മായാവാദദർശനവും ഭൗതികവാദത്തിന്റെ പ്രപഞ്ചദർശനവും – ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ വിക്ഷണത്തിൽ ഒരു സമഗ്ര വിശകലനം

മായാവാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചോദ്യം “യാഥാർഥ്യം എന്താണ്?” എന്നതാണ്. നാം അനുഭവിക്കുന്ന ലോകം യഥാർത്ഥമാണെന്ന് സാധാരണബോധം കരുതുന്നു; എന്നാൽ അതേ സമയം നമ്മുടെ അനുഭവങ്ങൾ നിരന്തരം മാറുകയും, തെറ്റിദ്ധാരണകൾക്കും ഭ്രമങ്ങൾക്കും വിധേയമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് അനുഭവത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതെല്ലാം അതിന്റെ പ്രത്യക്ഷരൂപത്തിൽ തന്നെ പരമമായ യാഥാർഥ്യമാണെന്ന് പറയാൻ കഴിയില്ല. ഒരു വസ്തുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അറിവ് അതിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ സത്തയല്ല; അത് നമ്മുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മസ്തിഷ്കം, ഭാഷ, ഓർമ്മ, സാമൂഹികാനുഭവം എന്നിവയിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രത്യേക പ്രതിനിധാനമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ “മായ”യെ വെറും ഇല്ലാത്ത ഒന്നായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ, യാഥാർഥ്യം ഒരു പ്രത്യേക തലത്തിൽ, ഒരു പ്രത്യേക ബന്ധവ്യവസ്ഥയിൽ, ഒരു പ്രത്യേക രീതിയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു. ലോകം മായ മാത്രമാണെങ്കിൽ, മായയെ അനുഭവിക്കുന്ന “ഞാൻ” ആരാണ്? അനുഭവം മായയാണെങ്കിൽ, ആ അനുഭവത്തെ തിരിച്ചറിയുന്ന ബോധവും മായ തന്നെയാണോ? മറുവശത്ത്, ബോധം മാത്രം പരമയാഥാർഥ്യമാണെങ്കിൽ, ബോധത്തിന് പുറത്തുള്ള ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനെ എങ്ങനെ വിശദീകരിക്കും? ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഒരു സ്ഥിരമായ “യാഥാർഥ്യം–മായ” ദ്വന്ദമായി കാണുന്നതിനുപകരം, പരസ്പരം നിർവചിക്കുകയും രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന രണ്ടു തലങ്ങളായി കാണാം. പ്രത്യക്ഷത യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് വേറിട്ട ഒന്നല്ല; യാഥാർഥ്യം ഒരു പ്രത്യേക ഘടനയിലും ബന്ധത്തിലും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന രീതിയാണ് പ്രത്യക്ഷത.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇതിനെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാം. വസ്തു, ബോധം, പരിസ്ഥിതി, ബന്ധം എന്നിവയെ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച സ്വതന്ത്ര സത്തകളായി കാണുന്നതിനു പകരം, അവ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക പ്രക്രിയകളായി മനസ്സിലാക്കാം. അതിനാൽ മായ എന്നത് “യാഥാർഥ്യത്തിന് വിരുദ്ധമായ അസത്യം” എന്നതിലുപരി, യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിമിതവും സാഹചര്യബന്ധിതവുമായ പ്രത്യക്ഷീകരണമാണ്. നാം കാണുന്നത് അസത്യമല്ല; എന്നാൽ അത് മുഴുവൻ സത്യവുമല്ല. ഓരോ പ്രത്യക്ഷതയും ഒരു യാഥാർഥ്യത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നതിനൊപ്പം മറ്റൊരു തലത്തിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തെ മറച്ചുവയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ തന്നെയാണ് മായയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഒരു സജീവമായ ദ്വന്ദമായി മാറുന്നത്.

മായയെ വെറും ഭ്രമമോ അസത്യമോ ആയി മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രധാന പ്രശ്നം അവഗണിക്കപ്പെടുന്നു. നാം ലോകത്തെ നേരിട്ട് അതിന്റെ “സ്വരൂപത്തിൽ” കാണുന്നില്ല. ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഭൗതിക ഉത്തേജനങ്ങൾ നാഡീവ്യൂഹത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയും, അവിടെ വിവിധ തലങ്ങളിലുള്ള സംസ്കരണങ്ങളിലൂടെ അനുഭവമായി രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് നാം അനുഭവിക്കുന്ന നിറം, ശബ്ദം, ഗന്ധം, രൂപം തുടങ്ങിയവ വസ്തുക്കളുടെ സ്വതന്ത്രമായ ഗുണങ്ങൾ മാത്രമല്ല; വസ്തുവും നിരീക്ഷകനും തമ്മിലുള്ള ഒരു പ്രത്യേക ബന്ധത്തിന്റെ ഫലവുമാണ്. ഒരു വസ്തുവിന്റെ യാഥാർഥ്യം അതിന്റെ പ്രത്യക്ഷതയിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്നില്ലെങ്കിലും, പ്രത്യക്ഷത യാഥാർഥ്യവുമായി ബന്ധമില്ലാത്തതുമല്ല. അത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു ബന്ധാത്മക പ്രകടനമാണ്.

ഇവിടെ “അറിവ്” തന്നെ ഒരു സജീവ പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. അറിയുന്ന വ്യക്തിയും അറിയപ്പെടുന്ന വസ്തുവും തമ്മിൽ പൂർണ്ണമായ വേർതിരിവില്ല. വസ്തുവിൽനിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലേക്കും നാഡീവ്യൂഹത്തിലേക്കും എത്തുമ്പോൾ, മുൻ അനുഭവങ്ങൾ, ഓർമ്മകൾ, പ്രതീക്ഷകൾ, ഭാഷ, ആശയങ്ങൾ എന്നിവ അവയുടെ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു. അതിനാൽ അറിവ് വെറും പുറത്തുള്ള ലോകത്തിന്റെ ഒരു പകർപ്പ് അല്ല; പുറംലോകവും ബോധവും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു സജീവ ഘടനയാണ്. മായ എന്ന ആശയത്തിന് ഇവിടെ പുതിയൊരു അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു: നാം അനുഭവിക്കുന്ന ലോകം കെട്ടിച്ചമച്ചതല്ല, പക്ഷേ അത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക തലത്തിലുള്ള നിർമ്മിത പ്രത്യക്ഷതയാണ്.

ഈ നിലപാട് വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതിലേക്കും നയിക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച്, യാഥാർഥ്യവും അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അറിവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയാൻ ഇത് സഹായിക്കുന്നു. യാഥാർഥ്യം നമ്മുടെ ബോധത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കാം; എന്നാൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അറിവ് എപ്പോഴും ചരിത്രപരവും ജൈവപരവും സാമൂഹികവും ഭാഷാപരവുമായ സാഹചര്യങ്ങളിലൂടെ മധ്യസ്ഥത ചെയ്യപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ “ഞാൻ കാണുന്നു, അതുകൊണ്ട് അത് അങ്ങനെയാണ്” എന്ന ലളിതമായ ധാരണ അപര്യാപ്തമാണ്. അതുപോലെ “ഞാൻ കാണുന്നത് എന്റെ മനസ്സിന്റെ സൃഷ്ടി മാത്രമാണ്” എന്ന ധാരണയും അപൂർണ്ണമാണ്. യാഥാർഥ്യവും പ്രത്യക്ഷതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു ഏകദിശാ പ്രതിഫലനമല്ല; അത് നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്.

ഇതുവഴി മായാവാദത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന പ്രശ്നവും പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യാം. “ലോകം മായയാണ്” എന്ന പ്രസ്താവനയെ ലോകം ഇല്ലെന്ന അർത്ഥത്തിൽ എടുത്താൽ, അനുഭവത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും സാമൂഹികപ്രവർത്തനത്തിന്റെയും യാഥാർഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ മായയെ അപൂർണ്ണവും സാഹചര്യബന്ധിതവും പരിവർത്തനശീലമുള്ള പ്രത്യക്ഷത എന്ന നിലയിൽ മനസ്സിലാക്കിയാൽ, അത് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ ഒരു അർത്ഥം കൈവരിക്കുന്നു. നാം അറിയുന്ന ഓരോ രൂപവും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടമാണ്; ആ രൂപത്തിന്റെ പിന്നിൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധങ്ങളും പ്രക്രിയകളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യത്തെ അറിയുക എന്നത് പ്രത്യക്ഷതയെ നിഷേധിക്കുക അല്ല, മറിച്ച് പ്രത്യക്ഷതയ്ക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളെയും ചലനങ്ങളെയും കണ്ടെത്തുക എന്നതാണ്.

ഇവിടെയാണ് മായയും സത്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിഷേധവും സംരക്ഷണവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു ദ്വന്ദപ്രക്രിയയായി മാറുന്നത്. പ്രത്യക്ഷത തെറ്റാണെന്ന് മാത്രം പറയുന്നില്ല; അതിന്റെ പരിമിതി തിരിച്ചറിയുന്നു. അതേസമയം അതിനെ പൂർണ്ണസത്യമാക്കി നിശ്ചലമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നില്ല. ഒരു പ്രത്യേക തലത്തിൽ സത്യമായിരുന്ന അറിവ്, കൂടുതൽ വിശാലമായ ബന്ധങ്ങളിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ ഭാഗികമായി മാറുകയും വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സത്യം ഒരു നിശ്ചലമായ അന്തിമവസ്തു എന്നതിനേക്കാൾ, പരിമിതമായ അറിവുകളെ മറികടന്ന് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ഒരു ചരിത്രപരവും ദ്വന്ദാത്മകവുമായ പ്രക്രിയയാണ്.

മായാവാദത്തിന്റെ മറ്റൊരു കേന്ദ്രപ്രശ്നം മാറ്റവും സ്ഥിരതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ്. നമുക്ക് ചുറ്റുമുള്ള ലോകം നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ജീവികൾ ജനിക്കുന്നു, വളരുന്നു, ക്ഷയിക്കുന്നു, മരിക്കുന്നു; പർവതങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും നശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; നക്ഷത്രങ്ങൾ ജനിക്കുകയും പരിണമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ശരീരവും മനസ്സും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും അറിവും എല്ലാം തുടർച്ചയായ പരിവർത്തനത്തിലാണ്. എന്നിട്ടും ഈ നിരന്തരമാറ്റത്തിനിടയിൽ ഒരു തരത്തിലുള്ള തുടർച്ചയും ക്രമവും നമുക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഇന്നലെ ഉണ്ടായിരുന്ന വ്യക്തിയെ തന്നെയാണ് ഇന്ന് നാം തിരിച്ചറിയുന്നത്; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ജീവിയെ ഒരേ ജീവിയായി തിരിച്ചറിയുന്നു. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് മാറ്റത്തെയും സ്ഥിരതയെയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല.

ഇവിടെയാണ് മായ എന്ന ആശയത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ സമീപിക്കേണ്ടത്. ഒരു വസ്തുവിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപത്തെ നാം സ്ഥിരമായ സത്തയായി കാണുമ്പോൾ, യഥാർത്ഥത്തിൽ അതിനുള്ളിൽ നടക്കുന്ന നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങളെ നാം മറച്ചുവയ്ക്കുകയാണ്. ഒരു വിത്തിനെ നോക്കുമ്പോൾ അതിൽ ഒരു ഭാവി വൃക്ഷത്തെ കാണാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ വിത്ത്, മുള, തൈ, വൃക്ഷം എന്നിവ തമ്മിൽ ബന്ധമില്ലാത്ത വ്യത്യസ്ത വസ്തുക്കളുമല്ല. ഓരോ ഘട്ടവും മുൻഘട്ടത്തിന്റെ തുടർച്ചയും അതിന്റെ നിഷേധവും കൂടിയാണ്. അതിനാൽ “വസ്തു” എന്നത് മാറ്റത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചുനിൽക്കുന്ന നിശ്ചല സത്തയല്ല; മാറ്റത്തിന്റെ ഒരു താൽക്കാലിക ക്രമീകരണമാണ്. രൂപം നിലനിൽക്കുന്നതായി തോന്നുന്നത് അതിനെ നിർമ്മിക്കുന്ന പ്രക്രിയകൾ ഒരു പരിധിവരെ പരസ്പരസംയോജനത്തിൽ തുടരുന്നതിനാലാണ്.

ഈ സമീപനത്തിൽ മായയെ സ്ഥിരതയുടെ പ്രത്യക്ഷതയായി കാണാനും കഴിയും. യാഥാർഥ്യത്തിൽ മാറ്റം അടിസ്ഥാനപരമാണെങ്കിലും, മാറ്റത്തിനുള്ളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന താൽക്കാലിക ക്രമങ്ങൾ നമുക്ക് സ്ഥിരതയായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഒരു നദിയിലെ വെള്ളം ഓരോ നിമിഷവും മാറുന്നു; എന്നിട്ടും നാം അതിനെ “അതേ നദി” എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഒരു മനുഷ്യശരീരത്തിലെ അനേകം തന്മാത്രകൾ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും വ്യക്തിയുടെ തുടർച്ച നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്ഥിരത അസത്യമല്ല; പക്ഷേ അത് മാറ്റത്തിന്റെ മേൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ക്രമമാണ്. സ്ഥിരതയെ മാറ്റത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുമ്പോഴാണ് മായയുടെ പ്രശ്നം ഉണ്ടാകുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഓരോ ഘടനയും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിന്റെ ഫലമായി കാണാം. സംയോജകബലം ഘടനയ്ക്ക് ഐക്യവും തുടർച്ചയും തിരിച്ചറിയാവുന്ന രൂപവും നൽകുന്നു; വിയോജകബലം അതിനുള്ളിൽ വ്യതിയാനവും ചലനവും വിഘടനവും പുതിയ സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഏതെങ്കിലും ഘടനയിൽ സംയോജകബലം പൂർണ്ണമായി ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചാൽ മാറ്റം നിലച്ചുപോകും; വിയോജകബലം പൂർണ്ണമായി ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചാൽ ഘടന നിലനിൽക്കുകയുമില്ല. യാഥാർഥ്യത്തിലെ ജീവനും വസ്തുവും സംഘടനയും ഈ രണ്ടിന്റെയും സജീവമായ പരസ്പരബന്ധത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് മായയെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ എതിരാളിയായി കാണേണ്ടതില്ല. മറിച്ച്, യാഥാർഥ്യം ഒരു പ്രത്യേക തലത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന രൂപമാണ് മായ എന്ന് പറയാം. പ്രത്യക്ഷമായ രൂപം മാറുന്നു; എന്നാൽ മാറ്റത്തിനുള്ളിൽ ചില ബന്ധങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ആ ബന്ധങ്ങളും മാറുന്നു; എന്നാൽ അവയുടെ മാറ്റത്തിനുള്ളിൽ വീണ്ടും പുതിയ സ്ഥിരതകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ യാഥാർഥ്യം ഒരു അന്തിമവും നിശ്ചലവുമായ “വസ്തു”യല്ല; രൂപീകരണം, നിലനിൽപ്പ്, വിഘടനം, പുനഃസംഘടന എന്നിവയുടെ അനന്തമായ പ്രക്രിയയാണ്. മായ ഈ പ്രക്രിയയുടെ പ്രത്യക്ഷതയാണ്—അതിന്റെ അസത്യമല്ല, അതിന്റെ പരിമിതമായ രൂപം.

അദ്വൈത വേദാന്തത്തിലെ ബ്രഹ്മം–ലോകം പ്രശ്നം മായാവാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക പ്രശ്നങ്ങളിലൊന്നാണ്. ബ്രഹ്മം ഏകവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ പരമസത്യമാണെങ്കിൽ, മാറ്റങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ ലോകം എങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് ചോദ്യം. ലോകം ബ്രഹ്മത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വ്യത്യസ്തമാണെന്ന് പറഞ്ഞാൽ അദ്വൈതം തകരുന്നു. ലോകം ബ്രഹ്മം തന്നെയാണെന്ന് ലളിതമായി പറഞ്ഞാൽ, ലോകത്തിലെ വൈവിധ്യവും മാറ്റവും സംഘർഷവും അപൂർണ്ണതയും എങ്ങനെ വിശദീകരിക്കുമെന്ന പ്രശ്നം ഉയരുന്നു. പരമ്പരാഗത മായാവാദം ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തിന് “ലോകം വ്യവഹാരികമായി സത്യമാണ്, എന്നാൽ പരമാർത്ഥത്തിൽ ബ്രഹ്മം മാത്രമാണ് സത്യം” എന്ന വ്യത്യാസത്തിലൂടെ മറുപടി നൽകുന്നു.

എന്നാൽ ഈ വ്യത്യാസത്തെ കൂടുതൽ ചലനാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കാം. ബ്രഹ്മത്തെ മാറ്റമില്ലാത്ത ഒരു പരമവസ്തുവായി മാത്രം കാണുന്നതിനു പകരം, എല്ലാ രൂപങ്ങൾക്കും പ്രക്രിയകൾക്കും ബന്ധങ്ങൾക്കും അടിസ്ഥാനമായ സത്തയുടെ സമഗ്രതയായി കാണുകയാണെങ്കിൽ, ലോകത്തിന്റെ വൈവിധ്യം ബ്രഹ്മത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒന്നായി വരേണ്ടതില്ല. ഏകതയും വൈവിധ്യവും പരസ്പരം നിഷേധിക്കുന്നവയല്ല; വൈവിധ്യം ഏകതയുടെ ഒരു പ്രകടനവും ഏകത വൈവിധ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക ബന്ധവുമാണ്. ഒരു ജീവകോശം മുഴുവൻ ജീവിയുമായി ബന്ധമില്ലാത്ത സ്വതന്ത്ര സത്തയല്ല; അതിന്റെ സ്വത്വം തന്നെ ജീവിയുടെ സമഗ്രസംഘടനയുമായുള്ള ബന്ധത്തിലൂടെയാണ് നിർവചിക്കപ്പെടുന്നത്. അതുപോലെ ഒരു കണം പോലും അതിനെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഭൗതികബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചറിയാനാവില്ല.

ഇതിൽ നിന്ന് “ഒന്ന്” എന്നതും “പല” എന്നതും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ കാണാം. ഒന്നിനെ പലതിന്റെ നിഷേധമായി കാണേണ്ടതില്ല; പലതിനെ ഒന്നിന്റെ തകർച്ചയായും കാണേണ്ടതില്ല. ഒന്ന് പലതായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; പലതിന്റെ പരസ്പരബന്ധത്തിലാണ് ഒന്നിന്റെ സമഗ്രത പ്രകടമാകുന്നത്. ഒരു വിത്തിൽ ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ സാധ്യതകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നതുപോലെ, സമഗ്രമായ യാഥാർഥ്യത്തിൽ അനന്തമായ പ്രത്യേക രൂപങ്ങളുടെ സാധ്യതകൾ നിലനിൽക്കുന്നു. എന്നാൽ വിത്തും വൃക്ഷവും ഒരേ രൂപത്തിലുള്ള ഒന്നല്ല. അതിനാൽ ഏകത എന്നത് രൂപങ്ങളുടെ ഏകതാനതയല്ല; വ്യത്യാസങ്ങളെയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ബന്ധമാണ്.

ഇവിടെ മായയ്ക്ക് ഒരു പുതിയ ദാർശനിക അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മത്തിന്റെ അനന്തമായ സാധ്യതകൾ പരിമിതമായ രൂപങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ, ഓരോ രൂപവും സമഗ്രതയുടെ ഒരു ഭാഗിക പ്രകടനമാകുന്നു. ഒരു പ്രത്യേക രൂപത്തെ മുഴുവൻ സത്യമായി കരുതുമ്പോഴാണ് മായയുടെ പ്രശ്നം ഉണ്ടാകുന്നത്. ഒരു തിരമാലയെ കടലിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച ഒരു വസ്തുവായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്; എന്നാൽ തിരമാല ഇല്ലെന്നും പറയാനാവില്ല. തിരമാലയ്ക്ക് സ്വന്തം രൂപവും ചലനവും സമയപരിധിയും ഉണ്ട്, പക്ഷേ അതിന്റെ സത്ത കടലുമായുള്ള ബന്ധത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ വ്യക്തിയും ലോകവും, വസ്തുവും പരിസ്ഥിതിയും, ഭാഗവും സമഗ്രതയും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ബന്ധത്തിലാണ്.

ഈ വീക്ഷണം പരമ്പരാഗത മായാവാദത്തെ ഭൗതികലോകനിഷേധത്തിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യത നൽകുന്നു. ലോകത്തെ “താഴ്ന്ന യാഥാർഥ്യം” എന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണുന്നതിനുപകരം, പരമമായ സമഗ്രതയുടെ ചലനാത്മക പ്രകടനം എന്ന നിലയിൽ കാണാം. അപ്പോൾ ആത്മീയവും ഭൗതികവും തമ്മിലുള്ള കടുത്ത വേർതിരിവും ദുർബലമാകുന്നു. ബോധം ഭൗതികലോകത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു അതീന്ദ്രിയ സത്തയാണെന്ന് നിർബന്ധമായി പറയേണ്ടതില്ല; അതേസമയം ബോധത്തെ വെറും യാന്ത്രിക വസ്തുതയായി ചുരുക്കുകയും വേണ്ടതില്ല. ബോധം ഉൾപ്പെടെ യാഥാർഥ്യത്തിലെ ഓരോ തലവും അതിന്റെ മുൻതലങ്ങളുമായും പരിസ്ഥിതിയുമായും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമായി മനസ്സിലാക്കാം.

അതിനാൽ ബ്രഹ്മവും ലോകവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ “യാഥാർഥ്യം versus മായ” എന്ന ലളിതമായ ദ്വന്ദമായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ, സമഗ്രതയും പ്രത്യക്ഷരൂപങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദാത്മക ബന്ധം എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം. ബ്രഹ്മം ലോകത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു നിശ്ചല സത്തയല്ല; ലോകത്തിലെ എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളെയും ബന്ധങ്ങളെയും പ്രക്രിയകളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമഗ്രതയായി മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, മായയും ബ്രഹ്മവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച രണ്ട് യാഥാർഥ്യങ്ങളല്ലാതാകുന്നു. മായ രൂപങ്ങളുടെ പരിമിതതയാണ്; ബ്രഹ്മം അവയെല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമഗ്രതയാണ്. രൂപങ്ങൾ മാറുന്നു, സമഗ്രതയുടെ പ്രത്യേക പ്രകടനങ്ങൾ മാറുന്നു, എന്നാൽ ആ മാറ്റങ്ങളിലൂടെ തന്നെയാണ് സമഗ്രത സ്വയം പ്രകടമാകുന്നത്.

മായാവാദത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ പ്രശ്നങ്ങളിലൊന്ന് “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്. മനുഷ്യൻ സാധാരണയായി തന്റെ ശരീരം, മനസ്സ്, ഓർമ്മകൾ, വികാരങ്ങൾ, ചിന്തകൾ, സാമൂഹിക വ്യക്തിത്വം എന്നിവയുടെ സമാഹാരത്തെയാണ് “ഞാൻ” എന്ന് കരുതുന്നത്. എന്നാൽ ഇവയിൽ ഒന്നും സ്ഥിരമല്ല. ശരീരം നിരന്തരം മാറുന്നു; കോശങ്ങളും തന്മാത്രകളും പുതുക്കപ്പെടുന്നു; ചിന്തകളും വികാരങ്ങളും മാറുന്നു; ഓർമ്മകൾ പോലും പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നിട്ടും ഈ മാറ്റങ്ങളുടെയെല്ലാം ഇടയിൽ “ഞാൻ അതേ വ്യക്തിയാണ്” എന്ന തുടർച്ചയായ അനുഭവം നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ തുടർച്ചയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി അദ്വൈതം ആത്മനെ മാറ്റമില്ലാത്ത സാക്ഷിയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ വീണ്ടും ചോദ്യം ഉയരുന്നു: മാറ്റങ്ങളില്ലാത്ത ആത്മനും മാറ്റങ്ങളാൽ നിർവചിക്കപ്പെടുന്ന വ്യക്തിജീവിതവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എന്താണ്?

ഇത് “ആത്മൻ യഥാർത്ഥം, ശരീരം–മനസ്സ് മായ” എന്ന ലളിതമായ രീതിയിൽ പരിഹരിക്കുന്നത് പ്രശ്നത്തെ മറ്റൊരു രൂപത്തിൽ ആവർത്തിക്കുകയാണ്. കാരണം ശരീരം, മസ്തിഷ്കം, മനസ്സ്, പരിസ്ഥിതി എന്നിവ ഇല്ലാതെ വ്യക്തിയുടെ അനുഭവലോകം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവം ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട, മാറ്റമില്ലാത്ത സത്തയായി അനുഭവപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും, അതിന്റെ ഉള്ളടക്കം നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആത്മബോധത്തെ ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവായി കാണുന്നതിനു പകരം, തുടർച്ചയായി പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു സംഘടനാത്മക പ്രക്രിയയായി കാണുന്നത് കൂടുതൽ യുക്തിസഹമാണ്.

ഒരു നദിയുടെ ഉദാഹരണം ഇവിടെ സഹായകരമാണ്. നദിയിലെ ജലം ഓരോ നിമിഷവും മാറുന്നു. എന്നിട്ടും നദിയുടെ പേര്, പാത, തീരബന്ധം, ഒഴുക്ക് തുടങ്ങിയവയുടെ തുടർച്ച കാരണം നാം അതിനെ “അതേ നദി” എന്നു വിളിക്കുന്നു. അതുപോലെ വ്യക്തിയുടെ ശരീരവും മാനസികാവസ്ഥകളും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും, ഓർമ്മ, ശരീരസംഘടന, നാഡീവ്യൂഹപ്രവർത്തനം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ഭാഷ, അനുഭവങ്ങളുടെ തുടർച്ച എന്നിവ ചേർന്ന് ഒരു പ്രത്യേക സ്വത്വത്തിന്റെ സംയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ സംയോജകബലം തന്നെയാണ് “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവത്തിന് തുടർച്ച നൽകുന്നത്. അതേസമയം പുതിയ അനുഭവങ്ങളും മാറ്റങ്ങളും സംഘർഷങ്ങളും അതിനെ നിരന്തരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന വിയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ “അഹം” പൂർണ്ണമായ അസത്യമല്ല; എന്നാൽ അത് പരമമായും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ സത്തയുമല്ല. അത് ഒരു പ്രക്രിയാത്മക യാഥാർഥ്യമാണ്. ഒരു പ്രത്യേക തലത്തിൽ അത് യഥാർത്ഥമാണ്—വ്യക്തി തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നു, അനുഭവിക്കുന്നു, ഓർക്കുന്നു, പ്രവർത്തിക്കുന്നു, ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടന പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, സ്വതന്ത്രവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഒരു കേന്ദ്രസത്തയെ കണ്ടെത്താൻ കഴിയില്ല. “ഞാൻ” എന്നത് അനവധി ജൈവ, നാഡീവ്യൂഹ, മാനസിക, സാമൂഹിക, ചരിത്രബന്ധങ്ങളുടെ താൽക്കാലിക സമഗ്രസംഘടനയാണ്.

ഇവിടെയാണ് മായ എന്ന ആശയം ആത്മബോധവുമായി നേരിട്ട് ബന്ധപ്പെടുന്നത്. മായ എന്നത് “ഞാൻ ഇല്ല” എന്നല്ല; മറിച്ച് ഞാൻ എന്ന പ്രത്യക്ഷതയ്ക്ക് പിന്നിലുള്ള ബന്ധവ്യവസ്ഥയെ നാം മറക്കുന്നു എന്നതാണ്. വ്യക്തി സ്വയം പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രമായ ഒരു സത്തയാണെന്ന് കരുതുമ്പോൾ, തന്റെ ശരീരം, സമൂഹം, പരിസ്ഥിതി, ചരിത്രം, മറ്റു ജീവികൾ എന്നിവയുമായുള്ള ആഴത്തിലുള്ള പരസ്പരാശ്രിതത്വം മറച്ചുവയ്ക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ അഹങ്കാരം മായയുടെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപമായി കാണാം: ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് രൂപപ്പെട്ട സത്തയെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ സത്തയായി തെറ്റായി തിരിച്ചറിയുന്ന അവസ്ഥ.

ഈ സമീപനത്തിൽ ആത്മജ്ഞാനം ലോകനിഷേധത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയല്ല. മറിച്ച് “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവത്തിന്റെ ഘടനയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ തിരിച്ചറിയുന്നതാണ്. ഞാൻ ഒരു വേർതിരിച്ച ദ്വീപല്ല; അനവധി ബന്ധങ്ങളിലൂടെ രൂപപ്പെട്ട ഒരു ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്. എന്റെ ശരീരം പരിസ്ഥിതിയുമായി, മസ്തിഷ്കം ശരീരവുമായി, ബോധം നാഡീവ്യൂഹവുമായി, വ്യക്തി സമൂഹവുമായി, സമൂഹം പ്രകൃതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. അതിനാൽ ആത്മബോധത്തിന്റെ ആഴം വർധിക്കുമ്പോൾ വേർതിരിവിന്റെ ബോധം കുറയുകയും പരസ്പരബന്ധത്തിന്റെ ബോധം ശക്തമാവുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ മായയിൽനിന്നുള്ള മോചനം ലോകത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതല്ല; ലോകത്തോടുള്ള നമ്മുടെ യഥാർത്ഥ ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയുന്നതാണ്.

മായയെ ലോകത്തിന്റെ അസ്തിത്വനിഷേധമായി കാണുന്നുവെങ്കിൽ, മോക്ഷം ലോകത്തിൽനിന്നുള്ള പിന്മാറ്റമായിത്തീരും. എന്നാൽ മായയെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിമിതവും ഭാഗികവുമായ പ്രത്യക്ഷതയായി മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ മോക്ഷത്തിന്റെ അർത്ഥവും മാറുന്നു. മോക്ഷം എന്നത് ലോകത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊരു അതീന്ദ്രിയ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക് രക്ഷപ്പെടുന്നതല്ല; മറിച്ച് നാം യാഥാർഥ്യത്തെ എങ്ങനെ അനുഭവിക്കുകയും വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും അതിൽ പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതിലെ അടിസ്ഥാനപരമായ പരിവർത്തനമാണ്. “ഞാൻ” എന്ന പരിമിത സ്വത്വത്തെ പരമമായ സത്തയായി കാണുന്ന അവസ്ഥയിൽനിന്ന്, വ്യക്തിയും ലോകവും തമ്മിലുള്ള ആഴത്തിലുള്ള പരസ്പരബന്ധത്തെ തിരിച്ചറിയുന്ന അവസ്ഥയിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ് ഇവിടെ മോക്ഷം.

അജ്ഞാനം എന്നത് വെറും വിവരങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല. ഒരു വസ്തുവിനെക്കുറിച്ച് ധാരാളം വിവരങ്ങൾ അറിഞ്ഞിട്ടും അതിന്റെ ആന്തരിക ബന്ധങ്ങളെയും ചലനങ്ങളെയും തിരിച്ചറിയാതിരിക്കാം. അതുകൊണ്ട് മായയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അജ്ഞാനം ഒരു ബന്ധവിമുഖമായ അറിവിന്റെ പരിമിതിയാണ്. ഒരു വ്യക്തിയെ സ്വതന്ത്രവും പൂർണ്ണമായി സ്വയംനിർണ്ണയിക്കുന്നതുമായ സത്തയായി കാണുമ്പോൾ, അവനെ രൂപപ്പെടുത്തിയ ജൈവ, സാമൂഹിക, ചരിത്ര, സാമ്പത്തിക, പരിസ്ഥിതിക ഘടകങ്ങൾ മറഞ്ഞുപോകുന്നു. അതുപോലെ ഒരു രോഗത്തെ ശരീരത്തിൽ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു വസ്തുവായി കാണുമ്പോൾ, ശരീരത്തിന്റെ സമഗ്രസംഘടനയുമായുള്ള അതിന്റെ ബന്ധം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ഓരോ തലത്തിലും ഭാഗത്തെ സമഗ്രതയിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് കാണുന്ന പ്രവണത മായയുടെ ഒരു രൂപമാണ്.

ഇതിനാൽ ജ്ഞാനം എന്നത് കൂടുതൽ കൂടുതൽ വസ്തുതകൾ ശേഖരിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ബന്ധങ്ങളെ കാണാനുള്ള കഴിവിന്റെ വികാസമാണ് ജ്ഞാനം. ഒരു പ്രതിഭാസത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷരൂപത്തിൽനിന്ന് അതിന്റെ കാരണബന്ധങ്ങളിലേക്കും, അവിടെനിന്ന് അതിന്റെ ചരിത്രത്തിലേക്കും, തുടർന്ന് അതിന്റെ സമഗ്രമായ പരിസ്ഥിതിയിലേക്കും നീങ്ങുമ്പോഴാണ് അറിവ് ആഴപ്പെടുന്നത്. ഈ പ്രക്രിയയിൽ പഴയ അറിവ് പൂർണ്ണമായി നശിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ പരിമിതികൾ മറികടന്ന് കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ഘടനയിൽ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ മോക്ഷം അറിവിന്റെ അവസാനമല്ല; മറിച്ച് അറിവിന്റെ നിരന്തരമായ ആഴീകരണമാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ധ്യാനം, ആത്മപരിശോധന, ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണം, ദാർശനിക ചിന്ത എന്നിവ തമ്മിൽ പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളല്ല. അവ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ ഒരേ അന്വേഷണത്തിന്റെ രൂപങ്ങളായി കാണാം. ധ്യാനം അനുഭവത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനങ്ങളെ നിരീക്ഷിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു; ശാസ്ത്രം ബാഹ്യലോകത്തിലെ ബന്ധങ്ങളും നിയമിതത്വങ്ങളും അന്വേഷിക്കുന്നു; തത്ത്വചിന്ത ഈ അറിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനപരമായ അർത്ഥത്തെ പരിശോധിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് “ഞാൻ” എന്നും “ലോകം” എന്നും തോന്നുന്ന വേർതിരിവിന്റെ അടിത്തറ പരിശോധിക്കാൻ കഴിയും.

ഇവിടെ മോക്ഷത്തെ ഒരു അന്തിമ നിശ്ചലാവസ്ഥയായി കാണുന്നതിലും ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്. ഒരിക്കൽ മോക്ഷം നേടിയാൽ ഇനി യാതൊരു വൈരുദ്ധ്യവും മാറ്റവും ഉണ്ടാകില്ല എന്ന ആശയം വീണ്ടും ഒരു നിശ്ചല യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ മായ സൃഷ്ടിക്കാം. ജീവിതം തന്നെ ചലനമാണ്. പുതിയ അനുഭവങ്ങളും സംഘർഷങ്ങളും സാഹചര്യങ്ങളും നിരന്തരം ഉയർന്നുവരുന്നു. അതിനാൽ മോക്ഷം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ പൂർണ്ണമായ ഇല്ലാതാക്കൽ അല്ല; അവയെ കൂടുതൽ വിശാലമായ തലത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാനും അവയുമായി സൃഷ്ടിപരമായി ഇടപെടാനുമുള്ള കഴിവാണ്. വിയോജകബലത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതല്ല മോചനം; അതിനെ സംയോജകബലവുമായി ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സമന്വയത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയാണ്.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മോക്ഷം ജീവിതത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല, ജീവിതത്തിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അംഗീകാരമാണ്. ലോകം മായയാണെന്ന് പറഞ്ഞ് അതിൽനിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുമാറുന്നതിനു പകരം, ലോകത്തിന്റെ ഓരോ രൂപവും താൽക്കാലികവും ബന്ധാത്മകവും പരിവർത്തനശീലമുള്ളതുമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അതിനോടുള്ള നമ്മുടെ ബന്ധവും മാറുന്നു. ഉടമസ്ഥതയ്ക്കു പകരം പങ്കാളിത്തം, വേർതിരിവിനു പകരം പരസ്പരാശ്രിതത്വം, നിശ്ചലതയ്ക്കു പകരം പരിണാമം, അജ്ഞാനത്തിനു പകരം അന്വേഷണാത്മകമായ ജ്ഞാനം എന്നിവ മുന്നോട്ടുവരുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മോക്ഷം മായയിൽനിന്ന് പുറത്തേക്കുള്ള യാത്രയല്ല; മായയുടെ സ്വഭാവത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട് യാഥാർഥ്യവുമായി കൂടുതൽ സമഗ്രമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയാണ്.

ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ച മായയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുതിയൊരു തലത്തിൽ പരിശോധിക്കാൻ അവസരം നൽകുന്നു. ശാസ്ത്രം സാധാരണയായി യാഥാർഥ്യത്തെ നിരീക്ഷണത്തിലൂടെയും അളവുകളിലൂടെയും പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെയും സിദ്ധാന്തങ്ങളിലൂടെയും അന്വേഷിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം മുന്നേറുന്തോറും നാം നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്ന ലോകവും അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടനയും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ടെന്ന് വ്യക്തമായി. നാം കാണുന്ന വസ്തുക്കൾ കട്ടിയുള്ളതും സ്വതന്ത്രവുമായ സ്ഥിരവസ്തുക്കളായി തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അവയുടെ ആന്തരിക ഘടന പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അണുക്കളും ഉപഅണുകണങ്ങളും ഫീൽഡുകളും ഊർജവിനിമയങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും സാധ്യതകളും നിറഞ്ഞ ഒരു ചലനാത്മക ലോകമാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ഇന്ദ്രിയാനുഭവത്തിന്റെ ലോകം അസത്യമല്ലെങ്കിലും, അത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള തലത്തെ നേരിട്ട് വെളിപ്പെടുത്തുന്നില്ല.

ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു വസ്തുവിന് നിരീക്ഷകനിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ വ്യക്തമായ ഗുണങ്ങളുണ്ടെന്ന ധാരണ ശക്തമായിരുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ അവസ്ഥയെ അതിന്റെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചുനിർത്തുന്നത് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. അളക്കൽ തന്നെ സംവിധാനവുമായി ഒരു ഭൗതിക ഇടപെടലാണ്. ഒരു കണത്തിന്റെ ചില ഗുണങ്ങളെ കൃത്യമായി നിർണ്ണയിക്കുന്ന രീതി മറ്റൊരു ഗുണത്തിന്റെ നിർണ്ണയശേഷിയെ ബാധിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം എന്റാംഗിൾമെന്റ് പോലുള്ള പ്രതിഭാസങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത സംവിധാനങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രമായ ഘടകങ്ങളായി കാണുന്ന സാധാരണബോധത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. ഇതൊന്നും “ബോധമാണ് ഭൗതികലോകത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്” എന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ വസ്തുവിന്റെ ഗുണങ്ങളെ അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാനാവില്ല എന്ന തിരിച്ചറിവിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.

ഇവിടെ മായാവാദവുമായി ഒരു രസകരമായ സാമ്യം കാണാം. നാം കാണുന്ന ലോകത്തിലെ ഓരോ വസ്തുവിനും സ്വതന്ത്രവും നിശ്ചലവുമായ ഒരു സത്തയുണ്ടെന്ന് കരുതുന്നത്, യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ബന്ധാത്മക സ്വഭാവത്തെ മറച്ചുവയ്ക്കാം. ഒരു മേശയെ ഒരു “വസ്തു”യായി കാണുന്നത് വ്യവഹാരതലത്തിൽ ശരിയാണ്. അതിന്മേൽ പുസ്തകം വയ്ക്കാം, അതിൽ ഇരിക്കാം, അതിന്റെ നീളവും ഭാരവും അളക്കാം. എന്നാൽ ഭൗതികതലത്തിൽ അതിന്റെ സത്ത ആറ്റങ്ങളുടെയും തന്മാത്രകളുടെയും ഇലക്ട്രോണുകളുടെയും ക്വാണ്ടം ഫീൽഡുകളുടെയും ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെയും വൈദ്യുതകാന്തിക ഇടപെടലുകളുടെയും സങ്കീർണ്ണബന്ധങ്ങളിൽനിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ മേശയുടെ പ്രത്യക്ഷരൂപം മായയല്ല; പക്ഷേ “മേശ ഒരു സ്വതന്ത്രവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ അന്തിമ സത്തയാണ്” എന്ന ധാരണയാണ് പരിമിതമായത്.

ഇതേ ആശയം ജീവശാസ്ത്രത്തിലും കാണാം. ഒരു ജീവിയെ ഒരു സ്വതന്ത്ര വസ്തുവായി കാണുന്നത് ദൈനംദിന വ്യവഹാരത്തിന് ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ജീവശാസ്ത്രപരമായി ഒരു ജീവി അതിന്റെ ജീനോമിന്റെ മാത്രം ഫലമല്ല. കോശങ്ങൾ, പ്രോട്ടീനുകൾ, ഹോർമോണുകൾ, നാഡീവ്യൂഹം, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, പോഷണം, പരിസ്ഥിതി, സാമൂഹിക ഇടപെടലുകൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ബന്ധമാണ് ജീവിയുടെ നിലനിൽപ്പിനെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. “ജീവി” എന്നത് ഈ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; അവയുടെ ചലനാത്മക സമഗ്രസംഘടനയാണ്. ഇവിടെ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷരൂപവും ആന്തരിക പ്രക്രിയയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മായയുടെ ദാർശനിക പ്രശ്നവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു.

എന്നാൽ ശാസ്ത്രത്തെ മായാവാദത്തിന്റെ തെളിവായി നേരിട്ട് ഉപയോഗിക്കുന്നത് ശരിയല്ല. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം “ലോകം മായയാണ്” എന്ന് പറയുന്നില്ല; അതുപോലെ നിരീക്ഷകന്റെ പങ്ക് എന്നത് മനുഷ്യബോധം ലോകത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന അർത്ഥവും നൽകുന്നില്ല. ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽനിന്ന് ആത്മീയ നിഗമനങ്ങളിലേക്ക് ചാടുന്നത് ക്വാണ്ടം മിസ്റ്റിസിസത്തിന്റെ ഒരു രൂപമായി മാറാം. കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ സമീപനം ഇതാണ്: ശാസ്ത്രം നമ്മുടെ സാധാരണബോധത്തിലെ നിശ്ചലവും സ്വതന്ത്രവുമായ വസ്തുക്കളുടെ ധാരണയെ ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ, മായാവാദത്തിലെ പ്രത്യക്ഷതയും പരമസത്തയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസത്തെ പുതിയൊരു ദാർശനിക ഭാഷയിൽ പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യാൻ അത് സഹായിക്കുന്നു.

അങ്ങനെ ശാസ്ത്രവും മായാവാദവും ഒരേ സിദ്ധാന്തമാണെന്ന് പറയേണ്ടതില്ല. അവയുടെ രീതികളും ലക്ഷ്യങ്ങളും വ്യത്യസ്തമാണ്. എന്നാൽ രണ്ടും ഒരു പൊതുവായ ദാർശനിക ചോദ്യത്തിലേക്ക് നമ്മെ നയിക്കുന്നു: നമുക്ക് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന രൂപവും അതിന്റെ പിന്നിലുള്ള യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എന്താണ്? ആധുനിക ശാസ്ത്രം ഈ ചോദ്യത്തിന് പരീക്ഷണാത്മകവും ഗണിതപരവുമായ ഉത്തരങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുന്നു; മായാവാദം അതിനെ അസ്തിത്വപരവും ബോധപരവുമായ തലത്തിൽ അന്വേഷിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടു അന്വേഷണങ്ങളെയും ഒരേ രീതിയിലാക്കാതെ, അവയ്ക്കിടയിലെ സംവാദത്തിനുള്ള ഒരു ദാർശനിക പാലമായി ഉപയോഗിക്കാവുന്നതാണ്.

മായയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ അടുത്ത പ്രധാന പ്രശ്നം കാരണതയാണ്. നമ്മുടെ ദൈനംദിന അനുഭവത്തിൽ ഓരോ സംഭവത്തിനും ഒരു കാരണം ഉണ്ടെന്ന് നാം കരുതുന്നു. വിത്തിൽനിന്ന് ചെടി വളരുന്നു, രോഗാണുവിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിൽ രോഗാവസ്ഥ ഉണ്ടാകുന്നു, ഒരു വസ്തുവിനെ തള്ളുമ്പോൾ അത് നീങ്ങുന്നു. ഈ കാരണ–ഫലബന്ധങ്ങളാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അന്വേഷണത്തിനും അടിസ്ഥാനമാകുന്നത്. എന്നാൽ കാരണതയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, “കാരണം” എന്ന് വിളിക്കുന്നതും “ഫലം” എന്ന് വിളിക്കുന്നതും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച സ്വതന്ത്ര വസ്തുക്കളല്ലെന്ന് കാണാം. ഒരു സംഭവം അടുത്ത സംഭവത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതോടൊപ്പം, മുൻകാല സാഹചര്യങ്ങളുമായും പരിസ്ഥിതിയുമായും അതിനെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ കാരണത ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവത്തിൽനിന്ന് മറ്റൊരു ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവത്തിലേക്കുള്ള രേഖീയ കൈമാറ്റമല്ല; അത് ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു ശൃംഖലയാണ്.

ഇവിടെ മായയുടെ മറ്റൊരു രൂപം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു ഫലത്തിന് ഒരേയൊരു കാരണം മാത്രമുണ്ടെന്ന് കരുതുന്നത് പലപ്പോഴും യാഥാർഥ്യത്തെ അമിതമായി ലളിതമാക്കുന്നു. ഒരു രോഗത്തെ ഒരു രോഗാണുവിന്റെ സാന്നിധ്യംകൊണ്ട് മാത്രം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല; ആതിഥേയന്റെ ജൈവഘടന, പ്രതിരോധപ്രവർത്തനം, പോഷണം, പരിസ്ഥിതി, പ്രായം, മറ്റ് രോഗാവസ്ഥകൾ തുടങ്ങിയ അനവധി ഘടകങ്ങൾ അതിൽ പങ്കുചേരാം. അതുപോലെ ഒരു സാമൂഹികസംഭവത്തെ ഒരൊറ്റ വ്യക്തിയുടെ തീരുമാനത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നതും അപൂർണ്ണമാണ്. ഓരോ ഫലവും പലതലങ്ങളിലുള്ള കാരണബന്ധങ്ങളുടെ സംഗമത്തിലാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തെ പൂർണ്ണമായ കാരണമായി കരുതുമ്പോൾ, അതിനു പിന്നിലുള്ള ബന്ധവ്യവസ്ഥ മറഞ്ഞുപോകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ കാരണതയെ ബഹുതലത്തിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണേണ്ടതുണ്ട്. താഴ്ന്നതലത്തിലെ ഒരു പ്രക്രിയ ഉയർന്നതലത്തിലെ ഘടനയെ സ്വാധീനിക്കാം; ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംഘടന വീണ്ടും താഴ്ന്നതലത്തിലെ ഘടകങ്ങളുടെ പെരുമാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിക്കാം. ഒരു കോശത്തിലെ തന്മാത്രാപ്രവർത്തനങ്ങൾ കോശത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു; എന്നാൽ കോശത്തിന്റെ സമഗ്രസംഘടന തന്നെ ആ തന്മാത്രകളുടെ പ്രവർത്തനപരമായ സാഹചര്യത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ കാരണം താഴേക്ക് മാത്രം സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒന്നല്ല; പലപ്പോഴും അത് വിവിധ തലങ്ങൾക്കിടയിൽ പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

ഇത് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ പ്രശ്നത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ തീരുമാനങ്ങൾ ശരീരവും മസ്തിഷ്കവും ജനിതകഘടകങ്ങളും സാമൂഹികപരിസ്ഥിതിയും മുൻ അനുഭവങ്ങളും സ്വാധീനിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, മനുഷ്യന് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ടോ? മറുവശത്ത്, എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളും പൂർണ്ണമായും മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടതാണെന്ന് പറഞ്ഞാൽ, വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരത, ഉത്തരവാദിത്തം, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് എന്നിവയെ എങ്ങനെ വിശദീകരിക്കും? ഇവിടെ “പൂർണ്ണ നിർണ്ണയവാദം”യും “പൂർണ്ണ സ്വാതന്ത്ര്യം”യും എന്ന രണ്ട് അറ്റങ്ങളിലേക്കും പോകാതെ, സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു emergent കഴിവായി കാണാം.

ഒരു മനുഷ്യൻ തന്റെ ജൈവഘടനയുടെയും സാമൂഹികപരിസ്ഥിതിയുടെയും അടിമ മാത്രമല്ല; അതേ സമയം അവയിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രനും അല്ല. ലഭിച്ച സാഹചര്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയിൽ ഇടപെടുകയും അവയെ ഭാഗികമായി മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന ശേഷിയാണ് പ്രായോഗിക സ്വാതന്ത്ര്യം. അതായത് സ്വാതന്ത്ര്യം കാരണതയുടെ അഭാവമല്ല; കാരണബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയിൽ സജീവമായി ഇടപെടാനുള്ള ശേഷിയാണ്. പ്രകൃതിനിയമങ്ങളിൽനിന്ന് പുറത്തുകടക്കുന്നതല്ല മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം; അവയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിലൂടെ അവയുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ മോക്ഷവും സ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മായയിൽ കഴിയുന്ന വ്യക്തി തന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളെയും ഭയങ്ങളെയും സാമൂഹികപങ്കുകളെയും സ്വതന്ത്രമായ “സ്വയം” എന്ന നിലയിൽ അനുഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയുടെ കാരണബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, അവയുമായി ഒരു പുതിയ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയും. ഒരു വികാരം ഉണ്ടാകുന്നത് നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയാതിരുന്നാലും, അതിനെ തിരിച്ചറിയുകയും അതിന്റെ കാരണങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും അതിനോടുള്ള പ്രതികരണം മാറ്റുകയും ചെയ്യാം. ഇവിടെ ജ്ഞാനം തന്നെ ഒരു പുതിയ കാരണശക്തിയായി മാറുന്നു.

അതിനാൽ മായയിൽനിന്നുള്ള മോചനം കാരണതയിൽനിന്നുള്ള രക്ഷപ്പെടലല്ല. മറിച്ച് അന്ധമായ കാരണബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് ബോധപൂർവമായ ഇടപെടലിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ്. യാഥാർഥ്യത്തെ അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളോടും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളോടും കൂടി തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, മനുഷ്യൻ തന്റെ ലോകത്തെ കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായി മാറ്റാനുള്ള കഴിവ് നേടുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ജ്ഞാനം മോചനത്തിന്റെ ഉപാധിയാകുന്നു—കാരണം യാഥാർഥ്യത്തെ ശരിയായി അറിയുക എന്നത് അതിൽ സജീവമായി ഇടപെടാനുള്ള പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു.

മായയെ വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിലെ ഒരു പ്രശ്നമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ സാമൂഹികവും ചരിത്രപരവുമായ തലങ്ങളെ അവഗണിക്കുന്നതാണ്. മനുഷ്യൻ ലോകത്തെ കാണുന്നത് വ്യക്തിപരമായ ഇന്ദ്രിയാനുഭവങ്ങളിലൂടെയും ചിന്തകളിലൂടെയും മാത്രമല്ല; ഭാഷ, സംസ്കാരം, കുടുംബം, വിദ്യാഭ്യാസം, മതം, സാമ്പത്തികസംവിധാനം, രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെയും ആണ്. അതിനാൽ സമൂഹം നിർമ്മിക്കുന്ന ആശയങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും പലപ്പോഴും വ്യക്തിക്ക് സ്വാഭാവികവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ യാഥാർഥ്യങ്ങളായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ അവ ചരിത്രപരമായി രൂപപ്പെട്ടവയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതിനെ പ്രകൃതിദത്തവും ശാശ്വതവുമായ ഒന്നായി കാണുന്നതും മായയുടെ ഒരു രൂപമാണ്.

പണത്തിന്റെ ഉദാഹരണം ഇതിന് വളരെ വ്യക്തമാണ്. ഒരു കടലാസ് നോട്ടിനോ ഒരു ഡിജിറ്റൽ അക്കത്തിനോ സ്വതന്ത്രമായ ഭൗതികമൂല്യം വളരെ കുറവായിരിക്കാം. എന്നാൽ കോടിക്കണക്കിന് ആളുകൾ അതിന്റെ മൂല്യം അംഗീകരിക്കുകയും സാമ്പത്തികസ്ഥാപനങ്ങൾ അതിനെ പിന്തുണയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനാൽ അത് യഥാർത്ഥ സാമൂഹികശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ പണം “മായ” എന്ന് പറഞ്ഞ് തള്ളിക്കളയാനാവില്ല. അതിന്റെ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യം മനുഷ്യരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ യഥാർത്ഥമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിനെ പ്രകൃതിയിൽ സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന ശാശ്വതസത്തയായി കാണുന്നതും തെറ്റാണ്. അതിന്റെ സത്ത സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലാണ്. മായ ഇവിടെ അസത്യത്തിൽ അല്ല, ചരിത്രപരമായ ഒരു നിർമ്മിതിയെ ശാശ്വതമായ സ്വാഭാവിക യാഥാർഥ്യമായി അനുഭവിക്കുന്നതിലാണ്.

ഇതേ രീതിയിൽ ജാതി, വർഗ്ഗം, രാഷ്ട്രം, നിയമം, സ്വത്ത്, അധികാരം തുടങ്ങിയ സാമൂഹികഘടനകളെയും പരിശോധിക്കാം. ഇവയെല്ലാം മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്നും ചരിത്രപരമായ സംഘർഷങ്ങളിൽനിന്നും സ്ഥാപനപരമായ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും രൂപപ്പെട്ടവയാണ്. എന്നാൽ ഒരിക്കൽ സ്ഥാപിതമായാൽ അവ വ്യക്തികളുടെ ബോധത്തിന് പുറത്തുള്ള ശക്തികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മനുഷ്യർ അവയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പിന്നീട് അവ മനുഷ്യരുടെ പെരുമാറ്റത്തെ തന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഇതൊരു ദ്വന്ദാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ഘടന സ്രഷ്ടാക്കളെ തന്നെ സ്വാധീനിക്കുകയും, പുതിയ മനുഷ്യപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ വീണ്ടും മാറുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇവിടെ മാർക്സിയൻ വിമർശനവും മായാവാദവും തമ്മിൽ ഒരു പ്രധാന സംഭാഷണസാധ്യത കാണാം. മാർക്സിയൻ ചിന്തയിൽ മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പലപ്പോഴും വസ്തുക്കളുടെ സ്വാഭാവിക ഗുണങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയെ വസ്തുവൽക്കരണംയും commodity fetishism-ഉം വഴി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. ഒരു വസ്തുവിന്റെ വില അതിന്റെ ഭൗതികഗുണത്തിൽനിന്ന് സ്വാഭാവികമായി ഉത്ഭവിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ അതിനു പിന്നിൽ മനുഷ്യരുടെ തൊഴിൽബന്ധങ്ങളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ചരിത്രപരമായ ഉൽപ്പാദനക്രമവുമുണ്ട്. മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ വസ്തുക്കളുടെ ബന്ധങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ, സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ആന്തരിക ഘടന മറഞ്ഞുപോകുന്നു. മായയെ ബന്ധങ്ങളുടെ യാഥാർഥ്യം മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന പ്രത്യക്ഷതയായി കാണുകയാണെങ്കിൽ, ഈ വിശകലനവുമായി ശക്തമായ സാമ്യം കാണാം.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു നിർണായക വ്യത്യാസവും നിലനിൽക്കുന്നു. മായയെ വെറും തെറ്റായ വിശ്വാസമായി കാണുന്നത് മതിയാകില്ല. സാമൂഹിക മായകൾക്ക് ഭൗതിക ശക്തിയുണ്ട്. ഒരു വ്യക്തി പണത്തിന്റെ സാമൂഹികസ്വഭാവം ബൗദ്ധികമായി മനസ്സിലാക്കിയാലും, അതിന്റെ സാമ്പത്തികശക്തിയിൽനിന്ന് ഉടൻ മോചിതനാകുന്നില്ല. ഒരു നിയമം മനുഷ്യനിർമ്മിതമാണെന്ന് അറിയുന്നതുകൊണ്ട് അതിന്റെ പ്രായോഗികപ്രഭാവം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. അതിനാൽ സാമൂഹിക മായയിൽനിന്നുള്ള മോചനം വ്യക്തിഗത ബോധപരിവർത്തനം മാത്രംകൊണ്ട് സാധ്യമല്ല; സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും സ്ഥാപനങ്ങളിലും ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളിലും മാറ്റം ആവശ്യമാണ്.

ഇവിടെ മോക്ഷത്തിന്റെ ആശയത്തിന് ഒരു സാമൂഹികപരിമാണം ലഭിക്കുന്നു. ഒരാൾ തന്റെ വ്യക്തിപരമായ അഹങ്കാരത്തെ മറികടന്നാലും, അവൻ ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ അനീതിയും ചൂഷണവും അസമത്വവും സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവയിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രനാകാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യബോധം വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിലേക്ക് മാത്രം തിരിയുന്ന ആത്മപരിശോധനയല്ല; പുറത്തുള്ള സാമൂഹികലോകത്തിന്റെ ഘടനകളെയും പരിശോധിക്കേണ്ട വിമർശനാത്മകബോധമാണ്. സ്വന്തം ബോധത്തിലെ മായകളെയും സമൂഹത്തിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങളിലെ മായകളെയും ഒരുമിച്ച് തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ മോചനത്തിന്റെ വഴി.

ഇങ്ങനെ മായയെ വ്യക്തിപരമായ ഭ്രമത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹികബോധത്തിലേക്കും അവിടെനിന്ന് ചരിത്രപരമായ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്കും വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ, “യാഥാർഥ്യം” എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. യാഥാർഥ്യം നമുക്ക് മുന്നിലുള്ള വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടം മാത്രമല്ല; അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹികവും ചരിത്രപരവും ഭൗതികവുമായ പ്രക്രിയകളുടെ സമഗ്രതയാണ്. ആ പ്രക്രിയകളെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന പ്രത്യക്ഷരൂപങ്ങളെ ഭേദിച്ച് അവയുടെ ആന്തരികബന്ധങ്ങളെ കണ്ടെത്തുകയാണ് വിമർശനാത്മക ജ്ഞാനം. അതുകൊണ്ട് മായയിൽനിന്നുള്ള മോചനം വ്യക്തിയുടെ ആത്മീയ ഉണർവ് മാത്രമല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ മാറ്റാനുള്ള ചരിത്രപരമായ ശേഷിയുടെ വളർച്ച കൂടിയാണ്.

മായയെ വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിലും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും മാത്രം ഒതുക്കാതെ ചരിത്രത്തിന്റെ ചലനത്തിലും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ ഒരു ഘടനയും ശാശ്വതമല്ല. കുടുംബരൂപങ്ങൾ, ഉൽപ്പാദനരീതികൾ, സ്വത്തുടമസ്ഥത, ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, നിയമങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവയെല്ലാം ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ടവയാണ്. എന്നാൽ ഒരു സാമൂഹികരൂപം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അത് മനുഷ്യർ നിർമ്മിച്ചതാണെന്ന ബോധം ക്രമേണ മങ്ങുകയും, അത് “സ്വാഭാവികമായും അനിവാര്യമായും ഇങ്ങനെയേ ഉണ്ടായിരിക്കൂ” എന്ന ധാരണ ശക്തമാവുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ചരിത്രപരമായ മറവിയെയും മായയുടെ ഒരു രൂപമായി കാണാം. അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മായ എന്നത് വ്യക്തിയുടെ തെറ്റായ ധാരണ മാത്രമല്ല; ചരിത്രത്തിൽ രൂപപ്പെട്ടതിനെ ചരിത്രാതീതവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഒന്നായി അനുഭവിക്കുന്ന ബോധാവസ്ഥ കൂടിയാണ്.

ഇവിടെ മാർക്സിയൻ ചരിത്രഭൗതികവാദവുമായി മായാവാദത്തിന് നിർണായകമായ ഒരു സംവാദസാധ്യത തുറക്കുന്നു. മനുഷ്യർ അവരുടെ സാമൂഹികജീവിതത്തെ സ്വയം നിർമ്മിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവർ നിർമ്മിച്ച സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പിന്നീട് അവർക്കു പുറത്തുള്ള ശക്തികളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ, വർഗ്ഗബന്ധങ്ങൾ, വിപണി, പണം, സ്വത്ത് എന്നിവ മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ടതാണെങ്കിലും, അവയ്ക്ക് പ്രകൃതിനിയമങ്ങളുടെ അനിവാര്യതയുള്ളതുപോലെ അനുഭവപ്പെടാം. അതിനാൽ ചരിത്രബോധത്തിന്റെ പ്രധാന ദൗത്യം നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കുകയല്ല, മറിച്ച് അതിന്റെ ഉത്ഭവവും ചലനവും ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും കണ്ടെത്തുകയാണ്.

ഇവിടെയാണ് ഡയലക്ടിക്സ് മായയുടെ പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നത്. ഒരു സാമൂഹികരൂപം ഒരേ സമയം യഥാർത്ഥവും താൽക്കാലികവുമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു പ്രത്യേക ഉൽപ്പാദനബന്ധം യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തികശക്തിയാണ്; അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അത് ശാശ്വതമല്ല. അതിന്റെ തന്നെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ പുതിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു സാമൂഹികരൂപത്തെ “മായ” എന്ന് വിളിച്ച് അതിന്റെ ഭൗതികശക്തി നിഷേധിക്കുന്നത് തെറ്റാണ്; അതിനെ ശാശ്വതസത്യമായി കാണുന്നതും തെറ്റാണ്. അത് ചരിത്രപരമായി യഥാർത്ഥവും ചരിത്രപരമായി പരിമിതവുമാണ്.

ഈ ആശയം അദ്വൈതത്തിലെ വ്യവഹാരികവും പരമാർത്ഥികവുമായ സത്യവ്യത്യാസവുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്താവുന്നതാണ്, എന്നാൽ രണ്ടിനെയും ഒരേ സിദ്ധാന്തമാക്കരുത്. അദ്വൈതത്തിൽ ബ്രഹ്മം പരമാർത്ഥിക സത്യവും ലോകം വ്യവഹാരിക സത്യവുമെന്ന രീതിയിലുള്ള തലവ്യത്യാസം കാണാം. മാർക്സിയൻ ഡയലക്ടിക്സിൽ മറുവശത്ത് ചരിത്രപരമായ ഭൗതികബന്ധങ്ങളാണ് വിശകലനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. അതിനാൽ ഒരു സമന്വിത ദൃഷ്ടിയിൽ “പരമസത്യം” എന്ന ആശയത്തെ ചരിത്രത്തിനപ്പുറമുള്ള നിശ്ചല സത്തയായി സ്ഥാപിക്കുന്നതിനുപകരം, ഓരോ പ്രത്യക്ഷരൂപത്തിന്റെയും പിന്നിലുള്ള കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിലേക്കുള്ള അന്വേഷണമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം.

ഇതിലൂടെ വിമോചനത്തിന്റെ അർത്ഥവും മാറുന്നു. സാമൂഹിക മായയിൽനിന്നുള്ള വിമോചനം വെറും “ലോകം മായയാണ്” എന്ന ബൗദ്ധിക തിരിച്ചറിവിലൂടെ സാധ്യമാകില്ല. ഒരു സാമൂഹികബന്ധം മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തെ യഥാർത്ഥമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, അതിന്റെ മായാത്മക സ്വഭാവം തിരിച്ചറിഞ്ഞശേഷം അതിനെ മാറ്റാനുള്ള ഭൗതികപ്രവർത്തനവും ആവശ്യമാണ്. ബോധവും പ്രവർത്തനവും ഇവിടെ പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്തവയാകുന്നു. യാഥാർഥ്യത്തെ ശരിയായി അറിയുക എന്നത് അതിന്റെ പരിവർത്തനസാധ്യതകളെയും തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്.

അതുകൊണ്ട് ചരിത്രവിമോചനം ഒരു മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച അന്തിമാവസ്ഥയിലേക്കുള്ള യാത്രയായി കാണേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യൻ പഴയ ബന്ധങ്ങളെ മറികടക്കുമ്പോൾ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു; പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ വീണ്ടും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നു. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ഈ ചലനമാണ് ചരിത്രത്തെ മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോകുന്നത്. ഒരു ഘടനയെ നിലനിർത്തുന്ന ശക്തികൾ അതിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ അതിനെ മാറ്റുന്ന ശക്തികളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിമോചനം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ അവസാനമല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രവും സൃഷ്ടിപരവുമായ സാമൂഹികരൂപങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള മനുഷ്യശേഷിയുടെ വികസനമാണ്.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ മായയെ തുളച്ചുകടക്കുക എന്നത് ലോകത്തിൽനിന്ന് പുറത്തേക്കു പോകുക എന്നതല്ല. മറിച്ച് ലോകത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷരൂപങ്ങൾക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ചരിത്രബന്ധങ്ങളെ കണ്ടെത്തുകയും, അവയെ മാറ്റാവുന്നതാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുകയാണ്. അപ്പോൾ ആത്മീയ വിമോചനവും സാമൂഹിക വിമോചനവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച മേഖലകളായി നിൽക്കേണ്ടതില്ല. സ്വയം തിരിച്ചറിയൽ, സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തെ തിരിച്ചറിയൽ, പ്രകൃതിയുമായുള്ള മനുഷ്യബന്ധത്തെ തിരിച്ചറിയൽ—ഇവയെല്ലാം ഒരേ സമഗ്രമായ വിമോചനപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളായി മാറുന്നു.

മായയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ചർച്ചയെ ഇനി ശാസ്ത്രീയ യാഥാർഥ്യബോധവുമായി കൂടുതൽ കൃത്യമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്: ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം മായാവാദത്തെ തെളിയിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയല്ല. എന്നാൽ ശാസ്ത്രം സാധാരണബോധത്തിലെ “വസ്തു”, “സ്ഥലം”, “സമയം”, “നിരീക്ഷണം”, “കാരണം” തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളെ എങ്ങനെ പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യാൻ നിർബന്ധിതമാക്കുന്നു എന്നത് മായ–യാഥാർഥ്യ പ്രശ്നവുമായി ദാർശനിക സംഭാഷണത്തിന് വളരെ പ്രയോജനകരമാണ്. അദ്വൈതത്തിൽ തന്നെ ലോകം പൂർണ്ണമായും അസത്തല്ല; അത് അനുഭവത്തിന്റെയും വ്യവഹാരത്തിന്റെയും തലത്തിൽ സാധുവാണെങ്കിലും പരമമായ സ്വതന്ത്രസത്തയല്ല എന്ന സൂക്ഷ്മമായ വ്യത്യാസം കാണാം. ശങ്കരന്റെ ചിന്തയെക്കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക ദാർശനിക പഠനങ്ങളും ഈ വ്യത്യാസത്തെ “വ്യവഹാരിക”വും “പരമാർത്ഥിക”വുമായ യാഥാർഥ്യങ്ങളുടെ തലങ്ങളായി വിശദീകരിക്കുന്നു.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പ്രധാന ആശയം ലഭിക്കുന്നു: പ്രത്യക്ഷതയെ നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല; പ്രത്യക്ഷതയുടെ ontological പരിധി തിരിച്ചറിയണം. ഒരു മേശ യഥാർത്ഥമാണ്. അതിന്മേൽ നമുക്ക് ഒരു പുസ്തകം വയ്ക്കാം; അതിന്റെ നീളം അളക്കാം; അതിന്റെ ഭാരം നിർണ്ണയിക്കാം. അതിനാൽ മേശയെ “ഭ്രമം” എന്നു വിളിക്കുന്നത് വ്യവഹാരതലത്തിൽ അർത്ഥശൂന്യമാണ്. എന്നാൽ മേശ സ്വതന്ത്രവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഒരു അന്തിമസത്തയാണ് എന്നു കരുതുന്നത് മറ്റൊരു പ്രശ്നമാണ്. ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള തലത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ, മേശ തന്മാത്രകളുടെയും ആറ്റങ്ങളുടെയും ഉപഅണുകണങ്ങളുടെയും ഫീൽഡുകളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും ഒരു സംഘടിതാവസ്ഥയായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ മേശയുടെ രൂപം യാഥാർഥ്യമാണ്; എന്നാൽ രൂപം തന്നെയാണ് മുഴുവൻ യാഥാർഥ്യം എന്ന ധാരണയാണ് പരിമിതം.

ഇത് അദ്വൈതത്തിലെ “മിഥ്യാ” എന്ന ആശയവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാവുന്ന ഒരു ഘടനയാണ്. മിഥ്യാ എന്നത് “ഒട്ടും ഇല്ലാത്തത്” എന്ന അർത്ഥത്തിലുള്ള അസത്ത് അല്ല. അനുഭവിക്കപ്പെടുകയും വ്യവഹാരത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിലും, സ്വതന്ത്രമായ പരമസത്തയില്ലാത്തത് എന്നതാണ് കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ അർത്ഥം. rope–snake ഉദാഹരണത്തിൽ പാമ്പിന്റെ അനുഭവം യാഥാർഥ്യമായി സംഭവിക്കുന്നു; ഭയം പോലും യഥാർത്ഥമാണ്. പക്ഷേ പാമ്പ് കയറിന്റെ സ്വതന്ത്രമായ ഒരു യാഥാർഥ്യമായി അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അതുപോലെ ലോകാനുഭവത്തെ മുഴുവനായും നിഷേധിക്കാതെ, അതിന്റെ സ്വതന്ത്രവും അന്തിമവുമായ സത്തയെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയാണ് അദ്വൈതത്തിന്റെ പ്രധാന തന്ത്രം.

എന്നാൽ ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന് ഒരു നിർണായക വ്യത്യാസം അവതരിപ്പിക്കാനാകും. അദ്വൈതത്തിന്റെ പരമാർത്ഥിക യാഥാർഥ്യം മാറ്റമില്ലാത്ത ബ്രഹ്മമായി നിർവചിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് യാഥാർഥ്യത്തെ ബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രക്രിയകളുടെയും നിരന്തരമായ രൂപാന്തരങ്ങളുടെയും സമഗ്രതയായി സമീപിക്കാം. അതിനാൽ മാറ്റത്തെ വെറും താഴ്ന്നതലത്തിലുള്ള പ്രത്യക്ഷതയായി തള്ളിക്കളയുന്നതിനുപകരം, മാറ്റം തന്നെയാണ് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവങ്ങളിലൊന്നെന്ന് അംഗീകരിക്കാം. ഇവിടെ “സ്ഥിരത” പോലും മാറ്റത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംഘടനയായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു.

ഈ വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനമാണ്. ബ്രഹ്മത്തെ മാറ്റമില്ലാത്ത അന്തിമസത്തയായി കരുതുമ്പോൾ, ലോകത്തിലെ മാറ്റം അതിന്റെ മേൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഒരു രൂപമായി വിശദീകരിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ മറിച്ച്, രൂപവും മാറ്റവും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കാനാവാത്തവയാണ്. ഒരു രൂപം എന്നത് ഒരു പ്രത്യേക കാലയളവിൽ സ്ഥിരത കൈവരിച്ച ചലനമാണ്. ഒരു ജീവി എന്നത് മാറ്റമില്ലാത്ത വസ്തുവല്ല; ഉപാപചയം, കോശപുനർനിർമ്മാണം, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള വിനിമയം, വിവരപ്രവാഹം എന്നിവ തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സംഘടനയാണ്. അതിന്റെ “സ്ഥിരത” മാറ്റത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; മാറ്റത്തെ ക്രമീകരിക്കുന്ന സംയോജകബലത്തിന്റെ താൽക്കാലിക വിജയമാണ്.

ഇവിടെയാണ് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും എന്ന ആശയങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ ആഴമുള്ള പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. സംയോജകബലം ഒരു ഘടനയെ തിരിച്ചറിയാവുന്ന രൂപത്തിൽ നിലനിർത്തുന്നു; വിയോജകബലം അതിനുള്ളിൽ വ്യതിയാനവും വിഘടനവും പുതിയ സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് ഈ രണ്ടിന്റെയും സജീവമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ്. പൂർണ്ണമായ സംയോജനം ഉണ്ടായാൽ മാറ്റമില്ലാത്ത ജഡതയിലേക്കും, പൂർണ്ണമായ വിയോജനം ഉണ്ടായാൽ ഘടനയുടെ തകർച്ചയിലേക്കും നീങ്ങും. ജീവനും പ്രകൃതിയും സമൂഹവും ഇതിന്റെ ഇടയിലുള്ള സജീവസന്തുലനങ്ങളാണ്.

ഇതിലൂടെ മായ എന്ന ആശയത്തെ ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ പുനർനിർവചിക്കാം: മായ എന്നത് പ്രത്യക്ഷതയുടെ അസത്യമല്ല; പ്രത്യക്ഷതയെ അതിന്റെ ആന്തരികബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് അന്തിമസത്യമായി കാണുന്ന ബോധത്തിന്റെ പരിമിതിയാണ്. നാം ഒരു വസ്തുവിനെ കാണുന്നു—അത് യഥാർത്ഥമാണ്. എന്നാൽ അതിന്റെ ഉത്ഭവവും ഘടനയും പരിസ്ഥിതിബന്ധങ്ങളും ചരിത്രവും ഭാവിസാധ്യതകളും കൂടി ഉൾക്കൊള്ളുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ യാഥാർഥ്യം കൂടുതൽ സമഗ്രമായി മനസ്സിലാകുന്നത്.

അതിനാൽ മായയിൽനിന്നുള്ള ജ്ഞാനത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയെ പ്രത്യക്ഷത → ബന്ധം → പ്രക്രിയ → സമഗ്രത എന്ന രീതിയിൽ അവതരിപ്പിക്കാം. ആദ്യം നാം രൂപത്തെ കാണുന്നു. തുടർന്ന് രൂപത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളെ കണ്ടെത്തുന്നു. പിന്നീട് ആ ബന്ധങ്ങളുടെ ചലനവും ചരിത്രവും മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ഒരു പ്രത്യേക വസ്തുവും സ്വതന്ത്രമായ ദ്വീപല്ലെന്നും, അത് ഉൾപ്പെടുന്ന സമഗ്രവ്യവസ്ഥയുടെ ഒരു താൽക്കാലിക സംഘടനയാണെന്നും തിരിച്ചറിയുന്നു. ഈ തിരിച്ചറിവിലാണ് മായയുടെ വിമർശനം ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണവുമായി യഥാർത്ഥ സംഭാഷണത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നത്.

അങ്ങനെ, മായയിൽനിന്നുള്ള മോചനം ലോകത്തെ അസത്യമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതല്ല; ലോകത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ യാഥാർഥ്യമായി കാണാനുള്ള ശേഷി വികസിപ്പിക്കുകയാണ്. പ്രത്യക്ഷതയെ നിഷേധിക്കുന്നതിലൂടെ അല്ല, പ്രത്യക്ഷതയ്ക്കുള്ളിലെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളെയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയും പരിവർത്തനങ്ങളെയും കണ്ടെത്തുന്നതിലൂടെയാണ് ആഴത്തിലുള്ള യാഥാർഥ്യബോധം രൂപപ്പെടുന്നത്.

മായയും ബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ് ഈ അന്വേഷണത്തിലെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ മേഖല. നാം ലോകത്തെ അനുഭവിക്കുന്നത് ബോധത്തിലൂടെയാണ്; എന്നാൽ ബോധം ലോകത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചുനിൽക്കുന്ന ഒന്നാണോ എന്ന ചോദ്യം ഇന്നും തത്ത്വചിന്തയിലും ശാസ്ത്രത്തിലും തുറന്നുകിടക്കുന്നു. അദ്വൈതം ബോധത്തെ അടിസ്ഥാന യാഥാർഥ്യമായി കാണുകയും, അനുഭവിക്കപ്പെടുന്ന ലോകത്തെ ബോധത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന നാമരൂപങ്ങളുടെ തലത്തിൽ വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ബോധത്തെ ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു സ്വതന്ത്ര സത്തയായി സ്ഥാപിക്കേണ്ടതില്ല. പകരം, വസ്തുവിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനാതലങ്ങളിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന, അതേ സമയം അവയെ സ്വാധീനിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ചലനാത്മക പ്രക്രിയയായി ബോധത്തെ സമീപിക്കാം.

ഇവിടെ “ബോധം എല്ലാം സൃഷ്ടിക്കുന്നു” എന്ന ലളിതമായ ആശയവും “ബോധത്തിന് യാതൊരു പ്രത്യേകതയുമില്ല” എന്ന മറ്റൊരു അറ്റവും ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്. മനുഷ്യബോധം ഒരു പാറയുടെ നിലനിൽപ്പുപോലെ അല്ല; എന്നാൽ അത് പാറയ്ക്കു പുറത്തുള്ള അതീന്ദ്രിയ സത്തയുമല്ല. നാഡീവ്യൂഹം, ശരീരം, പരിസ്ഥിതി, ഭാഷ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ഓർമ്മ, പഠനം തുടങ്ങിയ അനവധി ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരസംഘടനയിൽനിന്നാണ് മനുഷ്യബോധം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ബോധം ഭൗതികപ്രക്രിയകളിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലം ആണെന്ന് പറയാം. ഉയർന്നതലത്തിൽ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ അവ താഴ്ന്നതലങ്ങളുമായി ബന്ധം നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല.

ഒരു സംഗീതം ശബ്ദതരംഗങ്ങളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ഒരു അനുഭവസംഘടനയാണ്. ശബ്ദതരംഗങ്ങളെ അളക്കുന്നത് സംഗീതാനുഭവത്തെ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ സംഗീതം ശബ്ദതരംഗങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു അതീന്ദ്രിയ വസ്തുവാണെന്നും പറയാനാവില്ല. അതുപോലെ ബോധത്തിന്റെ ന്യൂറൽ അടിസ്ഥാനങ്ങളെ പഠിക്കുന്നത് ബോധത്തിന്റെ എല്ലാ അനുഭവപരമായ ഗുണങ്ങളും ഇതിനകം വിശദീകരിച്ചുവെന്ന് പറയാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ അതിനാൽ ബോധം ഭൗതികലോകത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒന്നാണെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യാനും കഴിയില്ല. ഇവിടെ തലവ്യത്യാസവും പരസ്പരാശ്രിതത്വവും ഒരുമിച്ച് അംഗീകരിക്കേണ്ടിവരുന്നു.

മായയുടെ പ്രശ്നം ഈ ഘട്ടത്തിൽ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമാകുന്നു. ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അനുഭവം ബോധത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ബോധത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ലോകം ബോധം സ്വമേധയാ സൃഷ്ടിച്ച ഒന്നാണെന്ന് പറയുന്നത് അതിരുകടന്ന നിഗമനമാണ്. ഒരു വസ്തുവിൽനിന്ന് വരുന്ന പ്രകാശം കണ്ണിൽ പ്രവേശിക്കുകയും, റെറ്റിനയിലെ കോശങ്ങളെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയും, നാഡീവ്യൂഹത്തിലൂടെ വിവരങ്ങൾ കൈമാറുകയും, മസ്തിഷ്കത്തിലെ സങ്കീർണ്ണമായ പ്രോസസ്സിംഗിലൂടെ ഒരു ദൃശ്യാനുഭവമായി രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ ബോധം പുറംലോകത്തിന്റെ ഒരു നിർജ്ജീവ കണ്ണാടിയല്ല; അതേ സമയം പുറംലോകത്തെ സ്വതന്ത്രമായി നിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു മാന്ത്രിക ശക്തിയുമല്ല. വസ്തുവും ജീവിയും ബോധവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് അനുഭവലോകം രൂപപ്പെടുന്നത്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ “ബന്ധാത്മക യാഥാർഥ്യം” എന്ന ആശയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം. ഒരു സത്തയെ അതിന്റെ എല്ലാ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും വേർതിരിച്ചെടുത്ത് പൂർണ്ണമായി നിർവചിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു ഇലക്ട്രോണിന്റെ ഗുണങ്ങളെ അതിന്റെ ഭൗതികപരിസരവും പരീക്ഷണക്രമവും പരിഗണിക്കാതെ എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരേ രീതിയിൽ നിർവചിക്കാനാകില്ല എന്നത് ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ചില വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ട വിഷയമാണ്. എന്നാൽ ഇതിനെ മനുഷ്യബോധം യാഥാർഥ്യത്തെ ഇഷ്ടാനുസരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന അർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കരുത്. ബന്ധാത്മകത എന്നത് യാഥാർഥ്യം ബന്ധങ്ങളിൽ പ്രകടമാകുന്നു എന്നതാണ്; ബോധം യാഥാർഥ്യത്തെ ഇഷ്ടാനുസരണം നിർമ്മിക്കുന്നു എന്നല്ല.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ആത്മബോധവും ലോകബോധവും തമ്മിലുള്ള വേർതിരിവും പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യാം. “ഞാൻ” എന്ന ബോധം ശരീരത്തിൽനിന്നും പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്നും സമൂഹത്തിൽനിന്നും സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ദ്വീപല്ല. നാം ആരാണെന്ന് നിർണ്ണയിക്കുന്നതിൽ നമ്മുടെ ശരീരവും ഓർമ്മകളും ഭാഷയും ബന്ധങ്ങളും ചരിത്രവും നിർണായകമാണ്. അതിനാൽ ആത്മജ്ഞാനം എന്നത് ഒരു നിശ്ചലമായ അന്തർആത്മാവിനെ കണ്ടെത്തുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; സ്വയം രൂപപ്പെടുന്ന ബന്ധവ്യവസ്ഥയെ തിരിച്ചറിയുന്നതും അതിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ഇവിടെ മായയെ കൂടുതൽ കൃത്യമായി നിർവചിക്കാം: ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് രൂപപ്പെട്ട ഒരു സത്തയെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ സത്തയായി അനുഭവിക്കുന്നതിലാണ് മായയുടെ അടിസ്ഥാനരൂപം. വ്യക്തി സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച സ്വതന്ത്ര വ്യക്തിയാണെന്ന ധാരണയും, ജീവി പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമാണെന്ന ധാരണയും, വസ്തു അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമാണെന്ന ധാരണയും ഇതിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളാണ്. ഈ തെറ്റായ സ്വാതന്ത്ര്യബോധമാണ് പിന്നീട് അഹങ്കാരത്തിലും വസ്തുവൽക്കരണത്തിലും സാമൂഹിക വേർതിരിവിലും പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള അകൽച്ചയിലും പ്രകടമാകുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് ബോധത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപം ലോകത്തിൽനിന്നുള്ള വേർതിരിവിന്റെ വർധനയല്ല; ബന്ധങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവിന്റെ വർധനയാണ്. “ഞാൻ” എന്നതിന്റെ പരിധി ശരീരത്തിൽനിന്ന് കുടുംബത്തിലേക്കും, സമൂഹത്തിലേക്കും, പ്രകൃതിയിലേക്കും, ഒടുവിൽ സമഗ്രമായ ജീവപ്രക്രിയയിലേക്കും വികസിക്കുമ്പോൾ ബോധത്തിന്റെ ഘടന തന്നെ മാറുന്നു. ഈ വികസനം ഒരു അതീന്ദ്രിയ യാത്രയായി കാണേണ്ടതില്ല; മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ജൈവ, സാമൂഹിക, സാംസ്കാരിക പരിണാമത്തിന്റെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള പ്രകടനമായി കാണാം.

അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മായ എന്നത് ബോധവും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വേർതിരിവിന്റെ തെറ്റായ നിശ്ചലീകരണം കൂടിയാണ്. ബോധം യാഥാർഥ്യത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; യാഥാർഥ്യം ബോധത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു, എന്നാൽ ബോധത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ മനുഷ്യൻ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചില തലങ്ങളെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് മനുഷ്യന്റെ അറിവിനെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ചരിത്രപരമായ പ്രവർത്തനശേഷിയെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നത്.

അതിനാൽ ജ്ഞാനം എന്നത് ലോകത്തെ ബോധത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുക അല്ല; ബോധം ലോകത്തിന്റെ തന്നെ ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുകയാണ്. ഈ തിരിച്ചറിവിൽ മായയുടെ വ്യക്തിപരമായും ആത്മീയമായും സാമൂഹികമായും ശാസ്ത്രീയമായും ഉള്ള തലങ്ങൾ ഒരേ ബന്ധാത്മക ചട്ടക്കൂടിൽ എത്തിച്ചേരുന്നു.

മായയുടെ പ്രശ്നത്തെ ഇനി മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാം. മനുഷ്യചരിത്രത്തിലെ വലിയൊരു ധാരണ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിഞ്ഞ ഒരു പ്രത്യേക സത്തയാണെന്നതാണ്. പ്രകൃതിയെ പുറത്തുള്ള ഒരു വിഭവശേഖരമായും മനുഷ്യനെ അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ബോധമുള്ള സത്തയായും കാണുന്ന സമീപനം ആധുനിക വ്യവസായവൽക്കരണത്തോടൊപ്പം കൂടുതൽ ശക്തമായി. എന്നാൽ ജീവശാസ്ത്രപരമായി മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുള്ളവനല്ല. മനുഷ്യശരീരം തന്നെ കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായുള്ള പരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്; ശരീരത്തിലെ ഓരോ തന്മാത്രയും പ്രകൃതിയുടെ ഭൗതികചക്രങ്ങളുടെ ഭാഗമാണ്; ശ്വാസം, ഭക്ഷണം, വെള്ളം, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, താപനില, പ്രകാശം എന്നിവയുമായുള്ള നിരന്തരമായ വിനിമയത്തിലൂടെയാണ് മനുഷ്യജീവിതം നിലനിൽക്കുന്നത്. അതിനാൽ മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള പൂർണ്ണമായ വേർതിരിവ് ഒരു യാഥാർഥ്യബന്ധമല്ല, മറിച്ച് ഒരു പ്രത്യേക ബോധനിർമ്മിതിയാണ്.

ഒരു മനുഷ്യൻ ശ്വസിക്കുന്ന ഓരോ നിമിഷവും അവന്റെ ശരീരവും അന്തരീക്ഷവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി ഭാഗികമായി ഇല്ലാതാകുന്നു. നാം പുറത്തുള്ള ഓക്സിജനെ ശരീരത്തിനുള്ളിലേക്ക് സ്വീകരിക്കുന്നു; കാർബൺ ഡൈഓക്സൈഡ് പുറത്തേക്ക് വിടുന്നു. ഭക്ഷണം ശരീരത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു; പിന്നീട് ശരീരത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിയിലേക്ക് തിരിച്ചുപോകുന്നു. ശരീരത്തിന്റെ “അകത്ത്” എന്നും “പുറത്ത്” എന്നും തോന്നുന്ന അതിർത്തികൾ യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിരന്തര വിനിമയത്തിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്ന ചലനാത്മക അതിർത്തികളാണ്. അതുകൊണ്ട് ജീവിയെ അടച്ചിട്ട ഒരു വസ്തുവായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള വസ്തുവിനിമയത്തിൽ സ്വയം നിലനിർത്തുന്ന ഒരു തുറന്ന സംവിധാനമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം.

ഇവിടെയാണ് മായയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന രൂപം വ്യക്തമാകുന്നത്. ഒരു ജീവി സ്വയം ഒരു സ്വതന്ത്രവും അടഞ്ഞതുമായ സത്തയാണെന്ന് അനുഭവപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ നിലനിൽപ്പ് തന്നെ അനവധി പുറംപ്രക്രിയകളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തിൽ മനുഷ്യകോശങ്ങളോടൊപ്പം ജീവിക്കുന്ന അനവധി സൂക്ഷ്മജീവികൾ ശരീരത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി അടുത്ത ബന്ധത്തിലാണ്. ആഹാരം, വെള്ളം, വായു, താപനില, പരിസ്ഥിതി എന്നിവ ഇല്ലാതെ വ്യക്തിജീവിതം നിലനിൽക്കില്ല. അതിനാൽ “ഞാൻ” എന്നത് ജീവശാസ്ത്രപരമായും ഒരു ബന്ധാത്മക സമഗ്രതയാണ്.

ഈ തിരിച്ചറിവ് പരിസ്ഥിതിദർശനത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. പ്രകൃതിയെ മനുഷ്യന്റെ പുറത്തുള്ള ഒരു വസ്തുവായി കാണുമ്പോൾ, പ്രകൃതിനശീകരണം മനുഷ്യജീവിതത്തിൽനിന്ന് വേറിട്ട ഒരു പ്രശ്നമായി തോന്നുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ പരിസ്ഥിതിയുടെ തകർച്ച മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം ജൈവഅടിത്തറയുടെ തകർച്ചയാണെന്ന് വ്യക്തമാകും. വായുമലിനീകരണം, ജലമലിനീകരണം, മണ്ണിന്റെ നാശം, ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെ കുറവ്, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം എന്നിവ “പുറത്തുള്ള പ്രകൃതിക്ക്” സംഭവിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളല്ല; അവ മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തിലും സമൂഹത്തിലും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിലും ഭാവിയിലും നേരിട്ട് പ്രവർത്തിക്കുന്ന പ്രക്രിയകളാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും വീണ്ടും പ്രയോജനകരമായ വിശകലനോപകരണങ്ങളാകുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ ജീവസംവിധാനങ്ങളിൽ സംയോജകബലം ഘടകങ്ങളെ ഒരു സമഗ്രസംവിധാനമായി നിലനിർത്തുന്നു; വിയോജകബലം വ്യതിയാനവും മത്സരവും വിഘടനവും പുതിയ രൂപങ്ങളുടെ ഉദയവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പരിസ്ഥിതിയിലെ വൈവിധ്യം വിയോജകതയുടെ പ്രകടനമാണ്; പരസ്പരാശ്രിതമായ പരിസ്ഥിതിസംവിധാനം സംയോജകതയുടെ പ്രകടനമാണ്. ഇവയിൽ ഒന്നിനെ ഇല്ലാതാക്കി മറ്റൊന്നിനെ മാത്രം നിലനിർത്താൻ ശ്രമിച്ചാൽ സംവിധാനം തകരും. അമിതമായ ഏകീകരണം വൈവിധ്യം ഇല്ലാതാക്കും; അമിതമായ വിഘടനം സമഗ്രസംവിധാനത്തെ തകർക്കും.

മനുഷ്യസമൂഹവും ഇതേ നിയമത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി പുറത്തല്ല. വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ പൂർണ്ണമായ സാമൂഹികവിഘടനം സമൂഹത്തെ അസ്ഥിരമാക്കും. മറുവശത്ത്, സമഗ്രതയുടെ പേരിൽ വ്യക്തിയുടെ വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതും അപകടകരമാണ്. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ ഏകത ഏകതാനതയല്ല. വൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടുള്ള പരസ്പരബന്ധമാണ് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഏകത. ഇതുതന്നെയാണ് പ്രകൃതിയിലും ജീവശാസ്ത്രത്തിലും സമൂഹത്തിലും കാണുന്ന ദ്വന്ദാത്മക സംഘടന.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മായയെ മനുഷ്യകേന്ദ്രിതത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ “ഉടമ” ആണെന്ന ധാരണ, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യ മനുഷ്യന്റെ പ്രകൃതിയിലുള്ള നിയന്ത്രണശേഷി വർധിപ്പിച്ചെങ്കിലും, അതിലൂടെ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രനായിട്ടില്ല. മറിച്ച് സാങ്കേതികശക്തി വർധിക്കുന്തോറും അതിന്റെ അനന്തരഫലങ്ങളോടുള്ള മനുഷ്യന്റെ ഉത്തരവാദിത്തവും വർധിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയെ നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള കഴിവ് പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി കൂടുതൽ ബോധപൂർവമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്.

അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രകൃതിയിൽനിന്നുള്ള വേർതിരിവിലല്ല. പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമായിരിക്കെ പ്രകൃതിയുടെ ചലനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി ബോധപൂർവം ഇടപെടാനുള്ള കഴിവിലാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ ജയിക്കുന്നവനല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ഒരു ആത്മബോധമുള്ള ഘടകമാണ്. മനുഷ്യബോധം പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുനിന്ന് വന്ന അത്ഭുതമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘമായ സംഘടനാപരിണാമത്തിൽ ഉയർന്നുവന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണമാണ്.

ഇങ്ങനെ മായയുടെ വിമർശനം മനുഷ്യനെ ലോകത്തിൽനിന്നും പ്രകൃതിയിൽനിന്നും വേർതിരിക്കുന്ന എല്ലാ കൃത്രിമ അതിർത്തികളെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. വ്യക്തിയും സമൂഹവും, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും, ബോധവും ഭൗതികതയും, ഭാഗവും സമഗ്രതയും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച മേഖലകളല്ല. അവ തമ്മിലുള്ള അതിർത്തികൾ യാഥാർഥ്യമാണെങ്കിലും അവ തുറന്നതും ചലനാത്മകവും പരസ്പരപ്രവേശനമുള്ളതുമാണ്. ഈ അതിർത്തികളെ നിശ്ചലവും പരമവുമായ വേർതിരിവുകളായി കാണുന്നതാണ് മായയുടെ ആഴത്തിലുള്ള രൂപം.

അതിനാൽ മായയിൽനിന്നുള്ള മോചനം ലോകത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിലല്ല, ലോകവുമായി നമ്മുടെ യഥാർത്ഥ ബന്ധത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നതിലാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടിതമായ ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്. വ്യക്തി സമൂഹത്തിന് പുറത്തല്ല; സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു സജീവസംഘടനയാണ്. ബോധം ലോകത്തിന് പുറത്തല്ല; ലോകത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനാതലമാണ്. ഈ ബന്ധാത്മക തിരിച്ചറിവാണ് മായാവാദത്തെ ഒരു ആധുനിക ദ്വന്ദാത്മക പ്രകൃതിദർശനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഏറ്റവും ശക്തമായ പാലം.

മായയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ നാമവും രൂപവും എന്ന ആശയം പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. നാം ലോകത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നത് വസ്തുക്കൾക്ക് പേരിടുകയും അവയെ പ്രത്യേക രൂപങ്ങളായി വേർതിരിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടാണ്. “മരം”, “കല്ല്”, “മനുഷ്യൻ”, “ജീവി”, “രോഗം”, “സമൂഹം” തുടങ്ങിയ ഓരോ പദവും ഒരു സങ്കീർണ്ണ യാഥാർഥ്യത്തെ ഒരു തിരിച്ചറിയാവുന്ന ഘടകമായി ചുരുക്കുന്നു. ഈ ചുരുക്കൽ ഇല്ലാതെ മനുഷ്യന് ലോകത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ നാമകരണം മായയല്ല; അത് മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെയും ആശയവിനിമയത്തിന്റെയും അനിവാര്യ ഉപകരണമാണ്. എന്നാൽ പേര് തന്നെയാണ് വസ്തുവിന്റെ പൂർണ്ണ യാഥാർഥ്യം എന്നു കരുതുമ്പോൾ പ്രശ്നം ആരംഭിക്കുന്നു.

ഒരു “മരം” എന്ന പദം അനവധി ജീവശാസ്ത്രപരമായ പ്രക്രിയകളെ ഒരൊറ്റ ആശയത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നു. വേരുകൾ, ഇലകൾ, തണ്ടുകൾ, കോശങ്ങൾ, ജീനുകൾ, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, ജലവിനിമയം, പ്രകാശസംശ്ലേഷണം, മണ്ണുമായുള്ള ബന്ധം, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടൽ—ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് നാം “മരം” എന്ന് വിളിക്കുന്ന ജീവസംവിധാനം രൂപപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ “മരം” എന്ന വാക്ക് ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നില്ല. അത് ഒരു അറിവിന്റെ ഭൂപടം മാത്രമാണ്; പ്രദേശം തന്നെയല്ല. അതുപോലെ “മനുഷ്യൻ” എന്ന പദം ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജൈവഘടന, മനസ്സ്, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ചരിത്രം, സംസ്കാരം എന്നിവയുടെ സമഗ്രതയെ പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നില്ല.

ഇവിടെയാണ് ഭാഷയും മായയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാകുന്നത്. ഭാഷ യാഥാർഥ്യത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുകയും അതേ സമയം അതിനെ മറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു വാക്ക് ഒരു പ്രത്യേക വശത്തെ വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു; അതോടൊപ്പം അതിന്റെ മറ്റു വശങ്ങളെ പശ്ചാത്തലത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. “വ്യക്തി” എന്ന പദം വ്യക്തിയുടെ സ്വതന്ത്രതയെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മറച്ചുവയ്ക്കാം. “സമൂഹം” എന്ന പദം സമഗ്രതയെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു; എന്നാൽ വ്യക്തികളുടെ പ്രത്യേകതകൾ മറച്ചുവയ്ക്കാം. അതിനാൽ ഓരോ ആശയവും ഒരു പ്രത്യേക ദൃഷ്ടികോണത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ അറിവിന്റെ തലവ്യത്യാസം എന്ന് വിളിക്കാം. ഒരു പ്രതിഭാസത്തെ ഒരു തലത്തിൽ ശരിയായി വിവരിക്കുന്ന ആശയം മറ്റൊരു തലത്തിൽ അപര്യാപ്തമായേക്കാം. ഒരു ജീവശാസ്ത്രജ്ഞന് “കോശം” എന്ന ആശയം അനിവാര്യമാണ്; എന്നാൽ ഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞന് അതേ കോശത്തെ തന്മാത്രകളുടെയും ആറ്റങ്ങളുടെയും ഭൗതികസംഘടനയായി പഠിക്കേണ്ടിവരും. അതുപോലെ സാമൂഹ്യശാസ്ത്രജ്ഞന് “വർഗ്ഗം” എന്ന ആശയം ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ മനഃശാസ്ത്രത്തെ വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ അതിനൊപ്പം മറ്റു തലങ്ങളിലുള്ള ആശയങ്ങളും ആവശ്യമാണ്. ഒരു തലത്തിലെ സത്യം മറ്റൊരു തലത്തിൽ അസത്യമാകുന്നില്ല; അതിന്റെ പരിധി മാറുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രീയ ആശയങ്ങളും മായയുടെ പരിധിയിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി പുറത്തല്ല. ശാസ്ത്രം തെറ്റായതിനാലല്ല ഇത്. മറിച്ച്, ശാസ്ത്രീയ മാതൃകകൾ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചില ഘടനകളെ കൃത്യമായി പിടിച്ചെടുക്കുന്നുവെങ്കിലും, ഒരു മാതൃക ഒരിക്കലും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണതയുമായി തുല്യമല്ല. ന്യൂട്ടണിയൻ മെക്കാനിക്സ് ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അത്യന്തം കൃത്യമാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ പരിധികൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞതോടെയാണ് ആപേക്ഷികതയും ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തവും വികസിച്ചത്. പുതിയ സിദ്ധാന്തം പഴയതിനെ വെറും “അസത്യം” എന്ന് ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ സാധുതയുള്ള പരിധിയെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ചട്ടക്കൂടിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.

ഇതിലൂടെ സത്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചും ഒരു പ്രധാന തിരിച്ചറിവ് ലഭിക്കുന്നു. സത്യം എന്നത് ഒരു വാക്കിലോ ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിലോ ഒരു പ്രതിമയിലോ പൂർണ്ണമായി അടച്ചുപൂട്ടാവുന്ന ഒന്നല്ല. ഒരു സിദ്ധാന്തം യാഥാർഥ്യത്തിലെ ചില ബന്ധങ്ങളെ ശരിയായി പിടിച്ചെടുക്കുമ്പോൾ അത് സത്യമാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രയോഗപരിധി മറന്നാൽ അതേ സത്യം ഒരു ഡോഗ്മയായി മാറുന്നു. ഡോഗ്മ എന്നത് സത്യത്തിന്റെ നിശ്ചലീകരണമാണ്. ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന അറിവ് പുതിയ തെളിവുകളോടും പുതിയ അനുഭവങ്ങളോടും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളോടും പ്രതികരിച്ച് സ്വയം തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കും.

ഇവിടെയാണ് മായയും ഡോഗ്മയും തമ്മിൽ അടുത്ത ബന്ധം കാണുന്നത്. മായ വെറും ഇന്ദ്രിയഭ്രമമല്ല; ഒരു പരിമിതമായ പ്രതിനിധാനത്തെ സമ്പൂർണ്ണ യാഥാർഥ്യമായി കരുതുന്നതും മായയാണ്. മതപരമായ ആശയങ്ങൾക്കും ഇത് ബാധകമാണ്; ശാസ്ത്രീയ ആശയങ്ങൾക്കും രാഷ്ട്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങൾക്കും സാമൂഹികവിശ്വാസങ്ങൾക്കും വ്യക്തിപരമായ ആത്മധാരണകൾക്കും ഇത് ബാധകമാണ്. ഒരു ആശയം യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നിടത്തോളം അത് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉപകരണമാണ്. അതിന്റെ പരിധി മറന്ന് അതിനെ അന്തിമസത്യമായി സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ അത് മായയുടെ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം ആശയങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതല്ല; ആശയങ്ങളെയും അവയുടെ പരിധികളെയും ഒരുമിച്ച് തിരിച്ചറിയുന്നതാണ്. നാമരൂപങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ അവയ്ക്ക് പിന്നിലുള്ള ചലനത്തെ മറക്കരുത്. ആശയങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ അവയെ യാഥാർഥ്യത്തിന് പകരം വയ്ക്കരുത്. ശാസ്ത്രീയ മാതൃകകൾ ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ അവയുടെ പ്രയോഗപരിധി മറക്കരുത്. ഭാഷ ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ ഭാഷയിൽ പിടിക്കപ്പെടാത്ത അനുഭവങ്ങളെയും ബന്ധങ്ങളെയും നിഷേധിക്കരുത്.

ഈ നിലയിൽ മായാവാദത്തിന്റെ “നാമരൂപം” എന്ന ആശയം ആധുനിക അറിവുശാസ്ത്രവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന നിഗമനത്തിലെത്താം: ലോകത്തെ നാം തിരിച്ചറിയുന്ന ഓരോ പേര് ഒരു വേർതിരിവും ഓരോ വേർതിരിവ് ഒരു ബന്ധവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അറിവ് എന്നത് വേർതിരിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്; എന്നാൽ സമഗ്രമായ ജ്ഞാനം ആ വേർതിരിവുകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വീണ്ടും കണ്ടെത്തുന്നതിലൂടെയാണ് പൂർത്തിയാകുന്നത്. അതിനാൽ മായയെ അതിജീവിക്കുക എന്നത് നാമരൂപങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല—അവയുടെ പിന്നിലുള്ള ചലനാത്മക സമഗ്രതയെ തിരിച്ചറിയുകയാണ്.

ഇതാണ് “മായയിൽനിന്ന് യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക്” എന്ന യാത്രയുടെ ഒരു പ്രധാന ഘട്ടം: രൂപത്തെ കാണുക, പേരിടുക, അതിന്റെ പ്രയോജനം തിരിച്ചറിയുക, പിന്നെ ആ രൂപത്തെ അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുക. അപ്പോൾ ലോകം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല. മറിച്ച്, മുമ്പ് നിശ്ചലമായി തോന്നിയ ലോകം ബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രക്രിയകളുടെയും നിരന്തരമായ സൃഷ്ടിപരമായ ചലനമായി കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

മായയുടെ സ്വഭാവം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ കാലം എന്ന അനുഭവത്തെയും പരിശോധിക്കണം. മനുഷ്യന്റെ ദൈനംദിനബോധത്തിൽ ഭൂതകാലം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്നിങ്ങനെ സമയം വ്യക്തമായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇന്നലെ കഴിഞ്ഞുപോയി, ഇന്ന് സംഭവിക്കുന്നു, നാളെ വരാനിരിക്കുന്നു എന്ന അനുഭവം നമ്മുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ ഭൗതികലോകത്തെയും ജീവലോകത്തെയും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ “ഒരു നിമിഷം” എന്നത് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച ഒരു വസ്തുവല്ലെന്നും, ഓരോ നിമിഷവും മുൻ അവസ്ഥകളിൽനിന്ന് രൂപപ്പെട്ടതും അടുത്ത അവസ്ഥകളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നതുമാണെന്നും കാണാം. അതിനാൽ സമയം വെറും പുറത്തുനിന്ന് ഒഴുകുന്ന ഒരു നദിയല്ല; മാറ്റങ്ങളുടെ ക്രമബന്ധത്തിൽനിന്നാണ് സമയാനുഭവം രൂപപ്പെടുന്നത്.

നമ്മുടെ “വർത്തമാനം” പോലും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു വിശാലമായ പ്രക്രിയയുടെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗമാണ്. ഒരു നാഡീവ്യൂഹപ്രതികരണം ഒരു ഒറ്റ നിമിഷത്തിൽ പൂർണ്ണമായി സംഭവിക്കുന്നില്ല; മുൻ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിവരങ്ങളും ഇപ്പോഴത്തെ ഉത്തേജനങ്ങളും പ്രതീക്ഷകളും ചേർന്നാണ് അനുഭവം രൂപപ്പെടുന്നത്. ഓർമ്മ ഭൂതകാലത്തെ വർത്തമാനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു; പ്രതീക്ഷ ഭാവിയെ വർത്തമാനത്തിൽ മുൻകൂട്ടി നിർമ്മിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തിലെ സമയം ഒരു ശുദ്ധമായ ഘടികാരസൂചികയല്ല; ഓർമ്മ, പ്രതീക്ഷ, മാറ്റം, പ്രവർത്തനം എന്നിവയുടെ സംയോജിത പ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെയാണ് മായയുടെ മറ്റൊരു രൂപം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്: താൽക്കാലിക സ്ഥിരതയെ ശാശ്വതസ്ഥിരതയായി കാണുക. ഒരു മനുഷ്യൻ ബാല്യത്തിൽനിന്ന് വാർദ്ധക്യത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ “ഞാൻ അതേ വ്യക്തിയാണ്” എന്ന് പറയുന്നു. ഒരു നദി നിരന്തരം മാറുന്നു, പക്ഷേ നദിയുടെ പേര് നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹം തലമുറകളിലൂടെ മാറുന്നു, എന്നിട്ടും രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പേരും സ്ഥാപനങ്ങളും തുടർച്ചയായി നിലനിൽക്കുന്നുവെന്ന് തോന്നുന്നു. ഈ തുടർച്ച അസത്യമല്ല. എന്നാൽ അത് മാറ്റത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന ഒരു നിശ്ചല സത്തയുമല്ല. തുടർച്ച തന്നെ മാറ്റത്തെ ക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.

ഇത് ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രത്യേകിച്ച് വ്യക്തമാണ്. ഒരു ജീവിയുടെ നിലനിൽപ്പ് അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ ഒരിക്കലും മാറാതിരിക്കുന്നതിനാലല്ല; മറിച്ച് അവ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും ഒരു പ്രത്യേക സംഘടന നിലനിർത്തപ്പെടുന്നതിനാലാണ്. കോശങ്ങളിൽ തന്മാത്രകൾ പുതുക്കപ്പെടുന്നു, ഊർജം ശരീരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയും പുറത്തേക്ക് പോകുകയും ചെയ്യുന്നു, കോശങ്ങൾ വിഭജിക്കുകയും നശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നിട്ടും ജീവി ഒരു ഏകീകൃത വ്യക്തിയായി നിലനിൽക്കുന്നു. അതായത് ജീവന്റെ സ്ഥിരത മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; മാറ്റത്തെ ക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സംയോജകതയാണ്.

ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള തുടർച്ചയായ സംഘർഷമായി കാണാം. വിയോജകബലം പഴയ ഘടനകളിൽ വ്യതിയാനവും മാറ്റവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സംയോജകബലം പുതിയ ഘടകങ്ങളെ ഒരു ക്രമത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു ഘടന നിലനിൽക്കുന്നത് ഈ രണ്ടിന്റെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനം തുടരുന്നതിനാലാണ്. അതിനാൽ ഒരു ജീവിയോ സമൂഹമോ വ്യക്തിയോ ഒരു നിശ്ചല “വസ്തു”യല്ല; കാലത്തിലൂടെ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ വീക്ഷണം അദ്വൈതത്തിലെ മാറ്റമില്ലാത്ത ബ്രഹ്മസങ്കൽപ്പത്തോടും ഒരു പ്രധാന സംവാദം തുറക്കുന്നു. ബ്രഹ്മത്തെ കാലാതീതവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ പരമസത്തയായി കാണുമ്പോൾ, സമയം ലോകത്തിന്റെ വ്യവഹാരതലത്തിലെ പ്രത്യക്ഷതയായി മാറുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് സമയം ഉൾപ്പെടെയുള്ള മാറ്റത്തെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ ചലനത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നില്ല. ഇവിടെ പരമസത്യം ഒരു മാറ്റരഹിത പശ്ചാത്തലമല്ല; മറിച്ച് മാറ്റങ്ങളെയും അവയിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുന്ന സ്ഥിരതകളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമഗ്രമായ യാഥാർഥ്യപ്രക്രിയയാണ്.

ഇതിലൂടെ “ശാശ്വതത” എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം നൽകാം. ശാശ്വതം എന്നത് ഒരിക്കലും മാറാത്ത ഒന്നായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഒരു രൂപം അനന്തമായി നിലനിൽക്കുന്നതിലല്ല അതിന്റെ ശാശ്വതത; മറിച്ച് രൂപങ്ങൾ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും പ്രക്രിയ തുടർന്നുനിൽക്കുന്നതിലായിരിക്കാം. ജീവൻ വ്യക്തിജീവികളുടെ മരണത്തെ അതിജീവിച്ച് പരിണാമപ്രക്രിയയായി തുടരുന്നു. അറിവ് വ്യക്തികളുടെ പരിമിതമായ ജീവിതത്തെ മറികടന്ന് തലമുറകളിലൂടെ വികസിക്കുന്നു. സംസ്കാരം രൂപം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനമായി തുടരുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ശാശ്വതത നിശ്ചലതയല്ല; തുടർച്ചയായ സൃഷ്ടിയാണ്.

മായയുടെ പ്രശ്നം ഇവിടെ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഒരു പ്രത്യേക നിമിഷത്തെ അന്തിമസത്യമായി കാണുമ്പോൾ, അതിന്റെ ചരിത്രവും ഭാവിസാധ്യതകളും നമുക്ക് മറഞ്ഞുപോകുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ വർത്തമാനവും ഒരു പ്രക്രിയയുടെ ഫലവും മറ്റൊരു പ്രക്രിയയുടെ തുടക്കവുമാണ്. ഒരു വിത്ത് ഒരു വൃക്ഷത്തിന്റെ ഭൂതകാലവും ഭാവിയും ഒരേസമയം വഹിക്കുന്നതുപോലെ, ഓരോ വർത്തമാനാവസ്ഥയിലും മുൻകാല കാരണങ്ങളുടെ അടയാളങ്ങളും ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യം ഒരു “ഇപ്പോൾ” എന്ന നിശ്ചലബിന്ദുവല്ല; ഭൂതകാലം, വർത്തമാനം, ഭാവി എന്നിവയുടെ സജീവമായ പരസ്പരബന്ധമാണ്.

ഇതിന്റെ ദാർശനിക പ്രത്യാഘാതം വളരെ വലുതാണ്. നാം വ്യക്തിയെ ഒരു നിശ്ചല വ്യക്തിത്വമായി കാണുമ്പോൾ അവന്റെ ചരിത്രത്തെ മറക്കുന്നു; ഒരു സമൂഹത്തെ നിശ്ചലമായ സ്ഥാപനമായി കാണുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉത്ഭവവും ഭാവിസാധ്യതകളും മറക്കുന്നു; പ്രകൃതിയെ സ്ഥിരമായ വിഭവശേഖരമായി കാണുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിണാമവും പുനർജനനപരിധികളും മറക്കുന്നു. അതിനാൽ കാലത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല മായയിൽനിന്നുള്ള മോചനം; ഓരോ സത്തയെയും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ ചലനത്തിൽ കാണുകയാണ്.

അങ്ങനെ യാഥാർഥ്യം നിശ്ചലമായ ഒരു “ഇരിപ്പ്” അല്ല, മറിച്ച് നിലനിൽപ്പും മാറ്റവും ഒരേ പ്രക്രിയയുടെ രണ്ട് വശങ്ങളായുള്ള ചലനാത്മക സത്തയാണ്. മായ സ്ഥിരതയെ മാറ്റത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു; ജ്ഞാനം സ്ഥിരത എങ്ങനെ മാറ്റത്തിൽനിന്ന് ഉദിക്കുന്നു എന്ന് കാണുന്നു. മായ വർത്തമാനത്തെ അന്തിമമാക്കുന്നു; ജ്ഞാനം വർത്തമാനത്തിനുള്ളിൽ ഭൂതകാലത്തെയും ഭാവിയെയും തിരിച്ചറിയുന്നു. മായ രൂപത്തെ നിശ്ചലമാക്കുന്നു; ഡയലക്ടിക്കൽ യാഥാർഥ്യബോധം രൂപത്തിനുള്ളിലെ ചലനത്തെ കണ്ടെത്തുന്നു. ഇതാണ് കാലത്തിന്റെ തലത്തിൽ മായയെ അതിജീവിക്കുന്നതിന്റെ അർത്ഥം.

മായയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള പ്രശ്നം മനുഷ്യന്റെ മരണബോധത്തിൽ ഏറ്റവും തീവ്രമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. “ഞാൻ” എന്ന വ്യക്തിത്വം സ്ഥിരമാണെന്ന അനുഭവമാണ് മരണഭയത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന അടിത്തറ. ശരീരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണെങ്കിലും, ജീവിതത്തിന്റെ തുടർച്ച നമ്മെ ഒരു ഏകീകൃത വ്യക്തിയായി അനുഭവിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് മരണം വരുമ്പോൾ ഈ തുടർച്ച പൂർണ്ണമായി അവസാനിക്കുന്നു എന്ന ആശയം ശക്തമായ അസ്തിത്വഭയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മറുവശത്ത്, ആത്മാവ് ശരീരത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ശാശ്വതസത്തയാണെന്ന വിശ്വാസം മരണത്തെ ഒരു പരിവർത്തനമായി കാണാനുള്ള ആശ്വാസം നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഈ രണ്ടു നിലപാടുകൾക്കിടയിൽ ഒരു മൂന്നാമത്തെ ദാർശനിക സാധ്യതയും ഉണ്ട്: വ്യക്തിയുടെ തുടർച്ചയെ നിഷേധിക്കാതെയും അതിനെ ഒരു മാറ്റമില്ലാത്ത സത്തയായി കണക്കാക്കാതെയും മനസ്സിലാക്കുക.

ജീവശാസ്ത്രപരമായി വ്യക്തിജീവിതം ഒരു അടഞ്ഞ സംഭവമല്ല. ജനിക്കുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ വ്യക്തിയുടെ ശരീരഘടന മുൻതലമുറകളുടെ ജൈവചരിത്രത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ജനനശേഷം മാതാപിതാക്കൾ, സമൂഹം, ഭക്ഷണം, പരിസ്ഥിതി, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭാഷ, സംസ്കാരം എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ ശരീരത്തെയും മനസ്സിനെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. വ്യക്തി മരിച്ചശേഷവും അവന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതത്തിൽ തുടർന്നേക്കാം. അവൻ നൽകിയ അറിവ്, സൃഷ്ടികൾ, ബന്ധങ്ങൾ, സാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങൾ, മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവ പുതിയ പ്രക്രിയകളുടെ കാരണങ്ങളായി മാറുന്നു. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ ജൈവജീവിതം അവസാനിക്കുമ്പോഴും അവന്റെ കാരണാത്മക സ്വാധീനം പൂർണ്ണമായി അവസാനിക്കണമെന്നില്ല.

ഇവിടെ “അമരത്വം” എന്ന ആശയത്തെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം. വ്യക്തിപരമായ ബോധം ശരീരമരണത്തിന് ശേഷം അതേ രൂപത്തിൽ അനന്തമായി തുടരുന്നു എന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിച്ചിട്ടില്ല. അതിനാൽ അതിനെ ശാസ്ത്രീയ സത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. എന്നാൽ ഒരു വ്യക്തി ലോകത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു എന്നും പറയാനാവില്ല. ശരീരത്തിലെ തന്മാത്രകൾ പ്രകൃതിയുടെ ഭൗതികചക്രങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; ജനിതകവിവരത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം സന്തതികളിലൂടെ തുടരുന്നു; സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ മറ്റുള്ളവരിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വ്യക്തി സമഗ്രമായ പ്രകൃതി–സാമൂഹിക പ്രക്രിയയുടെ ഒരു താൽക്കാലിക സംഘടനയാണ്.

ഇത് അദ്വൈതത്തിലെ ആത്മ–ശരീര വ്യത്യാസവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം വ്യക്തമാകും. അദ്വൈതത്തിൽ ആത്മൻ ജനനമരണങ്ങൾക്ക് അതീതമായ സാക്ഷിസത്തയായി കാണപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനത്തിൽ അതേ ആശയത്തെ ഒരു മാറ്റമില്ലാത്ത വ്യക്തിസത്തയായി സ്വീകരിക്കേണ്ടതില്ല. പകരം, “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവത്തിന്റെ തുടർച്ച എങ്ങനെ ജൈവവും നാഡീവ്യൂഹപരവും സാമൂഹികവുമായ പ്രക്രിയകളിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്നു എന്ന് അന്വേഷിക്കാം. അതിനാൽ വ്യക്തിയുടെ തുടർച്ച യാഥാർഥ്യമാണ്, പക്ഷേ അത് ബന്ധാത്മകവും പ്രക്രിയാത്മകവുമായ യാഥാർഥ്യമാണ്.

മരണത്തെ ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, ജീവനും മരണവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തിയും പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. ജീവൻ എന്നത് പദാർത്ഥത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനയാണ്. ആ സംഘടന നിലനിൽക്കുന്നത് ഊർജവും പദാർത്ഥവും വിവരവും പരിസ്ഥിതിയുമായി നിരന്തരം കൈമാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴാണ്. മരണം എന്നത് ഈ സംഘടനയുടെ ആ പ്രത്യേക സ്വയംനിലനിർത്തൽ പ്രക്രിയയുടെ തകർച്ചയാണ്. എന്നാൽ പദാർത്ഥം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അത് പുതിയ ഭൗതികപ്രക്രിയകളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. വിവരത്തിന്റെ ചില രൂപങ്ങൾ സാമൂഹികമായോ ജൈവമായോ മറ്റുവിധത്തിലോ തുടരാം. അതിനാൽ മരണം സത്തയുടെ സമ്പൂർണ്ണ നാശമല്ല; ഒരു പ്രത്യേക സംഘടനയുടെ അവസാനവും ഘടകങ്ങളുടെ പുതിയ സംഘടനകളിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനവുമാണ്.

ഇവിടെ മായയുടെ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള രൂപം തിരിച്ചറിയാം. “ഞാൻ എന്ന വ്യക്തി പൂർണ്ണമായും സ്വതന്ത്രവും സ്ഥിരവുമായ ഒരു സത്തയാണ്” എന്ന ധാരണയാണ് മരണത്തെ സമ്പൂർണ്ണമായ വിച്ഛേദമായി അനുഭവിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഞാൻ തുടക്കം മുതൽ തന്നെ അനവധി ബന്ധങ്ങളുടെ ഫലമാണെങ്കിൽ, എന്റെ ജീവിതം പോലും ഒരു വലിയ പ്രക്രിയയുടെ താൽക്കാലിക ഘട്ടമാണ്. ജനനം എന്നത് പൂർണ്ണമായ ആരംഭമല്ല; മരണം എന്നത് പൂർണ്ണമായ അവസാനവുമല്ല. രണ്ടും തുടർച്ചയായ പരിവർത്തനപ്രക്രിയയിലെ അതിർത്തിഘട്ടങ്ങളാണ്.

ഇതിലൂടെ മരണഭയത്തെ ലളിതമായി നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല. വ്യക്തിയുടെ ബോധം അവസാനിക്കാനുള്ള സാധ്യത അസ്തിത്വപരമായി ഗൗരവമുള്ളതാണ്. സ്നേഹബന്ധങ്ങളും ഓർമ്മകളും വ്യക്തിത്വവും നഷ്ടപ്പെടുന്നത് യഥാർത്ഥ അനുഭവങ്ങളാണ്. “എല്ലാം മായയാണ്” എന്ന് പറഞ്ഞ് ഈ വേദനയെ നിസ്സാരമാക്കുന്നത് മായാവാദത്തിന്റെ തന്നെ ഒരു പരിമിതമായ ഉപയോഗമാകും. മറിച്ച്, മരണത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് വ്യക്തിയുടെ ജീവിതം വലിയ ജൈവ–സാമൂഹിക–ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുകയാണ് കൂടുതൽ ആഴമുള്ള സമീപനം.

അതിനാൽ മോക്ഷത്തെ മരണത്തിൽനിന്നുള്ള ശാരീരിക രക്ഷയായി കാണേണ്ടതില്ല. മരണത്തെ ജീവിതത്തിന്റെ വിരുദ്ധമായ ഒരു പൂർണ്ണനിഷേധമായി കാണുന്ന ബോധത്തിൽനിന്നുള്ള മോചനവും മോക്ഷത്തിന്റെ ഒരു ഘടകമാണ്. ജീവൻ പരിമിതമാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് അതിനെ അർത്ഥശൂന്യമാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ഓരോ നിമിഷത്തിനും കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. വ്യക്തിജീവിതം പരിമിതമാണെങ്കിലും, അതിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന ബന്ധങ്ങളും അറിവും പ്രവർത്തനങ്ങളും ഭാവിയിലെ പ്രക്രിയകളിൽ തുടരാം.

അവസാനം, ജീവനും മരണവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദം നമ്മെ വീണ്ടും അതേ അടിസ്ഥാന സത്യത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു: സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, തുടക്കവും അവസാനവും, വ്യക്തിയും സമഗ്രതയും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചവയല്ല. ഒരു വ്യക്തി അവസാനിക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രത്യേക സംഘടന അവസാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ വ്യക്തിയെ നിർമ്മിച്ചിരുന്ന പ്രകൃതിയും സമൂഹവും ചരിത്രവും തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യത്തെ വ്യക്തിയുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ അടച്ചിടാതെ, വ്യക്തിയെ സൃഷ്ടിക്കുകയും അതിലൂടെ സ്വയം പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന സമഗ്രപ്രക്രിയയിൽ കാണുന്നതാണ് മായയുടെ ആഴത്തിലുള്ള വിമർശനം.

മായയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച പലപ്പോഴും “ലോകം യാഥാർഥ്യമാണോ അല്ലയോ?” എന്ന ബൗദ്ധിക ചോദ്യത്തിൽ ഒതുങ്ങിപ്പോകുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ മായയുടെ ഏറ്റവും നേരിട്ടുള്ള പ്രകടനം ദുഃഖം, ആഗ്രഹം, ഭയം, നഷ്ടം, അസൂയ, സ്നേഹം, പ്രതീക്ഷ തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങളിലാണ്. ഒരാൾക്ക് ദുഃഖം അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ, “ഇത് മായ മാത്രമാണ്” എന്നു പറയുന്നത് ആ ദുഃഖത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. അനുഭവം വ്യക്തിയുടെ നാഡീവ്യൂഹത്തിലും ശരീരത്തിലും പെരുമാറ്റത്തിലും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും യഥാർത്ഥ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ മായയെ അനുഭവത്തിന്റെ അസത്യമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നത്തെ ഒഴിവാക്കുകയാണ്.

ദുഃഖം യഥാർത്ഥമാണ്; എന്നാൽ ദുഃഖത്തിന് നാം നൽകുന്ന അർത്ഥം എല്ലായ്പ്പോഴും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ പ്രതിഫലനം ആവണമെന്നില്ല. ഒരു നഷ്ടം സംഭവിക്കുമ്പോൾ “ഇനി എന്റെ ജീവിതത്തിന് അർത്ഥമില്ല” എന്ന ചിന്ത ഉയർന്നേക്കാം. സംഭവിച്ച നഷ്ടം യഥാർത്ഥമാണ്; എന്നാൽ അതിൽനിന്ന് ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സമ്പൂർണ്ണ നിഗമനം നിർബന്ധമായും ശരിയാകണമെന്നില്ല. ഇവിടെ സംഭവവും അതിന്റെ മാനസിക വ്യാഖ്യാനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയേണ്ടതുണ്ട്. മായ സംഭവത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; സംഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരിമിതമായ വ്യാഖ്യാനത്തെ അന്തിമ യാഥാർഥ്യമായി അനുഭവിപ്പിക്കാം.

ഇത് ആഗ്രഹത്തിലും ബാധകമാണ്. ഒരു പ്രത്യേക വസ്തുവോ വ്യക്തിയോ സ്ഥാനമോ ലഭിച്ചാൽ മാത്രമേ തനിക്ക് പൂർണ്ണമായ സന്തോഷം ലഭിക്കൂ എന്ന് മനുഷ്യൻ കരുതുന്നു. ആഗ്രഹം നിറവേറ്റുമ്പോൾ സന്തോഷം ഉണ്ടാകാം; എന്നാൽ അത് സ്ഥിരമല്ല. പുതിയ ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉയരുന്നു, സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുന്നു, പ്രതീക്ഷകൾ മാറുന്നു. അതിനാൽ സന്തോഷത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക വസ്തുവുമായുള്ള സ്ഥിരബന്ധം എന്ന ധാരണ പലപ്പോഴും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക സ്വഭാവത്തെ മറയ്ക്കുന്നു. പ്രശ്നം ആഗ്രഹം തന്നെയല്ല; ഒരു താൽക്കാലിക അവസ്ഥയെ ശാശ്വതസന്തോഷത്തിന്റെ ഉറവിടമായി നിശ്ചലീകരിക്കുന്നതിലാണ്.

ഇവിടെ ബൗദ്ധചിന്തയുമായും അദ്വൈതവുമായും ഒരു താരതമ്യസാധ്യതയുണ്ട്. ബൗദ്ധചിന്തയിൽ അനിത്യതയും തൃഷ്ണയും ദുഃഖവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അദ്വൈതത്തിൽ അവിദ്യയും ആത്മാവിനെയും അനാത്മാവിനെയും തെറ്റായി തിരിച്ചറിയുന്നതും ബന്ധനത്തിന്റെ കാരണങ്ങളായി വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവ രണ്ടിനെയും ഒരേ സിദ്ധാന്തമാക്കേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ ഇരുവിധ ചിന്തകളും ഒരു പൊതുവായ പ്രശ്നത്തിലേക്ക് ശ്രദ്ധ തിരിക്കുന്നു: മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതിനെ സ്ഥിരമായി പിടിച്ചുനിർത്താനുള്ള മനുഷ്യന്റെ പ്രവണത.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഇതിനെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമായി കാണാം. മനുഷ്യന്റെ മനസ്സ് സ്ഥിരത തേടുന്നു. പരിചിതമായ ബന്ധങ്ങൾ, ആശയങ്ങൾ, വ്യക്തിത്വം, സാമൂഹികപങ്കുകൾ എന്നിവയെ നിലനിർത്താനുള്ള സംയോജകബലം സുരക്ഷയും തുടർച്ചയും നൽകുന്നു. എന്നാൽ ജീവിതം നിരന്തരം മാറ്റം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾ, നഷ്ടങ്ങൾ, അറിവുകൾ, ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ പഴയ ഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന വിയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ദുഃഖത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം ഈ രണ്ടിനുമിടയിലെ സംഘർഷത്തിൽനിന്നാണ് ഉയരുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് മാനസിക വിമോചനം മാറ്റത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതല്ല. മാറ്റത്തെ അംഗീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന തരത്തിൽ ആന്തരിക സംയോജകതയെ കൂടുതൽ ഇളവുള്ളതാക്കുകയാണ്. ഒരു വ്യക്തിത്വം ശക്തമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിനെ മാറ്റമില്ലാത്തതാക്കേണ്ടതില്ല. ഒരു ബന്ധം ആഴമുള്ളതായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിനെ ഉടമസ്ഥതയായി മാറ്റേണ്ടതില്ല. ഒരു വിശ്വാസം ശക്തമായിരിക്കാം; എന്നാൽ പുതിയ തെളിവുകൾ വന്നാൽ അത് തിരുത്താൻ കഴിയണം. ഇത്തരത്തിലുള്ള ഇളവുള്ള സ്ഥിരതയാണ് ജീവന്റെ ആരോഗ്യകരമായ സംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനഗുണം.

ഇവിടെ “വിടുതൽ” എന്ന ആശയത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. വിട്ടുകൊടുക്കുക എന്നത് ബന്ധങ്ങളെ നിഷേധിക്കുക എന്നല്ല. മറിച്ച് ഒരു ബന്ധം, വസ്തു, ആശയം, വ്യക്തിത്വം എന്നിവയെ അവയുടെ യഥാർത്ഥ പരിധിയിൽ അംഗീകരിക്കുകയും, അവയെ മുഴുവൻ സത്തയുടെ പകരക്കാരാക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ്. സ്നേഹം നിലനിൽക്കാം; പക്ഷേ അതിനെ ഉടമസ്ഥതയാക്കി മാറ്റേണ്ടതില്ല. അറിവ് നിലനിൽക്കാം; പക്ഷേ അതിനെ ഡോഗ്മയാക്കേണ്ടതില്ല. വ്യക്തിത്വം നിലനിൽക്കാം; പക്ഷേ അതിനെ ശാശ്വത ആത്മാവായി കരുതേണ്ടതില്ല.

അതിനാൽ മായയിൽനിന്നുള്ള മോചനം വികാരരഹിതമായ ഒരു അവസ്ഥയല്ല. വികാരങ്ങളെ കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യബോധത്തോടെ അനുഭവിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്. ദുഃഖം വന്നാൽ അതിനെ നിഷേധിക്കാതെ അനുഭവിക്കുക; എന്നാൽ അതിനെ മുഴുവൻ ജീവിതത്തിന്റെ അന്തിമസത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കാതിരിക്കുക. സന്തോഷം വന്നാൽ അത് അനുഭവിക്കുക; എന്നാൽ അത് ശാശ്വതമായി പിടിച്ചുനിർത്താൻ ശ്രമിക്കാതിരിക്കുക. നഷ്ടം സംഭവിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ യാഥാർഥ്യം അംഗീകരിക്കുക; എന്നാൽ ജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ സാധ്യതകളും അതിനൊപ്പം അവസാനിച്ചു എന്ന് കരുതാതിരിക്കുക.

ഈ നിലയിൽ ജ്ഞാനവും കരുണയും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. മറ്റൊരാളുടെ ദുഃഖത്തെ “മായ” എന്ന് പറഞ്ഞ് തള്ളിക്കളയുന്ന ബോധം യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനമല്ല. മറിച്ച്, ദുഃഖത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം തിരിച്ചറിയുകയും അതിന്റെ കാരണബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുകയും അതിനെ കുറയ്ക്കാൻ പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ജ്ഞാനം. വ്യക്തിയുടെ അനുഭവവും അതിന്റെ സാമൂഹിക–ഭൗതിക കാരണങ്ങളും ഒരുമിച്ച് കാണുമ്പോഴാണ് കരുണയ്ക്ക് യാഥാർഥ്യബോധം ലഭിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ മായയുടെ യഥാർത്ഥ അതിജീവനം ലോകത്തോടുള്ള അനാസക്തിയല്ല; ലോകത്തോടുള്ള കൂടുതൽ പക്വമായ ബന്ധമാണ്. അനുഭവങ്ങളെ നിഷേധിക്കാതെ അവയുടെ പരിമിതിയും ചലനാത്മകതയും തിരിച്ചറിയുക; ബന്ധങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കാതെ അവയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം അംഗീകരിക്കുക; ദുഃഖത്തെ നിസ്സാരമാക്കാതെ അതിന്റെ കാരണങ്ങളെ മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുക—ഇവയാണ് മായയെ അതിജീവിക്കുന്ന ജീവിതത്തിന്റെ പ്രായോഗിക രൂപങ്ങൾ. ഇവിടെ മോക്ഷം ജീവിതത്തിൽനിന്നുള്ള പിന്മാറ്റമല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യവുമായി കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള, കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായ, കൂടുതൽ കരുണാപൂർണ്ണമായ ബന്ധമാണ്.

മായയുടെ പ്രശ്നം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ഒടുവിൽ നാം ഭാഷയുടെ പരിധി എന്ന പ്രശ്നത്തിലെത്തുന്നു. യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാൻ നമുക്ക് ഭാഷ അനിവാര്യമാണ്. എന്നാൽ ഭാഷ യാഥാർഥ്യത്തെ പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നില്ല. ഒരു വസ്തുവിന് പേര് നൽകുമ്പോൾ അതിനെ തിരിച്ചറിയാനും മറ്റുള്ളവരുമായി ആശയവിനിമയം നടത്താനും നമുക്ക് കഴിയും; എന്നാൽ ആ പേര് വസ്തുവിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ സത്തയല്ല. “തീ” എന്ന വാക്ക് തീയുടെ ചൂടിനെയോ പ്രകാശത്തെയോ രാസപ്രക്രിയകളെയോ നേരിട്ട് പകരം വയ്ക്കുന്നില്ല. വാക്ക് അനുഭവത്തിലേക്കും അറിവിലേക്കും നമ്മെ നയിക്കുന്ന ഒരു ചിഹ്നമാണ്. അതിനാൽ ചിഹ്നത്തെ യാഥാർഥ്യമായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നിടത്ത് ഭാഷയും മായയുടെ ഉപാധിയാകുന്നു.

ഇത് തത്ത്വചിന്തയിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. “ബ്രഹ്മം”, “ആത്മൻ”, “മായ”, “പദാർത്ഥം”, “ബോധം”, “ഊർജം”, “ക്വാണ്ടം”, “ശൂന്യത” തുടങ്ങിയ വാക്കുകൾ വലിയ ആശയങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു വാക്ക് ഉപയോഗിച്ചതുകൊണ്ട് അതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യം നമുക്ക് പൂർണ്ണമായി കൈവശമായിക്കഴിഞ്ഞു എന്ന് കരുതാനാവില്ല. ഒരു ആശയത്തിന് നാം നൽകുന്ന നിർവചനം അതിന്റെ ഒരു ബൗദ്ധിക രൂപമാണ്; യാഥാർഥ്യം ആ നിർവചനത്തെക്കാൾ വിശാലമാണ്. അതുകൊണ്ട് ആശയം ആവശ്യമാണ്, എന്നാൽ ആശയത്തിന്റെ പരിധി തിരിച്ചറിയുന്നതും അത്രതന്നെ ആവശ്യമാണ്.

അദ്വൈതത്തിൽ “നെതി, നെതി” — “ഇതല്ല, ഇതല്ല” — എന്ന രീതിയിലുള്ള നിഷേധാത്മക അന്വേഷണത്തിന് ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഏതൊരു പരിമിത വസ്തുവിനെയും ബ്രഹ്മവുമായി പൂർണ്ണമായി തുല്യമാക്കാനാവില്ല; അതിനാൽ ഓരോ നിർവചനത്തെയും മറികടന്ന് അന്വേഷിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ഇതിനെ ഒരു ആധുനിക ദ്വന്ദാത്മക രീതിയിൽ വായിക്കുമ്പോൾ, ഒരു ആശയത്തിന്റെ പരിധി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിനെ അതിന്റെ തന്നെ നിഷേധത്തിലൂടെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ആശയത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണാം. ഒരു നിർവചനം അവസാനമല്ല; അത് അടുത്ത അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്.

എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം നിലനിർത്തണം. “വാക്കുകൾക്ക് യാഥാർഥ്യത്തെ പൂർണ്ണമായി പറയാനാവില്ല” എന്നതിൽനിന്ന് “യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ച് ഒന്നും അറിയാനാവില്ല” എന്ന നിഗമനത്തിലേക്ക് പോകുന്നത് ശരിയല്ല. ഭാഷ പരിമിതമാണെങ്കിലും അറിവ് അസാധ്യമല്ല. ശാസ്ത്രത്തിലെ ഗണിതഭാഷ, പരീക്ഷണരീതികൾ, അളവുകൾ, മാതൃകകൾ എന്നിവ യാഥാർഥ്യത്തിലെ പല ബന്ധങ്ങളെയും അത്യന്തം കൃത്യമായി വിവരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവയാണ്. എന്നാൽ ഓരോ മാതൃകയ്ക്കും പ്രയോഗപരിധിയുണ്ട്. അതിനാൽ അറിവിന്റെ പരിമിതി അജ്ഞാനത്തിന്റെ തെളിവല്ല; അറിവിനെ കൂടുതൽ കൃത്യമാക്കാനുള്ള പ്രേരണയാണ്.

ഇവിടെ ഡയലക്ടിക്കൽ ജ്ഞാനത്തിന്റെ സ്വഭാവം വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരു ആശയം ഉയരുന്നു; അതിന്റെ പ്രയോഗത്തിലൂടെ പുതിയ വസ്തുതകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ആ വസ്തുതകൾ പഴയ ആശയത്തിന്റെ പരിധി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; അതിൽനിന്ന് പുതിയ ആശയം വികസിക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ പഴയ അറിവ് പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. അതിന്റെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങൾ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു സമഗ്രതയിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ചരിത്രം അറിവിൽനിന്ന് അറിവിലേക്കുള്ള നേരായ യാത്രയല്ല; പരിമിതമായ സത്യങ്ങളിൽനിന്ന് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ സത്യങ്ങളിലേക്കുള്ള ദ്വന്ദാത്മക വികസനമാണ്.

ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ “സൂക്ഷ്മ ക്രമീകരണം” എന്ന ആശയത്തോടും ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഒരു സംവിധാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ആശയം അതിന്റെ വിവിധ തലങ്ങളിലെ ബന്ധങ്ങളെ കൃത്യമായി ക്രമീകരിച്ചുകൊണ്ടാണ് കൂടുതൽ വികസിക്കുന്നത്. ഒരു ചെറിയ മാറ്റം പോലും ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനത്തിൽ വലിയ വ്യത്യാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് പൊതുവായ മുദ്രാവാക്യങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ, ബന്ധങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മ ഘടനയും അവയുടെ ചലനാത്മക മാറ്റങ്ങളും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. “എല്ലാം ഒന്നാണ്” എന്ന പ്രസ്താവന മാത്രം മതിയാകില്ല; ആ ഏകത എങ്ങനെ വ്യത്യാസങ്ങളിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്നതും വിശദീകരിക്കണം.

ഇവിടെയാണ് ആത്മീയ അനുഭവത്തിന്റെയും ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെയും അതിർത്തി സൂക്ഷ്മമായി തിരിച്ചറിയേണ്ടത്. ധ്യാനത്തിലൂടെയോ ആത്മപരിശോധനയിലൂടെയോ ഒരാൾക്ക് തന്റെ ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ച് ആഴത്തിലുള്ള അനുഭവം ലഭിക്കാം. ആ അനുഭവം വ്യക്തിക്ക് യഥാർത്ഥവും പരിവർത്തനാത്മകവുമായിരിക്കാം. എന്നാൽ അതിൽനിന്ന് ഭൗതികപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ എല്ലാ നിയമങ്ങളെക്കുറിച്ചും നേരിട്ടുള്ള ശാസ്ത്രീയ നിഗമനങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കാൻ കഴിയില്ല. അതുപോലെ ശാസ്ത്രീയ അളവുകളിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന അറിവ് മനുഷ്യാനുഭവത്തിന്റെ മുഴുവൻ അസ്തിത്വപരമായ അർത്ഥവും സ്വയം നൽകുന്നില്ല. രണ്ടിനും അവയുടെ സ്വന്തം അറിവുതലങ്ങളും രീതിശാസ്ത്രപരമായ പരിധികളും ഉണ്ട്.

അതുകൊണ്ട് “അവാച്യമായ പരമസത്യം” എന്ന ആശയത്തെ പോലും ഒരു അന്തിമ ഉത്തരമായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിൽ ജാഗ്രത വേണം. ഒരു കാര്യം വാക്കുകളിൽ പൂർണ്ണമായി പറയാനാവില്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നത് അന്വേഷണത്തിന്റെ അവസാനമല്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്. മൗനം ചിലപ്പോൾ അറിവിന്റെ ആഴം സൂചിപ്പിക്കാം; എന്നാൽ മൗനം തന്നെ സത്യത്തിന്റെ തെളിവല്ല. അതുപോലെ അനന്തതയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നത് അതിനെ കൈവശപ്പെടുത്തിയെന്നർത്ഥമല്ല.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മായയിൽനിന്നുള്ള മോചനം ഭാഷയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിലല്ല; ഭാഷയെ ശരിയായ സ്ഥാനത്ത് നിർത്തുന്നതിലാണ്. വാക്കുകൾ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്കുള്ള വഴികാട്ടികളാണ്, യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പകരക്കാരല്ല. ആശയങ്ങൾ അന്വേഷണത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളാണ്, അന്തിമ സത്തകളല്ല. സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മാതൃകകളാണ്, ലോകം തന്നെയല്ല. അനുഭവങ്ങൾ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറവിടങ്ങളാണ്, എന്നാൽ അവയുടെ വ്യാഖ്യാനം പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാകണം.

അവസാനം, മായയെ അതിജീവിക്കുന്ന ജ്ഞാനം “എനിക്ക് അന്തിമസത്യം ലഭിച്ചു” എന്ന അവകാശവാദത്തിൽ എത്തുന്നില്ല. അതിനു പകരം “എന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ അറിവിന്റെ പരിധി ഇതാണ്; അതിനപ്പുറം അന്വേഷിക്കാനുള്ള സാധ്യത ഇപ്പോഴും തുറന്നിരിക്കുന്നു” എന്ന ബൗദ്ധിക വിനയത്തിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്. ഈ വിനയം അജ്ഞാനമല്ല. മറിച്ച്, യാഥാർഥ്യം നമ്മുടെ ആശയങ്ങളേക്കാൾ വലുതാണെന്ന തിരിച്ചറിവിൽനിന്ന് ജനിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ പക്വതയാണ്.

അതിനാൽ മായയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള രൂപം ഒരുപക്ഷേ ലോകത്തെ തെറ്റായി കാണുന്നതിൽ മാത്രമല്ല, സ്വന്തം അറിവ് പൂർണ്ണമാണെന്ന് കരുതുന്നതിലുമാണ്. ജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി ഈ പൂർണ്ണതാഭ്രമത്തെ നിരന്തരം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിലാണ്. പ്രത്യക്ഷതയിൽനിന്ന് ബന്ധത്തിലേക്ക്, ബന്ധത്തിൽനിന്ന് പ്രക്രിയയിലേക്ക്, പ്രക്രിയയിൽനിന്ന് സമഗ്രതയിലേക്ക്, അവിടെനിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ അന്വേഷണത്തിലേക്ക്—ഇതാണ് മായയിൽനിന്ന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള യാഥാർഥ്യബോധത്തിലേക്കുള്ള തുറന്ന യാത്ര.

മായയും യാഥാർഥ്യവും സംബന്ധിച്ച അന്വേഷണത്തെ ഇതുവരെ വ്യക്തി, ബോധം, പ്രകൃതി, സമൂഹം, ചരിത്രം, ഭാഷ, ശാസ്ത്രം തുടങ്ങിയ വിവിധ തലങ്ങളിലൂടെ വികസിപ്പിച്ചു. ഇനി ഇവയെ ഒരു സമഗ്രമായ ചട്ടക്കൂടിൽ ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പരമ്പരാഗത ദാർശനിക സമീപനങ്ങളിൽ പലപ്പോഴും ഭൗതികവും ആത്മീയവും, വസ്തുവും ബോധവും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, പ്രകൃതിയും മനുഷ്യനും എന്നിങ്ങനെ ദ്വന്ദങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഒരു വശം മറ്റൊന്നിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കുന്നതായി പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോൾ, മറുവശത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടാകുന്നു. എന്നാൽ ഇവയെ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച സ്വതന്ത്ര സത്തകളായി കാണുന്നതിനുപകരം, ഒരേ യാഥാർഥ്യപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളായി കാണാനാകുമെങ്കിൽ, ഈ ദ്വന്ദങ്ങൾ പുതിയ രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കാം.

ശാസ്ത്രവും ആത്മീയതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലും ഇതേ സമീപനം ആവശ്യമാണ്. ശാസ്ത്രം അളക്കാവുന്നതും നിരീക്ഷിക്കാവുന്നതുമായ പ്രതിഭാസങ്ങളുടെ ഘടന, നിയമിതത്വം, കാരണബന്ധം എന്നിവ അന്വേഷിക്കുന്നു. ആത്മീയാന്വേഷണം സാധാരണയായി മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വാനുഭവം, ബോധം, സ്വത്വം, ദുഃഖം, അർത്ഥം, മോചനം എന്നിവയെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. ഇവ രണ്ടിനും വ്യത്യസ്ത ചോദ്യങ്ങളും രീതികളും ഉണ്ടെങ്കിലും, അവ പരസ്പരം വിരുദ്ധമാകേണ്ടതില്ല. ശാസ്ത്രം ആത്മീയതയുടെ പകരക്കാരനല്ല; ആത്മീയത ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പകരക്കാരനും അല്ല. രണ്ടിന്റെയും അതിർത്തികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ടുള്ള സംവാദമാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം.

ഈ സംവാദത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു ദാർശനിക ഇടനിലയായി പ്രവർത്തിക്കാം. എന്നാൽ “ക്വാണ്ടം” എന്ന വാക്ക് ഉപയോഗിച്ച് എല്ലാ ആത്മീയ ആശയങ്ങൾക്കും ശാസ്ത്രീയ അംഗീകാരം നൽകുന്നത് ഒഴിവാക്കണം. ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തിലെ സൂപ്പർപൊസിഷൻ, എന്റാംഗിൾമെന്റ്, അനിശ്ചിതത്വം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾക്ക് കൃത്യമായ ഗണിതശാസ്ത്രപരവും പരീക്ഷണാത്മകവുമായ അർത്ഥങ്ങളുണ്ട്. അവയെ നേരിട്ട് ആത്മാവ്, ധ്യാനം, കർമ്മം, മോക്ഷം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾക്ക് തെളിവുകളായി ഉപയോഗിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധി ലംഘിക്കുന്നതാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തം പ്രചോദിപ്പിക്കുന്ന ബന്ധാത്മകത, സാധ്യത, പ്രക്രിയ, നിരീക്ഷണത്തിന്റെ പങ്ക്, ക്ലാസിക്കൽ വസ്തുബോധത്തിന്റെ പരിമിതി തുടങ്ങിയ ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങൾ വിശാലമായ യാഥാർഥ്യബോധത്തിന്റെ നിർമ്മാണത്തിന് സഹായകരമാണ്.

ഇതേ സമയം ആത്മീയപാരമ്പര്യങ്ങളെയും വിമർശനാത്മകമായി പുനർവായിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പുരാതന ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ ഓരോ പ്രസ്താവനയും ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ സത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് ആത്മീയതയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ബൗദ്ധിക വിശ്വാസ്യത കുറയ്ക്കാം. ഒരു ആശയം ചരിത്രപരമായി വിലപ്പെട്ടതാണെന്നത് അതിലെ ഓരോ പ്രകൃതിശാസ്ത്രപരമായ വിശദീകരണവും ശരിയാണെന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. അതുപോലെ ആധുനിക ശാസ്ത്രം ഇതുവരെ വിശദീകരിക്കാത്ത ഒരു പ്രശ്നത്തെ ഉടൻ ഒരു ആത്മീയസങ്കൽപ്പത്തിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതും ശരിയായ രീതിയല്ല. അറിയാത്തതിന്റെ ഇടം ദൈവികമോ അതീന്ദ്രിയമോ ആയ വിശദീകരണത്തോടെ നിറയ്ക്കുന്നത് ജ്ഞാനത്തിന്റെ പുരോഗതിയല്ല.

പകരം, ആത്മീയ ആശയങ്ങളുടെ അസ്തിത്വപരമായ ഉള്ളടക്കം പരിശോധിക്കാം. “അഹം പരിമിതമാണ്” എന്ന ആശയം ഒരു വ്യക്തി തന്റെ സാമൂഹികവും ജൈവപരവുമായ ബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നതിനുള്ള ദാർശനിക ഉപാധിയാകാം. “മായ” എന്ന ആശയം നമ്മുടെ പ്രത്യക്ഷതകൾ പരിമിതമാണെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ഒരു വിമർശനാത്മക ആശയമാകാം. “മോക്ഷം” എന്നത് ബന്ധനങ്ങളെ നിഷേധിക്കുന്നതിനു പകരം, സ്വന്തം ബോധത്തെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി വായിക്കാം. “ഏകത” എന്നത് എല്ലാ വ്യത്യാസങ്ങളുടെയും നാശമല്ല; വ്യത്യാസങ്ങൾക്കുള്ളിലെ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിന്റെ തിരിച്ചറിവായി മനസ്സിലാക്കാം.

ഈ പുനർവായനയിൽ ആത്മീയത ലോകനിഷേധത്തിൽനിന്ന് ലോകബന്ധത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. പ്രകൃതിയെ മായ എന്നു പറഞ്ഞ് ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിനുപകരം, മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നു. ശരീരത്തെ ആത്മാവിന്റെ തടവറയായി കാണുന്നതിനുപകരം, ബോധം പ്രകടമാകുന്ന ജീവസംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനമായി കാണുന്നു. സമൂഹത്തെ ബന്ധനമായി മാത്രം കാണുന്നതിനുപകരം, വ്യക്തിത്വം രൂപപ്പെടുന്ന ചരിത്രപരമായ വേദിയായി കാണുന്നു. മറ്റുള്ളവരെ “അന്യർ” എന്നു കാണുന്നതിനുപകരം, സ്വന്തം അസ്തിത്വം തന്നെ അവരുടെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് രൂപപ്പെട്ടതാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നു.

ഇവിടെ ആത്മീയതയുടെ കേന്ദ്രം മാറുന്നു. അത് ലോകത്തിൽനിന്ന് പിൻവാങ്ങുന്ന വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ അനുഭവമല്ല; സ്വയം, മറ്റുള്ളവർ, പ്രകൃതി, സമൂഹം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ തിരിച്ചറിയുന്ന ബോധത്തിന്റെ വികസനമാണ്. ഈ ബോധം കരുണയും ഉത്തരവാദിത്തവും സൃഷ്ടിപരതയും വർധിപ്പിക്കുകയാണെങ്കിൽ മാത്രമേ അത് യഥാർത്ഥത്തിൽ വിമോചനപരമായ ആത്മീയതയാകൂ. ലോകത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണുന്ന ജ്ഞാനം ലോകത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽനിന്ന് വേർപെടാൻ കഴിയില്ല.

മാർക്സിയൻ ദർശനവുമായി ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു നിർണായക സംഭാഷണം സാധ്യമാകുന്നു. വ്യക്തിയുടെ ആന്തരിക മോചനത്തെ മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കുന്ന ആത്മീയത സാമൂഹികഘടനകളുടെ യാഥാർഥ്യത്തെ മറക്കാം. മറുവശത്ത്, സാമൂഹികഘടനകളെ മാത്രം മാറ്റിയാൽ മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക സ്വഭാവവും ആഗ്രഹങ്ങളും അഹങ്കാരവും ഭയങ്ങളും സ്വയം മാറുമെന്ന് കരുതുന്നതും അപൂർണ്ണമാണ്. മനുഷ്യൻ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ഫലവുമാണ്; അതേ സമയം അവയെ മാറ്റുന്ന സജീവസത്തയുമാണ്. അതിനാൽ ആന്തരിക പരിവർത്തനവും ബാഹ്യ സാമൂഹികപരിവർത്തനവും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന പ്രക്രിയകളായി കാണേണ്ടതുണ്ട്.

ഇതിലൂടെ മായയുടെ വിമർശനം വ്യക്തിയിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. വ്യക്തിപരമായ അഹങ്കാരം ഒരു മായയാണ്; മനുഷ്യകേന്ദ്രിതത്വവും ഒരു മായയാണ്; ചരിത്രപരമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ശാശ്വതമാക്കുന്നതും ഒരു മായയാണ്; പരിമിതമായ ശാസ്ത്രീയ മാതൃകയെ അന്തിമസത്യമായി കാണുന്നതും ഒരു മായയാണ്. ഇവയെല്ലാം ഒരേ അടിസ്ഥാനഘടന പങ്കിടുന്നു: ഒരു ഭാഗിക യാഥാർഥ്യത്തെ അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് സമ്പൂർണ്ണ യാഥാർഥ്യമായി നിശ്ചലീകരിക്കൽ.

അതുകൊണ്ട് പുതിയ ആത്മീയതയും പുതിയ ശാസ്ത്രീയ യാഥാർഥ്യബോധവും ഒരേ ദിശയിൽ നീങ്ങാം—അവയുടെ രീതികൾ ഒന്നല്ലെങ്കിലും. ശാസ്ത്രം ചോദിക്കും: “ഇത് എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു?” ആത്മീയാന്വേഷണം ചോദിക്കും: “ഇതിൽ മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ അർത്ഥം എന്താണ്?” ഡയലക്ടിക്കൽ തത്ത്വചിന്ത ചോദിക്കും: “ഇത് ഏതു ബന്ധങ്ങളുടെയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെയും പ്രക്രിയയിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെട്ടത്?” ഈ ചോദ്യങ്ങൾ പരസ്പരം നിഷേധിക്കുന്നവയല്ല. അവയെ ഒരുമിച്ച് കൈകാര്യം ചെയ്യുമ്പോഴാണ് യാഥാർഥ്യത്തെ അതിന്റെ ഭൗതിക, ജൈവ, മാനസിക, സാമൂഹിക, അസ്തിത്വപരമായ തലങ്ങളിലായി സമഗ്രമായി സമീപിക്കാനുള്ള സാധ്യത തുറക്കുന്നത്.

അങ്ങനെ മായാവാദത്തിന്റെ ആധുനിക പുനർവായന ഒരു പഴയ സിദ്ധാന്തത്തെ ശാസ്ത്രവുമായി ബലമായി പൊരുത്തപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമമല്ല. മറിച്ച്, അതിലെ ആഴമുള്ള ചോദ്യങ്ങളെ പുതിയ അറിവിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ വീണ്ടും ചോദിക്കുകയാണ്. ലോകം എന്തുകൊണ്ട് നമുക്ക് ഒരു പ്രത്യേക രീതിയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു? പ്രത്യക്ഷതയ്ക്കപ്പുറം എന്താണ്? “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു? സ്ഥിരത എങ്ങനെ മാറ്റത്തിൽനിന്ന് ഉദിക്കുന്നു? വ്യക്തിയും സമഗ്രതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എന്താണ്? ജ്ഞാനം എങ്ങനെ വിമോചനമാകുന്നു?—ഈ ചോദ്യങ്ങൾ ഇന്നും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു.

മായയെ നശിപ്പിക്കേണ്ട ഒരു ശത്രുവായി കാണേണ്ടതില്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിമിതമായ പ്രത്യക്ഷതയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിലേക്ക് തുറന്നുകൊടുക്കുന്ന ഒരു ദാർശനിക സൂചനയായി കാണാം. അപ്പോൾ ശാസ്ത്രവും ആത്മീയതയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം കുറയുന്നു; അവ രണ്ടും വ്യത്യസ്ത വഴികളിലൂടെ ഒരേ സങ്കീർണ്ണമായ യാഥാർഥ്യത്തെ അന്വേഷിക്കുന്ന മനുഷ്യശ്രമങ്ങളായി മാറുന്നു.

ഇതുവരെ നടത്തിയ അന്വേഷണങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് നോക്കുമ്പോൾ, മായയെ ഒരു ലളിതമായ “ഭ്രമം” എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. മായ ഇന്ദ്രിയഭ്രമത്തിൽ മാത്രം ഇല്ല; ഒരു രൂപത്തെ അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നതിലും, താൽക്കാലികമായ സ്ഥിരതയെ ശാശ്വതമായി കാണുന്നതിലും, ഭാഗികമായ അറിവിനെ സമ്പൂർണ്ണസത്യമായി കരുതുന്നതിലും, ചരിത്രപരമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ സ്വാഭാവികവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായവയായി അനുഭവിക്കുന്നതിലും, വ്യക്തിയെ സമൂഹത്തിൽനിന്നും മനുഷ്യനെ പ്രകൃതിയിൽനിന്നും ബോധത്തെ ഭൗതികപ്രക്രിയയിൽനിന്നും വേർതിരിക്കുന്നതിലും മായ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ മായയ്ക്ക് പല തലങ്ങളുണ്ട്—ഇന്ദ്രിയതലം, മാനസികതലം, ഭാഷാതലം, ശാസ്ത്രീയതലം, സാമൂഹികതലം, ചരിത്രതലം, അസ്തിത്വതലം. ഇവയെല്ലാം തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു.

അതുപോലെ യാഥാർഥ്യവും ഒരൊറ്റ തലത്തിലുള്ള നിശ്ചല സത്തയല്ല. ഒരു വസ്തുവിന്റെ യാഥാർഥ്യം അതിന്റെ ദൈനംദിന രൂപത്തിൽ സത്യമാണ്; ഭൗതികതലത്തിൽ അത് കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ ഘടനകളുടെ സംഘടനയാണ്; ജീവശാസ്ത്രതലത്തിൽ അത് പരസ്പരാശ്രിതമായ ഒരു ജീവസംവിധാനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; സാമൂഹികതലത്തിൽ അതിന് മനുഷ്യപ്രവർത്തനങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധമുണ്ട്; ചരിത്രതലത്തിൽ അതിന് ഒരു ഉത്ഭവവും പരിവർത്തനചരിത്രവുമുണ്ട്. ഈ തലങ്ങൾ തമ്മിൽ പരസ്പരം നിഷേധിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് ഓരോ തലവും മറ്റൊന്നിനെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സമഗ്ര യാഥാർഥ്യം എന്നത് എല്ലാ തലങ്ങളെയും ഒരൊറ്റ തലത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നതല്ല; അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ്.

ഇവിടെയാണ് ദ്വന്ദാത്മകതയുടെ പ്രാധാന്യം. യാഥാർഥ്യത്തിൽ ഏകതയും വൈവിധ്യവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സംയോജനവും വിഘടനവും, സ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരാശ്രിതത്വവും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, പ്രകൃതിയും മനുഷ്യനും നിരന്തരം പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒന്നിനെ മാത്രം സത്യമാക്കി മറ്റൊന്നിനെ മായയായി പ്രഖ്യാപിച്ചാൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നഷ്ടപ്പെടും. യാഥാർഥ്യം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സജീവബന്ധമാണ്.

ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും ഒരു അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദമായി കാണാം. സംയോജകബലം ഘടനകൾക്ക് തുടർച്ചയും ഐക്യവും തിരിച്ചറിയാവുന്ന സ്വഭാവവും നൽകുന്നു. വിയോജകബലം ആ ഘടനകളിൽ മാറ്റവും വ്യതിയാനവും വിഘടനവും പുതിയ സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒരു അണുവിന്റെ സ്ഥിരതയിൽനിന്ന് ഒരു ജീവിയുടെ സംഘടനയിലേക്കും, ഒരു വ്യക്തിയുടെ വ്യക്തിത്വത്തിൽനിന്ന് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങളിലേക്കും, ഈ രണ്ടു പ്രവണതകളുടെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനം കാണാം. സ്ഥിരത എന്നത് മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; മാറ്റത്തെ താൽക്കാലികമായി ക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു അവസ്ഥയാണ്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ മായയുടെ അതിജീവനം നിഷേധത്തിലൂടെ സംഭവിക്കുന്നില്ല. “ഇത് മായയാണ്” എന്ന് പറഞ്ഞ് ഒരു പ്രതിഭാസത്തെ തള്ളിക്കളയുന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ മറ്റൊരു മായ സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. ഒരു ബന്ധം താൽക്കാലികമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞതുകൊണ്ട് അതിന് മൂല്യമില്ലാതാകുന്നില്ല. ഒരു വ്യക്തിത്വം നിർമ്മിതമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയതുകൊണ്ട് വ്യക്തിയുടെ ഉത്തരവാദിത്തം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. ഒരു സാമൂഹികസംവിധാനം ചരിത്രപരമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞതുകൊണ്ട് അതിന്റെ നിലവിലെ ഭൗതികശക്തി അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല. ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിന് പരിധിയുണ്ടെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞതുകൊണ്ട് അതിന്റെ സാധുത ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. മായയെ അതിജീവിക്കുക എന്നത് പ്രത്യക്ഷതയെ നിഷേധിക്കാതെ അതിന്റെ പരിധി തിരിച്ചറിയുകയാണ്.

ഈ നിലപാട് അറിവിന്റെ സ്വഭാവത്തിലും വലിയ മാറ്റം വരുത്തുന്നു. അറിവ് ഇനി ഒരു നിശ്ചലമായ “സത്യം കൈവശപ്പെടുത്തൽ” അല്ല. അത് നിരീക്ഷണം, ആശയം, പരീക്ഷണം, വിമർശനം, തിരുത്തൽ, പുനർവ്യാഖ്യാനം എന്നിവയുടെ തുടർച്ചയായ പ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ അറിവും യാഥാർഥ്യത്തിലെ ചില ബന്ധങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; അതേ സമയം പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് വഴിതുറക്കുന്നു. അതിനാൽ ജ്ഞാനത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ നിഷേധവും സംരക്ഷണവും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പഴയ അറിവിന്റെ പരിമിതികൾ നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങൾ പുതിയ അറിവിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവവും യഥാർത്ഥ ആത്മീയ വിനയവും തമ്മിൽ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള സാമ്യം കാണാം. ശാസ്ത്രം പറയുന്നത്: “ഈ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതാണ് ഏറ്റവും മികച്ച വിശദീകരണം; പുതിയ തെളിവുകൾ വന്നാൽ അത് തിരുത്താം.” യഥാർത്ഥ ആത്മീയ വിനയവും പറയുന്നത്: “എന്റെ അനുഭവവും ആശയവും പരിമിതമാണ്; യാഥാർഥ്യം അതിനേക്കാൾ വിശാലമാണ്.” രണ്ടിലും അന്തിമ അവകാശവാദത്തോടുള്ള ജാഗ്രത കാണാം. അതേസമയം രണ്ടും അന്വേഷണമൊഴിയുന്നില്ല. അജ്ഞാതത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നത് അന്വേഷണം ഉപേക്ഷിക്കലല്ല; കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അന്വേഷിക്കാനുള്ള ധൈര്യമാണ്.

മായയുടെ വിമോചനപരമായ അർത്ഥവും ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്റെ ബോധത്തിലെ മായകളെ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, സ്വന്തം ആഗ്രഹങ്ങളെയും ഭയങ്ങളെയും മുൻവിധികളെയും കൂടുതൽ വിമർശനാത്മകമായി കാണാൻ കഴിയും. സമൂഹത്തിലെ മായകളെ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, ചരിത്രപരമായി നിർമ്മിച്ച അധികാരബന്ധങ്ങളെയും അസമത്വങ്ങളെയും മാറ്റാവുന്നവയായി കാണാൻ കഴിയും. പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള മായകളെ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു അധിപൻ അല്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കും. ശാസ്ത്രീയ മായകളെ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെയും അന്തിമമായ ഡോഗ്മയാക്കാതെ പുതിയ അന്വേഷണങ്ങൾക്ക് തുറന്നുവെക്കാൻ കഴിയും.

ഇങ്ങനെ വ്യക്തിമോക്ഷവും സാമൂഹികവിമോചനവും പ്രകൃതിയുമായുള്ള സമതുലിതബന്ധവും ശാസ്ത്രീയ വിമർശനാത്മകതയും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. മോക്ഷം വ്യക്തി ലോകത്തിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെടുന്നതല്ല; സ്വന്തം വേർതിരിവിന്റെ മായയെ മറികടന്ന് കൂടുതൽ വിശാലമായ ബന്ധങ്ങളുടെ യാഥാർഥ്യത്തിൽ സജീവമായി നിലകൊള്ളുന്നതാണ്. വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സമൂഹത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതിൽ അല്ല; സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയെ മാറ്റാനുള്ള കഴിവിലാണ്. മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രകൃതിയെ നിഷേധിക്കുന്നതിൽ അല്ല; പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി ബോധപൂർവം ഇടപെടുന്നതിലാണ്.

അതിനാൽ മായയിൽനിന്നുള്ള അന്തിമ അതിജീവനം ഒരു “അവസാന ഉത്തരത്തിൽ” എത്തിച്ചേരുന്നതല്ല. മറിച്ച് യാഥാർഥ്യത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ കാണാനുള്ള ശേഷിയുടെ നിരന്തര വികസനമാണ്. പ്രത്യക്ഷതയിൽനിന്ന് ആന്തരികഘടനയിലേക്ക്, വസ്തുവിൽനിന്ന് ബന്ധത്തിലേക്ക്, ബന്ധത്തിൽനിന്ന് പ്രക്രിയയിലേക്ക്, പ്രക്രിയയിൽനിന്ന് സമഗ്രതയിലേക്ക്, സമഗ്രതയിൽനിന്ന് പുതിയ പ്രത്യക്ഷതകളിലേക്കുള്ള ഈ ചലനം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി അവസാനിക്കുന്നില്ല.

ഇതുതന്നെയാണ് മായയുടെ ദ്വന്ദാത്മക അതിജീവനം: മായയെ നശിപ്പിക്കുന്നില്ല; മായയുടെ പരിമിതിയെ അതിന്റെ തന്നെ ഉള്ളിൽനിന്ന് മറികടക്കുന്നു. പ്രത്യക്ഷതയെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; അതിനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള യാഥാർഥ്യബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. വ്യക്തിയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; വ്യക്തിയെ സമഗ്രതയുടെ ഭാഗമായും അതിനെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന സജീവശക്തിയായും തിരിച്ചറിയുന്നു. ലോകത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ലോകത്തിന്റെ ചലനാത്മക സ്വഭാവത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിൽ ബോധപൂർവം പങ്കാളിയാകുന്നു.

അവസാനം, “മായയാണോ യാഥാർഥ്യമാണോ?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് പകരം കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ചോദ്യം ഉയരുന്നു: “മായയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഈ രൂപത്തിനുള്ളിൽ ഏത് യാഥാർഥ്യബന്ധങ്ങളാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്?” ഈ ചോദ്യം തന്നെയാണ് അന്വേഷണത്തെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നത്. അതിന്റെ ഉത്തരം ഒരു നിശ്ചല സിദ്ധാന്തമല്ല; പ്രകൃതിയുടെയും ജീവന്റെയും ബോധത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും നിരന്തരമായ ചലനത്തിൽനിന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും കണ്ടെത്തേണ്ട ഒന്നാണ്. അതുകൊണ്ട് യാഥാർഥ്യം ഒരു നിശ്ചലമായ അന്തിമവസ്തുവല്ല—ബന്ധം, ചലനം, വൈരുദ്ധ്യം, സംഘടന, വിഘടനം, പുനഃസംഘടന എന്നിവയുടെ അനന്തമായ ദ്വന്ദാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.

മായയും യാഥാർഥ്യവും സംബന്ധിച്ച അന്വേഷണത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പരീക്ഷണം മനുഷ്യന്റെ പ്രയോഗത്തിലാണ്. ഒരു ദാർശനിക സിദ്ധാന്തം യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ച് എത്ര ആഴത്തിലുള്ള വ്യാഖ്യാനം നൽകിയാലും, അത് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെയും ചിന്തയെയും പ്രവർത്തനത്തെയും മാറ്റാനുള്ള ശേഷി കൈവരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ വിമോചനപരമായ മൂല്യം പരിമിതമായിരിക്കും. മായയെ തിരിച്ചറിയുക എന്നത് ലോകം അസത്യമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുക എന്നതല്ല; മറിച്ച് നാം ലോകത്തെ എങ്ങനെ കാണുന്നു, അതനുസരിച്ച് എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, നമ്മുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വീണ്ടും ലോകത്തെ എങ്ങനെ മാറ്റുന്നു എന്ന ദ്വന്ദാത്മക ബന്ധം തിരിച്ചറിയുകയാണ്.

മനുഷ്യൻ യാഥാർഥ്യത്തെ വെറും നിരീക്ഷിക്കുന്നവനല്ല. അവൻ അതിന്റെ ഭാഗമാണ്; അതിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; തന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ അതിന്റെ ചില രൂപങ്ങളെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. കൃഷി, വൈദ്യശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, കല, ശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയം, വിദ്യാഭ്യാസം എന്നിവയെല്ലാം മനുഷ്യബോധം പ്രകൃതിയുമായും സമൂഹവുമായും നടത്തുന്ന സജീവ ഇടപെടലുകളുടെ ഫലങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ബോധം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിർജ്ജീവ പ്രതിബിംബമല്ല. എന്നാൽ അത് യാഥാർഥ്യത്തെ ഇഷ്ടാനുസരണം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്വതന്ത്ര ശക്തിയുമല്ല. യാഥാർഥ്യം ബോധത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന് പരിധികളും സാധ്യതകളും നൽകുന്നു; ബോധപൂർവമായ പ്രവർത്തനം വീണ്ടും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചില ഘടകങ്ങളെ മാറ്റുന്നു.

ഇതാണ് മായയും സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ പ്രായോഗിക അടിത്തറ. ഒരു വ്യക്തി തന്റെ ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല. ജനനം, ശരീരം, ജനിതക പാരമ്പര്യം, സാമൂഹികപരിസ്ഥിതി, ചരിത്രകാലഘട്ടം തുടങ്ങിയവ വ്യക്തിയുടെ ഇഷ്ടത്തിന് പുറത്തുള്ള ഘടകങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട് അവയ്ക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള സാധ്യത മനുഷ്യനുണ്ട്. സ്വാതന്ത്ര്യം സാഹചര്യങ്ങളിൽനിന്നുള്ള പൂർണ്ണ മോചനമല്ല; സാഹചര്യങ്ങളുടെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കി അവയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവാണ്.

ഈ തിരിച്ചറിവ് മായയെക്കുറിച്ചുള്ള ആത്മീയ ചർച്ചയെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ദാരിദ്ര്യം ഒരു വ്യക്തിയുടെ “കർമ്മഫലം” മാത്രമാണെന്ന് കരുതിയാൽ അതിന്റെ സാമൂഹികകാരണങ്ങൾ മറഞ്ഞുപോകും. രോഗത്തെ വ്യക്തിയുടെ വ്യക്തിപരമായ പരാജയമായി കാണുമ്പോൾ പരിസ്ഥിതിയും പോഷണവും സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളും ആരോഗ്യസംവിധാനങ്ങളും മറയ്ക്കപ്പെടും. തൊഴിലില്ലായ്മയെ വ്യക്തിയുടെ കഴിവില്ലായ്മയായി മാത്രം കാണുമ്പോൾ ഉൽപ്പാദനസംവിധാനവും സാമ്പത്തികഘടനയും തൊഴിൽവിപണിയും അദൃശ്യമായി മാറും. ഇവിടെ മായ വ്യക്തിയുടെ മനസ്സിൽ മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ കാരണങ്ങളെ വ്യക്തിപരമായ ഗുണങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തുന്നതിലും അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇതുകൊണ്ട് മായയുടെ വിമർശനം ഒരു വിമർശനാത്മക സാമൂഹികശാസ്ത്രമായി മാറുന്നു. ഒരു പ്രതിഭാസം എങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു എന്നതോടൊപ്പം, അത് എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു, ആരുടെ താൽപര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു, എന്ത് ശക്തികളാണ് അതിനെ നിലനിർത്തുന്നത്, അതിന്റെ ഉള്ളിൽ എന്ത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാണ് വളരുന്നത് എന്നിങ്ങനെ അന്വേഷിക്കണം. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ നിലവിലെ രൂപം അതിന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അതിനാൽ നിലവിലുള്ളത് അനിവാര്യമായതല്ല. നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യം യഥാർത്ഥമാണ്, പക്ഷേ അതേ സമയം പരിവർത്തനശീലവുമാണ്. ഈ രണ്ടും ഒരുമിച്ച് കാണാനുള്ള ശേഷിയാണ് ദ്വന്ദാത്മക യാഥാർഥ്യബോധം.

ഇവിടെ ശാസ്ത്രത്തിനും നിർണായകമായ ഒരു വിമോചനപരമായ പങ്കുണ്ട്. ശാസ്ത്രം മായകളെ വെറും വിശ്വാസങ്ങളുടെ തലത്തിൽ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നില്ല; അവയുടെ പിന്നിലെ പ്രവർത്തനരീതികളെ പരിശോധിക്കുന്നു. രോഗത്തിന്റെ പിന്നിലുള്ള ജീവശാസ്ത്രപരമായ പ്രക്രിയ കണ്ടെത്തുമ്പോൾ “അദൃശ്യശക്തി” എന്ന വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ ആവശ്യം കുറയുന്നു. പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങളുടെ ഭൗതികകാരണങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ അവയെ വെറും ദൈവശിക്ഷയായി കാണുന്ന പ്രവണത ദുർബലമാകുന്നു. സാമൂഹികപ്രതിഭാസങ്ങളുടെ കാരണബന്ധങ്ങൾ പഠിക്കുമ്പോൾ അവയെ സ്വാഭാവികവും അനിവാര്യവുമായ വിധിയായി കാണുന്നതിന് പകരം ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയകളായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും.

എന്നാൽ ശാസ്ത്രവും മായയിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി മുക്തമല്ല. ശാസ്ത്രീയ അറിവ് മനുഷ്യർ നിർമ്മിക്കുന്ന സാമൂഹികപ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും സാമ്പത്തികഘടനകൾക്കും അധികാരബന്ധങ്ങൾക്കും പരിമിതികളുണ്ട്. ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തെ ഡോഗ്മയാക്കുമ്പോൾ ശാസ്ത്രീയത തന്നെ മായയുടെ ഒരു രൂപമായി മാറാം. അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ തെറ്റില്ലായ്മയിൽ അല്ല; സ്വയം തിരുത്താനുള്ള സ്ഥാപനപരമായ ശേഷിയിലാണ്. പരീക്ഷണം, വിമർശനം, ആവർത്തനം, തെളിവ്, peer review, സിദ്ധാന്തപരിഷ്കരണം എന്നിവ ശാസ്ത്രത്തെ സ്വന്തം പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കുന്നു.

ഇതേ ഗുണം ആത്മീയ അന്വേഷണത്തിനും ആവശ്യമാണ്. ഒരു ആത്മീയാനുഭവം വ്യക്തിയെ ആഴത്തിൽ മാറ്റിയേക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ വ്യാഖ്യാനം വിമർശനാത്മക പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കണം. “എനിക്ക് അനുഭവപ്പെട്ടു, അതിനാൽ അത് സർവസാധാരണമായ പ്രപഞ്ചസത്യം” എന്ന നിഗമനം മായയുടെ പുതിയ രൂപമായേക്കാം. വ്യക്തിപരമായ അനുഭവത്തിന് അതിന്റെ അനുഭവപരമായ യാഥാർഥ്യം ഉണ്ട്; എന്നാൽ അതിൽനിന്ന് പൊതുവായ പ്രകൃതിശാസ്ത്രനിയമം സ്ഥാപിക്കണമെങ്കിൽ സ്വതന്ത്രമായ തെളിവുകൾ ആവശ്യമാണ്. അനുഭവത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യവും അനുഭവത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനവും ഒരേ കാര്യമല്ല.

ഇതുകൊണ്ട് തന്നെ ഒരു ആധുനിക ആത്മീയതയ്ക്ക് വിമർശനാത്മക ബോധം അനിവാര്യമാണ്. അന്ധവിശ്വാസം ആത്മീയതയല്ല; അതുപോലെ ശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്ധവിശ്വാസവും ശാസ്ത്രീയതയല്ല. രണ്ടിടത്തും ആവശ്യമായത് അന്വേഷണശീലമാണ്. ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ധൈര്യം, തെളിവിനെ അംഗീകരിക്കാനുള്ള സന്നദ്ധത, തെറ്റായാൽ തിരുത്താനുള്ള വിനയം, മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവങ്ങളെ കേൾക്കാനുള്ള കഴിവ്—ഇവയാണ് മായയെ കുറയ്ക്കുന്ന ബൗദ്ധിക ഗുണങ്ങൾ.

ഈ പ്രയോഗപരമായ തലത്തിൽ മോക്ഷം ഒരു അവസ്ഥയേക്കാൾ ഒരു ജീവിതരീതിയായി മാറുന്നു. സ്വന്തം പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയുക, മറ്റുള്ളവരുടെ അസ്തിത്വത്തെ അംഗീകരിക്കുക, പ്രകൃതിയോടുള്ള പരസ്പരാശ്രിതത്വം മനസ്സിലാക്കുക, സാമൂഹിക അനീതിയുടെ കാരണങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക, അറിവിനെ നിരന്തരം പുതുക്കുക, സ്വന്തം വിശ്വാസങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുക—ഇവയെല്ലാം മോക്ഷത്തിന്റെ പ്രായോഗിക രൂപങ്ങളാണ്. മോക്ഷം ലോകത്തിൽനിന്നുള്ള പിൻവാങ്ങൽ അല്ല; ലോകത്തിൽ കൂടുതൽ ജാഗ്രതയോടെയും ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെയും പങ്കാളിയാകാനുള്ള ശേഷിയാണ്.

ഇവിടെ കരുണയ്ക്ക് ഒരു പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. മറ്റൊരാളെ പൂർണ്ണമായി വേറിട്ട വ്യക്തിയായി കാണുമ്പോൾ അവന്റെ ദുഃഖം “അവന്റെ പ്രശ്നം” ആയി തോന്നാം. എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ അസ്തിത്വം സാമൂഹികവും ജൈവവുമായ ബന്ധങ്ങളുടെ ഫലമാണെന്ന് മനസ്സിലാകുമ്പോൾ മറ്റൊരാളുടെ ദുഃഖം പൂർണ്ണമായും അന്യമായ ഒന്നല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയാം. അതിനാൽ കരുണ വെറും വികാരപ്രതികരണമല്ല; പരസ്പരബന്ധത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യബോധത്തിൽനിന്ന് ഉയരുന്ന ഒരു നൈതികബോധമാണ്.

ഇതിന്റെ പരമാവധി രൂപം മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലാണ്. പ്രകൃതിയെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നത് ഒടുവിൽ മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം ജീവവ്യവസ്ഥയെ തകർക്കുന്നു. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിനൈതികത ഒരു പുറംനിയമമല്ല; മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വപരമായ പരസ്പരാശ്രിതത്വത്തിന്റെ തിരിച്ചറിവാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ അധിപൻ അല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടിതമായ ഒരു ഘടകമാണ്. മനുഷ്യബോധം പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു അത്ഭുതമല്ല; പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽ ഉയർന്നുവന്ന ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലമാണ്.

അങ്ങനെ മായയുടെ പ്രായോഗിക അതിജീവനം നാല് പരസ്പരബന്ധിത മേഖലകളിൽ പ്രകടമാകുന്നു: സ്വയം തിരിച്ചറിയൽ, യാഥാർഥ്യത്തെ വിമർശനാത്മകമായി അറിയൽ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ പരിവർത്തനം ചെയ്യൽ, പ്രകൃതിയുമായി സമതുലിതമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കൽ. ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മറ്റുള്ളവയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും മായയുടെ ഒരു രൂപം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടും. വ്യക്തിമോക്ഷം സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തെ മറന്നാൽ അപൂർണ്ണമാണ്; സാമൂഹികവിമോചനം മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക ബോധത്തെ അവഗണിച്ചാൽ അപൂർണ്ണമാണ്; ശാസ്ത്രീയ പുരോഗതി പരിസ്ഥിതിയെ അവഗണിച്ചാൽ സ്വയംവിനാശകരമാകും.

അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ വിമോചനം വേർതിരിവിന്റെ കുറവും ബന്ധബോധത്തിന്റെ വർധനയും ആണ്. “ഞാൻ” എന്നതിനെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല; “ഞാൻ” എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടുവെന്ന് തിരിച്ചറിയുകയാണ്. ലോകത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതല്ല; ലോകത്തിന്റെ ആന്തരികബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയാണ്. ശാസ്ത്രത്തെ നിരസിക്കുന്നതല്ല; ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട് അതിന്റെ അന്വേഷണശേഷി വികസിപ്പിക്കുകയാണ്. ആത്മീയതയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതല്ല; അതിനെ അന്ധവിശ്വാസത്തിൽനിന്നും ലോകനിഷേധത്തിൽനിന്നും മോചിപ്പിച്ച് കൂടുതൽ വിമർശനാത്മകവും മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമല്ലാത്തതുമായ ഒരു ആത്മീയതയായി വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.

അവസാനം, മായയുടെ അതിജീവനം ഒരു അന്തിമ ലക്ഷ്യസ്ഥാനമല്ല. യാഥാർഥ്യവുമായി നമ്മുടെ ബന്ധം നിരന്തരം കൂടുതൽ ആഴപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ് അത്. ഓരോ പുതിയ അറിവും പഴയ മായയുടെ ഒരു പാളി നീക്കുന്നു; അതോടൊപ്പം പുതിയ ചോദ്യങ്ങളും പുതിയ സാധ്യതകളും തുറക്കുന്നു. അതിനാൽ മോക്ഷം “ഇനി ഒന്നും അറിയേണ്ടതില്ല” എന്ന അവസ്ഥയല്ല. മറിച്ച്, യാഥാർഥ്യം നമ്മേക്കാൾ വലുതാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട് അതിനെ അറിയാനും മാറ്റാനും അതുമായി കൂടുതൽ സമഗ്രമായി ജീവിക്കാനും ഉള്ള നിരന്തരമായ സന്നദ്ധതയാണ്.

മായയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ദീർഘമായ ഈ അന്വേഷണത്തിൽനിന്ന് ഒരു അടിസ്ഥാന നിഗമനം ക്രമേണ വ്യക്തമായി വരുന്നു: മായയെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണ നിഷേധമായി കാണുന്നത് അതിന്റെ ദാർശനിക സാധ്യതയെ ചുരുക്കുന്നു. നാം അനുഭവിക്കുന്ന ലോകം ഒരു ഭ്രമമാത്രമല്ല; അതിന് ഭൗതികവും ജൈവവും മാനസികവും സാമൂഹികവുമായ യാഥാർഥ്യമുണ്ട്. എന്നാൽ അതേ സമയം നമുക്ക് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന രൂപങ്ങൾ അവയുടെ സമ്പൂർണ്ണ സത്തയുമല്ല. ഓരോ രൂപത്തിനും പിന്നിൽ ബന്ധങ്ങളുണ്ട്; ഓരോ ബന്ധത്തിനും പിന്നിൽ പ്രക്രിയകളുണ്ട്; ഓരോ പ്രക്രിയയ്ക്കും ചരിത്രമുണ്ട്; ഓരോ ചരിത്രപരമായ രൂപത്തിനുള്ളിലും പുതിയ സാധ്യതകളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മായ എന്നത് അസത്യത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ, ഭാഗികമായ യാഥാർഥ്യത്തെ സമ്പൂർണ്ണ യാഥാർഥ്യമായി അനുഭവിക്കുന്ന പരിമിതിയാണ്.

ഈ തിരിച്ചറിവ് അദ്വൈതത്തിലെ മായാസങ്കൽപ്പത്തെ ഒരു പുതിയ ദിശയിൽ പുനർവായിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മത്തെ ലോകത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച ഒരു അതീന്ദ്രിയ, മാറ്റമില്ലാത്ത സത്തയായി മാത്രം കാണുമ്പോൾ, ലോകത്തിന്റെ ഭൗതിക യാഥാർഥ്യവും മാറ്റവും പരിണാമവും വിശദീകരിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുണ്ടാകുന്നു. എന്നാൽ ബ്രഹ്മത്തെ എല്ലാ രൂപങ്ങളുടെയും ബന്ധങ്ങളുടെയും സമഗ്രസത്തയായി, അതായത് വൈവിധ്യത്തിനുള്ളിലെ ഏകതയായി, പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുകയാണെങ്കിൽ ലോകത്തെ നിഷേധിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല. അപ്പോൾ നാമരൂപങ്ങൾ ബ്രഹ്മത്തിന് പുറത്തുള്ള അസത്യങ്ങളല്ല; സമഗ്ര യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിമിതവും താൽക്കാലികവും ചലനാത്മകവുമായ പ്രകടനങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു നിർണായക ദാർശനിക വിപുലീകരണം നൽകുന്നു. യാഥാർഥ്യത്തെ നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമായി കാണുന്നതിനുപകരം, ബന്ധങ്ങളുടെയും ഇടപെടലുകളുടെയും സംഘടനകളുടെയും പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും സമഗ്രതയായി കാണുന്നു. ഒരു വസ്തുവിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ആന്തരികഘടനയിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; അത് മറ്റ് വസ്തുക്കളുമായും പരിസ്ഥിതിയുമായും നടത്തുന്ന ഇടപെടലുകളിലും പ്രകടമാകുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ നിലനിൽപ്പ് അതിന്റെ ഘടകങ്ങളുടെ സ്ഥിരതയിലല്ല, അവയുടെ നിരന്തരമായ പുനഃസംഘടനയിലാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ തുടർച്ച അതിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഒരിക്കലും മാറാത്തതിനാലല്ല, മാറ്റങ്ങളെയും സംഘർഷങ്ങളെയും ഉൾക്കൊണ്ട് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിനാലാണ്.

ഇവിടെയാണ് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ദ്വന്ദാത്മക പ്രവണതകളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. സംയോജകബലം രൂപങ്ങൾക്ക് തുടർച്ചയും ഐക്യവും നൽകുന്നു; വിയോജകബലം ആ രൂപങ്ങളുടെ പരിധികളെ തുറന്നുകാട്ടുകയും മാറ്റത്തിനുള്ള സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജീവൻ, ബോധം, സമൂഹം, ചരിത്രം എന്നിവയിൽ ഒരു രൂപം നിലനിൽക്കുന്നത് അതിനുള്ളിൽ മാറ്റമില്ലാത്ത ഒരു സത്തയുള്ളതിനാലല്ല; മറിച്ച് സംയോജനവും വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ് അതിനെ നിലനിർത്തുന്നത്. അതിനാൽ സ്ഥിരത തന്നെ ഒരു ചലനമാണ്.

ഇതിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ “സത്യം” എന്ന ആശയവും പുനർനിർവചിക്കാം. സത്യം ഒരു നിശ്ചലമായ വാചകത്തിൽ പൂട്ടിയിരിക്കുന്ന ഒന്നല്ല. ഒരു പ്രത്യേക തലത്തിൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ബന്ധങ്ങളെ ശരിയായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന അറിവാണ് സത്യം. എന്നാൽ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളും പുതിയ തെളിവുകളും കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധങ്ങളും കണ്ടെത്തുമ്പോൾ ആ അറിവിന്റെ പരിധി വികസിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. അതുകൊണ്ട് സത്യം ചരിത്രരഹിതമല്ല; അത് അറിവിന്റെ വികസനത്തിലൂടെ കൂടുതൽ സമഗ്രമാകുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെ ശാസ്ത്രവും ഡയലക്ടിക്കൽ തത്ത്വചിന്തയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രധാനമാണ്. ശാസ്ത്രം പ്രത്യക്ഷതയ്ക്കപ്പുറം പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഘടനകളെ കണ്ടെത്തുന്നു. ദൃശ്യലോകത്തിൽനിന്ന് അണുവിലേക്കും, അണുവിൽനിന്ന് ഉപഅണുതലത്തിലേക്കും, അവിടെനിന്ന് ഫീൽഡുകളിലേക്കും ബന്ധങ്ങളിലേക്കും നീങ്ങുമ്പോൾ, “വസ്തു” എന്ന സാധാരണബോധം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ജീവിയെ കോശം, ജീൻ, പ്രോട്ടീൻ, നാഡീവ്യൂഹം, പരിസ്ഥിതി തുടങ്ങിയ തലങ്ങളിൽ പഠിക്കുമ്പോൾ, ഒരു ജീവിയെ ഒരൊറ്റ കാരണത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. സമൂഹശാസ്ത്രത്തിൽ വ്യക്തിയെ ചരിത്രപരവും സാമ്പത്തികവും സാംസ്കാരികവുമായ ബന്ധങ്ങളിൽ സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെയും സാമൂഹികനിർണ്ണയത്തിന്റെയും യഥാർത്ഥ ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം.

എന്നാൽ ഈ ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകളെ ആത്മീയ നിഗമനങ്ങളുമായി യാന്ത്രികമായി തുല്യമാക്കരുത്. ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തം ബ്രഹ്മത്തെ തെളിയിക്കുന്നില്ല; ആപേക്ഷികത ആത്മാവിന്റെ അസ്തിത്വം തെളിയിക്കുന്നില്ല; നാഡീവ്യൂഹശാസ്ത്രം ആത്മീയാനുഭവങ്ങളെ “വ്യാജം” എന്നും തെളിയിക്കുന്നില്ല. ഓരോ അറിവുതലത്തിനും അതിന്റെ സ്വന്തം രീതിശാസ്ത്രമുണ്ട്. സമന്വയം എന്നത് വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കൽ അല്ല; വ്യത്യസ്ത അറിവുതലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കണ്ടെത്തലാണ്.

ഈ സമീപനത്തിൽ ആത്മീയതയ്ക്കും ഒരു പുതിയ രൂപം ലഭിക്കുന്നു. ആത്മീയത ലോകത്തിൽനിന്നുള്ള രക്ഷപ്പെടൽ അല്ല; ലോകത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അനുഭവിക്കാനും മനസ്സിലാക്കാനും അതിൽ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കാനുമുള്ള ബോധവികാസമാണ്. അഹങ്കാരത്തിന്റെ അതിജീവനം വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ നാശമല്ല; വ്യക്തിത്വം അനവധി ബന്ധങ്ങളുടെ ഫലമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയലാണ്. അനാസക്തി ബന്ധങ്ങളെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല; അവയെ ഉടമസ്ഥതയാക്കി മാറ്റാതിരിക്കലാണ്. മോക്ഷം ജീവിതത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ അനിത്യതയും പരസ്പരാശ്രിതത്വവും അംഗീകരിച്ച് അതിൽ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായി പങ്കാളിയാകലാണ്.

ഇവിടെ സാമൂഹിക വിമോചനത്തിനും ആത്മീയ വിമോചനത്തിനും ഒരു പൊതുവായ അടിത്തറ കാണാം. മനുഷ്യനെ ബന്ധിക്കുന്ന മായകൾ വ്യക്തിപരമായവ മാത്രം അല്ല. ജാതി, വർഗ്ഗം, സ്വത്ത്, അധികാരം, പണം, വിപണി, രാഷ്ട്രം, സാമൂഹികപദവി തുടങ്ങിയ ചരിത്രപരമായ ഘടനകൾ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തെ യഥാർത്ഥമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അവയെ മാറ്റാൻ അവയുടെ ചരിത്രപരമായ ഉത്ഭവവും ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും മനസ്സിലാക്കണം. അതിനാൽ ബോധവിമോചനവും സാമൂഹികപരിവർത്തനവും പരസ്പരം പൂരകങ്ങളാണ്. ബോധത്തെ മാറ്റാതെ സാമൂഹികഘടനകൾ മാത്രം മാറ്റുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്; സാമൂഹികഘടനകളെ മാറ്റാതെ വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തെ മാത്രം മാറ്റുന്നതും അപൂർണ്ണമാണ്.

പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തിലും ഇതേ സത്യം ബാധകമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുള്ള അധിപനല്ല. ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ് മനുഷ്യൻ. അതിനാൽ പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കുന്നത് മനുഷ്യന്റെ സ്വന്തം ജീവപ്രക്രിയയുടെ അടിസ്ഥാനങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതാണ്. പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി ഒരു സാങ്കേതിക പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച സത്തയാണെന്ന മായയുടെ ഭൗതികഫലമാണ്. പ്രകൃതിയുമായുള്ള സമതുലിതബന്ധം സ്ഥാപിക്കുക എന്നത് ഒരു നൈതിക നിർദ്ദേശം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ ഭൗതിക ആവശ്യകതയാണ്.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മായയുടെ അതിജീവനത്തിന് നാല് പ്രധാന ഘട്ടങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാം: പ്രത്യക്ഷതയെ തിരിച്ചറിയുക, അതിന്റെ പരിധി മനസ്സിലാക്കുക, അതിനുള്ളിലെ ബന്ധങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും കണ്ടെത്തുക, അവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ബോധപൂർവമായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് കടക്കുക. ഇതിൽ അവസാനഘട്ടം നിർണായകമാണ്. യാഥാർഥ്യത്തെ അറിയുക എന്നത് അതിൽനിന്ന് അകന്നു നിൽക്കുക അല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായിരിക്കെ അതിനെ മാറ്റാനുള്ള ശേഷി വികസിപ്പിക്കുകയാണ്.

അതിനാൽ “മായയിൽനിന്നുള്ള മോചനം” എന്നത് ഒരു ദിവസം സംഭവിക്കുന്ന അതീന്ദ്രിയ അനുഭവമായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. അത് ഒരു നിരന്തരമായ വിമർശനാത്മക–സൃഷ്ടിപരമായ പ്രക്രിയയാണ്. സ്വന്തം വിശ്വാസങ്ങളെ പരിശോധിക്കുക, തെറ്റുകൾ അംഗീകരിക്കുക, പുതിയ തെളിവുകളോട് തുറന്നിരിക്കുക, ബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക, മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ബഹുമാനിക്കുക, പ്രകൃതിയുമായുള്ള പരസ്പരാശ്രിതത്വം മനസ്സിലാക്കുക, അനീതിയായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുക—ഇവയെല്ലാം ആ പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്.

അവസാനമായി, മായയെ “അസത്യം” എന്നും യാഥാർഥ്യത്തെ “മാറ്റമില്ലാത്ത സത്യം” എന്നും രണ്ടായി വേർതിരിക്കുന്നതിനു പകരം, മായയെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിമിതമായ പ്രത്യക്ഷതയായി കാണാം. യാഥാർഥ്യം പ്രത്യക്ഷതയെ ഇല്ലാതാക്കിക്കൊണ്ടല്ല വെളിപ്പെടുന്നത്; പ്രത്യക്ഷതയുടെ ആന്തരികബന്ധങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ തുറന്നുകൊണ്ടാണ്. ഈ യാത്രയ്ക്ക് അന്തിമ അതിർത്തിയില്ല. ഓരോ പുതിയ അറിവും ഒരു പഴയ മായയെ മറികടക്കുന്നു; എന്നാൽ അതേ സമയം പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള രൂപം ഒരു നിശ്ചലമായ “വസ്തു”യല്ല. അത് ബന്ധമാണ്; ചലനമാണ്; വൈരുദ്ധ്യമാണ്; സംഘടനയാണ്; വിഘടനമാണ്; പുനഃസംഘടനയാണ്; സാധ്യതയിൽനിന്ന് യാഥാർഥ്യത്തിലേക്കും യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകളിലേക്കും നീങ്ങുന്ന നിരന്തരമായ പ്രക്രിയയാണ്. മായ ഈ ചലനത്തെ ഒരു നിശ്ചലരൂപത്തിൽ കാണിക്കുന്നു; ജ്ഞാനം ആ നിശ്ചലരൂപത്തിനുള്ളിലെ ചലനത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ യാഥാർഥ്യബോധം ആ ചലനത്തെ വെറും നിരീക്ഷിക്കുന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല—അതിന്റെ ഭാഗമായ മനുഷ്യൻ, തന്റെ ബോധവും പ്രവർത്തനവും വഴി, ആ ചലനത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ദിശയെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അതാണ് മായയിൽനിന്നുള്ള യഥാർത്ഥ വിമോചനം: ലോകത്തെ ഉപേക്ഷിക്കാതെ ലോകത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അറിയുക; സ്വയം നിഷേധിക്കാതെ സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തിയ ബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക; വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംഘടനയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുക; അറിവിനെ അന്തിമസത്യമായി നിശ്ചലമാക്കാതെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുക.

മായയിൽനിന്ന് യാഥാർഥ്യത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര, ഒടുവിൽ, യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തിലേക്കുള്ള അനന്തമായ മനുഷ്യയാത്ര തന്നെയാണ

മായയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ വെറും “സത്യം–അസത്യം” എന്ന ദ്വന്ദത്തിൽ ഒതുക്കാനാവില്ല. നമുക്ക് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ലോകം അസത്യമല്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രത്യക്ഷരൂപം തന്നെ സമ്പൂർണ്ണ യാഥാർഥ്യമാണെന്നും പറയാനാവില്ല. ഓരോ വസ്തുവും ജീവിയും വ്യക്തിയും സമൂഹവും ഒരു പ്രത്യേക തലത്തിൽ യഥാർത്ഥമാണ്; എന്നാൽ അവയുടെ യാഥാർഥ്യം അവയുടെ ആന്തരിക ഘടനകളിലും പരസ്പരബന്ധങ്ങളിലും ചരിത്രത്തിലും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലുകളിലും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ വെളിപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ മായ എന്നത് ലോകത്തിന്റെ അസ്തിത്വനിഷേധമല്ല; പരിമിതമായ പ്രത്യക്ഷതയെ സമ്പൂർണ്ണവും സ്വതന്ത്രവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ യാഥാർഥ്യമായി കാണുന്ന ബോധത്തിന്റെ പരിമിതിയാണ്.

അദ്വൈതത്തിന്റെ മായാസങ്കൽപ്പത്തെ ഈ രീതിയിൽ പുനർവായിക്കുമ്പോൾ, അത് ലോകനിഷേധത്തിൽനിന്ന് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ തലവ്യത്യാസങ്ങളിലേക്കും ബന്ധാത്മകതയിലേക്കും വികസിപ്പിക്കാനാകും. ബ്രഹ്മവും ലോകവും പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച രണ്ട് സത്തകളായി കാണുന്നതിനുപകരം, സമഗ്രതയും അതിന്റെ അനവധി പ്രത്യക്ഷരൂപങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമായി കാണാം. നാമരൂപങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കേണ്ട മായകളല്ല; അവ സമഗ്രയാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിമിതവും താൽക്കാലികവുമായ പ്രകടനങ്ങളാണ്. അവയെ അന്തിമസത്യമായി നിശ്ചലീകരിക്കുമ്പോഴാണ് മായ കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചിന്തയ്ക്ക് ഒരു ചലനാത്മക അടിത്തറ നൽകുന്നു. യാഥാർഥ്യം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും സംഘടനകളുടെയും വിഘടനങ്ങളുടെയും പുനഃസംഘടനകളുടെയും നിരന്തരമായ പ്രക്രിയയാണ്. സംയോജകബലം രൂപങ്ങൾക്ക് ഐക്യവും തുടർച്ചയും നൽകുമ്പോൾ, വിയോജകബലം മാറ്റവും വ്യതിയാനവും പുതിയ സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്ഥിരത മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; മാറ്റത്തെ ക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു താൽക്കാലിക സംഘടനയാണ്. ജീവനും ബോധവും സമൂഹവും ചരിത്രവും ഈ ദ്വന്ദാത്മക ചലനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാം.

ഈ വീക്ഷണത്തിൽ “ഞാൻ” എന്ന വ്യക്തിത്വവും ഒരു നിശ്ചല ആത്മസത്തയല്ല. ശരീരം, മസ്തിഷ്കം, ഓർമ്മ, ഭാഷ, സമൂഹം, ചരിത്രം, പ്രകൃതി എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ് വ്യക്തി. അതുകൊണ്ട് ആത്മജ്ഞാനം ലോകത്തിൽനിന്നുള്ള വേർതിരിവിന്റെ തിരിച്ചറിവല്ല; സ്വയം ലോകത്തോടും മറ്റുള്ളവരോടും പ്രകൃതിയോടും ബന്ധപ്പെട്ടു രൂപപ്പെട്ടതാണെന്ന തിരിച്ചറിവാണ്. ഈ ബന്ധബോധത്തിന്റെ ആഴീകരണമാണ് യഥാർത്ഥ മോചനത്തിന്റെ അടിത്തറ.

അതുപോലെ മോക്ഷവും ലോകത്തിൽനിന്നുള്ള രക്ഷപ്പെടലായി കാണേണ്ടതില്ല. മായയിൽനിന്നുള്ള മോചനം ദുഃഖത്തെയും മാറ്റത്തെയും മരണത്തെയും ബന്ധങ്ങളെയും നിഷേധിക്കുന്നതല്ല. അവയുടെ യാഥാർഥ്യം അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് അവയെ ശാശ്വതവും അന്തിമവുമായ രൂപങ്ങളിൽ നിശ്ചലീകരിക്കാതിരിക്കുകയാണ്. ദുഃഖം യഥാർത്ഥമാണ്, പക്ഷേ അത് ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ സത്യവുമല്ല. നഷ്ടം യഥാർത്ഥമാണ്, പക്ഷേ അതിലൂടെ എല്ലാ ഭാവിസാധ്യതകളും അവസാനിക്കുന്നില്ല. മരണം യഥാർത്ഥമാണ്, പക്ഷേ വ്യക്തിജീവിതം തന്നെ ഒരു വലിയ ജൈവ–സാമൂഹിക–ചരിത്രപ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് അതിന് കൂടുതൽ വിശാലമായ അർത്ഥം നൽകുന്നു.

സാമൂഹികതലത്തിലും മായയുടെ വിമർശനം അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്. ചരിത്രത്തിൽ മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിച്ച സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പിന്നീട് പ്രകൃതിനിയമങ്ങളെപ്പോലെ അനിവാര്യവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായവയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. സ്വത്ത്, പണം, വർഗ്ഗബന്ധം, അധികാരം, സാമൂഹികപദവി തുടങ്ങിയ ഘടനകൾക്ക് യഥാർത്ഥ ഭൗതികശക്തിയുണ്ടെങ്കിലും അവ ശാശ്വതമല്ല. അവയ്ക്ക് ചരിത്രമുണ്ട്; അതിനാൽ അവയ്ക്ക് പരിവർത്തനസാധ്യതയും ഉണ്ട്. ഇവിടെ മായയുടെ അതിജീവനം വ്യക്തിയുടെ ആത്മപരിശോധനയിൽ മാത്രം അവസാനിക്കുന്നില്ല; ചരിത്രപരമായ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ മാറ്റാനുള്ള കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്കും അത് നീളുന്നു.

പ്രകൃതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തിലും ഇതേ സത്യം ബാധകമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുള്ള ഒരു അധിപനല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘമായ പരിണാമപ്രക്രിയയിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്ന ഒരു ജീവസംഘടനയാണ്. മനുഷ്യന്റെ ശരീരവും ബോധവും സമൂഹവും പ്രകൃതിയുമായുള്ള നിരന്തര വിനിമയത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയെ കീഴടക്കുന്നതാണ് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്ന ധാരണ തന്നെ ഒരു മായയാണ്. യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി ബോധപൂർവവും ഉത്തരവാദിത്തപൂർവവുമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നതിലാണ്.

ശാസ്ത്രവും ഈ വിമോചനപ്രക്രിയയിലെ നിർണായക ഉപാധിയാണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രത്തെ മായാവാദത്തിന്റെ തെളിവായി ലളിതമായി ഉപയോഗിക്കരുത്. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ബ്രഹ്മത്തെയോ ആത്മാവിനെയോ തെളിയിക്കുന്നില്ല. അതുപോലെ ആത്മീയാനുഭവങ്ങളെ ശാസ്ത്രം നേരിട്ട് അസത്യമെന്നും തെളിയിക്കുന്നില്ല. ഇവ വ്യത്യസ്ത അറിവുതലങ്ങളാണ്. എന്നാൽ ശാസ്ത്രം നമുക്ക് ഒരു നിർണായക പാഠം നൽകുന്നു: പ്രത്യക്ഷതയ്ക്കപ്പുറം അന്വേഷിക്കുക, തെളിവുകളെ പരിശോധിക്കുക, സ്വന്തം സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ പരിധി തിരിച്ചറിയുക, പുതിയ അറിവിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പഴയ ധാരണകളെ തിരുത്തുക. ഇതേ ബൗദ്ധിക വിനയം ആത്മീയാന്വേഷണത്തിനും ആവശ്യമാണ്.

അതിനാൽ മായയുടെ യഥാർത്ഥ അതിജീവനം “എനിക്ക് പരമസത്യം ലഭിച്ചു” എന്ന അവകാശവാദത്തിൽ എത്തിച്ചേരുന്നതല്ല. മറിച്ച്, യാഥാർഥ്യം നമ്മുടെ ഏതൊരു ആശയത്തേക്കാളും വിശാലമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട് നിരന്തരം അന്വേഷിക്കുന്ന ബോധാവസ്ഥയാണ്. പ്രത്യക്ഷതയിൽനിന്ന് ബന്ധത്തിലേക്ക്, ബന്ധത്തിൽനിന്ന് പ്രക്രിയയിലേക്ക്, പ്രക്രിയയിൽനിന്ന് സമഗ്രതയിലേക്ക്, സമഗ്രതയിൽനിന്ന് പുതിയ ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക്—ഇതാണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ദ്വന്ദാത്മക യാത്ര.

അവസാനമായി, മായയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഒരു അന്തിമ വിഭജനമായി കാണാതെ, യാഥാർഥ്യം സ്വയം കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള രൂപങ്ങളിലേക്ക് തുറന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണാം. മായ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരിമിതമായ പ്രത്യക്ഷതയാണ്. ജ്ഞാനം മായയെ നശിപ്പിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ പരിധി തുറന്നുകാട്ടി കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ബന്ധങ്ങളിലേക്ക് അതിനെ ഉയർത്തുന്നു. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ദ്വന്ദത്തിൽ രൂപങ്ങൾ ജനിക്കുകയും നിലനിൽക്കുകയും മാറുകയും വിഘടിക്കുകയും പുതിയ രൂപങ്ങളായി പുനഃസംഘടിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

അതിനാൽ മായയിൽനിന്നുള്ള മോചനം ലോകത്തിൽനിന്നുള്ള മോചനമല്ല; ലോകത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ കാണാനുള്ള മോചനമാണ്. അത് സ്വയം നിഷേധിക്കുന്നതല്ല; സ്വയം എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടുവെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നതാണ്. അത് വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതല്ല; അവയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ പരിവർത്തനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ്. അത് അറിവിനെ അവസാനിപ്പിക്കുന്നതല്ല; അറിവിനെ നിരന്തരം വികസിപ്പിക്കുന്നതാണ്.

മായയിൽനിന്ന് യാഥാർഥ്യത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര, ഒടുവിൽ, ഒരു അന്തിമ ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്ത് അവസാനിക്കുന്ന യാത്രയല്ല. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഓരോ പുതിയ പാളിയും തുറക്കുമ്പോൾ അതിനപ്പുറം മറ്റൊരു പാളി വെളിപ്പെടുന്ന, മനുഷ്യബോധം കൂടുതൽ സമഗ്രവും സ്വതന്ത്രവും വിമർശനാത്മകവും കരുണാപൂർണ്ണവുമായി വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന അനന്തമായ ദ്വന്ദാത്മക യാത്രയാണ് അത്.