതൃകത്തെ ആദരിക്കുക എന്നത് പഴയതിനെ അതേപടി സംരക്ഷിക്കുക എന്നല്ല. അതിൽ ജീവിക്കുന്ന മൂല്യങ്ങളെയും അറിവുകളെയും അനുഭവങ്ങളെയും തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളിൽ സൃഷ്ടിപരമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുക എന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദർശനത്തിൽ, ഒന്നും പൂർണ്ണമായും ഒറ്റപ്പെട്ടതല്ല; ഓരോ അസ്തിത്വവും മറ്റൊന്നുമായുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. മനുഷ്യനും അതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തനല്ല. നമ്മുടെ ശരീരത്തിൽ പൂർവികരുടെ ജൈവിക തുടർച്ചയുണ്ട്. നമ്മുടെ ഭാഷയിൽ അവരുടെ സാംസ്കാരിക സ്മൃതിയുണ്ട്. നമ്മുടെ ചിന്തയിൽ അവരുടെ അനുഭവങ്ങളുടെ പ്രതിധ്വനിയുണ്ട്. നമ്മുടെ സമൂഹത്തിൽ അവരുടെ അധ്വാനത്തിന്റെ ഫലങ്ങളുണ്ട്. നമ്മുടെ ഭാവിയിൽ അവരുടെ അപൂർണ്ണമായ സ്വപ്നങ്ങളുടെ സാധ്യതകളുണ്ട്.

അതുകൊണ്ട് പൂർവികരെ ഓർക്കുന്നത് ഭൂതകാലത്തെ ആദരിക്കുന്നതിലുപരി വർത്തമാനത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും ഭാവിയെ ഉത്തരവാദിത്വത്തോടെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രവർത്തനമാണ്.

നാം പൂർവികരുടെ പൈതൃകത്തിന്റെ അവസാന കണ്ണിയല്ല; ഭൂതകാലത്തെയും ഭാവിയെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സജീവ കണ്ണിയാണ്. അവർ നമുക്ക് കൈമാറിയതിനെ സംരക്ഷിക്കുകയും, അതിലെ പരിമിതികളെ മറികടക്കുകയും, അതിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതകളെ വികസിപ്പിക്കുകയും, കൂടുതൽ സമ്പന്നമായ ഒരു പൈതൃകം അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് നമ്മുടെ ജീവിതം ചരിത്രത്തിന്റെ മഹാപ്രവാഹത്തിൽ അർത്ഥവത്താകുന്നത്.

വേരുകളെ മറക്കാത്ത വൃക്ഷമാണ് ഉയരങ്ങളിലേക്ക് വളരുന്നത്. എന്നാൽ വേരുകളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം പുതിയ ശാഖകൾ വളരാൻ അനുവദിക്കുകയാണ്. അതാണ് പൂർവികസ്മരണയുടെ ഡയലക്ടിക്സ്; അതാണ് പൈതൃകത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം; അതാണ് മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന തുടർച്ച.

പൂർവികരെ ഓർക്കുക എന്നത് ഒടുവിൽ മരണപ്പെട്ട വ്യക്തികളെ ഓർക്കുക എന്നതിലുപരി, നമ്മെ രൂപപ്പെടുത്തിയ ചരിത്രപ്രക്രിയയെ ഓർക്കുക എന്നതാണ്. ഒരു മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വം അവന്റെ ജനനത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നില്ല; അനവധി തലമുറകളുടെ ജൈവികവും സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവും ബൗദ്ധികവുമായ പരിണാമങ്ങളുടെ തുടർച്ചയിലാണ് ഓരോ വ്യക്തിയും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് നമ്മുടെ വ്യക്തിത്വത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ഒരു ചരിത്രമുണ്ട്. നമ്മുടെ ശരീരത്തിൽ പൂർവികരുടെ ജൈവിക തുടർച്ചയും, ഭാഷയിൽ അവരുടെ അനുഭവങ്ങളുടെ അടയാളങ്ങളും, സംസ്കാരത്തിൽ അവരുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ഇടപെടലുകളും, സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളിൽ അവരുടെ കൂട്ടായ അധ്വാനത്തിന്റെ ഫലങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു. നാം അവരിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടവരല്ല; അവരുടെ ചരിത്രപരമായ തുടർച്ചയിൽ ഉദ്ഭവിച്ച പുതിയ അവസ്ഥയാണ് നാം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളിൽ ഒന്നായ തുടർച്ചയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകത ഇവിടെ പ്രത്യേക പ്രസക്തിയുള്ളതാണ്. ഒരു പുതിയ അവസ്ഥ പഴയതിന്റെ പൂർണ്ണമായ നിഷേധമല്ല; അതേസമയം പഴയതിന്റെ വെറും ആവർത്തനവും അല്ല. പഴയതിലെ ചില ഘടകങ്ങൾ സംയോജിക്കപ്പെടുകയും ചിലത് വിയോജിക്കപ്പെടുകയും ചിലത് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് പുതിയ അവസ്ഥ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ പൂർവികരുടെ പൈതൃകം ഏറ്റെടുക്കുക എന്നത് അവരുടെ ജീവിതരീതികളെ യാന്ത്രികമായി ആവർത്തിക്കുക എന്നല്ല. അവരുടെ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് ചരിത്രപരമായി പ്രസക്തമായതിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, കാലഹരണപ്പെട്ടതിനെ വിമർശനാത്മകമായി മറികടന്ന്, കൂടുതൽ വികസിതമായ ഒരു രൂപത്തിൽ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുകയാണ് യഥാർത്ഥ പൈതൃകസംരക്ഷണം.

ഇവിടെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനം നിർണായകമാണ്. സംയോജകബലം നമ്മെ നമ്മുടെ വേരുകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; വിയോജകബലം നമ്മെ പുതിയ സാധ്യതകളിലേക്ക് തുറക്കുന്നു. സംയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ പാരമ്പര്യം മരവിച്ചുപോകും. വിയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ ചരിത്രതുടർച്ച വിച്ഛേദിക്കപ്പെടും. ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സംസ്കാരത്തിന് ആവശ്യമായത് ഇവ രണ്ടിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ ഇടപെടലാണ്. പൈതൃകത്തിന്റെ ജീവൻ അതിന്റെ നിശ്ചലതയിൽ അല്ല, പരിവർത്തനശേഷിയിലാണ്.

അതിനാൽ പൂർവികരെ ആദരിക്കുക എന്നതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം അവരുടെ തെറ്റുകളെപ്പോലും സത്യസന്ധമായി ഓർക്കാനുള്ള ധൈര്യമാണ്. അവരുടെ നേട്ടങ്ങളെ മഹത്വവൽക്കരിക്കുന്നതിനു പകരം അവ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു എന്ന് മനസ്സിലാക്കുകയും, അവരുടെ പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയുകയും, അവരുടെ കാലഘട്ടത്തിന്റെ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യണം. ഒരു സമൂഹം തന്റെ ഭൂതകാലത്തെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കാൻ കഴിയുമ്പോഴാണ് അതിന് ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് യഥാർത്ഥ അറിവ് നേടാൻ കഴിയുന്നത്. ചരിത്രത്തെ വിശുദ്ധമാക്കുന്നത് ചരിത്രബോധമല്ല; ചരിത്രത്തെ മനസ്സിലാക്കി അതിൽ നിന്ന് പഠിക്കുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ചരിത്രബോധം.

അതുപോലെ തന്നെ പൈതൃകം സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ അർത്ഥം പഴയ വസ്തുക്കളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്. പൂർവികരുടെ അറിവും അധ്വാനവും സൃഷ്ടിപരതയും പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധവും സാമൂഹികാനുഭവങ്ങളും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളും ഭാഷയും കലയും ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അവയിൽ ശാസ്ത്രീയമായി മൂല്യമുള്ളതിനെ പുനഃപരിശോധിച്ച് വികസിപ്പിക്കുകയും, മനുഷ്യവിരുദ്ധമായ ഘടകങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുകയും, പുതിയ അറിവുകളുമായി സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യണം. അങ്ങനെ പൈതൃകം ഒരു മ്യൂസിയത്തിലെ നിശ്ചല വസ്തുവല്ലാതെ ഭാവിയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന സജീവ അറിവായി മാറുന്നു.

ഈ ബോധം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലും ബാധകമാണ്. നമുക്ക് ലഭിച്ച പ്രകൃതി പൂർവികരുടെ സ്വകാര്യ സ്വത്തല്ല; അവർ നമ്മിലേക്ക് കൈമാറിയ ഒരു ചരിത്രപരമായ പൊതുസമ്പത്താണ്. അതേപോലെ നാം അത് നമ്മുടെ സ്വകാര്യ സ്വത്തായി കാണാനും പാടില്ല. അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറേണ്ട ഒരു ജീവിക്കുന്ന സംവിധാനമാണ് ഭൂമി. മണ്ണും ജലവും വായുവും വനങ്ങളും നദികളും സമുദ്രങ്ങളും ജൈവവൈവിധ്യവും നശിപ്പിക്കുന്നത് ഭാവിതലമുറകളുടെ സാധ്യതകളെ ചുരുക്കുന്നതാണ്. അതിനാൽ പൂർവികരെ ആദരിക്കുന്നതും ഭാവിതലമുറയോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം നിറവേറ്റുന്നതും ഒരേ ചരിത്രപരമായ നൈതികതയുടെ രണ്ടു വശങ്ങളാണ്.

ഇതിലൂടെ പൂർവികസ്മരണ ഒരു പുതിയ നൈതികബോധത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു. നാം ഭൂതകാലത്തിന്റെ അവകാശികളും ഭാവിയുടെ സംരക്ഷകരുമാണ്. പൂർവികരിൽ നിന്ന് നമുക്ക് ലഭിച്ചതിനെ ഉപയോഗിക്കുന്നതിനുള്ള അവകാശത്തോടൊപ്പം അത് സംരക്ഷിച്ച് വികസിപ്പിക്കാനുള്ള കടമയും നമുക്കുണ്ട്. അതിനാൽ ഓരോ തലമുറയും ചരിത്രത്തിന്റെ ഉപഭോക്താവ് മാത്രമല്ല; ചരിത്രത്തിന്റെ നിർമ്മാതാവുമാണ്. നമുക്ക് ലഭിച്ച ലോകത്തെ അതേപടി അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുക പോലും മതിയാകില്ല. സാധ്യമെങ്കിൽ അതിനെ കൂടുതൽ നീതിപൂർണ്ണവും കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയവും കൂടുതൽ മനുഷ്യസൗഹൃദവും കൂടുതൽ പരിസ്ഥിതിസൗഹൃദവുമായ രൂപത്തിൽ കൈമാറുകയാണ് നമ്മുടെ ചരിത്രപരമായ ഉത്തരവാദിത്വം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം, ഓരോ അസ്തിത്വവും പല പരസ്പരബന്ധിത തലങ്ങളിലായി നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതാണ്. വ്യക്തി കുടുംബത്തിൽ, കുടുംബം സമൂഹത്തിൽ, സമൂഹം പ്രകൃതിയിൽ, പ്രകൃതി വിശാലമായ പ്രപഞ്ചപ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതേ രീതിയിൽ ഒരു തലമുറയും ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു ചരിത്രഘടകമല്ല. അത് മുൻതലമുറകളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുകയും സമകാലിക പരിസ്ഥിതിയുമായി ഇടപെടുകയും അടുത്ത തലമുറകളുടെ സാധ്യതകളെ നിർണ്ണയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഇടനില ഘടകമാണ്. ഈ ബഹുതല ബന്ധബോധമാണ് പൂർവികസ്മരണയെ വെറും വൈകാരികമായ ഓർമ്മയിൽ നിന്ന് ഒരു ശാസ്ത്രീയ-ദാർശനിക ജീവിതവീക്ഷണമാക്കി ഉയർത്തുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതി അതിന്റെ ഭൂതകാലത്തെ എത്ര വേഗത്തിൽ മറക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് അളക്കാനാവില്ല. മറിച്ച് ഭൂതകാലത്തെ എത്ര ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കി അതിൽ നിന്ന് പുതിയ ഭാവി സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതിലാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി. ചരിത്രത്തെ മറക്കുന്ന സമൂഹം വർത്തമാനത്തിന്റെ തടവുകാരനാകാം. ചരിത്രത്തെ അന്ധമായി ആരാധിക്കുന്ന സമൂഹം ഭൂതകാലത്തിന്റെ തടവുകാരനാകാം. എന്നാൽ ചരിത്രത്തെ വിമർശനാത്മകമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമൂഹത്തിന് ഭാവിയുടെ സ്രഷ്ടാവാകാൻ കഴിയും.

പൂർവികരെ ഓർക്കുന്നതിലൂടെ നാം നമ്മുടെ വേരുകളെ തിരിച്ചറിയുന്നു. പൈതൃകത്തെ ആദരിക്കുന്നതിലൂടെ നാം നമ്മുടെ ചരിത്രപരമായ ഉത്തരവാദിത്വത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നു. പൈതൃകത്തെ വിമർശനാത്മകമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നതിലൂടെ നാം വർത്തമാനത്തെ സമ്പന്നമാക്കുന്നു. അതിനെ പുതിയ തലമുറയ്ക്ക് കൂടുതൽ ഉയർന്ന രൂപത്തിൽ കൈമാറുന്നതിലൂടെ നാം ഭാവിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ നാലു ഘട്ടങ്ങളും വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്.

അതിനാൽ നമ്മുടെ പൂർവികരോടുള്ള ഏറ്റവും വലിയ ആദരവ് അവരുടെ പേരുകൾ മാത്രം ഓർക്കുന്നതല്ല; അവർ നമ്മിലേക്ക് കൈമാറിയ മനുഷ്യസാധ്യതകളെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. അവർ ആരംഭിച്ചിടത്ത് നാം അവസാനിക്കരുത്. അവർ നേടിയ അറിവിൽ നാം നിശ്ചലരാകരുത്. അവർ നേരിട്ട പ്രശ്നങ്ങളെ നാം അതേപടി അടുത്ത തലമുറയിലേക്ക് കൈമാറരുത്. അവരുടെ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് പഠിച്ച് പുതിയ അറിവും പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും പുതിയ മാനവിക മൂല്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കണം.

അപ്പോൾ പൂർവികസ്മരണം ഒരു അനുസ്മരണച്ചടങ്ങിൽ അവസാനിക്കുകയില്ല. അത് നമ്മുടെ ചിന്തയിലും പ്രവർത്തിയിലും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തിലും ഭാവിദർശനത്തിലും തുടരും. പൂർവികരുടെ ജീവിതം നമ്മുടെ പിന്നിൽ അവസാനിച്ച ഒരു അധ്യായമല്ല; നമ്മുടെ വർത്തമാനത്തിൽ തുടരുന്ന ഒരു ചരിത്രശക്തിയാണ്. അതിനെ തിരിച്ചറിയുകയും വിമർശനാത്മകമായി ഉൾക്കൊള്ളുകയും സൃഷ്ടിപരമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് നാം ചരിത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അവകാശികളാകുന്നത്.

ഭൂതകാലം നമ്മുടെ വേരുകളാണ്; വർത്തമാനം നമ്മുടെ ഉത്തരവാദിത്വമാണ്; ഭാവി നമ്മുടെ സൃഷ്ടിയാണ്. വേരുകളെ മറക്കാത്ത പുരോഗതിയും പാരമ്പര്യത്തിൽ കുടുങ്ങാത്ത തുടർച്ചയും ഭൂതകാലത്തെ വിമർശനാത്മകമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്ന നവീകരണവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകതയിലാണ് മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രയാത്ര യഥാർത്ഥത്തിൽ മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്. ഭൂതകാലത്തെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ടുള്ള പുരോഗതി വേരറ്റതായിത്തീരും; അതേസമയം ഭൂതകാലത്തെ അതേപടി ആവർത്തിക്കുന്ന പാരമ്പര്യവാദം വളർച്ചയുടെ സാധ്യതകളെ തടയും. അതിനാൽ പാരമ്പര്യത്തിലെ ജീവിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും അതിന്റെ പരിമിതികളെ മറികടക്കുകയും പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളുമായി അതിനെ സർഗാത്മകമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് യഥാർത്ഥ പുരോഗതി.

പൂർവികരെ ഓർക്കുക എന്നത് അവരുടെ പേരുകളും ജീവിതവും മാത്രം അനുസ്മരിക്കുന്നതല്ല; അവർ നമുക്ക് കൈമാറിയ പൈതൃകത്തെ മനസ്സിലാക്കുകയും ആദരിക്കുകയും അതിലെ ജീവിക്കുന്ന മൂല്യങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. അതോടൊപ്പം അവരുടെ കാലഘട്ടത്തിന്റെ പരിമിതികളെ വിമർശനാത്മകമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ മറികടക്കുകയും, അവർ പൂർത്തിയാക്കാതെ പോയ സ്വപ്നങ്ങളെയും സാധ്യതകളെയും പുതിയ കാലത്തിന്റെ അറിവുകളോടും ആവശ്യങ്ങളോടും ബന്ധിപ്പിക്കുകയും വേണം. അങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോഴാണ് പൂർവികരുടെ പൈതൃകം ഒരു നിശ്ചലമായ ഭൂതകാലസ്മരണയായി മാറാതെ വർത്തമാനത്തെ സമ്പന്നമാക്കുകയും ഭാവിയെ രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന ചരിത്രശക്തിയായി മാറുന്നത്. നമുക്ക് ലഭിച്ചതിനെ വെറും സംരക്ഷിച്ച് കൈമാറുക മാത്രമല്ല, അതിനെ കൂടുതൽ സമ്പന്നവും കൂടുതൽ നീതിപൂർണ്ണവും കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയവും കൂടുതൽ മനുഷ്യസൗഹൃദവുമായ രൂപത്തിൽ അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുക എന്നതാണ് നമ്മുടെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രപരമായ കടമ.

അതാണ് പൂർവികർക്കുള്ള യഥാർത്ഥ ആദരവ്. അതാണ് പൈതൃകത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സംരക്ഷണം. അതാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ തുടർച്ച. അതാണ് മനുഷ്യഭാവിയോടുള്ള നമ്മുടെ ഉത്തരവാദിത്വം.