വിശ്വാസം, ചോദ്യം ചെയ്യൽ, അറിവിന്റെ പരിണാമം – ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിക്ഷണത്തിൽ

ചരിത്രം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ വിശ്വാസവും സംശയവും, അംഗീകാരവും ചോദ്യം ചെയ്യലും, ഉറപ്പും അനിശ്ചിതത്വവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചലനമാണ് അറിവിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് പിന്നിലെ പ്രധാന പ്രേരകശക്തികളിലൊന്നെന്ന് കാണാം. വിശ്വസിക്കുന്നതും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ ഒറ്റപ്പെട്ട മാനസിക പ്രവർത്തനങ്ങളല്ല. മറിച്ച് ബോധവും അറിവും സംസ്കാരവും സമൂഹവും ഒടുവിൽ മനുഷ്യന്റെ പ്രപഞ്ചബോധവും വികസിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയിലെ പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുന്ന രണ്ട് ധ്രുവങ്ങളാണ് അവ. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ വിശ്വാസം ബോധമണ്ഡലത്തിലെ ഒരു സംയോജകബലം ആണ്. ചിതറിക്കിടക്കുന്ന അനുഭവങ്ങളെയും ഓർമ്മകളെയും നിരീക്ഷണങ്ങളെയും മൂല്യങ്ങളെയും ഒരൊറ്റ അർത്ഥപൂർണ്ണമായ ഘടനയിലേക്ക് കൂട്ടിയിണക്കി ബോധത്തിന് തുടർച്ചയും സ്വത്വവും ദിശയും നൽകുന്ന പ്രവണതയാണ് അത്. അതേസമയം ചോദ്യം ചെയ്യൽ വിയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. നിലവിലുള്ള ധാരണകൾ കട്ടപിടിക്കുകയും പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയാതെ വരികയും ചെയ്യുമ്പോൾ അവയുടെ പരിധികളെ തുറന്നുകാട്ടുകയും അവയെ പിളർത്തുകയും പുനഃക്രമീകരിക്കുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ചോദ്യം ചെയ്യലാണ്. ഈ രണ്ടു പ്രവണതകൾ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ സംഘർഷവും പരസ്പരപരിവർത്തനവുമാണ് ചിന്തയുടെ ജീവിക്കുന്ന ചലനം.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ വിശ്വാസവും ചോദ്യം ചെയ്യലും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മകത പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ചലനവുമായി ആഴത്തിലുള്ള സാദൃശ്യം പുലർത്തുന്നു. ഏകതയും വൈവിധ്യവും, ക്രമവും പരിവർത്തനവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, ഘടനയും വിഘടനവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്ന ശക്തികളല്ല. ഒരേ ചലനാത്മക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പരസ്പരം ആശ്രിതമായ ഘടകങ്ങളാണ് അവ. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ പ്രപഞ്ചത്തെ നിലനിർത്തുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന അടിസ്ഥാന പ്രവണതകളായി സംയോജകബലത്തെയും വിയോജകബലത്തെയും കാണാം. സംയോജകബലം ഘടന, ഏകീകരണം, തുടർച്ച, സ്ഥിരത, സ്വത്വസംരക്ഷണം എന്നിവയിലേക്കുള്ള പ്രവണതയാണ്. വിയോജകബലം വ്യത്യാസം, മാറ്റം, വിഭജനം, സ്വാതന്ത്ര്യം, പുനഃസംഘടന എന്നിവയിലേക്കുള്ള പ്രവണതയാണ്. ഒന്നില്ലാതെ മറ്റൊന്നിന് അർത്ഥമില്ല. സംയോജകബലം ഇല്ലെങ്കിൽ ഒന്നിനും സ്ഥിരമായ ഘടന കൈവരിക്കാനാവില്ല; വിയോജകബലം ഇല്ലെങ്കിൽ ഒന്നിനും പരിണമിക്കാനാവില്ല.

വിശ്വാസത്തെ അതിനാൽ അന്ധമായ അംഗീകാരം എന്നൊറ്റ അർത്ഥത്തിൽ കാണേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുന്ന അനന്തമായ വൈവിധ്യത്തെ ഒരു ഏകീകൃത അർത്ഥഘടനയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനമായും വിശ്വാസത്തെ കാണാം. അതുപോലെ സംശയം അറിവില്ലായ്മയുടെ അടയാളമോ നിഷേധാത്മക മനോഭാവമോ മാത്രമല്ല. നിലവിലുള്ള അറിവിന്റെ പരിധികളെ പരിശോധിക്കുകയും അതിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ കണ്ടെത്തുകയും പുതിയ സാധ്യതകളിലേക്ക് ബോധത്തെ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബൗദ്ധിക വിയോജനമാണ് സംശയം. അതിനാൽ വിശ്വാസവും ചോദ്യം ചെയ്യലും മനസ്സിന്റെ രണ്ടു ശത്രുക്കളല്ല. അറിവിന്റെ ഒരേ വികാസപ്രക്രിയയിലെ പരസ്പരം പൂർത്തിയാക്കുന്ന രണ്ടു നിമിഷങ്ങളാണ് അവ.

ഇവിടെ ഹെഗലിന്റെയും മാർക്സിന്റെയും ദ്വന്ദ്വാത്മക പാരമ്പര്യം നിർണായകമാണ്. ഹെഗലിന്റെ ചിന്തയിൽ വൈരുധ്യം ചലനത്തിന്റെയും വികാസത്തിന്റെയും സത്യാന്വേഷണത്തിന്റെയും ആന്തരിക ശക്തിയാണ്. ഒരു ആശയം അതിന്റെ ഉള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളിലൂടെ തന്നെ സ്വന്തം പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുകയും അവയെ അതിജീവിച്ച് കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ഏകതയിലേക്ക് നീങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. ഹെഗൽ ഇതിനെ ഉയർത്തിനിഷേധിക്കൽ എന്ന ആശയത്തിലൂടെ വിശദീകരിച്ചു. പഴയ ഘടന വെറും നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അതിലെ സത്യസന്ധമായ ഘടകങ്ങൾ പുതിയതും ഉയർന്നതുമായ ഘടനയിൽ പരിവർത്തിത രൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. മാർക്സ് ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തയെ ആശയലോകത്തിൽനിന്ന് ഭൗതികവും സാമൂഹികവും ചരിത്രപരവുമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേക്ക് മാറ്റി. മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ വെറും ആശയങ്ങളുടെ ചലനമല്ലെന്നും ഉൽപ്പാദനശക്തികൾ, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, വർഗബന്ധങ്ങൾ, സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കുള്ളിലെ വസ്തുനിഷ്ഠമായ വൈരുധ്യങ്ങളാണ് ചരിത്രചലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം എന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കി.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഈ പാരമ്പര്യത്തെ ആധുനിക പ്രകൃതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയമായ ഒരു സൂക്ഷ്മത അനിവാര്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സംയോജിതാവസ്ഥ, സംയോജനവിയോഗം, ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്ന സാധ്യതാവസ്ഥ തുടങ്ങിയ സാങ്കേതിക ആശയങ്ങളെ മനുഷ്യവിശ്വാസത്തിന്റെയും ചോദ്യം ചെയ്യലിന്റെയും നേരിട്ടുള്ള ഭൗതിക സമതുല്യങ്ങളായി കാണുന്നത് സ്ഥാപിത ശാസ്ത്രീയ നിഗമനമല്ല. അവയെ ദാർശനിക അനുരൂപങ്ങളായും ഘടനാപരമായ സാദൃശ്യങ്ങളായും ഉപയോഗിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം. ഈ വ്യത്യാസം വ്യക്തമാക്കിക്കൊണ്ടാണ് ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും ദ്വന്ദ്വാത്മക തത്ത്വചിന്തയും തമ്മിലുള്ള സംവാദം ശാസ്ത്രീയമായി ശക്തിപ്പെടുത്തേണ്ടത്.

മനുഷ്യജ്ഞാനം ആദിമ മിത്തുകളിലെ പ്രതീകാത്മക അന്തർദർശനങ്ങളിൽനിന്ന് ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളിലേക്ക് വളർന്നുവന്നിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അതിന്റെ ആന്തരിക ചലനത്തിൽ ഒരു സ്ഥിരമായ താളം കാണാം: അംഗീകാരം, ചോദ്യം ചെയ്യൽ, പുനഃസംയോജനം. ആദ്യം മനുഷ്യബോധം അനുഭവങ്ങളുടെ വൈവിധ്യത്തെ ഒരു ഏകീകൃത മാതൃകയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ആ മാതൃക ലോകത്തിന് അർത്ഥവും ക്രമവും നൽകുന്നു. പിന്നീട് പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ ആ മാതൃകയുടെ പരിധികളെ തുറന്നുകാട്ടുന്നു. അപ്പോൾ ചോദ്യം ഉയരുന്നു. പഴയ ഘടനയുടെ വിയോജനം സംഭവിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം പഴയതിലെ പ്രയോജനകരമായ സത്യഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് കൂടുതൽ വിശാലവും സങ്കീർണ്ണവുമായ ഒരു പുതിയ അറിവുഘടന രൂപപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് പുനഃസംയോജനം. അതിനാൽ അറിവ് വസ്തുതകളുടെ നേർരേഖാപരമായ ശേഖരമല്ല; സ്വയം തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ജീവിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനമാണ്.

ഓരോ വിശ്വാസവും അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ അതിന്റെ ചോദ്യം ചെയ്യലിന്റെ വിത്ത് വഹിക്കുന്നു. ഒരു ആശയം അനുഭവങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്നിടത്തോളം അത് ബോധത്തിന് സംയോജനം നൽകുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാൻ അതിന് കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുധ്യം പുറത്തുവരുന്നു. അപ്പോൾ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരുന്നു: ഇത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശരിയാണോ? ഇതിന്റെ പരിധി എവിടെയാണ്? ഇതിന് മറ്റൊരു വിശദീകരണമുണ്ടോ? ഇതുവരെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടാത്ത ഏതെങ്കിലും ഘടകം ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടോ? ഈ ചോദ്യങ്ങളാണ് അറിവിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിന് ജന്മം നൽകുന്നത്. അതിനാൽ ചോദ്യം ചെയ്യൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; വിശ്വാസത്തെ ജീവനോടെ നിലനിർത്തുന്ന അതിന്റെ അന്തർവിരുദ്ധ ശക്തിയാണ്.

അതേസമയം ചോദ്യം ചെയ്യലിനും ഒരു മുൻകൂർ ധാരണ ആവശ്യമാണ്. ഒന്നിനെയും താൽക്കാലികമായി പോലും അംഗീകരിക്കാതെ ചോദ്യം ചെയ്യാനാവില്ല. ചോദ്യം ഏതെങ്കിലും അനുഭവത്തെയോ നിരീക്ഷണത്തെയോ ആശയത്തെയോ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഉയരുന്നത്. അതിനാൽ പൂർണ്ണമായ സംശയവാദവും സ്വയംവിരുദ്ധമാകാം. “എല്ലാം സംശയിക്കണം” എന്ന നിലപാട് പോലും ഒരു അടിസ്ഥാന വിശ്വാസത്തെ മുൻകൂട്ടി അംഗീകരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ചിന്തയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ അവസ്ഥ വിശ്വാസത്തിന്റെ പൂർണ്ണാധിപത്യത്തിലോ സംശയത്തിന്റെ പൂർണ്ണാധിപത്യത്തിലോ അല്ല. അവ രണ്ടും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയിലാണ്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ ഈ ചലനത്തെ സംയോജനം → വിയോജനം → പുനഃസംയോജനം എന്ന ത്രിഘട്ട പ്രക്രിയയായി അവതരിപ്പിക്കാം. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ബോധം ചിതറിക്കിടക്കുന്ന അനുഭവങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നു. രണ്ടാംഘട്ടത്തിൽ ആ ഏകീകരണത്തിനുള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ പുറത്തുവരുന്നു. മൂന്നാംഘട്ടത്തിൽ ബോധം കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ഏകീകരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ മൂന്നാംഘട്ടം ഒരിക്കലും അന്തിമമല്ല. പുതിയ പുനഃസംയോജനം വീണ്ടും ഒരു പുതിയ വിശ്വാസഘടനയായി മാറുകയും അതിനുള്ളിൽ പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ അറിവിന്റെ വികാസം ഒരു അടഞ്ഞ വൃത്തമല്ല; നിരന്തരം ഉയർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക സർപ്പിളചലനമാണ്.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഈ പ്രക്രിയ വളരെ വ്യക്തമായി കാണാം. ആദിമ മിത്തിക് ബോധം പ്രകൃതിയെയും മനുഷ്യനെയും ദൈവികതയെയും ഒരു ഏകീകൃത പ്രതീകാത്മക ലോകത്തിൽ ബന്ധിപ്പിച്ചു. ഗ്രീക്ക് തത്ത്വചിന്ത ഈ ഏകതയ്ക്കുള്ളിൽ ഒളിഞ്ഞിരുന്ന ചോദ്യംചെയ്യലിനെ വ്യക്തമായ ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനമാക്കി. സോക്രട്ടീസ് മനുഷ്യൻ വിശ്വസിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളെത്തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പഠിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ശാസ്ത്രീയ ബോധം ചോദ്യംചെയ്യലിനെ ക്രമബദ്ധമായ നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, അളവ്, യുക്തി എന്നിവയുടെ രീതിയാക്കി. ന്യൂട്ടണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയിൽ നിയമബദ്ധമായ ഒരു മഹത്തായ ക്രമം കണ്ടെത്തി. എന്നാൽ ഈ വിജയത്തിന്റെ ഉള്ളിൽനിന്നുതന്നെ പുതിയ വൈരുധ്യം ഉയർന്നു: പ്രകൃതി പൂർണ്ണമായും നിർണ്ണയിക്കാവുന്ന വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടായ്മയാണോ? നിരീക്ഷകനിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചുനിർത്താവുന്ന ഒരു യാഥാർത്ഥ്യമാണോ അത്?

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തവും ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പുതിയ രൂപം നൽകി. ഹൈസൻബർഗിന്റെ അനിശ്ചിതത്വതത്ത്വം ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ പൂർണ്ണനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെ പരിധി തുറന്നുകാട്ടി. ബോറിന്റെ പരസ്പരപൂരകതാ തത്ത്വം പരസ്പരം വിരുദ്ധമായി തോന്നുന്ന ചില വിവരണങ്ങൾ ഒരേ ആഴത്തിലുള്ള യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പരസ്പരപൂരകമായ പ്രത്യക്ഷീകരണങ്ങളാകാമെന്ന് വ്യക്തമാക്കി. ശ്രോഡിംഗറിന്റെ തരംഗസമവാക്യം ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകളെ സാധ്യതകളുടെ ഗണിതീയ ഘടനയായി വിവരിക്കാൻ വഴിയൊരുക്കി. ഡേവിഡ് ബോം യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അന്തർനിഹിതവും പ്രത്യക്ഷവുമായ ക്രമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശയങ്ങളിലൂടെ പരസ്പരബന്ധിതതയുടെ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള ദൃഷ്ടികോണം മുന്നോട്ടുവച്ചു. ഇവയൊന്നും വിശ്വാസവും സംശയവും തമ്മിലുള്ള നേരിട്ടുള്ള ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകളല്ലെങ്കിലും, യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സ്ഥിരമായ വേർതിരിവുകളിലൂടെയും ലളിതമായ വിരുദ്ധങ്ങളിലൂടെയും മാത്രം മനസ്സിലാക്കാനാവില്ലെന്ന ദാർശനിക ചിന്തയ്ക്ക് ശക്തമായ പിന്തുണ നൽകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരുമിച്ചുള്ള സാധ്യതാവസ്ഥ എന്ന ആശയം ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു ദാർശനിക അനുരൂപം നൽകുന്നു. ക്വാണ്ടം അവസ്ഥയെ പല സാധ്യതകളുടെ ഗണിതീയ സംയോജനമായി വിവരിക്കാം. അളക്കലും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലും ആ സാധ്യതകളുടെ ഫലപ്രകടനത്തിൽ നിർണായകമാണ്. എന്നാൽ ഇതിനെ “മനുഷ്യബോധം നോക്കുമ്പോഴാണ് യാഥാർത്ഥ്യം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്” എന്ന ലളിതമായ വാദമായി ചുരുക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയല്ല. ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഇന്നും ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലും തത്ത്വചിന്തയിലും ചർച്ചകൾ തുടരുന്നു. എങ്കിലും നിരവധി സാധ്യതകളെ ഒരേസമയം പരിഗണിച്ച് അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽനിന്ന് പുതിയ അറിവ് രൂപപ്പെടുന്ന അവസ്ഥ എന്ന നിലയിൽ ഈ ആശയം മനുഷ്യചിന്തയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വഭാവത്തിന് ശക്തമായ ദാർശനിക അനുരൂപമാണ്.

ആഴത്തിലുള്ള ചിന്തയിലും ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിലും സൃഷ്ടിപരമായ പ്രതിസന്ധികളിലും മനസ്സ് ഉടൻ ഒരു നിഗമനത്തിലേക്ക് ചാടാതെ പരസ്പരം വിരുദ്ധമായി തോന്നുന്ന പല സാധ്യതകളെയും ഒരേസമയം പരിഗണിക്കുന്നു. “ഇത് ഇങ്ങനെയായിരിക്കാം” എന്ന അംഗീകാരവും “അല്ലെങ്കിൽ മറ്റൊരു രീതിയിൽ ആയിരിക്കാം” എന്ന ചോദ്യം ചെയ്യലും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ അവസ്ഥ ആശയക്കുഴപ്പമല്ല; സൃഷ്ടിപരമായ അനിശ്ചിതത്വമാണ്. പുതിയ ആശയം ജനിക്കുന്നതിന് മുമ്പുള്ള ബൗദ്ധിക ഗർഭാവസ്ഥയാണത്. പഴയ ഉറപ്പുകൾ താൽക്കാലികമായി ശിഥിലമാകുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ പരസ്പരം ഇടപെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ മേഖലയിൽനിന്നാണ് പലപ്പോഴും പുതിയ ഉൾക്കാഴ്ചകൾ ഉദിക്കുന്നത്.

ഇത്തരം ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തെ മേൽസംയോജിതാവസ്ഥ എന്നു വിളിക്കാം. സാധാരണ സംയോജനം വൈരുധ്യങ്ങളെ ഒഴിവാക്കി ഏകത സൃഷ്ടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ മേൽസംയോജനം വൈരുധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകതയാണ്. “എല്ലാം ഒരുപോലെയാണ്” എന്ന ഏകതയല്ല ഇത്. വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്ന ഏകതയാണ്. ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി പക്വമായ ബോധം ഇതാണ്: വൈരുധ്യത്തെ ഭയപ്പെടാതെ അതിനെ അറിവിന്റെ വളർച്ചയ്ക്കുള്ള മാധ്യമമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന ബോധം.

വ്യക്തിയുടെ മാനസിക ജീവിതത്തിലും ഇതേ ദ്വന്ദ്വാത്മകത പ്രവർത്തിക്കുന്നു. വിശ്വാസം വ്യക്തിത്വത്തിന് തുടർച്ചയും അർത്ഥവും ദിശയും നൽകുന്നു. ജീവിതത്തിലെ അനിശ്ചിതത്വങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരു ലക്ഷ്യം കണ്ടെത്താൻ അത് സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ ചോദ്യംചെയ്യൽ ഇല്ലാത്ത വിശ്വാസം ക്രമേണ സിദ്ധാന്തവാദമായി കട്ടപിടിക്കുന്നു. താൽക്കാലികമായ ഒരു വിശദീകരണം അന്തിമസത്യമായി കരുതപ്പെടുന്നു. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ നിരസിക്കപ്പെടുന്നു. മറുവശത്ത് ഘടനയില്ലാത്ത സംശയം എല്ലാ മൂല്യങ്ങളെയും തകർത്തുകളയുകയും അർത്ഥശൂന്യതയിലേക്കും നൈരാശ്യത്തിലേക്കും നയിക്കുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ ആരോഗ്യകരമായ ബോധത്തിന് ആവശ്യമായത് അന്ധവിശ്വാസമല്ല, അനന്തസംശയവുമല്ല; വിശ്വാസത്തിനുള്ളിൽ വിമർശനവും വിമർശനത്തിനുള്ളിൽ താൽക്കാലികമായ ഒരു സംയോജനവും ഉള്ള ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്.

വിശ്വാസത്തെ അതിനാൽ “തെറ്റായതോ അന്ധമായതോ” എന്ന ഒറ്റ വിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നത് ശരിയല്ല. ശാസ്ത്രത്തിലും ഒരുതരം വിശ്വാസം പ്രവർത്തിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ സ്വഭാവം വ്യത്യസ്തമാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നത് അത് ഒരിക്കലും തെറ്റില്ലെന്ന് കരുതിയല്ല. ലഭ്യമായ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലവിൽ ഏറ്റവും യുക്തിസഹമായ വിശദീകരണമാണെന്ന് താൽക്കാലികമായി സ്വീകരിക്കുകയാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ വിശ്വാസം സ്വയം തിരുത്താനുള്ള സാധ്യത ഉൾക്കൊള്ളുന്ന താൽക്കാലിക വിശ്വാസമാണ്. ഈ സവിശേഷതയാണ് അതിനെ മതപരമോ രാഷ്ട്രീയമോ ആയ സിദ്ധാന്തവാദത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നത്.

മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ചരിത്രം അതിനാൽ മിത്തിക് ബോധത്തിൽനിന്ന് തത്ത്വചിന്താബോധത്തിലേക്കും അവിടെനിന്ന് ശാസ്ത്രീയബോധത്തിലേക്കും പിന്നീട് ക്വാണ്ടം-വ്യവസ്ഥാബോധത്തിലേക്കും വികസിക്കുന്ന ഒരു ദ്വന്ദ്വാത്മക സർപ്പിളായി വായിക്കാം. മിത്ത് മനുഷ്യന് ലോകത്തിന്റെ പ്രതീകാത്മക ഏകത നൽകി. തത്ത്വചിന്ത ആ ഏകതയെ ചോദ്യംചെയ്ത് യുക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം വികസിപ്പിച്ചു. ശാസ്ത്രം ചോദ്യംചെയ്യലിനെ ക്രമബദ്ധമായ അന്വേഷണരീതിയാക്കി. എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയ യുക്തിയുടെ ശാസ്ത്രീയ വിജയത്തിനുള്ളിൽതന്നെ അതിന്റെ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന വൈരുധ്യങ്ങൾ വളർന്നു. ആപേക്ഷികതയും ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും ആ പരിധികളെ അതിജീവിക്കുന്ന പുതിയ ചിന്താവഴികൾ തുറന്നു.

ഇത് വിശ്വാസത്തിൽനിന്ന് സംശയത്തിലേക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള യാത്രയല്ല. മറിച്ച് അന്ധമായ ഏകതയിൽനിന്ന് വിമർശനാത്മക ഏകതയിലേക്കുള്ള യാത്രയാണ്. ഓരോ ഘട്ടവും മുൻഘട്ടത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. അതിലെ സൃഷ്ടിപരമായ സത്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അതിന്റെ പരിധികളെ അതിജീവിക്കുന്നു. മിത്തിന്റെ പ്രതീകാത്മക സങ്കൽപ്പശക്തി തത്ത്വചിന്തയിൽ പുതിയ രൂപം സ്വീകരിച്ചു. തത്ത്വചിന്തയുടെ യുക്തിപരമായ അന്വേഷണശക്തി ശാസ്ത്രത്തിൽ പരീക്ഷണാത്മക രീതിയായി മാറി. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിയമാന്വേഷണം ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ബന്ധാത്മകവും സാധ്യതാപരവുമായ യാഥാർത്ഥ്യബോധത്തിലേക്ക് വികസിച്ചു.

സാമൂഹിക ജീവിതത്തിലും വിശ്വാസവും ചോദ്യംചെയ്യലും ഇതേ പ്രവർത്തനം നിർവഹിക്കുന്നു. മതം, പാരമ്പര്യം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, സാമൂഹിക മൂല്യങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ സമൂഹത്തിൽ സംയോജക പ്രവർത്തനം നിർവഹിക്കുന്നു. അവ മനുഷ്യരെ ഒരു പൊതുവായ അർത്ഥലോകത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടാത്ത സാമൂഹിക സംയോജനം ക്രമേണ അധികാരഘടനകളെ കട്ടപിടിപ്പിക്കുന്നു. പാരമ്പര്യം അന്ധമായ ആചാരമായി മാറാം; മതം സിദ്ധാന്തവാദമായി മാറാം; പ്രത്യയശാസ്ത്രം വിമർശനരഹിതമായ അധികാരവ്യവസ്ഥയായി മാറാം; ദേശീയബോധം അസഹിഷ്ണുതയിലേക്കും മാറാം. അതിനാൽ ഓരോ സാമൂഹിക സംയോജനത്തിനും അതിന്റെ ഉള്ളിൽ ഒരു വിമർശനാത്മക വിയോജകശക്തി ആവശ്യമാണ്.

ചരിത്രത്തിൽ തത്ത്വചിന്തയും ശാസ്ത്രവും സാമൂഹിക വിമർശനവും വിപ്ലവപ്രസ്ഥാനങ്ങളും ഈ വിയോജക പ്രവർത്തനം നിർവഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. അവ നിലവിലുള്ളതിനെ വെറും നശിപ്പിക്കുന്നില്ല. അതിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ തുറന്നുകാട്ടി പുതിയ സാമൂഹിക സംയോജനത്തിന് സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മാർക്സിന്റെ ചരിത്രഭൗതികവാദത്തിൽ സാമൂഹിക വൈരുധ്യം ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനശക്തിയാണ്. നിലവിലുള്ള സാമൂഹികക്രമത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അതിന്റെ അതിജീവനത്തിനുള്ള ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങൾ വികസിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികമാറ്റം വെറും ആശയപരമായ ആഗ്രഹമല്ല; വസ്തുനിഷ്ഠമായ വൈരുധ്യങ്ങളുടെ വളർച്ചയിൽനിന്ന് ഉയരുന്ന ചരിത്രപ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെ പ്രയോഗാധിഷ്ഠിതമായ പ്രവർത്തനം എന്ന മാർക്സിയൻ ആശയത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. നിലവിലുള്ളതിനെ ചോദ്യംചെയ്യുക മാത്രമല്ല പ്രയോഗാധിഷ്ഠിതമായ പ്രവർത്തനം; ചോദ്യംചെയ്യലിൽനിന്ന് പുതിയ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനവും പുതിയ ബന്ധങ്ങളും പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളും നിർമ്മിക്കുക കൂടിയാണ്. വിമർശനം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ വിയോജനം നിഷേധത്തിൽ കുടുങ്ങും. വിമർശനമില്ലാത്ത അംഗീകാരം ഉണ്ടായാൽ സംയോജനം ജഡതയിലേക്ക് നീങ്ങും. വിമർശനവും സൃഷ്ടിയും ഒന്നിക്കുന്നിടത്താണ് സാമൂഹിക ദ്വന്ദ്വാത്മകത യഥാർത്ഥത്തിൽ സജീവമാകുന്നത്.

ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള തത്ത്വചിന്തയിലും വിശ്വാസവും ചോദ്യംചെയ്യലും തമ്മിലുള്ള ഈ ബന്ധം നിർണായകമാണ്. ജനാധിപത്യം വെറും ഭരണകൂടത്തെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന നടപടിക്രമമല്ല. വിശ്വസിക്കാനുള്ള അവകാശവും ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള അവകാശവും തമ്മിലുള്ള സ്ഥാപനവൽക്കരിച്ച ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ് ജനാധിപത്യം. ഓരോ വ്യക്തിക്കും തന്റെ മതപരവും ധാർമികവും തത്ത്വചിന്താപരവും രാഷ്ട്രീയവുമായ വിശ്വാസങ്ങൾ പുലർത്താനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. അത് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സംയോജക ഘടകമാണ്. അതേസമയം ആ വിശ്വാസങ്ങളെ ചോദ്യംചെയ്യാനും വിമർശിക്കാനും മറ്റുള്ളവർക്ക് തുല്യ അവകാശമുണ്ടാകണം. അതാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വിയോജക ഘടകം.

വിശ്വാസത്തിന് ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള അവകാശമില്ലെങ്കിൽ അത് ക്രമേണ സിദ്ധാന്തവാദമായി മാറുന്നു. ചോദ്യംചെയ്യലിന് വിശ്വാസത്തിന്റെ അവകാശത്തെ അംഗീകരിക്കാനാവില്ലെങ്കിൽ അത് അസഹിഷ്ണുതയുള്ള നിഷേധവാദമായി മാറാം. അതിനാൽ ജനാധിപത്യം അന്ധമായ ഏകാഭിപ്രായമല്ല. വ്യത്യസ്ത വിശ്വാസങ്ങൾ തമ്മിൽ വിമർശനാത്മക സംഭാഷണം സാധ്യമാക്കുന്ന സാമൂഹികസംവിധാനമാണ് ജനാധിപത്യം. അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, മനസ്സാക്ഷിസ്വാതന്ത്ര്യം, മതസ്വാതന്ത്ര്യം, ശാസ്ത്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യം, വിമർശനാവകാശം, മാധ്യമസ്വാതന്ത്ര്യം, വിയോജനാവകാശം എന്നിവ അതിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളാണ്.

ഒരു ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യം അതിന്റെ അനുകൂലികളെ മാത്രം നോക്കി വിലയിരുത്താനാവില്ല. അത് തന്റെ വിമർശകരോട് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു എന്നതാണ് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള മാനദണ്ഡം. ചോദ്യംചെയ്യുന്നവരെ ദേശദ്രോഹികളായോ മതവിരുദ്ധരായോ സമൂഹവിരുദ്ധരായോ ശത്രുക്കളായോ മുദ്രകുത്തുന്ന സമൂഹത്തിൽ സംയോജനം ക്രമേണ അടിച്ചമർത്തലായി മാറുന്നു. അതുപോലെ പങ്കുവെക്കുന്ന എല്ലാ മൂല്യങ്ങളെയും നിരസിക്കുന്ന ഒരു സമൂഹത്തിൽ സംയോജനം വിഘടിക്കുകയും സാമൂഹിക വിശ്വാസം ദുർബലമാവുകയും ചെയ്യും. അതിനാൽ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ജീവൻ വിയോജനത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സംയോജനത്തിലും സംയോജനത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന വിയോജനത്തിലുമാണ്.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിലും ഇതേ ദ്വന്ദ്വാത്മകത പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ഒരിക്കലും ചോദ്യംചെയ്യപ്പെടുന്നില്ല എന്നതിലല്ല. അവയെ നിരന്തരം പരീക്ഷിക്കാനും തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കാനും തിരുത്താനും കഴിയുന്നതിലാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ശക്തി വിമർശനാതീതതയിലല്ല; വിമർശനത്തെ അതിജീവിക്കാനും തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്വയം തിരുത്താനും കഴിയുന്നതിലാണ്. സിദ്ധാന്തം അറിവിന് സംയോജനം നൽകുന്നു. പരീക്ഷണം വിയോജനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ തെളിവുകൾ കൂടുതൽ വിശാലമായ സിദ്ധാന്തത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

ഭൗതികലോകത്തും ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത സമാനമായ ഒരു പൊതുഘടന നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദ്രവ്യത്തിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിൽ ഘടന രൂപപ്പെടുന്നത് ബന്ധനാത്മകവും ആകർഷണാത്മകവുമായ പ്രവണതകളുടെയും വിഘടനാത്മകവും വ്യാപനാത്മകവുമായ പ്രവണതകളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ്. ആറ്റം, തന്മാത്ര, കോശം, ജീവി, പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ, ഗ്രഹം, നക്ഷത്രം, ഗാലക്സി എന്നിവയ്ക്കെല്ലാം സ്വന്തം ഘടന നിലനിർത്തുന്ന സംയോജക പ്രവണതയും ഘടന മാറ്റുന്ന വിയോജക പ്രവണതയും കാണാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്ന ശക്തികളല്ല; നിലനിൽപ്പിനെയും പരിണാമത്തെയും ഒരേസമയം സാധ്യമാക്കുന്ന പരസ്പരാശ്രിത ദ്വന്ദ്വധ്രുവങ്ങളാണ്.

എന്നാൽ ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയ കൃത്യത സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തികബലം, ശക്ത ന്യൂക്ലിയർബലം തുടങ്ങിയ സ്ഥാപിത ഭൗതികബലങ്ങളെ ഒരൊറ്റ അടിസ്ഥാന “സംയോജകബലം” ആയി ചുരുക്കുന്നത് നിലവിലെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക സിദ്ധാന്തമല്ല. അതുപോലെ താപഗതികത്തിലെ അസ്ഥിരത, വ്യാപനം, ക്ഷയം തുടങ്ങിയ എല്ലാ പ്രതിഭാസങ്ങളെയും ഒരൊറ്റ അടിസ്ഥാന “വിയോജകബലം” കൊണ്ട് വിശദീകരിക്കാനും കഴിയില്ല. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ ഈ പദങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത ഭൗതികപ്രക്രിയകളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന പൊതുവായ ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രവണതകളെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ദാർശനിക വർഗ്ഗങ്ങൾ എന്ന നിലയിലാണ് ഉപയോഗിക്കേണ്ടത്.

ക്വാണ്ടം സംയോജിതാവസ്ഥയും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന സംയോജനവിയോഗവും ഈ ദാർശനിക മാതൃകയ്ക്ക് ശക്തമായ ഒരു അനുരൂപം നൽകുന്നു. ഒരു ക്വാണ്ടം സംവിധാനത്തിലെ പരസ്പരബന്ധിത അവസ്ഥകളുടെ ഘട്ടബന്ധം അതിന്റെ പ്രത്യേക സംയോജിത സ്വഭാവത്തിന് കാരണമാകുന്നു. പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടൽ ഈ ബന്ധങ്ങളെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും ക്വാണ്ടം സാധ്യതകളുടെ വ്യക്തമായ പ്രകടനത്തിലേക്ക് സംവിധാനത്തെ നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിനെ നേരിട്ട് “വിയോജകബലം” എന്ന് വിളിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ഘടന നിലനിർത്തലും അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലിലൂടെ പുതിയ അവസ്ഥകളിലേക്കുള്ള മാറ്റവും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട പ്രക്രിയകളാണെന്ന പൊതുദാർശനിക സാദൃശ്യം ഇവിടെ കാണാം.

ബോധത്തിൽ വിശ്വാസം അനുഭവങ്ങളെ ഒരു ഏകീകൃത അർത്ഥഘടനയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സംയോജക പ്രവർത്തനമാണ്. ചോദ്യംചെയ്യൽ ആ ഘടനയുടെ പരിധികളെ തുറന്നുകാട്ടുന്ന വിയോജക പ്രവർത്തനമാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ലോകദർശനം രൂപപ്പെട്ടാൽ അത് ഓർമ്മകൾക്കും അനുഭവങ്ങൾക്കും മൂല്യങ്ങൾക്കും പരസ്പരബന്ധം നൽകുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ ആ ലോകദർശനവുമായി പൊരുത്തപ്പെടാതെ വരുമ്പോൾ ഉള്ളിൽ വൈരുധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ വൈരുധ്യത്തെ വ്യക്തി പഴയ വിശ്വാസം സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടും പുതിയ തെളിവിനെ നിരസിച്ചുകൊണ്ടും പരിഹരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ വിശ്വാസത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടും പരിഹരിക്കാം. രണ്ടാമത്തെ വഴിയാണ് ബോധത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് കൂടുതൽ സാധ്യത നൽകുന്നത്.

ഇതിനാൽ ചോദ്യംചെയ്യൽ ഒരു നാശകരമായ പ്രവർത്തനമല്ല. അത് സംയോജനത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയ്ക്കുള്ള വിയോജക ഘട്ടമാണ്. ഒരു ആശയം തകർന്നുപോകുമ്പോൾ അതിലെ സത്യസന്ധമായ ഘടകങ്ങളും തകർന്നുപോകേണ്ടതില്ല. അവ പുതിയ ആശയഘടനയിൽ കൂടുതൽ വിശാലമായ അർത്ഥത്തോടെ ഉൾപ്പെടാം. പഴയ അറിവിന്റെ നിഷേധം അതിന്റെ പൂർണ്ണനാശമല്ല; അതിന്റെ പരിമിതരൂപത്തിന്റെ അതിജീവനമാണ്.

ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ സത്യവും ഒരു സ്ഥിരമായ കൈവശവസ്തുവല്ല. സത്യം എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ ധാരണയും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിരന്തരം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. സത്യം ഒരു അന്തിമവാക്യമല്ല; അറിവിന്റെ ചരിത്രപരമായ വളർച്ചയാണ്. ഒരു ആശയം കൂടുതൽ വിശാലമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ അതിന്റെ സത്യപരിധി വികസിക്കുന്നു. പുതിയ തെളിവുകൾ അതിന്റെ പരിധികളെ തുറന്നുകാട്ടുമ്പോൾ അതിനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. അതിനാൽ സത്യാന്വേഷണം എന്നത് നിരന്തരം സ്വയം തിരുത്തുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രവർത്തനമാണ്.

ഇവിടെനിന്ന് ഒരു പ്രധാന നൈതിക നിഗമനവും ഉയരുന്നു. സ്വന്തം വിശ്വാസത്തെ ചോദ്യംചെയ്യാൻ കഴിയാത്ത വ്യക്തി ബൗദ്ധികമായി അടഞ്ഞുപോകുന്നു. മറ്റുള്ളവരുടെ വിശ്വാസത്തെ ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള അവകാശം അംഗീകരിക്കാത്ത സമൂഹം ജനാധിപത്യപരമായി അടഞ്ഞുപോകുന്നു. സ്വന്തം സിദ്ധാന്തത്തെ വിമർശിക്കാനാവാത്ത ശാസ്ത്രം ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെ വിമർശിക്കാനാവാത്ത സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനം ചരിത്രപരമായി ജഡമാകുന്നു. അതിനാൽ സ്വയംവിമർശനം സംയോജനത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; അതിന്റെ പുനരുജ്ജീവനശക്തിയാണ്.

അതേസമയം ചോദ്യംചെയ്യൽ എന്ന പേരിൽ എല്ലാം നിരസിക്കുന്ന സമീപനവും ദ്വന്ദ്വാത്മകമല്ല. സംശയത്തിന് ഒരു ലക്ഷ്യം വേണം—കൂടുതൽ യുക്തിസഹവും തെളിവാധിഷ്ഠിതവും സമഗ്രവുമായ അറിവിലേക്ക് നീങ്ങുക. വിയോജനം വെറും വിഘടനമായി തുടരുകയാണെങ്കിൽ അത് പുതിയ സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ വിയോജകബലത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രാധാന്യം പുനഃസംയോജനത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നതിലാണ്.

മനുഷ്യബോധം അതിനാൽ ഒരു അടഞ്ഞ ഘടനയല്ല. അത് നിരന്തരം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ജീവിക്കുന്ന വ്യവസ്ഥയാണ്. വിശ്വാസം അതിന് ഘടന നൽകുന്നു. ചോദ്യംചെയ്യൽ അതിന്റെ ഘടനയെ ചലിപ്പിക്കുന്നു. വൈരുധ്യം അതിന്റെ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. പുനഃസംയോജനം പുതിയ അർത്ഥം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ പുതിയ അർത്ഥം വീണ്ടും പുതിയ വിശ്വാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാകുന്നു. അങ്ങനെ ബോധത്തിന്റെ വളർച്ച ഒരിക്കലും അവസാനിക്കാത്ത ഒരു സർപ്പിളചലനമായി തുടരുന്നു.

ഇതുതന്നെയാണ് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും ജനാധിപത്യത്തിന്റെയും ആന്തരിക തത്ത്വം. വിശ്വസിക്കാനുള്ള അവകാശം മനസ്സാക്ഷിയുടെ മാന്യതയെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള അവകാശം യുക്തിയുടെ മാന്യതയെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ഒന്നില്ലാതെ മറ്റൊന്നും പൂർണ്ണമാകില്ല. വിശ്വാസം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ ജനാധിപത്യം സിദ്ധാന്തവാദമായി മാറും. ചോദ്യംചെയ്യൽ മാത്രം ഉണ്ടായാൽ സാമൂഹിക സംയോജനം വിഘടിക്കും. ഇവ രണ്ടും പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും തിരുത്തുകയും സമ്പുഷ്ടമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നിടത്താണ് ജനാധിപത്യം ജീവിക്കുന്നത്.

ഒരു പക്വമായ ജനാധിപത്യം തന്റെ വിശ്വാസങ്ങളെ ഭയപ്പെടുന്നില്ല; അവയെ ചോദ്യംചെയ്യാൻ അനുവദിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഒരു പക്വമായ വിമർശനബോധം മറ്റുള്ളവരുടെ വിശ്വാസത്തെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല; അവയെ ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള സ്വന്തം അവകാശത്തോടൊപ്പം മറ്റുള്ളവരുടെ വിശ്വസിക്കാനുള്ള അവകാശവും അംഗീകരിക്കുന്നു. സംഭാഷണം ആധിപത്യത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുകയും വിമർശനം അടിച്ചമർത്തലിനെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നിടത്താണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദ്വാത്മകത സാക്ഷാത്കരിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ വിശാലമായ ദൃഷ്ടിയിൽ വ്യക്തിയുടെ ചിന്തയും സമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമവും പ്രകൃതിയുടെ സംഘടനയും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായും വേർതിരിച്ച പ്രക്രിയകളല്ല. അവ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക സംഘടനയുടെ രൂപങ്ങളാണ്. ദ്രവ്യത്തിൽ ഘടനയും മാറ്റവും, ജീവജാലങ്ങളിൽ സ്വത്വസംരക്ഷണവും പരിണാമവും, ബോധത്തിൽ വിശ്വാസവും ചോദ്യംചെയ്യലും, സമൂഹത്തിൽ പാരമ്പര്യവും നവീകരണവും, ജനാധിപത്യത്തിൽ ഏകതയും വിയോജനവും—ഇവയെല്ലാം സംയോജനവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക ഇടപെടലിന്റെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളായി പഠിക്കാം.

ഇതിലൂടെ ബോധത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് വേറിട്ട ഒരു അതീന്ദ്രിയ ഘടകമായി കാണേണ്ട ആവശ്യമില്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദീർഘകാല സ്വയംസംഘടനാപരമായ പരിണാമത്തിൽ ഉദിച്ചുവന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണാത്മക പ്രതിഭാസമായി ബോധത്തെ കാണാം. ദ്രവ്യം സങ്കീർണ്ണതയുടെ വിവിധ തലങ്ങളിലൂടെ വികസിക്കുമ്പോൾ അനുഭവം, വിവരസംസ്കരണം, ഓർമ്മ, പ്രതിനിധാനം, സ്വയംബോധം എന്നിവ ഉദിച്ചു. മനുഷ്യനിൽ ഈ പ്രക്രിയ ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തിലെത്തി: യാഥാർത്ഥ്യം തന്നെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥ.

അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ ചോദ്യംചെയ്യുമ്പോൾ പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ ഒരു ഭാഗം സ്വന്തം ഉത്ഭവത്തെയും ഘടനയെയും നിയമങ്ങളെയും ചോദ്യംചെയ്യുകയാണ്. ശാസ്ത്രീയ പരീക്ഷണം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ഒരു ബാഹ്യബന്ധം മാത്രമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ഒരു ഭാഗം പ്രകൃതിയുടെ മറ്റുഭാഗങ്ങളെ ക്രമബദ്ധമായി അന്വേഷിക്കുന്ന സ്വയംപ്രതിഫലന പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഈ കഴിവാണ് പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിൽ ഒരു പുതിയ ഗുണാത്മക വഴിത്തിരിവ്.

അതിനാൽ “പ്രപഞ്ചം സ്വയം ചിന്തിക്കുന്നു” എന്ന പ്രസ്താവനയെ കർശനമായ ശാസ്ത്രീയ വസ്തുതയായി കാണേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യബോധം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭൗതിക പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദിച്ചുവന്ന ഒരു ഗുണാത്മക പ്രതിഭാസമാണെന്ന ദാർശനിക അർത്ഥത്തിൽ അത് വളരെ ശക്തമായ ആശയമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഒരു ഭാഗം പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് സ്വയം അറിവ് സമ്പാദിക്കുന്ന പ്രക്രിയയിൽ പങ്കെടുക്കുന്നു.

ഈ നിലയിൽ വിശ്വസിക്കുകയും ചോദ്യംചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നത് മനുഷ്യന്റെ സ്വകാര്യ മാനസിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ മാത്രമല്ല; പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിൽ ഉദിച്ചുവന്ന ഒരു സ്വയംപ്രതിഫലന ശേഷിയുടെ ബോധതലത്തിലുള്ള പ്രകടനങ്ങളായി അവയെ കാണാം. ഓരോ ചോദ്യവും അറിവിന്റെ പരിധി വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ പുതിയ അറിവും പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ജന്മം നൽകുന്നു. ഓരോ സംയോജനവും പുതിയ വിയോജനത്തിനുള്ള സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ വിയോജനവും പുതിയ സംയോജനത്തിനുള്ള സാധ്യത തുറക്കുന്നു. ഇതാണ് അറിവിന്റെ അനന്തമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനം.

അതിനാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മക ബോധം എന്നത് എല്ലാ വൈരുധ്യങ്ങൾക്കും അന്തിമപരിഹാരം കണ്ടെത്തിയ ബോധമല്ല. വൈരുധ്യം തന്നെ ജീവിതത്തിന്റെയും അറിവിന്റെയും വളർച്ചയുടെയും അടിസ്ഥാനശക്തിയാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ ബോധമാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക ബോധം. വിശ്വാസത്തെ ചോദ്യംചെയ്യാൻ കഴിയുകയും ചോദ്യംചെയ്യലിൽനിന്ന് പുതിയ വിശ്വാസഘടന നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയുകയും ചെയ്യുന്ന ബോധം. ഉറപ്പിനെയും അനിശ്ചിതത്വത്തെയും ഒരുമിച്ച് കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന ബോധം. ഏകതയെ ഏകതാനതയായി കാണാതെ വ്യത്യാസങ്ങളുടെ ചലനാത്മക ഏകതയായി കാണുന്ന ബോധം.

വിശ്വാസവും ചോദ്യംചെയ്യലും അതിനാൽ അറിവിന്റെ രണ്ടു ശത്രുതാപരമായ ധ്രുവങ്ങളല്ല. അവ അറിവിന്റെ ഒരേ ദ്വന്ദ്വാത്മക ശ്വാസോച്ഛ്വാസത്തിന്റെ രണ്ടു ഘട്ടങ്ങളാണ്. വിശ്വാസം ബോധത്തിന് രൂപം നൽകുന്നു; ചോദ്യംചെയ്യൽ ആ രൂപത്തിന് ചലനം നൽകുന്നു. വിശ്വാസം അനുഭവങ്ങളെ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു; ചോദ്യംചെയ്യൽ അവയുടെ പരിധികളെ തുറക്കുന്നു. പുനഃസംയോജനം പഴയതിലെ സത്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ ഉയർന്ന ഏകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ ചലനം വ്യക്തിയിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് ചരിത്രത്തിലേക്കും ചരിത്രത്തിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയിലേക്കും പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്ന ഒരു ദാർശനിക സർപ്പിളമാണ്.

അവസാനം, മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധിക പക്വത എന്നത് “എനിക്ക് എല്ലാം അറിയാം” എന്ന ഉറപ്പിലെത്തുന്നതല്ല. എനിക്ക് അറിയുന്നതിന്റെ പരിധിയും എനിക്ക് അറിയാത്തതിന്റെ വിസ്തൃതിയും തിരിച്ചറിയുകയും, പുതിയ തെളിവുകൾക്കനുസരിച്ച് സ്വന്തം ധാരണകളെ തിരുത്താൻ സന്നദ്ധനാകുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് പക്വമായ അറിവ്. വിശ്വാസത്തിന് വിനയവും ചോദ്യംചെയ്യലിന് ഉത്തരവാദിത്തവും ഉണ്ടായിരിക്കണം. വിശ്വാസം അടഞ്ഞുപോകാതിരിക്കണം; ചോദ്യംചെയ്യൽ ചിതറിപ്പോകാതിരിക്കണം. രണ്ടും പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുകയും പരസ്പരം വളർത്തുകയും വേണം.

ഇങ്ങനെ വിശ്വാസത്തിന്റെയും ചോദ്യംചെയ്യലിന്റെയും ദ്വന്ദ്വാത്മകത മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ മാത്രം കഥയല്ല. അത് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന്റെയും സാമൂഹിക പുരോഗതിയുടെയും ജനാധിപത്യത്തിന്റെയും ബോധവികാസത്തിന്റെയും ആന്തരിക തത്ത്വമാണ്. സംയോജകബലം നിലനിൽപ്പിനെ സാധ്യമാക്കുന്നു; വിയോജകബലം പരിണാമത്തെ സാധ്യമാക്കുന്നു; അവയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഇടപെടലിൽനിന്നാണ് പുതിയ ഘടനകളും പുതിയ ഗുണങ്ങളും പുതിയ ബോധതലങ്ങളും ഉദിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ ചോദ്യംചെയ്യുക എന്നത് വിശ്വാസത്തെ നശിപ്പിക്കുക എന്നല്ല; വിശ്വാസത്തെ കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതാക്കുക എന്നതാണ്. വിശ്വസിക്കുക എന്നത് ചോദ്യങ്ങളെ അടച്ചുപൂട്ടുക എന്നല്ല; ചോദ്യങ്ങൾക്ക് താൽക്കാലികമായൊരു ബൗദ്ധിക അടിത്തറ നൽകുക എന്നതാണ്. വിശ്വാസം സത്യത്തെ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു; ചോദ്യംചെയ്യൽ ആ ഏകീകരണത്തിന്റെ പരിധി തുറക്കുന്നു; പുനഃസംയോജനം കൂടുതൽ വിശാലമായ സത്യബോധത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ഈ അനന്തമായ ചലനത്തിലാണ് മനുഷ്യബോധം സ്വയം അതിജീവിക്കുന്നത്.

വിശ്വാസവും ചോദ്യംചെയ്യലും തമ്മിലുള്ള അനന്തമായ സംഭാഷണമാണ് ബോധത്തിന്റെ ഹൃദയമിടിപ്പ്. സംയോജനം രൂപം നൽകുന്നു; വിയോജനം രൂപത്തിന്റെ പരിധി തുറക്കുന്നു; പുനഃസംയോജനം പുതിയ രൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ ചലനം മനുഷ്യചിന്തയിലും ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലും സമൂഹത്തിന്റെ പരിണാമത്തിലും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലും പ്രകൃതിയുടെ സംഘടനയിലും വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പരമമായ പക്വത വൈരുധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല; വൈരുധ്യത്തിനുള്ളിൽനിന്ന് ഉയർന്ന സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കാൻ പഠിക്കുന്നതിലാണ്.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വിശ്വസിക്കുന്നതും ചോദ്യംചെയ്യുന്നതും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മകത മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ മാത്രം ചരിത്രമല്ല. സ്വയം മനസ്സിലാക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ബോധതലത്തിലുള്ള പ്രതിഫലനമാണ് അത്. മനുഷ്യൻ ചോദിക്കുന്നു; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ചോദിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ അന്വേഷിക്കുന്നു; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം തന്നെത്തന്നെ അന്വേഷിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിൽ ഉദിച്ചുവന്ന ബോധം സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിന്റെ അർത്ഥത്തെ തിരിച്ചറിയാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. സംയോജനത്തിൽനിന്ന് വിയോജനത്തിലേക്കും വിയോജനത്തിൽനിന്ന് പുനഃസംയോജനത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്ന ഈ അനന്തചലനമാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക ബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന താളം—നിലനിൽപ്പിനെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അതിനെ നിരന്തരം അതിജീവിക്കുന്ന, സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് കൂടുതൽ ഉയർന്ന ബോധത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ശാശ്വത ചലനം.

വിശ്വാസത്തിന്റെയും ചോദ്യം ചെയ്യലിന്റെയും ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാന സത്യം വ്യക്തമാകുന്നു. ബോധം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി നിശ്ചലമായ ഒരു ഘടനയല്ല. അത് നിരന്തരം അനുഭവങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും അവയ്ക്ക് അർത്ഥം നൽകുകയും ആ അർത്ഥങ്ങളെ പുനഃപരിശോധിക്കുകയും പുതിയ അനുഭവങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സജീവമായ ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിശ്വാസം ഒരു അന്തിമ മാനസികാവസ്ഥയല്ല; ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ബോധം കൈവരിച്ച താൽക്കാലിക സംയോജനമാണ്. അതുപോലെ ചോദ്യം ചെയ്യലും അന്തിമ നിഷേധമല്ല; നിലവിലുള്ള സംയോജനത്തിന്റെ പരിധികളെ തുറന്നുകാട്ടുന്ന വിയോജനഘട്ടമാണ്. ഈ രണ്ടു ഘട്ടങ്ങൾക്കിടയിലെ ചലനമാണ് അറിവിനെ ജീവനുള്ളതാക്കുന്നത്.

മനുഷ്യൻ ഒരു അനുഭവത്തെ ആദ്യമായി നേരിടുമ്പോൾ അതിനെ വെറും അനുഭവമായി മാത്രം സൂക്ഷിക്കുന്നില്ല. അതിനെ ഓർമ്മയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു, മുൻപരിചയങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു, ഭാഷയിലൂടെ പേരിടുന്നു, മറ്റനുഭവങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ ഒരു അർത്ഥഘടന നിർമ്മിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥഘടനയാണ് വിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രാരംഭ രൂപം. അതിനാൽ വിശ്വാസം മതപരമായ വിശ്വാസങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. “തീ ചൂടാണ്”, “സൂര്യൻ നാളെ ഉദിക്കും”, “മറ്റുള്ളവർക്ക് മനസ്സുണ്ട്”, “ഈ ഔഷധം ഈ രോഗാവസ്ഥയിൽ പ്രയോജനപ്പെടാം”, “ഈ സാമൂഹികനിയമം നീതിയുക്തമാണ്” തുടങ്ങിയ അനവധി ധാരണകളുടെ പിന്നിലും വ്യത്യസ്ത അളവിലുള്ള വിശ്വാസം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ചില വിശ്വാസങ്ങൾ നേരിട്ടുള്ള അനുഭവത്തിൽനിന്നും ചിലത് മറ്റുള്ളവരുടെ സാക്ഷ്യത്തിൽനിന്നും ചിലത് യുക്തിപരമായ നിഗമനത്തിൽനിന്നും ചിലത് ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകളിൽനിന്നും ചിലത് പാരമ്പര്യത്തിൽനിന്നും രൂപപ്പെടുന്നു.

അതുകൊണ്ട് എല്ലാ വിശ്വാസങ്ങളെയും ഒരേ ജ്ഞാനമൂല്യമുള്ളവയായി കാണാനാവില്ല. വിശ്വാസത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ ഉറപ്പിന്റെ തീവ്രതയിൽ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അതിന്റെ തെളിവാധിഷ്ഠിതത്വം, പരിശോധനാസാധ്യത, സ്വയംതിരുത്താനുള്ള തുറന്ന നില, മറ്റു വിശദീകരണങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയും നിർണ്ണായകമാണ്. ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ വിശ്വാസം അതുകൊണ്ട് സ്വയം അടച്ചുപൂട്ടുന്ന വിശ്വാസമല്ല. “ഇതാണ് ഇപ്പോഴത്തെ ഏറ്റവും യുക്തിസഹമായ വിശദീകരണം; എന്നാൽ പുതിയ തെളിവുകൾ വന്നാൽ ഞാൻ ഇത് തിരുത്താൻ തയ്യാറാണ്” എന്ന നിലപാടാണ് കൂടുതൽ പക്വമായ വിശ്വാസം. ഈ തുറന്ന സ്വഭാവമാണ് അറിവിനെയും സിദ്ധാന്തവാദത്തെയും വേർതിരിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ ചോദ്യം ചെയ്യൽ ഒരു നിഷേധപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ലെന്ന കാര്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാം. ഒരു ചോദ്യം നിലവിലുള്ള അറിവിന്റെ അതിരിൽ ഉദിക്കുന്ന ഒരു ചലനമാണ്. “എന്തുകൊണ്ട്?”, “എങ്ങനെ?”, “ഇതിന് മറ്റൊരു കാരണം ഉണ്ടാകുമോ?”, “ഈ വിശദീകരണം എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും ബാധകമാണോ?”, “ഇതിൽ എന്താണ് വിശദീകരിക്കപ്പെടാതെ കിടക്കുന്നത്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ നിലവിലുള്ള അറിവിന്റെ സംയോജനത്തെ തകർക്കാനല്ല മാത്രം ഉയരുന്നത്. അതിന്റെ പരിധി വികസിപ്പിക്കാനാണ്. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ചോദ്യം ചെയ്യൽ അറിവിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അറിവിന്റെ പരിധി വികസിപ്പിക്കുന്നു.

ഒരു കുഞ്ഞിന്റെ അറിവുവികാസം പോലും ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ലളിതമായ ഉദാഹരണമാണ്. ആദ്യം കുട്ടി മുതിർന്നവരുടെ വാക്കുകളെ വിശ്വസിക്കുന്നു. പിന്നീട് “എന്തുകൊണ്ട്?” എന്ന ചോദ്യം നിരന്തരം ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. മുതിർന്നവർ നൽകുന്ന ആദ്യ വിശദീകരണങ്ങൾ പുതിയ അനുഭവങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടാതെ വരുമ്പോൾ കുട്ടി അവയെ വീണ്ടും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ ഒരു ഘട്ടത്തിലെ വിശ്വാസം അടുത്ത ഘട്ടത്തിലെ ചോദ്യംചെയ്യലിന് അടിത്തറയാകുന്നു. ബാല്യത്തിലെ “എന്തുകൊണ്ട്?” എന്ന നിരന്തരചോദ്യം മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ വിയോജകപ്രവർത്തനങ്ങളിലൊന്നാണ്. അറിവ് വളരുന്നത് ഈ ചോദ്യംചെയ്യൽ മരിക്കുന്നതിലൂടെ അല്ല; കൂടുതൽ ആഴമുള്ള രൂപത്തിലേക്ക് മാറുന്നതിലൂടെയാണ്.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം ഈ ബാല്യത്തിലെ ചോദ്യംചെയ്യലിന്റെ ഉയർന്ന സാമൂഹികരൂപമാണ്. ശാസ്ത്രം സ്ഥാപിതമായ അറിവിനെ അന്ധമായി നിരസിക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ അവകാശവാദങ്ങളെ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പരിശോധിക്കുന്നു. ആവർത്തിക്കാവുന്ന നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, അളക്കൽ, താരതമ്യം, ഗണിതീയ നിർവചനം, പ്രവചനശേഷി, തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കാനുള്ള സാധ്യത എന്നിവയിലൂടെ ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ശക്തി പരിശോധിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ ചോദ്യംചെയ്യൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത സംശയമല്ല. അത് ക്രമബദ്ധമായ വിയോജനമാണ്. ഈ ക്രമബദ്ധമായ വിയോജനമാണ് ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ സംയോജനം കൂടുതൽ വിശാലമാക്കുന്നത്.

ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം വിജയകരമാകുമ്പോൾ അത് നിരവധി നിരീക്ഷണങ്ങളെ ഒരു പൊതുവായ ഘടനയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ബന്ധിപ്പിക്കൽ സംയോജകപ്രവർത്തനമാണ്. എന്നാൽ പുതിയ നിരീക്ഷണങ്ങൾ സിദ്ധാന്തവുമായി പൊരുത്തപ്പെടാതെ വരുമ്പോൾ വൈരുധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. ആദ്യം ശാസ്ത്രജ്ഞർ നിലവിലുള്ള സിദ്ധാന്തത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ പുതിയ വിശദീകരണം തേടും. ചിലപ്പോൾ ചെറിയ തിരുത്തലുകൾ മതിയാകും. എന്നാൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ വർധിക്കുകയും പഴയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ വിശദീകരണശേഷി കുറയുകയും ചെയ്താൽ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള സൈദ്ധാന്തിക മാറ്റം ആവശ്യമായി വരും. അപ്പോഴാണ് പുതിയ സിദ്ധാന്തം ഉദിക്കുന്നത്. ഈ പ്രക്രിയയെ അറിവിന്റെ ഗുണാത്മക ചാട്ടം എന്ന നിലയിൽ കാണാം.

ന്യൂട്ടണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ മഹത്തായ വിജയത്തിനുള്ളിൽനിന്നുതന്നെ അതിന്റെ പരിധികൾ വെളിപ്പെട്ടു. മെർക്കുറിയുടെ ഭ്രമണപഥത്തിലെ സൂക്ഷ്മ വ്യത്യാസം, പ്രകാശവേഗത്തിന്റെ പ്രത്യേക സ്വഭാവം, ഗുരുത്വാകർഷണവും സമയവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾ പുതിയ ചിന്ത ആവശ്യപ്പെടുത്തി. ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ വെറും ഇല്ലാതാക്കിയില്ല. അതിന്റെ സാധുതയുള്ള പരിധികളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അതിനെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി. കുറഞ്ഞ വേഗതയിലും ദുർബല ഗുരുത്വാകർഷണ മേഖലയിലും ന്യൂട്ടണിയൻ സമവാക്യങ്ങൾ ഇന്നും അത്യന്തം പ്രയോജനകരമാണ്. എന്നാൽ ഉയർന്ന വേഗതകളിലും ശക്തമായ ഗുരുത്വാകർഷണ സാഹചര്യങ്ങളിലും കൂടുതൽ വിശാലമായ ആപേക്ഷികതാ വിവരണം ആവശ്യമാണ്. ഇതാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ അറിവുവികാസത്തിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണം.

ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഉദയവും സമാനമായ ഒരു ചരിത്രപരമായ മാറ്റമാണ്. ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രം വലിയതോതിലുള്ള വസ്തുക്കളുടെ ചലനത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നതിൽ അത്ഭുതകരമായ വിജയമാണ് കൈവരിച്ചത്. എന്നാൽ അണുതലത്തിലെ പ്രതിഭാസങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ പുതിയ ആശയങ്ങൾ ആവശ്യമായി വന്നു. ഊർജത്തിന്റെ അളവുകൂട്ടൽ, പ്രകാശത്തിന്റെ കണികാ-തരംഗ സ്വഭാവം, അണുക്കളുടെ സ്ഥിരത, അനിശ്ചിതത്വം തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾ ക്ലാസിക്കൽ ധാരണകളുടെ പരിധി തുറന്നു. ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തം ഈ വൈരുധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് ഉയർന്ന ഒരു പുതിയ സൈദ്ധാന്തിക സംയോജനമായി വളർന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം സത്യങ്ങൾ ഒന്നിനുപുറകെ ഒന്നായി കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന ചരിത്രമല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് കൂടുതൽ വിശാലമായ സത്യഘടനകൾ ഉദിക്കുന്ന ചരിത്രമാണ്.

ഇവിടെ അറിവിന്റെ അളവുപരമായ വളർച്ചയും ഗുണപരമായ മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. ഒരേ സിദ്ധാന്തത്തിനുള്ളിൽ കൂടുതൽ കൂടുതൽ വസ്തുതകൾ ചേർക്കുന്നത് അളവുപരമായ വളർച്ചയാണ്. എന്നാൽ പുതിയ വസ്തുതകൾ പഴയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ധാരണകളെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന സൈദ്ധാന്തിക പുനഃസംഘടന ഗുണപരമായ മാറ്റമാണ്. ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയിൽ ഇതിനെ ഒരു ബോധഘടനയുടെ ഘട്ടപരിവർത്തനം ആയി കാണാം. പഴയ അറിവിന്റെ അളവിലുള്ള വർധന ഒരു പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ അതിന്റെ ഗുണപരമായ പുനഃസംഘടനയ്ക്ക് സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇതേ തത്ത്വം വ്യക്തിയുടെ ചിന്തയിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരാൾക്ക് ഒരു പ്രത്യേക ലോകദർശനം രൂപപ്പെടുന്നു. വർഷങ്ങളോളം അനുഭവങ്ങൾ അതിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ ചില നിർണായക അനുഭവങ്ങൾ ആ ലോകദർശനവുമായി പൊരുത്തപ്പെടാതെ വരാം. അപ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിൽ വൈരുധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ രണ്ടുതരം പ്രതികരണങ്ങൾ സാധ്യമാണ്. ഒന്നാമത്, പുതിയ അനുഭവത്തെ നിരസിച്ച് പഴയ വിശ്വാസത്തെ കൂടുതൽ കട്ടിയാക്കുക. രണ്ടാമത്, പുതിയ അനുഭവത്തെ സ്വീകരിച്ച് സ്വന്തം ലോകദർശനം പുനഃപരിശോധിക്കുക. ആദ്യ പ്രതികരണം സിദ്ധാന്തവാദത്തിലേക്കും രണ്ടാമത്തേത് ബൗദ്ധിക വളർച്ചയിലേക്കും നയിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് സ്വന്തം തെറ്റ് തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് ബൗദ്ധിക ദൗർബല്യമല്ല; ബൗദ്ധിക ശക്തിയാണ്. “ഞാൻ തെറ്റിയിരിക്കാം” എന്ന വാക്യം അജ്ഞതയുടെ അടയാളമല്ല. അത് അറിവിന്റെ തുറന്ന സ്വഭാവത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നതാണ്. സ്വന്തം ധാരണയ്ക്ക് എതിരായ തെളിവ് വന്നപ്പോൾ അത് പരിശോധിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്ന മനസ്സാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശാസ്ത്രീയവും ദ്വന്ദ്വാത്മകവുമായ മനസ്സ്. അതിന് സ്വന്തം സ്വത്വം ഒരു പ്രത്യേക അഭിപ്രായത്തോട് പൂർണ്ണമായി ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല. ആശയം തെറ്റിയാലും വ്യക്തിയുടെ സ്വത്വം തകരുന്നില്ല. ഈ വേർതിരിവാണ് സ്വയംവിമർശനത്തിന് സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്നത്.

വിശ്വാസം വ്യക്തിയുടെ സ്വത്വവുമായി പൂർണ്ണമായി ലയിച്ചുപോകുമ്പോഴാണ് ചോദ്യംചെയ്യൽ ഭീഷണിയായി അനുഭവപ്പെടുന്നത്. “എന്റെ അഭിപ്രായത്തെ ചോദ്യംചെയ്യുന്നത് എന്നെ ചോദ്യംചെയ്യുന്നതാണ്” എന്ന മനോഭാവം രൂപപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ വാദം ആശയങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സംവാദമല്ലാതായി വ്യക്തിപരമായ സംഘർഷമായി മാറുന്നു. ദ്വന്ദ്വാത്മക ബോധം ഈ കുടുക്കിൽനിന്ന് പുറത്തുകടക്കുന്നു. ആശയവും ആശയം കൈവശംവെക്കുന്ന വ്യക്തിയും ഒന്നല്ലെന്ന് അത് തിരിച്ചറിയുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ആശയത്തെ വിമർശിക്കുന്നത് ആ ആശയത്തിന്റെ ഉടമയെ അപമാനിക്കുന്നതല്ല.

ഇത് ജനാധിപത്യത്തിന് അത്യന്തം പ്രധാനപ്പെട്ട തത്ത്വമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം വ്യക്തിപരമായ ശത്രുതയായി മാറുമ്പോൾ ജനാധിപത്യസംഭാഷണം ദുർബലമാകുന്നു. രാഷ്ട്രീയവിരോധിയെ ശത്രുവായി കാണുന്നതും മതവ്യത്യാസമുള്ളവനെ അസഹിഷ്ണുതയോടെ കാണുന്നതും ശാസ്ത്രീയമായി വ്യത്യസ്തമായ അഭിപ്രായമുള്ളവനെ അജ്ഞാനിയെന്ന് മുദ്രകുത്തുന്നതും ഒരേ മാനസിക ഘടനയുടെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്. അവയിൽ ആശയവും വ്യക്തിയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ ചോദ്യംചെയ്യൽ തന്നെ ആക്രമണമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു.

പക്വമായ ജനാധിപത്യം ഈ അപകടത്തെ മറികടക്കുന്നത് വിയോജനത്തെ നിയമപരവും സ്ഥാപനപരവുമായ ഒരു അവകാശമാക്കുന്നതിലൂടെയാണ്. അഭിപ്രായവ്യത്യാസം അനുവദിക്കുന്നത് സമൂഹം തകരുന്നതിന്റെ അടയാളമല്ല; സമൂഹം സ്വയം തിരുത്താനുള്ള കഴിവ് നിലനിർത്തുന്നതിന്റെ അടയാളമാണ്. നിയമസഭയിൽ പ്രതിപക്ഷം, കോടതികളിലെ പുനഃപരിശോധന, സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങൾ, അക്കാദമിക് സ്വാതന്ത്ര്യം, പൊതുചർച്ച, തെരഞ്ഞെടുപ്പ് മത്സരം, സമാധാനപരമായ പ്രതിഷേധം എന്നിവ സമൂഹത്തിന്റെ വിയോജകശേഷിയുടെ വിവിധ സ്ഥാപനരൂപങ്ങളാണ്.

അതേസമയം ജനാധിപത്യത്തിൽ സംയോജക ഘടകങ്ങളും അനിവാര്യമാണ്. ഭരണഘടന, നിയമവാഴ്ച, പൊതുപൗരത്വം, അടിസ്ഥാനാവകാശങ്ങൾ, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളിലുള്ള വിശ്വാസം, പൊതുനിയമങ്ങൾ എന്നിവ സമൂഹത്തെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇവ ഇല്ലെങ്കിൽ വിയോജനം ചിതറലായി മാറാം. അതിനാൽ ജനാധിപത്യം സംയോജനമില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല; സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന സംയോജിത സാമൂഹികഘടനയാണ്.

ഇവിടെ നിയമവാഴ്ചയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. നിയമം എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമാകുമ്പോൾ അത് സമൂഹത്തിന് ഒരു പൊതുവായ സംയോജക ഘടന നൽകുന്നു. എന്നാൽ നിയമം തന്നെ ചോദ്യംചെയ്യാനാവാത്തതാണെന്ന് കരുതിയാൽ അത് നീതിയുടെ ഉപകരണമല്ലാതെ അധികാരത്തിന്റെ ഉപകരണമായി മാറാം. അതിനാൽ നിയമത്തിനും വിമർശനവും പുനഃപരിശോധനയും ആവശ്യമാണ്. ഭരണഘടനാ വ്യാഖ്യാനം, നിയമഭേദഗതി, കോടതിവിധികളുടെ പുനഃപരിശോധന, പൊതുചർച്ച എന്നിവ നിയമസംവിധാനത്തിന്റെ വിയോജക ഘടകങ്ങളാണ്.

ഇതേ കാര്യം ശാസ്ത്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ബാധകമാണ്. ഒരു സർവകലാശാലയുടെ ശക്തി അതിലെ എല്ലാവരും ഒരേ അഭിപ്രായം പുലർത്തുന്നതിലല്ല. വ്യത്യസ്ത ആശയങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി പരിശോധിക്കാനും വിമർശിക്കാനും കഴിയുന്നതിലാണ്. ഗവേഷണത്തിന്റെ സത്യസന്ധത നിലനിർത്തുന്നത് അതിന്റെ സ്ഥാപിത സിദ്ധാന്തങ്ങളോടുള്ള അന്ധമായ വിശ്വാസമല്ല; തെളിവിനോടുള്ള വിശ്വാസവും സ്വന്തം നിഗമനങ്ങളെ ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പുമാണ്.

ശാസ്ത്രത്തിൽ പോലും അധികാരവും പാരമ്പര്യവും ഇടപെടുമ്പോൾ അറിവിന്റെ സംയോജനം ജഡമാകാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ഒരു പ്രമുഖ ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ അഭിപ്രായം, ഒരു പ്രശസ്ത സിദ്ധാന്തം, ഒരു സ്ഥാപിത ഗവേഷണപാരമ്പര്യം എന്നിവ പുതിയ തെളിവുകളെ അടിച്ചമർത്തുന്ന അവസ്ഥ ഉണ്ടാകാം. അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രീയ സമൂഹത്തിനും വിയോജകശേഷി ആവശ്യമാണ്. പുതിയ ആശയങ്ങൾ ഉടൻ ശരിയാണെന്ന് അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ അവയെ ചോദ്യംചെയ്യാനും പരീക്ഷിക്കാനും അനുവദിക്കണം. അടച്ചുപൂട്ടിയ ശാസ്ത്രം ശാസ്ത്രമല്ല; സ്വയംതിരുത്താനുള്ള ശേഷി നഷ്ടപ്പെട്ട അറിവുസംവിധാനമാണ്.

വിശ്വാസത്തിന്റെയും ചോദ്യംചെയ്യലിന്റെയും ഈ ബന്ധം മതബോധത്തിലും സങ്കീർണ്ണമാണ്. മതവിശ്വാസം കോടിക്കണക്കിന് മനുഷ്യർക്ക് അർത്ഥവും നൈതികദിശയും കൂട്ടായ്മയും നൽകുന്ന ശക്തമായ സംയോജക ഘടകമാണ്. എന്നാൽ മതഗ്രന്ഥങ്ങളുടെയും മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെയും വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ ചോദ്യംചെയ്യാനാവാത്തവയാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോൾ വിശ്വാസം സിദ്ധാന്തവാദമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. മറുവശത്ത് മതവിശ്വാസത്തെ മുഴുവൻ മനുഷ്യഅജ്ഞതയായി തള്ളിക്കളയുന്നതും മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ പ്രതീകാത്മകവും നൈതികവുമായ അനുഭവങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ പരിമിതി സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ മതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക സമീപനം വിശ്വാസത്തെ അന്ധമായി സ്വീകരിക്കുകയോ പൂർണ്ണമായി നിരസിക്കുകയോ ചെയ്യാതെ അതിന്റെ ചരിത്രപരവും സാമൂഹികവും മാനസികവും നൈതികവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി പഠിക്കുകയാണ്.

രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളിലും ഇതേ പ്രശ്നം കാണാം. ഒരു പ്രത്യയശാസ്ത്രം സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും മാറ്റത്തിനുള്ള ദിശ നൽകാനും ആവശ്യമായ ഒരു സംയോജിത ചിന്താഘടനയാണ്. എന്നാൽ സ്വന്തം അടിസ്ഥാനധാരണകളെ ചരിത്രപരമായ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കാൻ കഴിയാത്ത പ്രത്യയശാസ്ത്രം ജഡമാകുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ജീവിക്കുന്ന പ്രത്യയശാസ്ത്രം ചരിത്രത്തോടൊപ്പം സ്വയം പഠിക്കുകയും സ്വയം തിരുത്തുകയും വേണം. കാലം മാറുമ്പോൾ പുതിയ ഉൽപ്പാദനരീതികളും സാങ്കേതികവിദ്യകളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും വർഗഘടനകളും സാംസ്കാരികരൂപങ്ങളും ഉദിക്കുന്നു. അവയെ പഴയ ആശയങ്ങളുടെ ഭാഷയിൽ മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ സിദ്ധാന്തവും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിൽ അകലം വർധിക്കും.

മാർക്സിയൻ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ശക്തി അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തന്നെ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ചലനാത്മകമായി കാണുന്നതിലാണ്. എന്നാൽ മാർക്സിസത്തെ ഒരു അന്തിമമായി അടച്ചുപൂട്ടിയ സിദ്ധാന്തസമുച്ചയമാക്കി മാറ്റുന്നത് അതിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ആത്മാവിനെ തന്നെ ദുർബലപ്പെടുത്തും. മാർക്സിന്റെ രചനകളെ ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് മാറ്റമില്ലാത്ത സിദ്ധാന്തവാക്യങ്ങളായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിനു പകരം അദ്ദേഹം വികസിപ്പിച്ച വിമർശനാത്മകവും ചരിത്രപരവുമായ അന്വേഷണരീതിയെ തുടർന്നുകൊണ്ടുപോകുകയാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മകമായ സമീപനം. അതായത് മാർക്സിനെ വിശ്വസിക്കുക എന്നതിലുപരി മാർക്സിനെ ഉപയോഗിച്ച് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വീണ്ടും പരിശോധിക്കുക എന്നതാണ് കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ സമീപനം.

ഇതേ തത്ത്വം ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയ്ക്കും ബാധകമാണ്. Quantum Dialectics സ്വയം അന്തിമസത്യമാണെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവം തന്നെ നഷ്ടപ്പെടും. അതിനാൽ ഇത് ഒരു തുറന്ന ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടായി നിലനിൽക്കണം. പുതിയ ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകൾ, പുതിയ ഭൗതികശാസ്ത്രം, ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ പുതിയ കണ്ടെത്തലുകൾ, നാഡീശാസ്ത്രത്തിലെ പുരോഗതി, സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലെ പുതിയ അറിവുകൾ എന്നിവയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ അതിന്റെ ആശയങ്ങളെ നിരന്തരം പരിശോധിക്കുകയും തിരുത്തുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും വേണം. സ്വയം ചോദ്യംചെയ്യാൻ കഴിയാത്ത Quantum Dialectics, Quantum Dialectics ആയിരിക്കില്ല.

ഇവിടെ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള ദ്വന്ദ്വാത്മക വിരോധാഭാസം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു: ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ അല്ല; അതിനെ തിരുത്താൻ കഴിയുന്നതിലാണ്. സ്വയംതിരുത്താനുള്ള ശേഷിയുള്ള സിദ്ധാന്തം കാലക്രമേണ കൂടുതൽ സമഗ്രമാകാം. സ്വയംതിരുത്താൻ കഴിയാത്ത സിദ്ധാന്തം പുറമേ ശക്തമായി തോന്നിയാലും പുതിയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾക്കുമുന്നിൽ ദുർബലമാകും. അതിനാൽ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ സംരക്ഷണം അതിന്റെ ജഡതയിലല്ല; അതിന്റെ പുനർജനനശേഷിയിലാണ്.

ഇതിലൂടെ അറിവിന്റെ പരിണാമത്തെ ഒരു ജീവിയുടെ പരിണാമവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാനുള്ള ദാർശനിക സാധ്യതയും ലഭിക്കുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ സ്വത്വം നിലനിർത്താൻ അതിന്റെ ഘടനാപരമായ സംയോജനം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കാനുള്ള കഴിവില്ലെങ്കിൽ ആ ജീവി നിലനിൽക്കുകയില്ല. അതുപോലെ ഒരു അറിവുസംവിധാനത്തിനും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടന ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ പുതിയ തെളിവുകളോട് പ്രതികരിക്കാനുള്ള കഴിവില്ലെങ്കിൽ അത് ജഡമായ അറിവുസംവിധാനമായി മാറും. നിലനിൽപ്പിനും പരിണാമത്തിനും ഒരേസമയം ആവശ്യമായ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ തന്നെയാണ് ഇവിടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ സ്വത്വവും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ഈ ബന്ധം വളരെ വ്യക്തമാണ്. ഒരു ജീവിയുടെ ശരീരഘടന നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അതിലെ അണുക്കൾ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. കോശങ്ങൾ പുതുക്കപ്പെടുന്നു. ഉപാപചയപ്രക്രിയകൾ തുടരുന്നു. പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള വസ്തുവിനിമയം നടക്കുന്നു. എന്നിട്ടും ജീവി ഒരു തുടർച്ചയായ സ്വത്വമായി നിലനിൽക്കുന്നു. അതായത് സ്ഥിരത എന്നത് മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; മാറ്റത്തിനിടയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഘടനാപരമായ തുടർച്ചയാണ്. ഇതേ ദൃഷ്ടികോണം ബോധത്തിലും പ്രയോഗിക്കാം. ഒരാൾ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ മാറിക്കൊണ്ടിരുന്നാലും “ഞാൻ” എന്ന തുടർച്ചാനുഭവം നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ സ്വത്വസംയോജനത്തിനുള്ളിൽ നിരന്തരമായ അനുഭവപരവും ബൗദ്ധികവുമായ മാറ്റങ്ങൾ നടക്കുന്നു.

അതിനാൽ ബോധത്തിന്റെ സംയോജനം ഒരു കട്ടപിടിച്ച ഏകതയല്ല. അത് ചലനാത്മക ഏകതയാണ്. വിശ്വാസം മാറിയാലും വ്യക്തിയുടെ തുടർച്ച നഷ്ടപ്പെടണമെന്നില്ല. മറിച്ച് ചിലപ്പോൾ വിശ്വാസത്തെ തിരുത്തുന്നതാണ് വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള തുടർച്ചയെ സംരക്ഷിക്കുന്നത്. പഴയ ആശയത്തെ സംരക്ഷിക്കാൻ പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ നിരസിക്കുന്ന വ്യക്തി പുറമേ സ്ഥിരത പുലർത്തിയാലും ഉള്ളിൽ ജീവിതത്തിൽനിന്ന് അകന്നുപോകാം. പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന വ്യക്തിയാണ് കൂടുതൽ സജീവമായ സ്വത്വം നിലനിർത്തുന്നത്.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പ്രധാന നിഗമനം ഉയരുന്നു: സ്ഥിരതയും മാറ്റവും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളല്ല; മാറ്റത്തിനുള്ളിലെ സ്ഥിരതയും സ്ഥിരതയ്ക്കുള്ളിലെ മാറ്റവുമാണ് യാഥാർത്ഥ്യം. വിശ്വാസവും ചോദ്യംചെയ്യലും ഇതിന്റെ ബോധതലത്തിലുള്ള പ്രകടനങ്ങളാണ്. വിശ്വാസം മാറ്റത്തിനിടയിലെ തുടർച്ച നൽകുന്നു. ചോദ്യംചെയ്യൽ തുടർച്ചയ്ക്കുള്ളിൽ മാറ്റത്തിനുള്ള സാധ്യത തുറക്കുന്നു. പുനഃസംയോജനം രണ്ടിനെയും ഉയർന്ന തലത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ മനുഷ്യബോധത്തെ ഒരു ചെറുപ്രപഞ്ചമായി കാണാം. പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഘടനയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ചലനം നടക്കുന്നപോലെ ബോധത്തിലും വിശ്വാസവും ചോദ്യംചെയ്യലും തമ്മിലുള്ള ചലനം നടക്കുന്നു. ഈ സാദൃശ്യം ഒരു നേരിട്ടുള്ള ഭൗതികസമതുല്യതയല്ല; മറിച്ച് വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ചു പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഘടന–വിയോജനം–പുനഃഘടന എന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക രൂപത്തിന്റെ ദാർശനിക തിരിച്ചറിവാണ്.

അവസാനം, അറിവിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന അറിവല്ല. അനിശ്ചിതത്വത്തെ ക്രമബദ്ധമായി കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന അറിവാണ്. ചോദ്യംചെയ്യലിനെ ഭയപ്പെടാത്ത വിശ്വാസവും വിശ്വാസത്തിന്റെ ആവശ്യകത മനസ്സിലാക്കുന്ന ചോദ്യംചെയ്യലുമാണ് പക്വമായ ബോധത്തിന്റെ അടയാളം. അവയുടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ഇടപെടലിൽനിന്നാണ് കൂടുതൽ ആഴമുള്ള അറിവും കൂടുതൽ വിശാലമായ സ്വാതന്ത്ര്യവും കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ സമൂഹവും ഉദിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി “വിശ്വാസത്തിൽനിന്ന് സംശയത്തിലേക്ക്” എന്ന ഏകദിശാ യാത്രയല്ല. അത് വിശ്വാസത്തെ വിമർശനത്തിലൂടെ ശുദ്ധീകരിക്കുകയും, വിമർശനത്തെ പുതിയ സംയോജനത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിപരമാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അനന്തമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക യാത്രയാണ്. ഈ യാത്രയിൽ ഒരു അന്തിമ തുറമുഖമില്ല. ഓരോ ഉത്തരവും പുതിയ ചോദ്യത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു; ഓരോ ചോദ്യവും പുതിയ ഉത്തരത്തിന്റെ സാധ്യത തുറക്കുന്നു. ഈ അനന്തസംഭാഷണത്തിലാണ് മനുഷ്യബോധം സ്വയം വികസിക്കുന്നത്.

വിശ്വാസത്തിന്റെയും ചോദ്യം ചെയ്യലിന്റെയും ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പിന്തുടരുമ്പോൾ, ആദ്യം ചോദിക്കേണ്ട ചോദ്യം “മനുഷ്യൻ എന്തുകൊണ്ട് വിശ്വസിക്കുന്നു?” എന്നതാണ്. വിശ്വാസം വെറും ആശയപരമായ ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പായി മാത്രം രൂപപ്പെടുന്നതല്ല. ജീവന്റെ നിലനിൽപ്പിനുതന്നെ ഏതെങ്കിലും തരത്തിലുള്ള മുൻകൂർ അംഗീകാരം ആവശ്യമാണ്. ഒരു ജീവി പരിസ്ഥിതിയെ പൂർണ്ണമായും സംശയിച്ചുകൊണ്ട് ജീവിക്കുകയില്ല. അത് ചില ക്രമങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുകയും അവയെ ആശ്രയിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുകയും വേണം. പ്രകാശവും ഇരുട്ടും, ചൂടും തണുപ്പും, ഭക്ഷണവും വിഷവും, സുരക്ഷയും അപകടവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നതിനുള്ള കഴിവ് ജീവന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ അനുയോജനശേഷിയാണ്. അതിനാൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രാഥമിക രൂപം ബൗദ്ധികമല്ല; ജീവശാസ്ത്രപരമായ പ്രതീക്ഷയും പരിസ്ഥിതിയിലെ ക്രമത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള പ്രവർത്തനവുമാണ്.

ഒരു ജീവി ഒരു പ്രത്യേക പരിസ്ഥിതിയിലെ ആവർത്തിക്കുന്ന ക്രമങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അതിന്റെ നാഡീവ്യവസ്ഥയിൽ ആ ക്രമത്തിന്റെ ഒരു ആന്തരിക പ്രതിനിധാനം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രതിനിധാനം ഭാവിയിലെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ നയിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ അനുഭവത്തിൽനിന്ന് ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ഒരു പ്രതീക്ഷ രൂപപ്പെടുത്തുക എന്നത് വിശ്വാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രാഥമിക രൂപമായി കാണാം. “ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഇങ്ങനെ സംഭവിക്കാം” എന്ന പ്രവർത്തനപരമായ പ്രതീക്ഷയിൽനിന്നാണ് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ വിശ്വാസഘടനകൾ വികസിക്കുന്നത്. അതിനാൽ മനുഷ്യവിശ്വാസത്തിന്റെ വേരുകൾ മതത്തിലോ തത്ത്വചിന്തയിലോ മാത്രം അന്വേഷിക്കേണ്ടതില്ല; ജീവന്റെ സ്വയംസംഘടനയിലും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള തുടർച്ചയായ ഇടപെടലിലും അവയുടെ ആഴത്തിലുള്ള വേരുകൾ കണ്ടെത്താം.

ഇവിടെ സംയോജകബലത്തിന്റെ ആശയം പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. ജീവൻ ചുറ്റുമുള്ള അനന്തമായ ഉത്തേജനങ്ങളെ വേർതിരിച്ചറിയുകയും അവയിൽനിന്ന് പ്രസക്തമായ ക്രമങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുത്ത് ഒരു പ്രവർത്തനയോഗ്യമായ ആന്തരിക ലോകം നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ബാഹ്യലോകം അനന്തമായ വിവരപ്രവാഹമാണ്; ജീവന്റെ ബോധസംവിധാനം അതിനെ ഒരു പരിധിയുള്ള ക്രമത്തിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബോധം ഒരു വിധത്തിൽ വിവരങ്ങളുടെ സംയോജനപ്രക്രിയ കൂടിയാണ്. എന്നാൽ ഈ സംയോജനം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമല്ല. ജീവി തെറ്റായ ക്രമം തിരിച്ചറിയാം; തെറ്റായ പ്രതീക്ഷ രൂപപ്പെടുത്താം; പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ പഴയ മാതൃകയെ അസാധുവാക്കാം. അപ്പോഴാണ് വിയോജനം ആരംഭിക്കുന്നത്.

ഇതുകൊണ്ട് ചോദ്യംചെയ്യലിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള വേരുകളും ജീവപരിണാമത്തിൽ തന്നെയുണ്ടെന്ന് പറയാം. ഒരു ജീവി മുൻപരിചയത്തെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചാൽ സ്ഥിരത കൈവരിക്കാം; എന്നാൽ പരിസ്ഥിതി മാറുമ്പോൾ അതേ സ്ഥിരത തന്നെ അപകടമായി മാറും. അതിനാൽ ജീവന് രണ്ട് കഴിവുകൾ ഒരേസമയം ആവശ്യമാണ്: മുൻപരിചയത്തെ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള കഴിവും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവും. ഇതാണ് ജീവശാസ്ത്രതലത്തിലെ സംയോജന–വിയോജന ദ്വന്ദ്വം.

മനുഷ്യബോധത്തിൽ വിശ്വാസം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നത് ഓർമ്മയുടെ ഉദയത്തോടെയാണ്. കഴിഞ്ഞ അനുഭവങ്ങൾ ഭാവിയിലെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് മാതൃകകളായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഓർമ്മ ഇല്ലെങ്കിൽ ഓരോ നിമിഷവും പുതുതായി അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും. അതിനാൽ ഓർമ്മ ബോധത്തിന്റെ സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകമാണ്. അത് കാലത്തിന്റെ വിവിധ നിമിഷങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്നത്തെ “ഞാൻ” ഇന്നലത്തെ “ഞാൻ” തന്നെയാണെന്ന തുടർച്ചാനുഭവം ഓർമ്മയുടെ സഹായത്തോടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

എന്നാൽ ഓർമ്മ വെറും കഴിഞ്ഞതിന്റെ പകർപ്പല്ല. മനുഷ്യൻ ഓർമ്മയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ തവണ ഓർമ്മയെ തിരിച്ചെടുക്കുമ്പോഴും അതിൽ പുതിയ അനുഭവങ്ങളും വികാരങ്ങളും അർത്ഥങ്ങളും ഇടപെടാം. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ ഭൂതകാലബോധവും ചലനാത്മകമാണ്. ഒരു പഴയ സംഭവത്തിന് ഇന്ന് നൽകുന്ന അർത്ഥം പത്ത് വർഷം മുമ്പ് നൽകിയ അർത്ഥത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായിരിക്കാം. ഇവിടെ പോലും സംയോജനവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള ചലനം കാണാം: ഓർമ്മ തുടർച്ച നൽകുന്നു; പുതിയ അനുഭവം ആ തുടർച്ചയെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.

ഇതിൽനിന്നാണ് വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക സ്വഭാവം വ്യക്തമാകുന്നത്. “ഞാൻ ആരാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് മനുഷ്യൻ നൽകുന്ന ഉത്തരം ഒരു സ്ഥിരമായ വസ്തുതയല്ല. കുടുംബം, ഭാഷ, സമൂഹം, വിദ്യാഭ്യാസം, അനുഭവം, തൊഴിൽ, ബന്ധങ്ങൾ, ആശയങ്ങൾ, വിജയങ്ങൾ, പരാജയങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന് രൂപപ്പെടുത്തിയ ഒരു ചരിത്രപരമായ സ്വത്വമാണ് അത്. എന്നാൽ ഓരോ പുതിയ അനുഭവവും ആ സ്വത്വത്തെ ചെറിയ തോതിലെങ്കിലും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിത്വം ഒരു സ്ഥിരമായ ഏകതയല്ല; മാറ്റത്തിനിടയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന തുടർച്ചയാണ്.

ഇതാണ് വിശ്വാസത്തിന്റെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം. മനുഷ്യൻ സ്വന്തം സ്വത്വത്തെക്കുറിച്ചും വിശ്വസിക്കുന്നു. “ഞാൻ ഇങ്ങനെയുള്ള വ്യക്തിയാണ്” എന്ന ധാരണ പെരുമാറ്റത്തിന് സ്ഥിരത നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഈ സ്വയംധാരണ അമിതമായി കട്ടപിടിച്ചാൽ വളർച്ച തടയപ്പെടുന്നു. “ഞാൻ ഒരിക്കലും മാറില്ല”, “ഞാൻ ഇങ്ങനെയാണ്”, “എനിക്ക് ഇത് ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല”, “എന്റെ ചിന്തയാണ് ശരി” എന്നീ ഉറച്ച സ്വയംധാരണകൾ ബോധത്തിന്റെ സംയോജനത്തെ ജഡമാക്കുന്നു. ചോദ്യംചെയ്യൽ അപ്പോൾ ഒരു ആന്തരിക വിമോചനശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

വ്യക്തിഗത ബോധത്തിലെ വിശ്വാസം ഭാഷയിലൂടെ സാമൂഹിക രൂപം കൈവരിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ആശയങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്ന ജീവിയല്ല. ഒരു ഭാഷാസമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് അവൻ ചിന്തിക്കുന്നത്. ഒരു വാക്ക് തന്നെ ഒരു വലിയ അനുഭവസമുച്ചയത്തെ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. “മരം” എന്ന വാക്ക് ഒരു പ്രത്യേക മരത്തെ മാത്രമല്ല സൂചിപ്പിക്കുന്നത്; അനവധി വ്യത്യസ്ത മരങ്ങളിൽ പൊതുവായി കാണുന്ന സവിശേഷതകളെ ഒരു ആശയത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഭാഷ തന്നെ ഒരു മഹത്തായ സംയോജക സംവിധാനമാണ്.

എന്നാൽ ഭാഷയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ വിയോജനത്തിന്റെ സാധ്യതയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഒരേ വാക്കിന് വ്യത്യസ്ത സാമൂഹികസാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങൾ ലഭിക്കാം. കാലം മാറുമ്പോൾ വാക്കുകളുടെ അർത്ഥവും മാറുന്നു. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ പഴയ പദാവലിയിൽ ഒതുങ്ങാതെ വരുമ്പോൾ പുതിയ പദങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഭാഷയും സംയോജനവും വിയോജനവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ സംഘർഷത്തിലൂടെയാണ് വികസിക്കുന്നത്.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ പുതിയ പദാവലിയുടെ സൃഷ്ടിക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. പഴയ ഭാഷയിൽ പുതിയ പ്രതിഭാസങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാതെ വരുമ്പോൾ പുതിയ ആശയങ്ങളും പുതിയ നിർവചനങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നു. “അണു”, “ജീൻ”, “ക്വാണ്ടം”, “വിവരം”, “പരിണാമം” തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ലോകത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചവയാണ്. ഒരു പുതിയ ശാസ്ത്രീയ ആശയം ഒരു പുതിയ വാക്ക് മാത്രം നൽകുന്നില്ല; അത് അനവധി അനുഭവങ്ങളെ കാണാനുള്ള പുതിയ രീതിയും നൽകുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഭാഷയെ വെറും ആശയവിനിമയോപാധിയായി കാണുന്നത് പര്യാപ്തമല്ല. ഭാഷ ബോധത്തിന്റെ സംയോജനഘടന കൂടിയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭാഷയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവർക്ക് ഒരു പരിധിവരെ മനുഷ്യരുടെ ചിന്തയുടെ ഘടനയെയും സ്വാധീനിക്കാനാകും. രാഷ്ട്രീയപ്രചാരണം, മതപ്രഭാഷണം, വാണിജ്യപരസ്യം, മാധ്യമപ്രവർത്തനം എന്നിവ വാക്കുകളിലൂടെ മനുഷ്യാനുഭവങ്ങളെ പ്രത്യേക അർത്ഥഘടനകളിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ സാമൂഹിക നിർമ്മാണം ആരംഭിക്കുന്നു.

ഒരു സമൂഹത്തിൽ ഏതെങ്കിലും ആശയം നിരന്തരം ആവർത്തിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് ക്രമേണ “സ്വാഭാവിക സത്യം” പോലെ അനുഭവപ്പെടാം. ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹികക്രമം “എപ്പോഴും ഇങ്ങനെയായിരുന്നു” എന്ന ധാരണ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്വഭാവം മറഞ്ഞുപോകുന്നു. അധികാരം ഇവിടെ സംയോജകബലത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക രൂപം ഉപയോഗിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ സ്വാഭാവികവും അനിവാര്യവുമായതായി അവതരിപ്പിച്ച് അവയ്ക്ക് സാമൂഹിക അംഗീകാരം നൽകുന്നു.

ഇവിടെ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചോദ്യം നിർണായകമാണ്: “ഇത് എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെയുള്ളത്?” എന്ന ചോദ്യം പലപ്പോഴും “ഇത് ഇങ്ങനെയാണ്” എന്ന വിശ്വാസത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ചരിത്രത്തെ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നു. “ഇത് സ്വാഭാവികമാണോ, അതോ ചരിത്രപരമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതാണോ?”, “ഇത് അനിവാര്യമാണോ, അതോ പ്രത്യേക അധികാരബന്ധങ്ങളുടെ ഫലമാണോ?”, “ഇത് എല്ലാവർക്കും പ്രയോജനകരമാണോ, അതോ ഒരു പ്രത്യേക വിഭാഗത്തിനോ വർഗത്തിനോ മാത്രം?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾ സാമൂഹിക വിശ്വാസങ്ങളുടെ ഉള്ളിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

മാർക്സിയൻ വിമർശനത്തിന്റെ വലിയ ശക്തി ഇവിടെയാണ്. സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ അവയുടെ പ്രത്യക്ഷരൂപത്തിൽ മാത്രം കാണാതെ അവയുടെ ഭൗതിക അടിത്തറ അന്വേഷിക്കുകയാണ് അത് ചെയ്യുന്നത്. ഒരു സാമൂഹികബന്ധം സ്വാഭാവികമായി തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ഉത്ഭവം അന്വേഷിക്കണം. ഒരു സാമ്പത്തികബന്ധം അനിവാര്യമായി തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള വർഗബന്ധങ്ങളെ പരിശോധിക്കണം. ഒരു ആശയം സർവസാധാരണ സത്യമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രയോജനം ആരെക്കുറിച്ചാണ് എന്ന ചോദ്യം ഉയർത്തണം.

ഇതിലൂടെ ചോദ്യംചെയ്യൽ ഒരു ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല, വിമോചനപ്രവർത്തനവും ആകുന്നു. കാരണം അധികാരം പലപ്പോഴും ഭൗതികബലത്തിലൂടെ മാത്രമല്ല നിലനിൽക്കുന്നത്; മനുഷ്യർ ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹികക്രമത്തെ സ്വാഭാവികവും ന്യായവുമായും അനിവാര്യമായും വിശ്വസിക്കുന്നതിലൂടെയും അത് നിലനിൽക്കുന്നു. ആ വിശ്വാസത്തിന്റെ അടിത്തറ ചോദ്യംചെയ്യുമ്പോൾ അധികാരത്തിന്റെ പ്രതീകാത്മക സംയോജനം ദുർബലമാകുന്നു.

പ്രത്യയശാസ്ത്രം ഒരു സമൂഹത്തിന് ലോകത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു സമഗ്രമായ വ്യാഖ്യാനഘടന നൽകുന്നു. മനുഷ്യൻ ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവങ്ങളെ വേർതിരിച്ച് അനുഭവിക്കുന്നില്ല; അവയെ ഒരു പൊതുവായ കഥയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. “നാം ആരാണ്?”, “നമ്മുടെ സമൂഹം എങ്ങനെയാണ് രൂപപ്പെട്ടത്?”, “പ്രശ്നങ്ങളുടെ കാരണം എന്താണ്?”, “ഭാവി എങ്ങനെയായിരിക്കണം?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഒരു പ്രത്യയശാസ്ത്രം ഉത്തരങ്ങൾ നൽകുന്നു. അതുകൊണ്ട് പ്രത്യയശാസ്ത്രം സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ ശക്തമായ സംയോജക ഘടനയാണ്.

എന്നാൽ ഓരോ പ്രത്യയശാസ്ത്രവും ചില കാര്യങ്ങളെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുവരുമ്പോൾ മറ്റുചില കാര്യങ്ങളെ മറച്ചുവെക്കാനും സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ ചോദ്യംചെയ്യൽ പ്രത്യയശാസ്ത്രത്തിന്റെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഭാഗങ്ങളെ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നു. ഒരു പ്രത്യയശാസ്ത്രം ആരുടെ അനുഭവത്തെ കേന്ദ്രമാക്കുന്നു? ആരുടെ അനുഭവത്തെ പുറന്തള്ളുന്നു? ആരുടെ താൽപര്യങ്ങളെ പൊതുതാൽപര്യമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു? ഏത് വൈരുധ്യങ്ങളെയാണ് അത് അംഗീകരിക്കുന്നത്? ഏത് വൈരുധ്യങ്ങളെയാണ് അത് മറയ്ക്കുന്നത്? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങളാണ് പ്രത്യയശാസ്ത്രവിമർശനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം.

എന്നാൽ പ്രത്യയശാസ്ത്രത്തെ വിമർശിക്കുന്നത് എല്ലാ അർത്ഥഘടനകളെയും ഇല്ലാതാക്കുക എന്നല്ല. മനുഷ്യന് ഒരു പൊതുവായ അർത്ഥഘടന ഇല്ലാതെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം നടത്താൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ വിമർശനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മിഥ്യയായ സംയോജനത്തെ തകർത്തു കൂടുതൽ യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ള സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതായിരിക്കണം. ഇതാണ് വിയോജനത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ രൂപം.

ആധുനിക വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ വിശ്വാസത്തിന്റെ നിർമ്മാണപ്രക്രിയയെ അതിവേഗത്തിലാക്കി. മനുഷ്യൻ ഇന്ന് ഒരേസമയം അനവധി ഉറവിടങ്ങളിൽനിന്ന് വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിവരത്തിന്റെ അളവ് വർധിച്ചതുകൊണ്ട് അറിവ് സ്വാഭാവികമായി വർധിക്കണമെന്നില്ല. വിവരങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും അർത്ഥവൽക്കരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് അറിവ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ വിവരസമൃദ്ധമായ സമൂഹത്തിൽ സംയോജനശേഷി കൂടുതൽ പ്രധാനമാകുന്നു.

അതേസമയം വിവരത്തിന്റെ അമിതപ്രവാഹം ബോധത്തിൽ നിരന്തരമായ വിയോജനം സൃഷ്ടിക്കാം. ഓരോ നിമിഷവും പുതിയ വാർത്ത, പുതിയ അഭിപ്രായം, പുതിയ ആരോപണം, പുതിയ വ്യാഖ്യാനം എന്നിവ എത്തുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി വ്യക്തി ഒരിക്കലും ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്കാതെ പ്രതികരണങ്ങളുടെ നിരയിൽ കുടുങ്ങാം. യഥാർത്ഥ ചോദ്യംചെയ്യലിന് സമയം ആവശ്യമാണ്. വിവരത്തിന്റെ വേഗത കൂടുമ്പോൾ ചിന്തയുടെ ആഴം കുറയാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

ഇവിടെ മറ്റൊരു വൈരുധ്യം ഉയരുന്നു: കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകാനും കൂടുതൽ ആശയകുഴപ്പം സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയും. വിവരത്തെ പരിശോധിക്കാനുള്ള കഴിവില്ലെങ്കിൽ വ്യക്തി മറ്റുള്ളവർ നിർമ്മിച്ച വിശ്വാസഘടനകളുടെ ഉപഭോക്താവായി മാറും. അതിനാൽ ആധുനിക ജനാധിപത്യത്തിൽ വിവരസ്വാതന്ത്ര്യത്തോടൊപ്പം വിവരവിമർശനശേഷിയും അനിവാര്യമാണ്.

ഒരു വാർത്ത കേൾക്കുമ്പോൾ “ഇത് ശരിയാണോ?” എന്ന ചോദ്യം മാത്രം പോരാ. “ഈ വിവരം എവിടെനിന്നാണ് വന്നത്?”, “തെളിവ് എന്താണ്?”, “എന്താണ് ഒഴിവാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്?”, “ഇത് ആരുടെ താൽപര്യത്തെ സേവിക്കുന്നു?”, “മറ്റു സ്വതന്ത്ര ഉറവിടങ്ങൾ എന്താണ് പറയുന്നത്?”, “വസ്തുതയും വ്യാഖ്യാനവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി എവിടെയാണ്?” എന്നിങ്ങനെ ചോദിക്കണം. ഇതാണ് വിവരസമൂഹത്തിലെ വിയോജകബോധം.

എന്നാൽ ചോദ്യംചെയ്യൽ തന്നെ ഒരു പുതിയ സിദ്ധാന്തവാദമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. “എല്ലാം വ്യാജമാണ്”, “ആർക്കും സത്യം അറിയില്ല”, “എല്ലാ അഭിപ്രായങ്ങളും ഒരുപോലെയാണ്” എന്ന സമീപനം യഥാർത്ഥ വിമർശനാത്മക ചിന്തയല്ല. കാരണം തെളിവുകളാൽ ശക്തമായി പിന്തുണയ്ക്കപ്പെടുന്ന അറിവിനെയും തെളിവില്ലാത്ത അവകാശവാദത്തെയും ഒരേ നിലയിൽ നിർത്തുന്നത് അറിവിന്റെ സംയോജനഘടനയെ തന്നെ തകർക്കുന്നു.

ദ്വന്ദ്വാത്മക ചോദ്യംചെയ്യൽ അതിനാൽ വ്യത്യാസപ്പെടുത്തുന്ന ചോദ്യംചെയ്യലാണ്. അത് എല്ലാം ഒരുപോലെ സംശയിക്കുന്നില്ല. തെളിവിന്റെ ശക്തി പരിശോധിക്കുന്നു. നിഗമനങ്ങളുടെ ഉറപ്പിന്റെ അളവ് വേർതിരിക്കുന്നു. എന്താണ് നന്നായി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടത്, എന്താണ് സാധ്യതാപരമായത്, എന്താണ് ഇപ്പോഴും അനിശ്ചിതമായത്, എന്താണ് തെളിവില്ലാത്തത് എന്നിങ്ങനെ വ്യത്യാസപ്പെടുത്തുന്നു.

ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിന്റെ മഹത്വം വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ശാസ്ത്രം “എനിക്ക് അറിയില്ല” എന്ന് പറയാനുള്ള ധൈര്യവും “ഇത് ഇപ്പോൾ ഏറ്റവും ശക്തമായി തെളിയിക്കപ്പെട്ട വിശദീകരണമാണ്” എന്ന് പറയാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തവും ഒരുമിച്ച് നൽകുന്നു. അജ്ഞതയെ അംഗീകരിക്കുകയും അറിവിന്റെ നിലവാരത്തെ കൃത്യമായി വിലയിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ശാസ്ത്രീയ വിനയം.

മനുഷ്യൻ സാധാരണയായി അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഭയക്കുന്നു. ഉറപ്പ് സുരക്ഷ നൽകുന്നു. എന്നാൽ എല്ലാ അറിവിനെയും പൂർണ്ണ ഉറപ്പാക്കി മാറ്റാനുള്ള ആഗ്രഹം ബോധത്തെ ജഡമാക്കാം. അനിശ്ചിതത്വം പലപ്പോഴും പുതിയ അറിവിന്റെ ജനനഭൂമിയാണ്. “എനിക്ക് അറിയില്ല” എന്ന സമ്മതമാണ് “എനിക്ക് അന്വേഷിക്കണം” എന്ന തീരുമാനത്തിന് തുടക്കം കുറിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ അനിശ്ചിതത്വം അറിവിന്റെ ശത്രുവല്ല. അത് അറിവിന്റെ സാധ്യതയാണ്. പൂർണ്ണമായ ഉറപ്പുള്ള ലോകത്തിൽ പുതിയ അറിവിന് ഇടമുണ്ടാകില്ല. എല്ലാം നേരത്തെ അറിയപ്പെട്ടിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ അന്വേഷണം അനാവശ്യമായേനേ. പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ജനിക്കുന്നത് നിലവിലുള്ള അറിവും അനുഭവവും തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തക്കേടുകളിൽനിന്നാണ്.

ഇവിടെ വിയോജകബലം സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയായി മാറുന്നു. അത് നിലവിലുള്ള അറിവിനെ തകർക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; അറിവിന്റെ അതിരുകൾ തുറക്കുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ ഓരോ അതിരും ഒരു മതിൽ മാത്രമല്ല; അതിനപ്പുറം പുതിയ അന്വേഷണത്തിനുള്ള വാതിലും കൂടിയാണ്.

ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി പക്വമായ ബോധത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന സവിശേഷത വൈരുധ്യത്തെ ഉടൻ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള ആവശ്യമില്ലായ്മയാണ്. രണ്ടു ആശയങ്ങൾ തമ്മിൽ വൈരുധ്യമുണ്ടെന്ന് കണ്ടാൽ ഉടൻ ഒന്നിനെ ശരിയെന്നും മറ്റേതിനെ തെറ്റെന്നും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിനു പകരം, ആ വൈരുധ്യം എന്തുകൊണ്ടാണ് ഉണ്ടായതെന്ന് അന്വേഷിക്കണം.

ചിലപ്പോൾ വൈരുധ്യം യഥാർത്ഥമായ വിരോധമാകാം. ചിലപ്പോൾ അത് വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിവരണങ്ങളുടെ വ്യത്യാസമാകാം. ചിലപ്പോൾ നമ്മുടെ ആശയങ്ങളുടെ പരിമിതിയാണ് വൈരുധ്യത്തിന്റെ കാരണം. ചിലപ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ തന്നെ സങ്കീർണ്ണതയാണ് അതിന് പിന്നിൽ. അതിനാൽ വൈരുധ്യത്തെ സൂക്ഷ്മമായി വിശകലനം ചെയ്യണം.

ബോറിന്റെ പരസ്പരപൂരകതാ ചിന്ത ഇവിടെ ഒരു ദാർശനിക അനുരൂപം നൽകുന്നു. ഒരേ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വ്യത്യസ്ത പരീക്ഷണക്രമങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത രീതിയിൽ വിവരിക്കേണ്ടിവരാം. അതിനാൽ “ഒന്നുകിൽ ഇത്, അല്ലെങ്കിൽ അത്” എന്ന ലളിതമായ ദ്വിമുഖചിന്തയ്ക്ക് അപ്പുറം പോകേണ്ട സാഹചര്യം ശാസ്ത്രത്തിൽ ഉണ്ടാകാം. ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തയും ഇതുതന്നെയാണ് ആവശ്യപ്പെടുന്നത്: വൈരുധ്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതിനുപകരം അതിന്റെ ബന്ധഘടന മനസ്സിലാക്കുക.

വിശ്വാസത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ അതിന് വികാരലോകത്തോടുള്ള ബന്ധവും വ്യക്തമാകും. മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ വിശ്വാസമില്ലാതെ നിലനിൽക്കില്ല. ഒരു സുഹൃത്ത് സുഹൃത്തിനെ, മാതാപിതാക്കൾ മക്കളെ, സമൂഹം പരസ്പരം, രോഗി ചികിത്സകനെ, വിദ്യാർത്ഥി അധ്യാപകനെ, പൗരൻ പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളെ—എല്ലാവരും ഏതെങ്കിലും അളവിൽ വിശ്വസിക്കണം. പൂർണ്ണമായ സംശയം മനുഷ്യബന്ധങ്ങളെ അസാധ്യമാക്കും.

എന്നാൽ വിശ്വാസം അന്ധമായ സമർപ്പണമാകുമ്പോൾ അതേ ബന്ധം ചൂഷണത്തിനും അധികാരദുരുപയോഗത്തിനും വഴിയൊരുക്കാം. അതിനാൽ ആരോഗ്യകരമായ ബന്ധത്തിൽ വിശ്വാസവും അതിരുകളും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കണം. “ഞാൻ നിന്നെ വിശ്വസിക്കുന്നു” എന്നത് “നീ ഒരിക്കലും തെറ്റില്ല” എന്നല്ല. മറിച്ച് “നമ്മുടെ ബന്ധത്തിന് മതിയായ വിശ്വാസമുണ്ട്; തെറ്റുകൾ സംഭവിച്ചാലും അവയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാനും തിരുത്താനും നമുക്ക് കഴിയും” എന്നതാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ യഥാർത്ഥ വിശ്വാസം ചോദ്യംചെയ്യലിനെ സഹിക്കണം. ചോദ്യംചെയ്യൽ സഹിക്കാത്ത ബന്ധം വിശ്വാസത്തിന്റെ പേരിലുള്ള അധികാരബന്ധമായി മാറാം. അതിനാൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ ആഴം അതിന്റെ അന്ധതയിൽ അല്ല, വിമർശനത്തെ സഹിക്കാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം വിദ്യാർത്ഥിയുടെ മനസ്സിൽ തയ്യാറായ വിശ്വാസങ്ങൾ നിറയ്ക്കുക മാത്രമല്ല. അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടന നൽകുകയും അതിനെ ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് വളർത്തുകയും ചെയ്യുകയാണ്. കുട്ടിക്ക് ഒരു ഉത്തരമറിയിക്കുന്നത് ആദ്യഘട്ടമാണ്. ആ ഉത്തരത്തിലേക്ക് എത്തിയത് എങ്ങനെ എന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നതാണ് രണ്ടാംഘട്ടം. ആ ഉത്തരത്തിന്റെ പരിധി എവിടെയാണെന്ന് അന്വേഷിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നതാണ് മൂന്നാംഘട്ടം.

അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ വിദ്യാഭ്യാസം ഉത്തരം നൽകുന്നതിൽനിന്ന് ചോദ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലേക്കുള്ള യാത്രയാണ്. അധ്യാപകൻ അറിവിന്റെ അന്തിമ ഉടമയല്ല; അന്വേഷണത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന സഹയാത്രികനാണ്. വിദ്യാർത്ഥി അധ്യാപകന്റെ വാക്കുകൾ അന്ധമായി സ്വീകരിക്കേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ ചോദ്യംചെയ്യലും തെളിവിന്റെയും യുക്തിയുടെയും ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിലായിരിക്കണം.

ഇവിടെ വിദ്യാഭ്യാസം സമൂഹത്തിന്റെ ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന ഒരു പ്രധാന വിയോജകസ്ഥാപനമാകുന്നു. നിലവിലുള്ള അറിവിനെ സംയോജിപ്പിക്കുന്നതോടൊപ്പം പുതിയ തലമുറയ്ക്ക് നിലവിലുള്ളതിനെ ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള കഴിവും അത് നൽകുന്നു. അതുകൊണ്ട് സൃഷ്ടിപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം സംയോജനവും വിയോജനവും ഒരുമിച്ച് വളർത്തുന്നു.

ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലും വിശ്വാസ–ചോദ്യംചെയ്യൽ ദ്വന്ദ്വം കാണാം. ശാസ്ത്രം നിരീക്ഷിക്കാവുന്നതും പരീക്ഷിക്കാവുന്നതുമായ പ്രതിഭാസങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്ന മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. തത്ത്വചിന്ത ആ മാതൃകകളുടെ അടിസ്ഥാന ധാരണകളെയും അർത്ഥപരിധികളെയും ചോദ്യംചെയ്യുന്നു. ശാസ്ത്രം “എങ്ങനെ?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ആഴത്തിലുള്ള ഉത്തരങ്ങൾ നൽകുമ്പോൾ തത്ത്വചിന്ത പലപ്പോഴും “എന്താണ് ഇതിന്റെ അർത്ഥം?”, “ഏത് മുൻധാരണകളിലാണ് ഈ ചോദ്യം നിലകൊള്ളുന്നത്?”, “അറിവിന്റെ പരിധി എന്താണ്?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു.

ശാസ്ത്രം തത്ത്വചിന്തയിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടാൽ അതിന്റെ ആശയപരമായ മുൻധാരണകൾ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടാതെ പോകാം. തത്ത്വചിന്ത ശാസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടാൽ അത് അനുഭവപരമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽനിന്ന് അകന്നുപോകാം. അതിനാൽ ഇരുവരുടെയും സൃഷ്ടിപരമായ സംഭാഷണം ആവശ്യമാണ്. ശാസ്ത്രം അറിവിന്റെ സംയോജനം നൽകുന്നു; തത്ത്വചിന്ത അതിന്റെ പരിധികളെ ചോദ്യംചെയ്യുന്നു; വീണ്ടും ശാസ്ത്രം പുതിയ തെളിവുകളിലൂടെ തത്ത്വചിന്തയെ തിരുത്തുന്നു.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഈ സംഭാഷണത്തിനുള്ള ഒരു പൊതുവേദി സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശ്രമമായി കാണാം. എന്നാൽ അതിന്റെ വിജയം ക്വാണ്ടം പദങ്ങൾ തത്ത്വചിന്തയിൽ അലങ്കാരമായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിൽ അല്ല; മറിച്ച് ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ കണ്ടെത്തലുകളെ കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കി അവയിൽനിന്ന് ന്യായമായ ദാർശനിക നിഗമനങ്ങൾ മാത്രം വികസിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.

ദ്വന്ദ്വാത്മക പ്രക്രിയയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഘട്ടം പുനഃസംയോജനമാണ്. വിശ്വാസം മാത്രം മതിയാകില്ല; ചോദ്യംചെയ്യലും മാത്രം മതിയാകില്ല. ചോദ്യംചെയ്യലിലൂടെ പഴയ ഘടനയുടെ പരിധി തിരിച്ചറിഞ്ഞശേഷം അതിലെ സത്യഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയൊരു ഘടന സൃഷ്ടിക്കണം.

ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം പഴയ സിദ്ധാന്തത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കണമെന്നില്ല. പുതിയ സിദ്ധാന്തം പലപ്പോഴും പഴയതിന്റെ സാധുതയുള്ള പരിധിയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. അതുപോലെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ പുതിയ ലോകദർശനം പഴയ ജീവിതാനുഭവങ്ങളെ മായ്ച്ചുകളയുന്നില്ല. അവയ്ക്ക് പുതിയ അർത്ഥം നൽകുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പുതിയ ഭരണഘടന പഴയ ചരിത്രത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. അതിൽനിന്ന് പഠിച്ച് പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതിനാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മക വളർച്ചയുടെ സാരം നശിപ്പിക്കലല്ല, പരിവർത്തനമാണ്. പഴയ രൂപത്തിന്റെ പരിധിയെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ട് അതിലെ സത്യത്തെ ഉയർന്ന രൂപത്തിൽ സംരക്ഷിക്കുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ പുനഃസംയോജനം.

ഓരോ പുനഃസംയോജനവും ഒരു പുതിയ തുടക്കമാണ്. പുതിയ സംയോജനം വീണ്ടും പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ നേരിടും. അവയിൽ ചിലത് അതുമായി പൊരുത്തപ്പെടും; ചിലത് പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. വീണ്ടും ചോദ്യം ഉയരും. വീണ്ടും വിയോജനം. വീണ്ടും പുനഃസംയോജനം. ഇതാണ് അറിവിന്റെ സർപ്പിളചലനം.

ഈ സർപ്പിളം ഒരേ സ്ഥലത്ത് തിരിച്ചെത്തുന്ന വൃത്തമല്ല. പഴയ ചോദ്യങ്ങൾ പുതിയ തലത്തിൽ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. എന്നാൽ അവയെ നേരിടുന്ന ബോധം മുമ്പത്തേതിനേക്കാൾ വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും. അതിനാൽ ആവർത്തനം തന്നെ പുരോഗതിയുടെ സാധ്യതയാകുന്നു. ഒരേ ചോദ്യം വീണ്ടും ഉയർന്നാലും അതിന് നൽകുന്ന ഉത്തരം ചരിത്രപരമായി മാറുന്നു.

ഇതാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള പരിണാമം. മനുഷ്യൻ ഒരിക്കൽ ചോദിച്ച ചോദ്യങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു—ഞാൻ ആരാണ്? ലോകം എന്താണ്? ജീവൻ എവിടെനിന്ന് വന്നു? എന്താണ് സത്യം? എന്താണ് നീതി? പ്രപഞ്ചത്തിന് തുടക്കമുണ്ടോ? ബോധം എന്താണ്? എന്നാൽ ഓരോ കാലഘട്ടവും ഈ ചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ അറിവിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർനിർവചിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ചോദ്യങ്ങളുടെ തുടർച്ചയും ഉത്തരങ്ങളുടെ പരിവർത്തനവുമാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ചരിത്രം.

ദ്വന്ദ്വാത്മക ബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഘട്ടത്തിൽ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ചോദ്യംചെയ്യലിനെയും ചോദ്യംചെയ്യാൻ തുടങ്ങുന്നു. “ഞാൻ എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നത്?”, “എന്റെ ചോദ്യം ഏത് മുൻധാരണയിൽനിന്നാണ് ഉയരുന്നത്?”, “എന്റെ സംശയത്തിനുള്ളിൽ ഏതെങ്കിലും മുൻവിധിയുണ്ടോ?”, “ഞാൻ തെളിവ് തേടുകയാണോ, അതോ എന്റെ മുൻവിശ്വാസത്തെ സംരക്ഷിക്കാൻ തെളിവ് തിരഞ്ഞെടുക്കുകയാണോ?” എന്നിങ്ങനെ.

ഇതാണ് സ്വയംപ്രതിഫലനാത്മക ചോദ്യംചെയ്യൽ. സാധാരണ ചോദ്യംചെയ്യൽ ഒരു വസ്തുവിനെക്കുറിച്ചാണ്. ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ചോദ്യംചെയ്യൽ സ്വന്തം ചിന്താപ്രക്രിയയെക്കുറിച്ചാണ്. ഇതോടെ ബോധം സ്വന്തം ഉപകരണങ്ങളെയും പരിശോധിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ബോധം ഒരു പുതിയ ഗുണാത്മക ഘട്ടത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നത്. “എനിക്ക് അറിയാം” എന്നതിൽനിന്ന് “ഞാൻ എങ്ങനെ അറിയുന്നു?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. തുടർന്ന് “ഞാൻ എങ്ങനെ അറിയുന്നു എന്ന് ഞാൻ എങ്ങനെ അറിയുന്നു?” എന്ന മെറ്റാ-ചോദ്യത്തിലേക്കും നീങ്ങാം. ഈ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ ആഴം വർധിക്കുമ്പോൾ ബോധം സ്വന്തം പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇത് അജ്ഞതയിലേക്കുള്ള മടക്കമല്ല. മറിച്ച് അറിവിന്റെ പരിധിയെ അറിവിന്റെ ഭാഗമാക്കുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള അറിവാണ്.

ഇവിടെനിന്ന് ഒരു പുതിയ ഗുണം ഉദിക്കുന്നു: ദ്വന്ദ്വാത്മക വിനയം. ഇത് ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ അഭാവമല്ല. സ്വന്തം അറിവിന്റെ ശക്തിയും അതിന്റെ പരിധിയും ഒരേസമയം തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവാണ്. “എന്റെ നിഗമനം ഇപ്പോഴത്തെ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ശക്തമാണ്” എന്ന് പറയാനും “പുതിയ തെളിവ് വന്നാൽ അത് തിരുത്താം” എന്ന് സമ്മതിക്കാനും കഴിയുന്ന മനോഭാവം.

ഈ വിനയമാണ് ശാസ്ത്രത്തിനും ജനാധിപത്യത്തിനും തത്ത്വചിന്തയ്ക്കും ഒരുപോലെ ആവശ്യമായത്. അധികാരത്തിന് വിനയം ഇല്ലെങ്കിൽ അത് അടിച്ചമർത്തലായി മാറുന്നു. അറിവിന് വിനയം ഇല്ലെങ്കിൽ അത് സിദ്ധാന്തവാദമാകുന്നു. വിശ്വാസത്തിന് വിനയം ഇല്ലെങ്കിൽ അത് മതാന്ധതയാകുന്നു. സംശയത്തിന് വിനയം ഇല്ലെങ്കിൽ അത് നിഷേധവാദമാകുന്നു.

അതിനാൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ വിനയവും ചോദ്യംചെയ്യലിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തവും ദ്വന്ദ്വാത്മക ബോധത്തിന്റെ രണ്ടു നൈതിക തൂണുകളാണ്.

ഇതെല്ലാം വീണ്ടും പ്രപഞ്ചപരമായ തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുമ്പോൾ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക ചിത്രം തെളിയുന്നു. ദ്രവ്യം സ്വയംസംഘടനയുടെ വിവിധ തലങ്ങളിലൂടെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ രൂപങ്ങൾ കൈവരിച്ചു. നക്ഷത്രങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട മൂലകങ്ങൾ ഗ്രഹങ്ങളുടെയും ജീവജാലങ്ങളുടെയും ഘടനയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ജീവപരിണാമം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ വിവരസംസ്കരണ സംവിധാനങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കി. നാഡീവ്യവസ്ഥകളിൽനിന്ന് അനുഭവവും ഓർമ്മയും പ്രതീക്ഷയും രൂപപ്പെട്ടു. മനുഷ്യനിൽ ഭാഷയും പ്രതീകാത്മകചിന്തയും ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണവും ഉദിച്ചു.

ഈ ചരിത്രത്തെ ദാർശനികമായി വായിക്കുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചപരിണാമം സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിന്റെ ഉയർന്ന തലങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയായി തോന്നുന്നു. ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽ പ്രപഞ്ചം മാറ്റം “അനുഭവിക്കുന്നു” എന്ന് പറയാനാവില്ല; എന്നാൽ ഭൗതികപ്രക്രിയകൾ നടക്കുന്നു. ജീവൻ ഉദിക്കുമ്പോൾ പരിസ്ഥിതിയെ തിരിച്ചറിയുകയും പ്രതികരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ സങ്കീർണ്ണതയിൽ അനുഭവത്തിന്റെ ലോകം വികസിക്കുന്നു. മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഈ പ്രക്രിയ സ്വയംപ്രതിഫലനത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു.

അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ ചോദ്യംചെയ്യൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഒരു അസാധാരണ സംഭവമെന്നതിലുപരി, പ്രപഞ്ചപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന ഗുണാത്മക പ്രകടനമായി ദാർശനികമായി കാണാം. മനുഷ്യൻ നക്ഷത്രങ്ങളെ നോക്കുമ്പോൾ, ഒരു അർത്ഥത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഒരു രൂപം സ്വന്തം പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുകയാണ്. മനുഷ്യൻ തന്റെ ശരീരത്തിലെ മൂലകങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ, ആ മൂലകങ്ങളുടെ തന്നെ പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തെ ബോധത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ പുനർനിർമ്മിക്കുകയാണ്.

ഇത് കവിതാപരമായ ഒരു ഉപമ മാത്രമല്ല; അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ അടിത്തറയും ഉണ്ട്: മനുഷ്യശരീരത്തിലെ പല ഭാരമേറിയ മൂലകങ്ങളും മുൻതലമുറ നക്ഷത്രങ്ങളിലെ ന്യൂക്ലിയോസിന്തസിസ് പ്രക്രിയകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്. എന്നാൽ “പ്രപഞ്ചം ചിന്തിക്കുന്നു” എന്ന വാക്യം ശാസ്ത്രീയമായി നേരിട്ട് തെളിയിക്കപ്പെട്ട അവകാശവാദമല്ല. അത് പ്രപഞ്ചത്തിലെ ദ്രവ്യപരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദിച്ച ബോധം പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് സ്വയം അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന ദാർശനിക അർത്ഥത്തിലാണ് ഉപയോഗിക്കേണ്ടത്.

ഇവിടെ വിശ്വാസവും ചോദ്യംചെയ്യലും ഒരു പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. വിശ്വാസം ഇനി വെറും ഒരു ആശയം സ്വീകരിക്കൽ മാത്രമല്ല. യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ക്രമമുണ്ടെന്നും അതിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുമെന്നും കരുതുന്ന അടിസ്ഥാന പ്രതീക്ഷയാണ് അത്. ചോദ്യംചെയ്യൽ ഇനി വെറും സംശയം മാത്രമല്ല. ആ ക്രമത്തിന്റെ പരിധികളെ കണ്ടെത്തുകയും അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഘടന അന്വേഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സ്വതന്ത്ര പ്രവർത്തനമാണ്.

അതിനാൽ പരമമായ ദ്വന്ദ്വാത്മക ബോധം വിശ്വാസത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; അതിനെ പക്വമാക്കുന്നു. സംശയത്തെ അടിച്ചമർത്തുന്നില്ല; അതിന് ദിശ നൽകുന്നു. വൈരുധ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിനെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാക്കുന്നു. സത്യത്തെ കൈവശപ്പെടുത്തുന്നില്ല; അതിന്റെ അന്വേഷണത്തിൽ നിരന്തരം പങ്കെടുക്കുന്നു.

അവസാനമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, വിശ്വാസം ബോധത്തിന്റെ സംയോജകബലമാണ്; ചോദ്യംചെയ്യൽ അതിന്റെ വിയോജകബലമാണ്; സ്വയംവിമർശനം അവയുടെ പരസ്പരസംഭാഷണമാണ്; പുനഃസംയോജനം അവയിൽനിന്ന് ഉദിക്കുന്ന പുതിയ ഗുണമാണ്; സ്വയംബോധം ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയെ തിരിച്ചറിയുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ബോധാവസ്ഥയാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സാധ്യത. പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ തലങ്ങളെയും ഒരേ ഭൗതികനിയമത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുക എന്നതല്ല അതിന്റെ ലക്ഷ്യം. മറിച്ച് വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഒരു പൊതുവായ ദ്വന്ദ്വാത്മക രൂപത്തെ തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്: സംയോജനം ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിയോജനം ഘടനയുടെ പരിധി തുറക്കുന്നു; വൈരുധ്യം മാറ്റത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു; പുനഃസംയോജനം പുതിയ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ഘടന വീണ്ടും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾക്ക് വേദിയാകുന്നു.

ഈ അനന്തചലനത്തിലാണ് ദ്രവ്യത്തിന്റെ പരിണാമവും ജീവന്റെ പരിണാമവും ബോധത്തിന്റെ പരിണാമവും അറിവിന്റെ പരിണാമവും സാമൂഹികപരിണാമവും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നത്. അവ ഒരേ കാര്യമല്ല; എന്നാൽ അവയ്ക്കിടയിൽ ഘടനാപരമായ സാദൃശ്യങ്ങൾ കണ്ടെത്താം.

അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ബൗദ്ധിക നേട്ടം എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും ഉത്തരങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നതല്ല. ചോദ്യങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ്. ഓരോ ഉത്തരവും ഒരു പുതിയ അതിരാണ്. ഓരോ അതിരും പുതിയ ചോദ്യത്തിന്റെ ജന്മസ്ഥലമാണ്. ഓരോ ചോദ്യം നിലവിലുള്ള സംയോജനത്തെ വിയോജിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ വിയോജനവും കൂടുതൽ വിശാലമായ സംയോജനത്തിനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അങ്ങനെ വിശ്വാസവും ചോദ്യംചെയ്യലും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം ഒടുവിൽ അറിവിന്റെ ഒരു ചെറിയ പ്രശ്നത്തിൽനിന്ന് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയിലേക്കും മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഉദയത്തിലേക്കും ജനാധിപത്യത്തിന്റെ തത്ത്വത്തിലേക്കും ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന്റെ രീതിശാസ്ത്രത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. നിലനിൽക്കുന്നതിനായി സംയോജിക്കുക; വളരുന്നതിനായി വിയോജിക്കുക; ഉയർന്നതലത്തിൽ വീണ്ടും സംയോജിക്കുക—ഇതാണ് ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന താളമായി കാണാവുന്നത്.

മനുഷ്യബോധം ഈ താളത്തെ ബോധപൂർവം തിരിച്ചറിയുന്ന നിമിഷത്തിലാണ് അത് സ്വന്തം ചിന്തയുടെ സ്വഭാവത്തെ അതിജീവിച്ച് ദ്വന്ദ്വാത്മക ബോധത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ വിശ്വാസം തടവറയാകുന്നില്ല; ചോദ്യംചെയ്യൽ വിഘടനമാകുന്നില്ല. വിശ്വാസം യാത്രയ്ക്ക് ദിശ നൽകുന്നു; ചോദ്യംചെയ്യൽ പുതിയ വഴികൾ തുറക്കുന്നു; അറിവ് ആ വഴികളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു.

ഇതാണ് ചിന്തയുടെ ശാശ്വത പ്രയാണം—വിശ്വാസത്തിൽനിന്ന് ചോദ്യംചെയ്യലിലേക്ക്, ചോദ്യംചെയ്യലിൽനിന്ന് പുനഃസംയോജനത്തിലേക്ക്, പുനഃസംയോജനത്തിൽനിന്ന് പുതിയ വിശ്വാസത്തിലേക്ക്, അവിടെനിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ ചോദ്യത്തിലേക്ക്. ഈ അവസാനമില്ലാത്ത ചലനമാണ് ബോധത്തിന്റെ പരിണാമം; അതിന്റെ വിശാലമായ പശ്ചാത്തലത്തിൽ, സ്വയം മനസ്സിലാക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക യാത്രയും.

വിശ്വാസത്തിന്റെയും ചോദ്യംചെയ്യലിന്റെയും ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അവ മനുഷ്യബോധത്തിലെ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ രണ്ട് മാനസിക പ്രവണതകൾ മാത്രമല്ലെന്നും അറിവിന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും പരിണാമത്തെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്ന പരസ്പരപൂരകമായ രണ്ട് ചലനങ്ങളാണെന്നും വ്യക്തമാകുന്നു. വിശ്വാസം അനുഭവങ്ങളെയും ഓർമ്മകളെയും ആശയങ്ങളെയും മൂല്യങ്ങളെയും ഒരു സംയോജിത അർത്ഥഘടനയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സംയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ചോദ്യംചെയ്യൽ ആ ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ അടിഞ്ഞുകൂടുന്ന വൈരുധ്യങ്ങളെയും പരിമിതികളെയും പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്ന വിയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സംയോജനം ഇല്ലെങ്കിൽ ബോധം ചിതറിപ്പോകും; വിയോജനം ഇല്ലെങ്കിൽ ബോധം ജഡമാകും. അതിനാൽ ജീവിക്കുന്ന ബോധത്തിന് രണ്ടും അനിവാര്യമാണ്.

ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ വിശ്വാസം സത്യത്തിന്റെ അന്തിമ കൈവശപ്പെടുത്തലല്ല. ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിൽ ലഭ്യമായ അനുഭവങ്ങളും തെളിവുകളും ആശയങ്ങളും ചേർന്ന് രൂപപ്പെടുന്ന താൽക്കാലികമായ ഒരു ബോധസംയോജനമാണ് അത്. അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ വിശ്വാസം ചോദ്യംചെയ്യലിനെ ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല. സ്വന്തം വിശ്വാസത്തെ പരിശോധിക്കാനും തിരുത്താനും കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ് അതിനെ ജീവനുള്ളതാക്കുന്നത്. ചോദ്യംചെയ്യലും എല്ലാ വിശ്വാസങ്ങളുടെയും അന്ധമായ നിഷേധമല്ല. തെളിവില്ലാത്ത സംശയവാദം എത്രത്തോളം അപര്യാപ്തമാണോ, തെളിവുകളെ അവഗണിക്കുന്ന അന്ധവിശ്വാസവും അത്രത്തോളം അപര്യാപ്തമാണ്. ദ്വന്ദ്വാത്മക ചോദ്യംചെയ്യൽ സ്ഥാപിതമായ അറിവിന്റെ സത്യഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അതിന്റെ പരിധികളെ അതിജീവിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്.

അതിനാൽ അറിവിന്റെ പരിണാമം നേർരേഖയിലുള്ള വസ്തുതകളുടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല. അത് സംയോജനം–വിയോജനം–പുനഃസംയോജനം എന്ന നിരന്തരമായ സർപ്പിളചലനമാണ്. ഒരു വിശ്വാസം അനുഭവങ്ങളെ ഏകീകരിച്ച് ഒരു ലോകദർശനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പുതിയ അനുഭവങ്ങളും തെളിവുകളും അതിനുള്ളിൽ വൈരുധ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ചോദ്യംചെയ്യൽ ആ വൈരുധ്യങ്ങളെ ബോധത്തിന്റെ മുൻപിൽ കൊണ്ടുവരുന്നു. തുടർന്ന് പഴയ ധാരണയിലെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് കൂടുതൽ വിശാലവും സങ്കീർണ്ണവുമായ ഒരു പുതിയ ധാരണ രൂപപ്പെടുന്നു. ആ പുതിയ ധാരണ വീണ്ടും പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ നേരിടുകയും പുതിയ വൈരുധ്യങ്ങൾക്ക് വിധേയമാവുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് അന്തിമമായ ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയില്ല.

ഇവിടെ ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഒരു അടിസ്ഥാന സത്യം വീണ്ടും തെളിയുന്നു: വൈരുധ്യം വികസനത്തിന്റെ തടസ്സമല്ല; വികസനത്തിന്റെ ചാലകശക്തിയാണ്. വിശ്വാസവും ചോദ്യംചെയ്യലും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ബോധത്തെ തകർക്കുന്നതിനുപകരം കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലേക്ക് നയിക്കുമ്പോഴാണ് അറിവിന്റെ ഗുണാത്മക വളർച്ച സംഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വൈരുധ്യത്തെ ഉടൻ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിനുപകരം അതിന്റെ ഉറവിടവും ഘടനയും ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യവും മനസ്സിലാക്കുകയാണ് ദ്വന്ദ്വാത്മക ചിന്തയുടെ കർത്തവ്യം.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ ബോധപ്രക്രിയ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വിശാലമായ ചലനവുമായി ഘടനാപരമായ ഒരു സാദൃശ്യം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഭൗതികലോകത്തിൽ ഘടനയെ നിലനിർത്തുന്ന സംയോജക പ്രവണതകൾക്കും ഘടനയെ മാറ്റുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിയോജക പ്രവണതകൾക്കും ഇടയിലുള്ള ചലനത്തിലൂടെയാണ് സങ്കീർണ്ണതയുടെ വിവിധ തലങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. അണുക്കളിൽനിന്ന് തന്മാത്രകളിലേക്കും തന്മാത്രകളിൽനിന്ന് ജീവകോശങ്ങളിലേക്കും ജീവികളിൽനിന്ന് നാഡീവ്യവസ്ഥകളിലേക്കും അവിടെനിന്ന് സ്വയംപ്രതിഫലനശേഷിയുള്ള മനുഷ്യബോധത്തിലേക്കുമുള്ള പരിണാമത്തെ ഈ പൊതുവായ ദ്വന്ദ്വാത്മക ചലനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളായി ദാർശനികമായി വായിക്കാം.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രത അനിവാര്യമാണ്. വിശ്വാസത്തെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സംയോജകപ്രക്രിയയോടും ചോദ്യംചെയ്യലിനെ ക്വാണ്ടം വിയോജനത്തോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത് നേരിട്ടുള്ള ശാസ്ത്രീയ സമതുല്യതയായി കാണരുത്. അവ തമ്മിൽ അക്ഷരാർത്ഥത്തിലുള്ള ഒരേ പ്രക്രിയകളല്ല. മറിച്ച് വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ചു പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന സംയോജനം, വ്യത്യാസീകരണം, പുനഃസംഘടന എന്നീ പൊതുവായ ദ്വന്ദ്വാത്മക രൂപങ്ങളുടെ ദാർശനിക അനുരൂപതയാണ് ഇവിടെ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. ഈ വ്യത്യാസം സൂക്ഷിക്കുന്നത് ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയെ ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടായി നിലനിർത്താൻ സഹായിക്കും.

വ്യക്തിയുടെ തലത്തിൽ ഈ ദ്വന്ദ്വാത്മകത സ്വയംവികസനത്തിന്റെ അടിത്തറയാണ്. സ്വന്തം വിശ്വാസങ്ങളെ ഒരിക്കലും ചോദ്യംചെയ്യാത്ത വ്യക്തി സിദ്ധാന്തവാദത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങാം; എല്ലാത്തിനെയും നിരന്തരം സംശയിച്ച് യാതൊരു അടിസ്ഥാനവിശ്വാസവും നിലനിർത്താൻ കഴിയാത്ത വ്യക്തി അർത്ഥശൂന്യതയിലേക്കും വിഘടനത്തിലേക്കും നീങ്ങാം. അതിനാൽ മാനസിക പക്വത അന്ധവിശ്വാസത്തിലും അനിയന്ത്രിത സംശയത്തിലും അല്ല, വിശ്വാസത്തിന്റെയും സംശയത്തിന്റെയും സജീവസമതുലിതാവസ്ഥയിലാണ്. ഇതിൽനിന്നാണ് ആത്മവിശ്വാസവും ആത്മവിമർശനവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്ന ഉയർന്ന ബോധാവസ്ഥയായ മേറ്റാ-സംയോജനം രൂപപ്പെടുന്നത്.

സാമൂഹികതലത്തിലും ഇതേ നിയമം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മതം, പാരമ്പര്യം, സംസ്കാരം, പൊതുമൂല്യങ്ങൾ, ഭരണഘടന, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ സമൂഹത്തിന് സംയോജനവും തുടർച്ചയും നൽകുന്നു. എന്നാൽ അവയെ ചോദ്യംചെയ്യാൻ കഴിയാത്തവയാക്കി മാറ്റുമ്പോൾ അവ ജഡതയുടെയും അധികാരാധിപത്യത്തിന്റെയും ഉപകരണങ്ങളായി മാറാം. ശാസ്ത്രം, തത്ത്വചിന്ത, വിമർശനം, ജനാധിപത്യം, സാമൂഹികപ്രക്ഷോഭങ്ങൾ എന്നിവ അതിനാൽ സമൂഹത്തിന്റെ വിയോജകശേഷികളാണ്. അവ സമൂഹത്തെ തകർക്കുന്നതിനല്ല, പഴയ ഘടനകളുടെ പരിമിതികളെ തുറന്നുകാട്ടി പുതിയ സാമൂഹികസംയോജനത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നതിനാണ് ചരിത്രപരമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥവും വിശ്വാസത്തിന്റെയും ചോദ്യംചെയ്യലിന്റെയും സമതുലിതാവസ്ഥയിലാണ്. വിശ്വസിക്കാനുള്ള അവകാശം വ്യക്തിയുടെ മനസ്സാക്ഷിയെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും സംരക്ഷിക്കുന്നു; ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള അവകാശം അധികാരത്തെയും സ്ഥാപിതവിശ്വാസങ്ങളെയും ഉത്തരവാദിത്തത്തിന് വിധേയമാക്കുന്നു. ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള അവകാശമില്ലാത്ത വിശ്വാസം ക്രമേണ അധികാരവാദമാകുന്നു. വിശ്വസിക്കാനുള്ള അവകാശമില്ലാത്ത ചോദ്യംചെയ്യൽ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ വിഘടിപ്പിക്കുന്ന നിഷേധവാദമായി മാറാം. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ജനാധിപത്യം ഏകാഭിപ്രായത്തിലല്ല, വ്യത്യസ്താഭിപ്രായങ്ങൾക്കിടയിലെ സൃഷ്ടിപരമായ ദ്വന്ദ്വാത്മകസംഭാഷണത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ചയും ഇതേ നിയമത്തെ പിന്തുടരുന്നു. ശാസ്ത്രം ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നത് അതിനെ എന്നെന്നേക്കുമായി സംരക്ഷിക്കാനല്ല; പുതിയ തെളിവുകൾക്ക് വിധേയമാക്കാനാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി അത് വിമർശനത്തെ എത്രത്തോളം തടയുന്നു എന്നതിലല്ല, വിമർശനത്തെ അതിജീവിച്ചുകൊണ്ട് എത്രത്തോളം സ്വയം തിരുത്താൻ കഴിയുന്നു എന്നതിലാണ്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വിശ്വാസവും സംശയവും ഒരുമിച്ചുണ്ട്: തെളിവുകൾ നൽകുന്ന അറിവിൽ വിശ്വാസം; ആ അറിവിന്റെ പരിധികളെക്കുറിച്ചുള്ള നിരന്തര സംശയം.

ഇവിടെനിന്ന് ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക നിഗമനം ഉയരുന്നു: സത്യത്തെ സ്വന്തമാക്കുക എന്നതല്ല അറിവിന്റെ ലക്ഷ്യം; സത്യത്തിന്റെ അന്വേഷണത്തിൽ നിരന്തരം സ്വയംതിരുത്തിക്കൊണ്ട് പങ്കെടുക്കുക എന്നതാണ്. സത്യം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവായി മനുഷ്യന്റെ കൈവശം എത്തുന്ന ഒന്നല്ല. അത് അനുഭവം, നിരീക്ഷണം, പരീക്ഷണം, യുക്തി, വിമർശനം, സംവാദം, പുനഃപരിശോധന എന്നിവയിലൂടെ നിരന്തരം കൂടുതൽ കൃത്യവും വിശാലവുമായ രൂപം കൈവരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.

ഇതാണ് ഹെഗലിന്റെ ദ്വന്ദ്വാത്മക പാരമ്പര്യത്തെയും മാർക്സിന്റെ ഭൗതികവാദപരമായ ചരിത്രദർശനത്തെയും ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അന്വേഷണാത്മക സ്വഭാവത്തെയും ഒരേ ചിന്താതലത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഇടം. വൈരുധ്യം ചലനത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്; നിലവിലുള്ള രൂപം സ്വന്തം പരിധികളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ പരിധികൾ അതിന്റെ നിഷേധത്തിന് സാഹചര്യമൊരുക്കുന്നു; നിഷേധത്തിലൂടെ കൂടുതൽ വിശാലമായ രൂപം ഉദിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ പുതിയ രൂപവും മുൻരൂപത്തിലെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സത്യഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് അവയ്ക്ക് പുതിയ സ്ഥാനവും പുതിയ അർത്ഥവും നൽകുന്നു.

അതുകൊണ്ട് പുനഃസംയോജനം പഴയതിന്റെ നാശമല്ല; പഴയതിന്റെ ചരിത്രപരമായ അതിജീവനമാണ്. വ്യക്തിയുടെ വളർച്ചയിലും ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ചയിലും സമൂഹത്തിന്റെ വളർച്ചയിലും ഇതേ തത്ത്വം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പഴയതിൽനിന്ന് പഠിക്കാതെ പുതിയതിനെ സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല; പഴയതിനെ ചോദ്യംചെയ്യാതെ പുതിയതിനെ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയില്ല.

ഒടുവിൽ, വിശ്വാസത്തിന്റെയും ചോദ്യംചെയ്യലിന്റെയും ദ്വന്ദ്വാത്മകത മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക മാനസികപ്രശ്നമല്ല; ബോധം സ്വയം രൂപപ്പെടുകയും സ്വയം തിരുത്തുകയും സ്വയം അതിജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രീതിയുടെ അടിസ്ഥാനരൂപമാണ്. വിശ്വാസം ബോധത്തിന് ഒരു ലോകം നിർമ്മിക്കുന്നു. ചോദ്യംചെയ്യൽ ആ ലോകത്തിന്റെ അതിരുകൾ തുറക്കുന്നു. പുനഃസംയോജനം കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ലോകത്തെ നിർമ്മിക്കുന്നു. ആ പുതിയ ലോകം വീണ്ടും ചോദ്യംചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഈ ചലനത്തിന് അന്തിമമായ ഒരു അവസാനമില്ല.

അതിനാൽ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി ചിന്തിക്കുക എന്നത് വിശ്വസിക്കാതിരിക്കുക എന്നല്ല; വിശ്വാസത്തെ താൽക്കാലികമായി സ്വീകരിക്കുകയും അതിനെ നിരന്തരം പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. ചോദ്യംചെയ്യുക എന്നത് എല്ലാം നിഷേധിക്കുക എന്നുമല്ല; നിലവിലുള്ള സംയോജനത്തിന്റെ പരിധികളെ കണ്ടെത്തി കൂടുതൽ സമഗ്രമായ സംയോജനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുക എന്നതാണ്. ഈ രണ്ടു പ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും സൃഷ്ടിപരമായ ഐക്യത്തിലാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം.

ക്വാണ്ടം ദ്വന്ദ്വാത്മകതയുടെ ഭാഷയിൽ ഇതിനെ ചുരുക്കിപ്പറയുകയാണെങ്കിൽ: സംയോജകബലം നിലനിൽപ്പിന് ഘടന നൽകുന്നു; വിയോജകബലം പരിണാമത്തിന് ചലനം നൽകുന്നു; അവയുടെ ചലനാത്മകസമതുലിതാവസ്ഥയിൽനിന്ന് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നു. ഭൗതികതലത്തിൽ ഘടനയും മാറ്റവും, ജീവതലത്തിൽ സ്വത്വവും പരിണാമവും, ബോധതലത്തിൽ വിശ്വാസവും ചോദ്യംചെയ്യലും, സാമൂഹികതലത്തിൽ ഐക്യവും വിമർശനവും, രാഷ്ട്രീയതലത്തിൽ ക്രമവും സ്വാതന്ത്ര്യവും—ഇവയെല്ലാം വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ദ്വന്ദ്വാത്മക ബന്ധങ്ങളായി വായിക്കാം.

അവസാനം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന അവസ്ഥ വൈരുധ്യമില്ലാത്ത ബോധമല്ല; വൈരുധ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിപരമായി ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന ബോധമാണ്. ഉറപ്പിനുള്ളിൽ അനിശ്ചിതത്വത്തെ തിരിച്ചറിയുകയും അനിശ്ചിതത്വത്തിനുള്ളിൽ പുതിയ ഉറപ്പിന്റെ സാധ്യത കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ബോധം. വിശ്വാസത്തെ സംരക്ഷിക്കുമ്പോഴും ചോദ്യംചെയ്യലിന് ഇടം നൽകുകയും, ചോദ്യംചെയ്യലിലൂടെ വിശ്വാസത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുകയും, ഓരോ പുതിയ അറിവിനെയും വീണ്ടും തുറന്ന അന്വേഷണത്തിന് വിധേയമാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബോധം.

വിശ്വാസം ചിന്തയ്ക്ക് അടിത്തറയാണ്; ചോദ്യംചെയ്യൽ അതിന് ചലനമാണ്; വൈരുധ്യം അതിന്റെ വളർച്ചയാണ്; പുനഃസംയോജനം അതിന്റെ ഉയർച്ചയാണ്; സ്വയംവിമർശനം അതിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യമാണ്. ഈ നിരന്തരമായ ചലനത്തിലാണ് മനുഷ്യബോധം സ്വയം മനസ്സിലാക്കുന്നത്. അതിലും ആഴത്തിൽ, മനുഷ്യബോധത്തിലൂടെ പ്രപഞ്ചം തന്നെ സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് ചോദ്യംചെയ്യുകയും, സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളെ അറിവാക്കി മാറ്റുകയും, കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സ്വയംബോധത്തിലേക്ക് നീങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു.

അങ്ങനെ വിശ്വാസത്തിന്റെയും ചോദ്യംചെയ്യലിന്റെയും ദ്വന്ദ്വാത്മകത ഒരു മാനസികപ്രക്രിയയുടെ വിവരണം മാത്രമല്ല. അത് അറിവിന്റെ പരിണാമത്തിന്റെയും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന്റെയും ജനാധിപത്യജീവിതത്തിന്റെയും സാമൂഹികമാറ്റത്തിന്റെയും, ഒടുവിൽ ബോധത്തിന്റെ സ്വയംപരിണാമത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനതാളമായി വായിക്കാവുന്ന ഒരു വിശാലമായ ദാർശനിക ദൃഷ്ടികോണമാണ്.