വിപരീതസാഹചര്യങ്ങളിൽ മാനസികസന്തുലനവും സന്തോഷവും നിലനിർത്തി എങ്ങിനെ അതിജീവനം സാധ്യമാക്കാം – ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ

മനുഷ്യജീവിതം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായും അനുകൂല സാഹചര്യങ്ങളുടെ തുടർച്ചയല്ല. നഷ്ടം, പരാജയം, രോഗം, സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി, ബന്ധങ്ങളിലെ തകർച്ച, സാമൂഹിക അനീതി, രാഷ്ട്രീയ സമ്മർദ്ദം, ഏകാന്തത, വാർദ്ധക്യം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അനിശ്ചിതത്വം തുടങ്ങിയവ ജീവിതത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ നമ്മെ അഭിമുഖീകരിക്കാം. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രശ്നം ഉടൻ പരിഹരിക്കാൻ കഴിയുകയും ചെയ്യും; എന്നാൽ ചില പ്രതിസന്ധികൾക്ക് മുന്നിൽ നമ്മുടെ നിയന്ത്രണശേഷി വളരെ പരിമിതമായിരിക്കും. അത്തരം സന്ദർഭങ്ങളിൽ “പ്രശ്നത്തെ എങ്ങനെ ഇല്ലാതാക്കാം?” എന്ന ചോദ്യം മാത്രം പോരാ. “പ്രശ്നം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും അതിനുള്ളിൽ എങ്ങനെ ജീവിക്കാം?”, “മാനസിക സന്തുലനം എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കാം?”, “അവശേഷിക്കുന്ന സാധ്യതകളിൽ നിന്ന് പുതിയ വഴികൾ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കാം?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളാണ് കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമാകുന്നത്. ഈ ചോദ്യങ്ങളെ ഒരു പ്രത്യേക രീതിയിൽ ചിന്തിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ ഉപയോഗിക്കാം.

ഇവിടെ ആദ്യം ഒരു കാര്യത്തിൽ വ്യക്തത ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് എന്നത് ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഔദ്യോഗികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട ഒരു മാനസികചികിത്സാ സിദ്ധാന്തമല്ല. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ആശയങ്ങളെ—സാധ്യത, അനിശ്ചിതത്വം, ബന്ധിതത്വം, അവസ്ഥാമാറ്റം, നിരീക്ഷണം, coherence തുടങ്ങിയവയെ—ഡയലക്ടിക്കൽ തത്ത്വചിന്തയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി മനുഷ്യജീവിതത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ചിന്താമാതൃകയായാണ് ഇവിടെ ഉപയോഗിക്കുന്നത്. അതിനാൽ “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം ഇവിടെ തലച്ചോറിനെ നേരിട്ട് നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഏതെങ്കിലും തെളിയിക്കപ്പെട്ട ക്വാണ്ടം ശക്തി എന്ന അർത്ഥത്തിലല്ല. മറിച്ച്, സങ്കീർണ്ണമായ ജീവിതത്തെ സ്ഥിരമായ ഒന്നായി കാണാതെ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന, പരസ്പരബന്ധിതമായ, അനേകം സാധ്യതകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയായി കാണാനുള്ള ഒരു ദാർശനിക ഉപകരണമായാണ് അതിനെ സമീപിക്കുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു കാഴ്ചപ്പാട് ഇതായിരിക്കാം: യാഥാർത്ഥ്യം ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; അത് പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെയും വിരുദ്ധ പ്രവണതകളുടെയും നിരന്തരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെയും പ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യന്റെ മാനസികാവസ്ഥയും അതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല. ഇന്ന് നമ്മെ തകർത്തതായി തോന്നുന്ന ഒരു സംഭവം ഏതാനും മാസങ്ങൾക്കു ശേഷം അതേ തീവ്രതയിൽ അനുഭവപ്പെടണമെന്നില്ല. ഇന്നത്തെ പരാജയം നാളത്തെ അറിവിന്റെ അടിത്തറയാകാം. ഇന്നത്തെ അടഞ്ഞ വാതിൽ മറ്റൊരു വഴിയിലേക്ക് നമ്മെ തിരിക്കാം. അതുകൊണ്ട് “ഇപ്പോൾ ഞാൻ അനുഭവിക്കുന്നത് തന്നെയാണ് എന്റെ ഭാവി” എന്ന നിഗമനം ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ശരിയല്ല.

ഒരു വ്യക്തിക്ക് ജോലി നഷ്ടപ്പെടുന്നു എന്നു കരുതുക. ആദ്യ പ്രതികരണം ഭയം, അപമാനം, കോപം, നിരാശ എന്നിവയായിരിക്കാം. “എന്റെ ജീവിതം തകർന്നു” എന്ന ചിന്ത സ്വാഭാവികമായി ഉയർന്നുവരാം. എന്നാൽ സംഭവത്തെ കുറച്ചുകൂടി ആഴത്തിൽ പരിശോധിച്ചാൽ ഒരു വസ്തുത മനസ്സിലാകും: ജോലി നഷ്ടപ്പെടൽ ഒരു സംഭവം ആണ്; “എന്റെ ജീവിതം അവസാനിച്ചു” എന്നത് ആ സംഭവത്തിന് മനസ്സ് നൽകുന്ന വ്യാഖ്യാനം ആണ്. സംഭവത്തെ ഉടൻ മാറ്റാൻ കഴിയാത്തപ്പോഴും അതിന്റെ അർത്ഥനിർമ്മാണത്തിൽ മനുഷ്യന് ഒരു പരിധിവരെ സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട്. ഇതാണ് പ്രതിസന്ധിയുടെ നടുവിലും മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനശേഷി നിലനിൽക്കുന്ന പ്രധാന മേഖല.

ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആശയങ്ങളിലൊന്ന് വിരുദ്ധതകളുടെ സഹവർത്തിത്വമാണ്. ജീവിതത്തിൽ സന്തോഷവും ദുഃഖവും, പ്രതീക്ഷയും ഭയവും, ശക്തിയും ദൗർബല്യവും, വിജയവും പരാജയവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കപ്പെട്ട അവസ്ഥകളല്ല. ഒരേ വ്യക്തിയിൽ ഒരേ സമയത്ത് ഇവ നിലനിൽക്കാം.

ഒരു പ്രിയപ്പെട്ട വ്യക്തിയെ നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരാൾക്ക് ദുഃഖത്തോടൊപ്പം ജീവിതത്തോടുള്ള നന്ദിയും അനുഭവപ്പെടാം. രോഗബാധിതനായ ഒരാൾക്ക് ഭയത്തോടൊപ്പം പ്രതീക്ഷയും ഉണ്ടാകാം. രാഷ്ട്രീയമായോ സാമൂഹികമായോ വലിയ പരാജയം നേരിട്ട ഒരാൾക്ക് നിരാശയോടൊപ്പം ഭാവിയിലെ പോരാട്ടത്തിനുള്ള പുതിയ ബോധവും ഉണ്ടാകാം. “ഞാൻ ദുഃഖിക്കരുത്; എപ്പോഴും സന്തോഷവാനായിരിക്കണം” എന്ന നിർബന്ധം യഥാർത്ഥ മാനസിക സന്തുലനം സൃഷ്ടിക്കില്ല. മറിച്ച് ദുഃഖത്തെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് അതിനകത്ത് തന്നെ പ്രതീക്ഷയ്ക്ക് സ്ഥലം നൽകുകയാണ് കൂടുതൽ ആരോഗ്യകരമായ സമീപനം.

അതിനാൽ മാനസിക സന്തുലനം എന്നത് ദുഃഖമില്ലാത്ത അവസ്ഥയല്ല; വിരുദ്ധമായ വികാരങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് വഹിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ്. ഒരു മനുഷ്യന് “എനിക്ക് വളരെ വേദനയുണ്ട്, പക്ഷേ ഞാൻ പൂർണ്ണമായി തകർന്നിട്ടില്ല” എന്ന് ഒരേസമയം പറയാൻ കഴിയുന്നത് വലിയ മാനസിക ശക്തിയാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചലനമായി കാണാം. സംയോജകബലം വ്യക്തിത്വം, ബന്ധങ്ങൾ, മൂല്യങ്ങൾ, ഓർമ്മകൾ, ജീവിതലക്ഷ്യം, ദിനചര്യ, സാമൂഹിക പിന്തുണ എന്നിവയെ ഒരുമിപ്പിക്കുകയും സ്ഥിരത നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. വിയോജകബലം മാറ്റം, അനിശ്ചിതത്വം, നഷ്ടം, ചോദ്യംചെയ്യൽ, പഴയ ഘടനകളുടെ തകർച്ച, പുതിയ സാധ്യതകളുടെ ഉദയം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

പ്രതിസന്ധിയിൽ ഏറ്റവും വലിയ അപകടം വിയോജകബലം മാത്രം ശക്തിപ്പെടുന്നതാണ്. വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിലെ പഴയ ഘടനകൾ തകരുന്നു; പക്ഷേ പുതിയ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നില്ല. അപ്പോൾ ആശയക്കുഴപ്പം, നിരാശ, അർത്ഥശൂന്യത എന്നിവ വർധിക്കാം. മറുവശത്ത്, മാറ്റത്തെ പൂർണ്ണമായി നിരസിച്ച് പഴയ അവസ്ഥയിലേക്ക് മാത്രം തിരിച്ചുപോകാൻ ശ്രമിച്ചാലും പ്രശ്നം പരിഹരിക്കപ്പെടണമെന്നില്ല.

അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധിയിലെ ലക്ഷ്യം വിയോജകബലത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല; വിയോജകബലത്തെ പുതിയ സംയോജകബലമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുക എന്നതാണ്. പഴയ ജീവിതരീതിയുടെ തകർച്ചയ്ക്കുശേഷം പുതിയ ദിനചര്യ, പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ, പുതിയ അറിവ്, പുതിയ ലക്ഷ്യം, പുതിയ പ്രവർത്തനശേഷി എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്നതാണ് അതിജീവനത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ രൂപം.

മനുഷ്യന്റെ മാനസിക സമ്മർദ്ദത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം സംഭവിച്ചതിൽ നിന്നല്ല, “ഇനി എന്ത് സംഭവിക്കും?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഭാവി വ്യക്തമായി അറിയാൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ മനസ്സ് പലപ്പോഴും ഏറ്റവും മോശം സാധ്യതയെ യാഥാർത്ഥ്യമായി കണക്കാക്കുന്നു. “ഇത് സംഭവിച്ചാൽ പിന്നെ എല്ലാം നശിക്കും”, “ഇനി ഒരിക്കലും സന്തോഷിക്കാൻ കഴിയില്ല”, “എന്റെ പ്രശ്നത്തിന് പരിഹാരമില്ല” തുടങ്ങിയ ചിന്തകൾ ഇതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.

ക്വാണ്ടം ചിന്തയിൽ അനിശ്ചിതത്വം എന്നത് വെറും അജ്ഞതയല്ല; സാധ്യതകളുടെ സാന്നിധ്യവുമാണ്. മനുഷ്യജീവിതത്തിലും അതുപോലെ തന്നെ. നമുക്ക് ഭാവി അറിയില്ല എന്നതിന്റെ അർത്ഥം ഭാവി നിർബന്ധമായും മോശമായിരിക്കും എന്നല്ല. അറിയാത്ത ഭാവി ഒരേസമയം അപകടത്തിന്റെയും സാധ്യതയുടെയും പ്രദേശമാണ്.

ഉദാഹരണത്തിന്, സാമ്പത്തികമായി വലിയ പ്രതിസന്ധിയിലായ ഒരാൾക്ക് ഇപ്പോഴത്തെ കണക്കുകൾ വളരെ മോശമായിരിക്കാം. പക്ഷേ അടുത്ത ആറുമാസത്തിനുള്ളിൽ ജോലി, പുതിയ സംരംഭം, കുടുംബസഹായം, ചെലവ് കുറയ്ക്കൽ, പുതിയ കഴിവ് നേടൽ തുടങ്ങിയ അനേകം ചെറിയ സാധ്യതകൾ ഉണ്ടായേക്കാം. അവയിൽ ഏതാണ് യാഥാർത്ഥ്യമാകുക എന്ന് മുൻകൂട്ടി അറിയാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അനിശ്ചിതത്വത്തെ “വിധി”യായി കാണാതെ “സാധ്യതകളുടെ തുറന്ന മണ്ഡലം” ആയി കാണുന്നത് മാനസിക സമ്മർദ്ദം കുറയ്ക്കാൻ സഹായിക്കും.

പ്രതിസന്ധിയുടെ സമയത്ത് മനസ്സിന്റെ ഊർജം പലപ്പോഴും നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയാത്ത കാര്യങ്ങളിലേക്കാണ് ഒഴുകുന്നത്. മറ്റുള്ളവർ എന്ത് ചിന്തിക്കുന്നു, കഴിഞ്ഞത് എന്തുകൊണ്ട് സംഭവിച്ചു, മറ്റൊരാൾ എങ്ങനെ പെരുമാറി, സമൂഹം എപ്പോൾ മാറും, ഭാവിയിൽ എന്ത് സംഭവിക്കും തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളിൽ അമിതമായി കുടുങ്ങുമ്പോൾ പ്രവർത്തനശേഷി കുറയുന്നു.

ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഇവിടെ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ രണ്ട് മേഖലകളായി വേർതിരിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു: എന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലുള്ളത്, എന്റെ നിയന്ത്രണത്തിന് പുറത്തുള്ളത്. രണ്ടാമത്തെ മേഖലയെ അംഗീകരിക്കുകയും ഒന്നാമത്തെ മേഖലയിൽ പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് പ്രായോഗിക സന്തുലനം.

ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഗുരുതരമായ സാമ്പത്തിക നഷ്ടം സംഭവിച്ചാൽ നഷ്ടപ്പെട്ട പണം ഉടൻ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ഇന്ന് എത്ര ചെലവ് കുറയ്ക്കാം, ആരോട് സഹായം ചോദിക്കാം, ഏത് ജോലി അന്വേഷിക്കാം, ഏത് കഴിവ് ഉപയോഗപ്പെടുത്താം, എങ്ങനെ കടബാധ്യത ക്രമീകരിക്കാം എന്നിവയിൽ പ്രവർത്തിക്കാം. വലിയ പ്രശ്നത്തെ ചെറിയ പ്രവർത്തനങ്ങളാക്കി വിഭജിക്കുന്ന ഈ രീതിയാണ് പ്രതിസന്ധിയിൽ മാനസിക ശക്തി വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനുള്ള ഏറ്റവും പ്രായോഗിക മാർഗങ്ങളിലൊന്ന്.

സങ്കീർണ്ണമായ സംവിധാനങ്ങളിൽ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ വലിയ ഫലങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കാം. മനുഷ്യജീവിതത്തിലും ഇതിന് സമാനമായ ഒരു പ്രതിഭാസം കാണാം. ഒരൊറ്റ വലിയ പരിഹാരം കാത്തിരിക്കുന്നതിനുപകരം ചെറിയ സ്ഥിരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആരംഭിക്കാം.

രാവിലെ കിടക്കയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേൽക്കുക, ശരീരം ചലിപ്പിക്കുക, കുറച്ച് സമയം സൂര്യപ്രകാശം ലഭിക്കുക, ഒരാളുമായി സംസാരിക്കുക, വീട്ടിലെ ഒരു ചെറിയ ജോലി പൂർത്തിയാക്കുക, ഒരു പുസ്തകത്തിന്റെ ഏതാനും പേജുകൾ വായിക്കുക, ആവശ്യമായ ചികിത്സ കൃത്യമായി പിന്തുടരുക, ദിവസത്തെ ഒരു പ്രധാന ജോലി പൂർത്തിയാക്കുക—ഇവ ഓരോന്നും ചെറിയ കാര്യങ്ങളായി തോന്നാം. എന്നാൽ ഇവ വ്യക്തിയുടെ “ഞാൻ ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ല” എന്ന അനുഭവത്തെ ക്രമേണ “എനിക്ക് ഇപ്പോഴും ചില കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാൻ കഴിയും” എന്ന അനുഭവത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു.

പലരും സന്തോഷത്തെ പ്രശ്നങ്ങൾ അവസാനിച്ചതിനുശേഷം ലഭിക്കുന്ന ഒരു ഫലമായി കാണുന്നു. “എന്റെ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളും തീർന്നാൽ ഞാൻ സന്തോഷിക്കും” എന്നതാണ് സാധാരണ ചിന്ത. എന്നാൽ ജീവിതത്തിൽ പ്രശ്നങ്ങൾ ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി അവസാനിക്കാത്തതിനാൽ ഈ സമീപനം സന്തോഷത്തെ അനിശ്ചിതമായ ഭാവിയിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ കാഴ്ചയിൽ സന്തോഷം ഒരു സ്ഥിരമായ അവസ്ഥയല്ല; വ്യക്തിയുടെ ആന്തരികവും ബാഹ്യവുമായ ബന്ധങ്ങളിൽ ഇടയ്ക്കിടെ ഉദിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക അവസ്ഥയായി കാണാം. അതിനാൽ വലിയ സന്തോഷത്തിനായി കാത്തിരിക്കേണ്ടതില്ല. ചെറിയ സന്തോഷങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം.

ഒരു കപ്പ് ചായ ശ്രദ്ധയോടെ കുടിക്കുന്നത്, ഇഷ്ടപ്പെട്ട സംഗീതം കേൾക്കുന്നത്, ഒരു ചെടി വളരുന്നത് നിരീക്ഷിക്കുന്നത്, പഴയ സുഹൃത്തുമായി സംസാരിക്കുന്നത്, കൊച്ചുമക്കളോടൊപ്പം സമയം ചെലവഴിക്കുന്നത്, ഒരു നല്ല ആശയം വായിക്കുന്നത്, പ്രകൃതിയെ കാണുന്നത്, ഒരു പ്രശ്നത്തിന് ചെറിയ പരിഹാരം കണ്ടെത്തുന്നത്—ഇവ ജീവിതത്തിന്റെ വിയോജക സമ്മർദ്ദങ്ങൾക്കിടയിൽ ചെറിയ സംയോജക മേഖലകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇവയെ നിസ്സാരമാക്കരുത്. വലിയ പ്രതിസന്ധിയിൽ മനുഷ്യന്റെ മാനസിക സംവിധാനം പലപ്പോഴും വലിയ ആനന്ദങ്ങളെക്കാൾ ചെറിയ, ആവർത്തിക്കാവുന്ന പോസിറ്റീവ് അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്നാണ് വീണ്ടും സ്ഥിരത നേടുന്നത്.

“എല്ലാം പോസിറ്റീവായി ചിന്തിക്കുക” എന്ന ഉപദേശം പലപ്പോഴും അപര്യാപ്തമാണ്. യഥാർത്ഥ വേദന അനുഭവിക്കുന്ന ഒരാളോട് “നല്ലത് മാത്രം ചിന്തിക്കൂ” എന്ന് പറയുന്നത് അയാളുടെ അനുഭവത്തെ തന്നെ നിഷേധിക്കുന്നതാകാം. അതിനുപകരം ചോദിക്കേണ്ടത്: “ഈ അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ എന്താണ് മനസ്സിലാക്കുന്നത്?”

ഒരു പരാജയം ഒരു വ്യക്തിയെ തന്റെ യഥാർത്ഥ കഴിവുകൾ തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിച്ചേക്കാം. ഒരു ബന്ധത്തിന്റെ തകർച്ച വ്യക്തിയെ സ്വന്തം ആവശ്യങ്ങളും പരിധികളും മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിച്ചേക്കാം. ഒരു രോഗാനുഭവം ജീവിതത്തിന്റെ മുൻഗണനകൾ മാറ്റിയേക്കാം. വാർദ്ധക്യം സമയത്തിന്റെ പരിമിതിയെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി ബോധ്യപ്പെടുത്തുകയും അനാവശ്യമായ മത്സരങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്മാറാൻ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യാം.

ഇവിടെ വേദനയെ മഹത്വവൽക്കരിക്കേണ്ടതില്ല. എല്ലാ വേദനയ്ക്കും നിർബന്ധമായും ഒരു “നല്ല ഉദ്ദേശ്യം” ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നതും ശരിയല്ല. പക്ഷേ വേദന സംഭവിച്ചതിനെ മാറ്റാൻ കഴിയാത്തപ്പോഴും അതിന്റെ തുടർ അർത്ഥം നിർമ്മിക്കുന്നതിൽ മനുഷ്യന് ചില സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട്. ഇതാണ് പ്രതിസന്ധിയെ വ്യക്തിത്വവികസനത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടമാക്കി മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന സ്ഥലം.

മാനസിക സന്തുലനത്തിന് മറ്റൊരു പ്രധാന കഴിവ് സ്വന്തം ചിന്തകളെയും വികാരങ്ങളെയും ഒരു ചെറിയ അകലത്തിൽ നിന്ന് നിരീക്ഷിക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്. “ഞാൻ പരാജയപ്പെട്ടു” എന്ന ചിന്തയും “എനിക്ക് പരാജയപ്പെട്ടുവെന്ന ചിന്ത ഇപ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്നു” എന്ന തിരിച്ചറിവും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ആദ്യത്തേത് വ്യക്തിത്വത്തെയും സംഭവത്തെയും ഒന്നാക്കി മാറ്റുന്നു. രണ്ടാമത്തേത് അവയെ വേർതിരിക്കുന്നു.

“ഞാൻ പരാജയമാണ്” എന്നതിന് പകരം “ഞാൻ ഒരു പരാജയം അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്” എന്ന് പറയുമ്പോൾ സാധ്യതയുടെ വാതിൽ തുറക്കുന്നു. “എന്റെ ജീവിതം തകർന്നു” എന്നതിന് പകരം “എന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഒരു പ്രധാന ഘടന തകർന്നിരിക്കുന്നു; ഇനി അത് എങ്ങനെ പുനർനിർമ്മിക്കാം?” എന്ന് ചോദിക്കുമ്പോൾ ചിന്തയുടെ സ്വഭാവം മാറുന്നു. ഇത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടലല്ല. മറിച്ച് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ കൂടുതൽ കൃത്യമായി കാണാനുള്ള ശ്രമമാണ്.

പ്രതിസന്ധിയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ മാനസിക ഊർജം ചെലവാകുന്ന മറ്റൊരു മേഖല ഭൂതകാലമാണ്. “അന്ന് ഞാൻ അങ്ങനെ ചെയ്തില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ…”, “അവൻ അങ്ങനെ ചെയ്തില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ…”, “എനിക്ക് ആ അവസരം നഷ്ടപ്പെടാതിരുന്നെങ്കിൽ…” എന്നിങ്ങനെ മനസ്സ് തുടർച്ചയായി counterfactual ലോകങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഭൂതകാലത്തെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നത് ആവശ്യമാണ്; അതിൽ നിന്ന് പാഠം പഠിക്കണം. എന്നാൽ ആവർത്തിച്ച് അതിനെ പുനർജീവിപ്പിക്കുന്നത് പരിഹാരമല്ല. ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഭൂതകാലത്തെ വിവരമായി ഉപയോഗിക്കാനും വിധിയായി ഉപയോഗിക്കാതിരിക്കാനും പഠിപ്പിക്കുന്നു.

“എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇത് സംഭവിച്ചത്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “ഇനി ഇതിൽ നിന്ന് എന്ത് പഠിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യവും വേണം. ആദ്യ ചോദ്യം ഭൂതകാലത്തിലേക്ക് നോക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ഭാവിയിലെ സാധ്യതകളിലേക്ക് തിരിയുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു ഉപമ മനുഷ്യനെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര കണികയായി കാണുന്നതിന് പകരം ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു ജാലകത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് കാണുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ മാനസികാവസ്ഥയിൽ കുടുംബം, സുഹൃത്തുക്കൾ, സഹപ്രവർത്തകർ, സമൂഹം, പ്രകൃതി, സംസ്കാരം, അറിവ് എന്നിവയ്ക്ക് വലിയ സ്വാധീനമുണ്ട്.

അതിനാൽ “എനിക്ക് എല്ലാം ഒറ്റയ്ക്ക് നേരിടണം” എന്ന ധാരണ പലപ്പോഴും തെറ്റായ ശക്തിയുടെ അടയാളമാണ്. സഹായം ചോദിക്കുന്നത് ദൗർബല്യമല്ല. യഥാർത്ഥത്തിൽ, സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങൾ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിലൂടെയാണ് സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നത്.

ഒരു പ്രതിസന്ധിയിലുള്ള വ്യക്തിക്ക് ഒരാൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നത് പോലും വലിയ മാറ്റമുണ്ടാക്കാം. ചിലപ്പോൾ ഉപദേശം ആവശ്യമില്ല; സാന്നിധ്യം മാത്രം മതി. ചിലപ്പോൾ കുടുംബസഹായം മതിയാകില്ല; പ്രൊഫഷണൽ സഹായം ആവശ്യമായി വരും. അതും സ്വാഭാവികമാണ്. മനുഷ്യന്റെ സ്വയംസംഘടനാശേഷി സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട ഒന്നല്ല.

മാനസിക സന്തുലനം വെറും ചിന്തകളുടെ നിയന്ത്രണമല്ല. ഉറക്കം, ഭക്ഷണം, ശാരീരിക ചലനം, പ്രകാശം, ശ്വാസം, സാമൂഹിക ഇടപെടൽ, ദിനചര്യ തുടങ്ങിയ ശാരീരിക ഘടകങ്ങൾ മാനസികാവസ്ഥയെ ശക്തമായി സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ വലിയ പ്രതിസന്ധിയിൽ ആദ്യം സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് പലപ്പോഴും ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന rhythm ആണ്.

ഉറക്കം തകരുമ്പോൾ വികാരനിയന്ത്രണം ബുദ്ധിമുട്ടാകാം. തുടർച്ചയായ നിഷ്ക്രിയത ശരീരത്തിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും പ്രവർത്തനക്ഷമത കുറയ്ക്കാം. ഭക്ഷണക്രമത്തിലെ അസ്ഥിരത ക്ഷീണം വർധിപ്പിക്കാം. സാമൂഹിക ഒറ്റപ്പെടൽ നെഗറ്റീവ് ചിന്തകളുടെ feedback loop ശക്തിപ്പെടുത്താം.

അതിനാൽ വലിയ ദാർശനിക ചിന്തകൾക്കൊപ്പം വളരെ സാധാരണമായ കാര്യങ്ങൾക്കും പ്രാധാന്യമുണ്ട്: സമയത്ത് ഉറങ്ങുക, ശരീരം ചലിപ്പിക്കുക, ആവശ്യമായ ഭക്ഷണം കഴിക്കുക, ആളുകളുമായി സംസാരിക്കുക, പ്രകൃതിയുമായി ബന്ധപ്പെടുക, ക്രമബദ്ധമായ ദിനചര്യ പാലിക്കുക. വലിയ മാനസിക സന്തുലനം പലപ്പോഴും ചെറിയ ശാരീരിക-സാമൂഹിക ശീലങ്ങളുടെ കൂട്ടായ ഫലമാണ്.

ഒരു വലിയ പ്രശ്നത്തെ മുഴുവൻ ഒരുമിച്ച് പരിഹരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ അത് അസാധ്യമായി തോന്നാം. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയെ ഘട്ടങ്ങളാക്കി വിഭജിക്കുക. “എന്റെ ജീവിതം എങ്ങനെ ശരിയാക്കും?” എന്നത് വളരെ വലിയ ചോദ്യമാണ്. “അടുത്ത ഏഴ് ദിവസം ഞാൻ എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടത്?” എന്നത് കൂടുതൽ പ്രവർത്തനക്ഷമമായ ചോദ്യമാണ്. അതുപോലെ “എന്റെ ഭാവി എന്താകും?” എന്നതിന് പകരം “ഇന്ന് ഞാൻ ചെയ്യേണ്ട ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു കാര്യം എന്താണ്?” എന്ന് ചോദിക്കാം. ഇത് പ്രശ്നത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല; പ്രശ്നത്തെ മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനശേഷിക്ക് അനുയോജ്യമായ വലുപ്പത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുകയാണ്.

ചിലപ്പോൾ നാം ആഗ്രഹിച്ച ലക്ഷ്യം ഇനി യാഥാർത്ഥ്യമായിരിക്കില്ല. അപ്പോൾ ലക്ഷ്യത്തെ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്നത് തന്നെ വേദനയുടെ കാരണമാകാം. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരാൾ ഒരു പ്രത്യേക തൊഴിൽ ജീവിതം സ്വപ്നം കണ്ടിരിക്കാം. സാഹചര്യങ്ങൾ അത് അസാധ്യമാക്കുന്നു. അപ്പോൾ “എനിക്ക് ആ ജീവിതം തന്നെ വേണം” എന്ന ആവശ്യം തുടരുന്നത് നിരാശ വർധിപ്പിക്കും.

ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്ത ഇവിടെ ലക്ഷ്യവും മൂല്യവും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കുന്നു. തൊഴിൽ ഒരു മാർഗമാണ്; കഴിവ് ഉപയോഗപ്പെടുത്തുക, സൃഷ്ടിപരത, സാമൂഹിക സംഭാവന, സ്വാതന്ത്ര്യം, അറിവ് എന്നിവയാണ് അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങൾ എങ്കിൽ, മറ്റൊരു മാർഗത്തിലൂടെ അതേ മൂല്യങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കാം. ഇതാണ് adaptation. ലക്ഷ്യം മാറുന്നത് പരാജയം അല്ല. ചിലപ്പോൾ ലക്ഷ്യത്തിന്റെ രൂപം മാറ്റിക്കൊണ്ട് അതിന്റെ അടിസ്ഥാന അർത്ഥം സംരക്ഷിക്കുകയാണ് യഥാർത്ഥ അതിജീവനം.

പ്രതീക്ഷയെ “എല്ലാം ശരിയാകും” എന്ന അന്ധവിശ്വാസമായി കാണേണ്ടതില്ല. യഥാർത്ഥ പ്രതീക്ഷ കൂടുതൽ വിനയമുള്ളതാണ്: “എല്ലാം എന്റെ ആഗ്രഹപ്രകാരം നടക്കുമെന്ന് എനിക്ക് ഉറപ്പില്ല; പക്ഷേ എനിക്ക് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന കാര്യങ്ങൾ ഞാൻ ചെയ്യും.” ഈ പ്രതീക്ഷയാണ് പ്രതിസന്ധിയിൽ ഏറ്റവും ശക്തമായ രൂപം. കാരണം അത് ഫലത്തിന്റെ ഉറപ്പിൽ ആശ്രയിക്കുന്നില്ല; പ്രവർത്തനത്തിന്റെ അർത്ഥത്തിലാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്.

ഒരു കർഷകൻ വിത്ത് വിതയ്ക്കുമ്പോൾ ഓരോ വിത്തും മുളയ്ക്കുമെന്ന് ഉറപ്പില്ല. കാലാവസ്ഥ, മണ്ണ്, കീടങ്ങൾ, മഴ തുടങ്ങിയ അനേകം ഘടകങ്ങൾ അവന്റെ നിയന്ത്രണത്തിന് പുറത്താണ്. എന്നിരുന്നാലും വിത്ത് വിതയ്ക്കുകയും മണ്ണ് പരിപാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യജീവിതത്തിലും ഇതേ തത്വം പ്രയോഗിക്കാം: ഫലം പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കാനാകാത്തപ്പോഴും സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം നമുക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കാം.

പ്രായോഗികമായി ഇതിനെ ഒരു മാനസിക ശീലമായി രൂപപ്പെടുത്താം. പ്രതിസന്ധി വരുമ്പോൾ ആദ്യം സംഭവവും അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള സ്വന്തം വ്യാഖ്യാനവും വേർതിരിക്കുക. തുടർന്ന് നിയന്ത്രിക്കാനാകുന്നതും കഴിയാത്തതും തിരിച്ചറിയുക. പിന്നെ ഏറ്റവും അടുത്ത ചെറിയ പ്രവർത്തനം നിശ്ചയിക്കുക. അതോടൊപ്പം ശരീരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുക. വിശ്വസിക്കാവുന്ന ഒരാളുമായി ബന്ധപ്പെടുക. നെഗറ്റീവ് ചിന്തകൾ വന്നാൽ അവയെ ഉടൻ സത്യമെന്ന് അംഗീകരിക്കാതെ നിരീക്ഷിക്കുക. ദിവസത്തിൽ ചെറിയ സന്തോഷങ്ങൾക്ക് ഇടം നൽകുക. ഓരോ ദിവസവും “ഇന്ന് എന്താണ് പഠിച്ചത്?” എന്നും “ഇന്ന് ഞാൻ എന്താണ് മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയത്?” എന്നും സ്വയം ചോദിക്കുക. ഇങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ പ്രതിസന്ധി ഉടൻ ഇല്ലാതാകണമെന്നില്ല. പക്ഷേ വ്യക്തിയുടെ പ്രതിസന്ധിയുമായുള്ള ബന്ധം മാറിത്തുടങ്ങും. അതാണ് നിർണായകമായ മാറ്റം.

ഒരു വലിയ പ്രതിസന്ധിക്ക് ശേഷം “ഞാൻ പഴയപോലെ ആകണം” എന്ന ആഗ്രഹം സ്വാഭാവികമാണ്. എന്നാൽ ചില അനുഭവങ്ങൾക്കുശേഷം പഴയ അവസ്ഥയിലേക്ക് കൃത്യമായി മടങ്ങിവരിക സാധ്യമാകണമെന്നില്ല. അതിജീവനം എന്നത് പഴയ സ്വയം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നത് മാത്രമല്ല; പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമായ ഒരു പുതിയ സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തലുമാണ്.

ഒരു മരത്തിന്റെ ഒരു ശാഖ കൊടുങ്കാറ്റിൽ ഒടിഞ്ഞുപോയാൽ അത് അതേ ശാഖ തിരികെ വളർത്തണമെന്നില്ല. എന്നാൽ വൃക്ഷം അവശേഷിക്കുന്ന ഘടനയിൽ നിന്ന് പുതിയ ശാഖകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ resilience-നെക്കുറിച്ചുള്ള ശക്തമായ ഒരു ഉപമയാണിത്. നഷ്ടപ്പെട്ടതിനെ പൂർണ്ണമായി തിരികെ കൊണ്ടുവരാനാകാത്തപ്പോഴും അവശേഷിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകൾ വളർത്താം.

അവസാനം, മാനസിക സന്തുലനത്തെ ഒരു തുലാസിന്റെ രണ്ട് വശങ്ങളും ഒരേ നിലയിൽ നിൽക്കുന്ന നിശ്ചലാവസ്ഥയായി കാണരുത്. ജീവിക്കുന്ന ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ സന്തുലനം നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന dynamic equilibrium ആണ്. ചില ദിവസങ്ങളിൽ പ്രതീക്ഷ കൂടുതലായിരിക്കും; ചില ദിവസങ്ങളിൽ ദുഃഖം. ചിലപ്പോൾ ധൈര്യം ശക്തമായിരിക്കും; മറ്റുചിലപ്പോൾ ഭയം. ചിലപ്പോൾ പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയും; ചിലപ്പോൾ വിശ്രമിക്കേണ്ടിവരും.

സന്തുലനം എന്നത് ഒരിക്കലും വീഴാതിരിക്കുകയല്ല. വീണശേഷം വീണ്ടും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നതാണ്. അതിനാൽ ഒരു മോശം ദിവസം വന്നാൽ “എന്റെ എല്ലാ പുരോഗതിയും നഷ്ടപ്പെട്ടു” എന്ന് കരുതേണ്ടതില്ല. ഒരു സംവിധാനത്തിലെ താൽക്കാലിക അസ്ഥിരത അതിന്റെ പൂർണ്ണ തകർച്ചയല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മനുഷ്യജീവിതത്തെ കാണുമ്പോൾ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പാഠം ഇതായിരിക്കാം: ജീവിതം ഒരൊറ്റ നിർണ്ണയിച്ച പാതയല്ല; പരസ്പരബന്ധിതമായ അനേകം സാധ്യതകളുടെ ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. പ്രതിസന്ധി ആ സാധ്യതകളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; ചില പഴയ സാധ്യതകളെ അടയ്ക്കുകയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നഷ്ടം നമ്മെ മാറ്റുന്നു; മാറ്റം പുതിയ പൊരുത്തപ്പെടലുകൾ ആവശ്യപ്പെടുന്നു; പുതിയ പൊരുത്തപ്പെടലുകൾ പുതിയ വ്യക്തിത്വവും പുതിയ ജീവിതരീതികളും സൃഷ്ടിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് ഏറ്റവും കഠിനമായ സാഹചര്യത്തിൽ പോലും സ്വയം ചോദിക്കാവുന്ന ചില ചോദ്യങ്ങളുണ്ട്: “ഇപ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്?” “അതിൽ എത്ര ഭാഗമാണ് എന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ?” “എന്റെ ഉള്ളിൽ ഇപ്പോഴും എന്താണ് അവശേഷിക്കുന്നത്?” “ഏത് ബന്ധങ്ങളാണ് എന്നെ സംയോജിപ്പിച്ച് നിർത്തുന്നത്?” “ഇന്ന് ഞാൻ ചെയ്യാവുന്ന ഏറ്റവും ചെറിയ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം എന്താണ്?” “ഈ സാഹചര്യത്തിനകത്ത് ഏത് പുതിയ സാധ്യതയാണ് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്?”

ഈ ചോദ്യങ്ങൾ പ്രതിസന്ധിയെ മായ്ച്ചുകളയുകയില്ല. പക്ഷേ അവ നമ്മെ പ്രതിസന്ധിയുടെ നിഷ്ക്രിയ ഇരയിൽ നിന്ന് അതിന്റെ സജീവ പങ്കാളിയാക്കി മാറ്റുന്നു. ജീവിതം നമ്മുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം എല്ലായ്പ്പോഴും മാറണമെന്നില്ല; എന്നാൽ മാറുന്ന ജീവിതവുമായി നാം എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്നതിൽ മനുഷ്യന് ഒരു പരിധിവരെ സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട്.

അവിടെയാണ് മാനസിക സന്തുലനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം. വേദനയില്ലാത്ത ജീവിതമല്ല സന്തുലിത ജീവിതം; വേദനയ്ക്കിടയിലും അർത്ഥം കണ്ടെത്തുന്ന ജീവിതമാണ്. പ്രശ്നങ്ങളില്ലാത്ത ജീവിതമല്ല സന്തോഷമുള്ള ജീവിതം; പ്രശ്നങ്ങൾക്കിടയിലും ചെറിയ സന്തോഷങ്ങൾക്ക് ഇടം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന ജീവിതമാണ്. പരാജയമില്ലാത്ത ജീവിതമല്ല അതിജീവനം; തകർച്ചയ്ക്കുശേഷം പുതിയ രൂപത്തിൽ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നതാണ് അതിജീവനം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ഈ നിരന്തരമായ ചലനത്തിലാണ് ജീവിതത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യത നിലനിൽക്കുന്നത്. വിയോജകബലം പഴയ രൂപങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ, സംയോജകബലം പുതിയ ക്രമത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധി ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനബിന്ദുവായി കാണേണ്ടതില്ല. ചിലപ്പോൾ അത് പഴയ ജീവിതരീതിയുടെ അവസാനവും ഒരു പുതിയ അവസ്ഥയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനത്തിന്റെ തുടക്കവുമാണ്.

മനുഷ്യജീവിതത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം സ്ഥിരതയല്ല, തുടർച്ചയായ പരിവർത്തനമാണെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. നാം സ്ഥിരത ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ ജീവൻ സ്വയം നിലനിർത്തുന്നത് മാറ്റങ്ങളോട് നിരന്തരം പ്രതികരിച്ചുകൊണ്ടാണ്. ശരീരം ഓരോ നിമിഷവും മാറുന്നു, കോശങ്ങൾ പുതുക്കപ്പെടുന്നു, മസ്തിഷ്കത്തിലെ ബന്ധങ്ങൾ അനുഭവങ്ങളനുസരിച്ച് മാറുന്നു, ഓർമ്മകൾ പുനഃസംഘടിക്കപ്പെടുന്നു, ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും മാറുകയും അവസാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ മാറുന്നു, നമ്മുടെ ആവശ്യങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും പോലും കാലത്തിനനുസരിച്ച് മാറുന്നു. അതിനാൽ ജീവിതത്തിലെ അസ്ഥിരത ഒരു പുറംശക്തി വന്ന് ജീവിതത്തെ അലട്ടുന്ന ഒരു അപവാദമല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ തന്നെ അടിസ്ഥാന ചലനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. സന്തുലനം എന്നത് ഈ മാറ്റങ്ങളെ തടഞ്ഞുനിർത്തി ഒരേ അവസ്ഥ സംരക്ഷിക്കുന്നതല്ല. മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾക്കിടയിലും ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഏകതയും പ്രവർത്തനശേഷിയും അർത്ഥബോധവും സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയൊരു ക്രമത്തിലേക്ക് നീങ്ങാനുള്ള കഴിവാണ് യഥാർത്ഥ സന്തുലനം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം പഴയ അവസ്ഥയിലേക്ക് കൃത്യമായി തിരിച്ചെത്താൻ കഴിയാത്തത് പരാജയമായി കാണേണ്ടതില്ല. ചിലപ്പോൾ പഴയ സന്തുലനം തന്നെ ഇനി അനുയോജ്യമല്ലാതായിരിക്കും. മാറിയ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഒരു പുതിയ സന്തുലനം ആവശ്യമായി വരും. ഈ പുതിയ സന്തുലനം പഴയതിന്റെ പുനരാവർത്തനം അല്ല; പഴയ അനുഭവങ്ങളെയും നഷ്ടങ്ങളെയും അറിവുകളെയും സാധ്യതകളെയും ഉൾക്കൊണ്ട് രൂപപ്പെടുന്ന പുതിയൊരു ജീവിതക്രമമാണ്. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി മാറ്റത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല, മാറ്റത്തിനകത്ത് സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്.

ഒരു വലിയ പ്രതിസന്ധി വരുമ്പോൾ ആദ്യം നമ്മൾ ചോദിക്കുന്നത് “ഇത് എങ്ങനെ അവസാനിക്കും?” എന്നാണ്. എന്നാൽ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം “ഈ സാഹചര്യത്തിനുള്ളിൽ ഞാൻ എങ്ങനെ മാറേണ്ടിവരും?” എന്നതാണ്. ആദ്യ ചോദ്യം സാഹചര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ളതാണ്; രണ്ടാമത്തേത് നമ്മുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയെക്കുറിച്ചുള്ളതാണ്. ജീവിതത്തിലെ പല സംഭവങ്ങളും നമുക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കാനാവില്ല. രോഗം, മരണം, പ്രകൃതിദുരന്തം, സാമ്പത്തിക നഷ്ടം, ബന്ധങ്ങളുടെ തകർച്ച, സാമൂഹിക അനീതി, മറ്റുള്ളവരുടെ തീരുമാനങ്ങൾ, കാലത്തിന്റെ മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവയിൽ പലതും നമ്മുടെ നിയന്ത്രണത്തിന് പുറത്താണ്. എന്നാൽ സംഭവിച്ചതിനുശേഷം നമ്മുടെ പ്രതികരണത്തിന്റെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും നിയന്ത്രണത്തിന് പുറത്തല്ല. ചിലപ്പോൾ നിയന്ത്രിക്കാനാകുന്ന മേഖല വളരെ ചെറുതായിരിക്കും. എന്നാൽ ആ ചെറിയ മേഖലയിലാണ് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ വിത്ത് നിലനിൽക്കുന്നത്. “എനിക്ക് ഒന്നും ചെയ്യാനാവില്ല” എന്ന ബോധം ആ ചെറിയ സാധ്യതയെയും അടച്ചുപൂട്ടുന്നു. “എല്ലാം എനിക്ക് നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ ചില കാര്യങ്ങളിൽ എനിക്ക് പ്രവർത്തിക്കാം” എന്ന തിരിച്ചറിവ് സാധ്യതയുടെ വാതിൽ തുറക്കുന്നു. ഒരു ചെറിയ തീരുമാനമാകാം അത്; ഒരു ചെറിയ ശീലമാകാം; ഒരാളോട് സഹായം ചോദിക്കുന്നതാകാം; ഒരു അനാവശ്യ ചെലവ് കുറയ്ക്കുന്നതാകാം; ഒരു പുതിയ കാര്യം പഠിക്കുന്നതാകാം; ശരീരത്തെ പരിപാലിക്കുന്നതാകാം; ഒരു ബന്ധം സംരക്ഷിക്കുന്നതാകാം; ഒരു ദോഷകരമായ ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് അകലം പാലിക്കുന്നതാകാം; ഒരു പഴയ ലക്ഷ്യത്തിന് പകരം പുതിയൊരു ലക്ഷ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതാകാം. ഈ ചെറിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഒറ്റയ്ക്കു നോക്കുമ്പോൾ വളരെ ചെറുതായി തോന്നും. എന്നാൽ അവ ആവർത്തിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവ വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിൽ പുതിയൊരു ദിശ സൃഷ്ടിക്കും. ഒരു വലിയ മാറ്റം പലപ്പോഴും വലിയൊരു നിമിഷത്തിൽ ജനിക്കുന്നില്ല; അനവധി ചെറിയ തീരുമാനങ്ങളുടെ കൂട്ടിച്ചേരലിലാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധിക്കിടയിൽ നഷ്ടത്തിന്റെ കണക്കെടുപ്പിൽ മാത്രം കുടുങ്ങാതെ അവശേഷിക്കുന്നതിനെ കണ്ടെത്തുക അതീവ പ്രധാനമാണ്. “എനിക്ക് എന്താണ് നഷ്ടപ്പെട്ടത്?” എന്ന ചോദ്യം ആവശ്യമാണ്; കാരണം നഷ്ടത്തെ നിഷേധിക്കുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യനിഷേധമാണ്. എന്നാൽ അതോടൊപ്പം “എന്താണ് ഇപ്പോഴും അവശേഷിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യം ഉയരാത്തപക്ഷം ജീവിതത്തിന്റെ ശേഷിക്കുന്ന സാധ്യതകൾ കാണാതെ പോകും. ഒരു മനുഷ്യന് പണം നഷ്ടപ്പെടാം, പക്ഷേ അറിവ് അവശേഷിക്കാം. ജോലി നഷ്ടപ്പെടാം, പക്ഷേ അനുഭവവും കഴിവുകളും അവശേഷിക്കാം. ഒരു ബന്ധം അവസാനിക്കാം, പക്ഷേ മറ്റനവധി ബന്ധങ്ങൾ നിലനിൽക്കാം. ശരീരത്തിന്റെ ചില കഴിവുകൾ കുറഞ്ഞേക്കാം, പക്ഷേ ചിന്തിക്കാനും പഠിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും സ്നേഹിക്കാനും പങ്കുവയ്ക്കാനും കഴിയാം. ഒരു സ്വപ്നം തകർന്നേക്കാം, പക്ഷേ ആ സ്വപ്നത്തിന് പിന്നിലുള്ള മൂല്യം ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കാം. ഈ തിരിച്ചറിവ് വളരെ പ്രധാനമാണ്, കാരണം ജീവിതത്തെ പൂർണ്ണമായും നഷ്ടത്തിന്റെ കണ്ണിലൂടെ കാണുമ്പോൾ മനസ്സിന്റെ വിയോജകബലം എല്ലാം ചിതറിക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറുന്നു. എന്നാൽ അവശേഷിക്കുന്നതിനെ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അതേ ജീവിതത്തിൽ പുതിയ സംയോജകബലം കണ്ടെത്താം. നഷ്ടപ്പെട്ടത് തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയാത്തിടത്ത് അവശേഷിക്കുന്നതിനെ ഉപയോഗിച്ച് പുതിയൊരു ജീവിതരൂപം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് വഴി. അതിനാൽ അതിജീവനം പഴയ ജീവിതത്തെ അതേ രൂപത്തിൽ തിരികെ കൊണ്ടുവരാനുള്ള ശ്രമമല്ല; നഷ്ടത്തിനുശേഷം അവശേഷിക്കുന്ന ജീവിതഘടകങ്ങളെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് പുതിയൊരു ഏകത സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഇതിന്റെ ഭാഗമായി ഭൂതകാലത്തോടുള്ള നമ്മുടെ ബന്ധവും മാറ്റേണ്ടിവരും. ഭൂതകാലം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കണം; എന്നാൽ നമ്മെ തടവിലാക്കരുത്. “അന്ന് ഞാൻ അങ്ങനെ ചെയ്തിരുന്നെങ്കിൽ”, “അങ്ങനെ സംഭവിച്ചില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ”, “ആ വ്യക്തി എന്നെ വിട്ടുപോയില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ”, “ആ അവസരം നഷ്ടപ്പെട്ടില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ” എന്നിങ്ങനെ നിരന്തരം ഭൂതകാലത്തെ പുനർസൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ഇപ്പോഴത്തെ ജീവിതത്തിനുള്ള പ്രവർത്തനശേഷി കുറയുന്നു. കഴിഞ്ഞത് മാറ്റാനാവില്ല; പക്ഷേ അതിൽനിന്ന് നാം എന്ത് പഠിക്കുന്നു എന്നത് മാറ്റാനാകും. ഒരു പരാജയം “ഞാൻ പരാജയപ്പെട്ട മനുഷ്യനാണ്” എന്ന വിധിയായി മാറേണ്ടതില്ല; “ഈ രീതിയിൽ നടത്തിയ ശ്രമം വിജയിച്ചില്ല” എന്ന അറിവായി മാറാം. ഒരു ബന്ധത്തിന്റെ തകർച്ച “ഞാൻ സ്നേഹിക്കപ്പെടാത്തവനാണ്” എന്ന നിഗമനമായി മാറേണ്ടതില്ല; “ഈ ബന്ധത്തിൽ ചില ആവശ്യങ്ങളും പരിധികളും ഞാൻ മനസ്സിലാക്കിയില്ല” എന്ന തിരിച്ചറിവായി മാറാം. ഒരു തെറ്റ് സ്വയം ശിക്ഷിക്കാനുള്ള ആയുധമാക്കാതെ ഭാവിയിലെ തീരുമാനങ്ങൾക്ക് അറിവാക്കാം. ഇതാണ് ഭൂതകാലത്തെ സംയോജകബലമാക്കി മാറ്റുന്നത്. അതുപോലെ മറ്റൊരാളോടുള്ള കോപവും ക്രമേണ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരും. ക്ഷമിക്കുക എന്നത് അനീതിയെ ന്യായീകരിക്കുകയോ സംഭവിച്ചത് മറക്കുകയോ അല്ല; ആ സംഭവത്തിന് നമ്മുടെ മനസ്സിന്മേൽ അനന്തമായ അധികാരം അനുവദിക്കാതിരിക്കുകയാണ്. അതുപോലെ സ്വയം ക്ഷമിക്കുന്നതും കഴിഞ്ഞകാലത്തെ തെറ്റുകളിൽ നിന്ന് പഠിച്ചതിനുശേഷം സ്വയം നിരന്തരം ശിക്ഷിക്കുന്നത് അവസാനിപ്പിക്കലാണ്. മനുഷ്യൻ അന്നുണ്ടായിരുന്ന അറിവിന്റെയും സാഹചര്യങ്ങളുടെയും പരിമിതികളിൽ നിന്നാണ് തീരുമാനങ്ങൾ എടുത്തത്. ഇന്ന് കൂടുതൽ അറിവുണ്ടെങ്കിൽ അത് ഉപയോഗിച്ച് നാളത്തെ തീരുമാനങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ് ഭൂതകാലത്തോടുള്ള ആരോഗ്യകരമായ ബന്ധം.

മാനസിക സന്തുലനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള രൂപം വിരുദ്ധമായ അനുഭവങ്ങളെ ഒരേ ജീവിതത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്. മനുഷ്യൻ ഒരേസമയം ദുഃഖിതനും പ്രതീക്ഷയുള്ളവനുമായിരിക്കാം. ഭയപ്പെട്ടുകൊണ്ടുതന്നെ ധൈര്യമായി പ്രവർത്തിക്കാം. ഒരു നഷ്ടത്തിൽ കരയുമ്പോഴും മറ്റൊരു കാര്യത്തിൽ സന്തോഷിക്കാം. ഒരു രാഷ്ട്രീയമോ സാമൂഹികമോ ആയ പരാജയത്തിൽ നിരാശപ്പെടുമ്പോഴും മാറ്റത്തിനായുള്ള പോരാട്ടം തുടരാം. ഒരു രോഗത്തെക്കുറിച്ച് ഭയപ്പെടുമ്പോഴും ലഭ്യമായ ചികിത്സയിലും ജീവിതക്രമത്തിലും വിശ്വാസം പുലർത്താം. ഈ വിരുദ്ധ അനുഭവങ്ങളിൽ ഒന്നിനെ ഇല്ലാതാക്കി മറ്റൊന്നിനെ മാത്രം നിലനിർത്തുകയാണ് സന്തുലനം എന്ന ധാരണ മനുഷ്യസ്വഭാവത്തെ വളരെ ചുരുക്കിക്കാണിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥ സന്തുലനം വിരുദ്ധതകളെ സഹവർത്തിത്വത്തിലാക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ബന്ധമായി കാണാം. നമ്മെ ഒന്നിപ്പിച്ച് നിർത്തുന്ന ബന്ധങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും ഓർമ്മകളും ജീവിതലക്ഷ്യങ്ങളും സംയോജകബലത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; മാറ്റം, നഷ്ടം, ചോദ്യംചെയ്യൽ, അനിശ്ചിതത്വം, പഴയ ഘടനകളുടെ തകർച്ച എന്നിവ വിയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളാണ്. വിയോജകബലം ഇല്ലെങ്കിൽ പുതിയതൊന്നും ജനിക്കില്ല; സംയോജകബലം ഇല്ലെങ്കിൽ പുതിയതൊന്നും നിലനിൽക്കുകയുമില്ല. അതിനാൽ ജീവിതത്തിന്റെ ചലനത്തിൽ ഇവ രണ്ടും പരസ്പരം എതിർക്കുന്നതോടൊപ്പം പരസ്പരം ആവശ്യമുള്ളവയുമാണ്. ഈ വിരോധത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ഏകതയിലാണ് മനുഷ്യന്റെ വളർച്ച നടക്കുന്നത്.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭയത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല ലക്ഷ്യം. ഭയം അപകടത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സൂചനയാണ്. എന്നാൽ ഭയം നമ്മുടെ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കാൻ അനുവദിക്കുമ്പോഴാണ് പ്രശ്നം. “എനിക്ക് ഭയമുണ്ട്” എന്നത് ഒരു അനുഭവം; “അതുകൊണ്ട് എനിക്ക് മുന്നോട്ട് പോകാനാവില്ല” എന്നത് അതിന്റെ വ്യാഖ്യാനം. ഈ രണ്ടിനെയും വേർതിരിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ ഭയത്തിനകത്തും പ്രവർത്തനത്തിനുള്ള ഇടം കണ്ടെത്താം. അതുപോലെ കോപത്തെ അടിച്ചമർത്തുന്നതും അതിനെ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ പുറത്തുവിടുന്നതും രണ്ടും അങ്ങേയറ്റങ്ങളാണ്. അനീതിയോടുള്ള കോപം മാറ്റത്തിനുള്ള ഊർജമാകാം; പക്ഷേ അത് പ്രതികാരത്തിന്റെ വലയത്തിൽ കുടുങ്ങിയാൽ പുതിയ വിയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കും. “എനിക്ക് അനീതി സംഭവിച്ചു” എന്ന ബോധത്തിൽ നിന്ന് “ഇത് മാറ്റാൻ ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ കോപം സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനമായി മാറുന്നു. ഈ പരിവർത്തനമാണ് വികാരങ്ങളെ നശിപ്പിക്കാതെ അവയുടെ ദിശ മാറ്റുന്നത്. അതുപോലെ ഏകാന്തതയും രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കാം. മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടുപോകുന്ന ഏകാന്തത മനസ്സിന്റെ വിയോജകബലം വർധിപ്പിക്കാം; എന്നാൽ ചിന്തിക്കാനും വായിക്കാനും എഴുതാനും പ്രകൃതിയെ നിരീക്ഷിക്കാനും സ്വന്തം ജീവിതത്തെ പുനഃപരിശോധിക്കാനും ഉപയോഗിക്കുന്ന ഏകാന്തസമയം ആന്തരിക സംയോജനം വർധിപ്പിക്കും. അതിനാൽ ഏകാന്തതയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടേണ്ടതില്ല; അതിനെ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കുന്നു എന്നതാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്. മനുഷ്യന് മറ്റുള്ളവരുടെ സാന്നിധ്യവും സ്വന്തം ഉള്ളിലെ നിശ്ശബ്ദതയും രണ്ടും ആവശ്യമാണ്.

പ്രതിസന്ധിയുടെ സമയത്ത് ജീവിതത്തിലെ പല തൂണുകളെയും സംരക്ഷിക്കേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യവും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഒരൊറ്റ കാര്യത്തിൽ മാത്രം ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ അർത്ഥവും സ്ഥാപിച്ചാൽ ആ ഘടകം തകരുമ്പോൾ മുഴുവൻ ജീവിതവും തകരുന്നതായി തോന്നാം. ജോലി മാത്രം വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ അടിത്തറയായാൽ ജോലി നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ സ്വത്വബോധവും തകരാം. ഒരു ബന്ധം മാത്രം ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ അർത്ഥമായാൽ ആ ബന്ധം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ജീവിതം ശൂന്യമായി തോന്നാം. അതുകൊണ്ട് ജീവിതത്തിന് പല അർത്ഥസ്രോതസ്സുകൾ വേണം: കുടുംബം, സൗഹൃദം, അറിവ്, വായന, പ്രകൃതി, ശാരീരിക പ്രവർത്തനം, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം, സാമൂഹികബന്ധം, ജീവിതമൂല്യങ്ങൾ, സേവനം, പഠനം, ആത്മപരിശോധന, വിശ്രമം എന്നിവ. ഇവയെല്ലാം ഒരേ പ്രാധാന്യമുള്ളവയാകണമെന്നില്ല. എന്നാൽ അവ തമ്മിൽ പരസ്പരം പിന്തുണയ്ക്കുമ്പോൾ ജീവിതത്തിന്റെ പ്രതിരോധശേഷി വർധിക്കുന്നു. ഒരു വലിയ വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരുകൾ മണ്ണിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥവും പല മേഖലകളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുമ്പോൾ ഒരു മേഖലയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന തകർച്ച മറ്റെല്ലാ മേഖലകളെയും പൂർണ്ണമായി തകർക്കില്ല. ഇതാണ് ദീർഘകാല മാനസിക സന്തുലനത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന രഹസ്യം.

ഇതോടൊപ്പം ശരീരത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതും മനസ്സിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന് മറക്കരുത്. മാനസിക പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് ഉറക്കം തകരാം, ഭക്ഷണക്രമം തകരാം, ശരീരചലനം കുറയാം, സാമൂഹികബന്ധം കുറയാം. ഇതോടെ അസ്ഥിരത വീണ്ടും ശക്തമാകാം. ശരീരവും മനസ്സും വേർതിരിച്ച രണ്ട് ലോകങ്ങളല്ല; പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരൊറ്റ ജീവപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ക്രമമായ ഉറക്കം, പോഷകമായ ഭക്ഷണം, കഴിയുന്നത്ര ശാരീരിക ചലനം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള സമ്പർക്കം, വിശ്രമം, ആശയവിനിമയം തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഇവ പ്രശ്നത്തിന്റെ തത്ത്വചിന്താപരമായ പരിഹാരം അല്ലെങ്കിലും, പ്രശ്നത്തെ നേരിടാൻ ആവശ്യമായ ജീവശക്തിയും മാനസിക ക്രമവും സംരക്ഷിക്കുന്ന അടിസ്ഥാനങ്ങളാണ്. പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് ജീവിതത്തിന്റെ ചെറിയ ക്രമങ്ങൾ നിലനിർത്തുന്നത് അതുകൊണ്ടുതന്നെ വളരെ പ്രധാനമാണ്. ലോകം അസ്ഥിരമായിരിക്കുമ്പോഴും ഒരു നിശ്ചിത സമയത്ത് എഴുന്നേൽക്കുക, ശരീരത്തെ പരിപാലിക്കുക, വായിക്കുക, ഒരു ചെറിയ ജോലി പൂർത്തിയാക്കുക, ഒരാളുമായി സംസാരിക്കുക, സമയത്ത് വിശ്രമിക്കുക എന്നിവ ജീവിതത്തിന്റെ തുടർച്ച മനസ്സിന് അനുഭവപ്പെടുത്തുന്നു. വലിയ പരിഹാരങ്ങൾ കാണാത്ത സമയത്തും ചെറിയ ക്രമങ്ങൾ ജീവിതത്തെ പിടിച്ചുനിർത്തുന്ന ആന്തരിക തൂണുകളാകുന്നു.

സന്തോഷത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയും ഇതോടൊപ്പം മാറ്റണം. “എന്റെ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളും തീർന്നാൽ ഞാൻ സന്തോഷിക്കും” എന്ന ആശയം സന്തോഷത്തെ അനന്തമായ ഭാവിയിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കുന്നു. എന്നാൽ ജീവിതത്തിൽ പ്രശ്നങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി അവസാനിക്കുന്ന ഒരു ഘട്ടം അപൂർവമാണ്. അതിനാൽ സന്തോഷം പ്രശ്നരഹിതമായ ജീവിതത്തിന്റെ ഫലം മാത്രമായി കാണാനാവില്ല. ദുഃഖത്തിനിടയിലും സന്തോഷത്തിന് ചെറിയ ഇടങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. ഒരു നല്ല സംഭാഷണം, ഒരു പുസ്തകം, സംഗീതം, പ്രകൃതിയുടെ സൗന്ദര്യം, ഒരു ചെടിയുടെ വളർച്ച, ഒരു കുഞ്ഞിന്റെ ചിരി, ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം, പുതിയൊരു ആശയം മനസ്സിലാക്കുന്നതിന്റെ ആനന്ദം, ഒരാളെ സഹായിച്ചതിന്റെ സംതൃപ്തി—ഇവയെല്ലാം ചെറിയ സംയോജക നിമിഷങ്ങളാണ്. ഇവ വലിയ പ്രശ്നങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ പ്രശ്നം മാത്രമല്ല ജീവിതമെന്ന് മനസ്സിനെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഇതാണ് ദുഃഖത്തിനിടയിലെ സന്തോഷത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം. സന്തോഷം ദുഃഖത്തെ നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല; ദുഃഖം സന്തോഷത്തെ നിരോധിക്കേണ്ടതുമില്ല. രണ്ടിനും ഒരേ ജീവിതത്തിൽ ഇടമുണ്ട്. ഈ സഹവർത്തിത്വത്തെ അംഗീകരിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ മാനസിക ലോകം കൂടുതൽ വിശാലമാകുന്നു.

ഇതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള തലത്തിൽ എത്തുമ്പോൾ മനുഷ്യനെ വെറും സുഖം തേടുന്ന ജീവിയായി കാണാനാവില്ല. മനുഷ്യന് അർത്ഥം ആവശ്യമാണ്. ജീവിതത്തിന് എന്തിനാണ് മൂല്യമെന്ന് അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ വലിയ ബുദ്ധിമുട്ടുകൾക്കിടയിലും ജീവിക്കാൻ കഴിയും. ഒരു അധ്യാപകന്റെ ജീവിതത്തിൽ അറിവ് പകരുക അർത്ഥമായിരിക്കാം; ഒരു ഗവേഷകന്റെ ജീവിതത്തിൽ സത്യത്തെ അന്വേഷിക്കുക അർത്ഥമായിരിക്കാം; ഒരു കലാകാരന്റെ ജീവിതത്തിൽ സൃഷ്ടി അർത്ഥമായിരിക്കാം; ഒരു സാമൂഹികപ്രവർത്തകന്റെ ജീവിതത്തിൽ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തിൽ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുക അർത്ഥമായിരിക്കാം; ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ ജീവിതത്തിൽ പരസ്പരം സംരക്ഷിക്കുക അർത്ഥമായിരിക്കാം. എന്നാൽ വലിയ അർത്ഥം ചിലപ്പോൾ താൽക്കാലികമായി നഷ്ടപ്പെടാം. അപ്പോൾ ചെറിയ അർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്ന് വീണ്ടും തുടങ്ങാം. ഇന്ന് ഒരാളെ സഹായിക്കുക, ഒരു പുതിയ കാര്യം പഠിക്കുക, ഒരു പഴയ അറിവ് മറ്റൊരാൾക്ക് കൈമാറുക, ശരീരത്തെ സംരക്ഷിക്കുക, ഒരു ബന്ധത്തെ സ്നേഹത്തോടെ പരിപാലിക്കുക, പ്രകൃതിയെ ശ്രദ്ധിക്കുക, ഒരു ചെറിയ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം നടത്തുക—ഇവയെല്ലാം ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെ വീണ്ടും കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന ചെറിയ ഘടകങ്ങളാണ്. വലിയ അർത്ഥം കാണാനാകാത്തപ്പോൾ ചെറിയ അർത്ഥങ്ങളെ നിസ്സാരമാക്കരുത്. ഒരു വലിയ കെട്ടിടം ഇഷ്ടികകളാൽ പണിയുന്നതുപോലെ, വലിയ ജീവിതാർത്ഥവും ചെറിയ അർത്ഥവത്തായ നിമിഷങ്ങളുടെ കൂട്ടിച്ചേരലിലാണ് നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്.

അതിനാൽ അവസാനമായി മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി ഒരിക്കലും തകരാതിരിക്കലല്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയണം. ചില അനുഭവങ്ങൾ നമ്മെ തകർക്കും. ചിലപ്പോൾ കരയേണ്ടിവരും. ചിലപ്പോൾ നിശ്ചലമായി നിൽക്കേണ്ടിവരും. ചിലപ്പോൾ മറ്റൊരാളുടെ സഹായം സ്വീകരിക്കേണ്ടിവരും. ചിലപ്പോൾ പഴയൊരു സ്വപ്നം ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിവരും. ചിലപ്പോൾ ജീവിതത്തിന്റെ വേഗത കുറയ്ക്കേണ്ടിവരും. ഇതൊന്നും സ്വതവേ ദൗർബല്യമല്ല. തകർന്നശേഷം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നതാണ് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ശക്തി. നദി മുന്നോട്ട് പോകാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും പാറയെ തകർക്കുന്നില്ല; ചിലപ്പോൾ അതിനെ ചുറ്റിപ്പോകുന്നു. വഴിമാറിയാലും നദിയുടെ ഒഴുക്ക് അവസാനിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യജീവിതത്തിലും ചിലപ്പോൾ വഴിമാറേണ്ടിവരും. വഴിമാറുന്നത് പരാജയമല്ല. പഴയ വഴിയാണ് ഇനി അനുയോജ്യമല്ലാത്തത് എന്ന തിരിച്ചറിവായിരിക്കാം. ലക്ഷ്യത്തിന്റെ രൂപം മാറാം; പക്ഷേ അതിന്റെ പിന്നിലെ മൂല്യം തുടരാം. ബന്ധത്തിന്റെ രൂപം മാറാം; സ്നേഹിക്കാനുള്ള ശേഷി തുടരാം. തൊഴിൽ മാറാം; അറിവ് പങ്കിടാനുള്ള ആഗ്രഹം തുടരാം. ശരീരത്തിന്റെ കഴിവുകൾ കുറയാം; ചിന്തിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും മറ്റുള്ളവരെ പ്രചോദിപ്പിക്കാനും കഴിയാം. അതിനാൽ ജീവിതത്തിന്റെ തുടർച്ച രൂപത്തിന്റെ തുടർച്ചയിലല്ല; മാറ്റത്തിനിടയിലും അർത്ഥത്തിന്റെയും ബന്ധത്തിന്റെയും സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെയും തുടർച്ച നിലനിർത്തുന്നതിലാണ്.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മാനസിക സന്തുലനം ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; അത് ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ്. വീഴാതിരിക്കുക മാത്രമല്ല; വീണശേഷം വീണ്ടും എഴുന്നേൽക്കുക. തകരാതിരിക്കുക മാത്രമല്ല; തകർന്നതിൽ നിന്ന് പുതിയൊരു രൂപം സൃഷ്ടിക്കുക. എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുക മാത്രമല്ല; നിയന്ത്രിക്കാനാവാത്തതിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് നിയന്ത്രിക്കാവുന്ന മേഖലയിൽ പ്രവർത്തിക്കുക. വേദന ഇല്ലാതാക്കുക മാത്രമല്ല; വേദനയ്ക്കിടയിലും ജീവിതവുമായി ബന്ധം നിലനിർത്തുക. ഭയം ഇല്ലാതാക്കുക മാത്രമല്ല; ഭയം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും മുന്നോട്ട് പോകുക. നഷ്ടം നിഷേധിക്കുക മാത്രമല്ല; നഷ്ടത്തിനുശേഷം അവശേഷിക്കുന്നതിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അതിൽ നിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുക. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ അതിജീവനത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള വഴി. വിയോജകബലം പഴയ ക്രമത്തെ അസ്ഥിരമാക്കുന്നു; അസ്ഥിരത പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു; മനുഷ്യന്റെ ബോധവും പ്രവർത്തനവും ആ സാധ്യതകളിൽ ചിലതിനെ യാഥാർത്ഥ്യമാക്കുന്നു; അവ പുതിയ സംയോജകബലമായി മാറുന്നു; അതിലൂടെ പുതിയൊരു സന്തുലനം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രക്രിയ ഒരിക്കൽ മാത്രം സംഭവിക്കുന്നതല്ല. ജീവിതം മുഴുവൻ ആവർത്തിക്കുന്ന ചലനമാണത്.

അതിനാൽ ഏറ്റവും കഠിനമായ സാഹചര്യത്തിലും മനുഷ്യൻ സ്വയം ചോദിക്കേണ്ട അവസാന ചോദ്യം “എന്റെ ജീവിതം എന്തുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ തകർന്നു?” എന്നതിൽ അവസാനിക്കരുത്. അതിനപ്പുറം “ഇപ്പോൾ ഉള്ള യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് എന്താണ് പുനർനിർമ്മിക്കാൻ കഴിയുന്നത്?”, “എന്താണ് ഇപ്പോഴും എന്റെ കൈവശമുള്ളത്?”, “എന്താണ് സംരക്ഷിക്കേണ്ടത്?”, “എന്താണ് ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടത്?”, “എന്താണ് മാറ്റേണ്ടത്?”, “ഇന്ന് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന ഏറ്റവും ചെറിയ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങണം. ഈ ചോദ്യങ്ങൾ പ്രതിസന്ധിയെ ഇല്ലാതാക്കുകയില്ല; എന്നാൽ പ്രതിസന്ധിയുടെ നിഷ്ക്രിയ ഇരയിൽ നിന്ന് അതിന്റെ സജീവ പങ്കാളിയാക്കി മനുഷ്യനെ മാറ്റും. അവിടെയാണ് അതിജീവനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ തുടക്കം.

ജീവിതം നമ്മെ എപ്പോഴും അനുകൂല സാഹചര്യങ്ങൾ നൽകില്ല. എന്നാൽ ജീവിതത്തിന്റെ ഒഴുക്കിനൊപ്പം മാറാനുള്ള കഴിവ് നമ്മിൽ നിലനിൽക്കും. എല്ലാം സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതിനെ തിരിച്ചറിയാം. എല്ലാം മാറ്റാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ മാറ്റാവുന്നതിൽ പ്രവർത്തിക്കാം. എല്ലാ നഷ്ടങ്ങളും നികത്താനാവില്ല; എന്നാൽ നഷ്ടത്തിനിടയിലും പുതിയ അർത്ഥം കണ്ടെത്താം. എല്ലാ വേദനകളും ഇല്ലാതാക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ വേദനയ്ക്കിടയിലും സ്നേഹിക്കാനും ചിന്തിക്കാനും സൃഷ്ടിക്കാനും പ്രവർത്തിക്കാനും കഴിയും. ഭാവി ഉറപ്പില്ല; എന്നാൽ അതുകൊണ്ടുതന്നെ അതിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾക്ക് ഇടമുണ്ട്.

ഇതാണ് മനുഷ്യന്റെ അതിജീവനത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ രഹസ്യം: ജീവിതം നമ്മെ തകർക്കുന്ന ഓരോ നിമിഷത്തിലും അതേ ജീവിതം തന്നെ പുനഃസംഘടിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും വഹിക്കുന്നു. വിയോജകബലത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ സംയോജകബലത്തിന്റെ വിത്തുണ്ട്; അസ്ഥിരതയുടെ ഉള്ളിൽ പുതിയ സന്തുലനത്തിന്റെ സാധ്യതയുണ്ട്; നഷ്ടത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ പുതിയ അർത്ഥത്തിന്റെ സാധ്യതയുണ്ട്; അവസാനമെന്ന് തോന്നുന്നിടത്ത് മറ്റൊരു തുടക്കത്തിന്റെ സാധ്യതയുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ മഹത്വം കൊടുങ്കാറ്റുകളില്ലാത്ത ജീവിതത്തിൽ അല്ല; കൊടുങ്കാറ്റുകൾക്കിടയിലും വേരുകൾ നിലനിർത്തി, ആവശ്യമായിടത്ത് വളഞ്ഞ്, തകർന്നത് ഉപേക്ഷിച്ച്, അവശേഷിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് വീണ്ടും വളർന്ന്, മാറിയ ലോകത്തിൽ പുതിയൊരു ജീവിതരൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്.

അതുകൊണ്ട് അതിജീവനം വെറും ജീവിച്ചിരിപ്പല്ല; ഓരോ തകർച്ചയ്ക്കുശേഷവും ജീവിതത്തെ വീണ്ടും തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനമാണ്.

മനുഷ്യന്റെ അതിജീവനത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഒരു അടിസ്ഥാന സത്യം നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയും: പ്രതിസന്ധി പുറത്തുനിന്ന് നമ്മിലേക്ക് വരുന്ന ഒരു സംഭവം മാത്രമല്ല; അത് നമ്മുടെ ഉള്ളിലെ പല ഘടനകളെയും ഒരേസമയം പുനഃക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്. ഒരു വലിയ ആഘാതം സംഭവിക്കുമ്പോൾ ജീവിതത്തിൽ “ഒരു പ്രശ്നം” മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. അതുവരെ ജീവിതത്തെ ക്രമീകരിച്ചിരുന്ന പ്രതീക്ഷകൾ, വിശ്വാസങ്ങൾ, ബന്ധങ്ങൾ, മുൻഗണനകൾ, സ്വത്വബോധം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണകൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ തന്നെ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധിയിൽ നിന്ന് പുറത്തുവരുക എന്നത് സംഭവിച്ച പ്രശ്നം പഴയപടി പരിഹരിച്ച് മുൻകാല ജീവിതത്തിലേക്ക് മടങ്ങുക എന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മാറിയ യാഥാർത്ഥ്യത്തിനനുസരിച്ച് വ്യക്തിയുടെ ആന്തരിക ക്രമത്തെ തന്നെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ഒരാളുടെ തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ നഷ്ടപ്പെടുന്നത് വരുമാനം മാത്രമല്ല; സുരക്ഷിതത്വബോധവും സാമൂഹികസ്ഥാനവും ആത്മവിശ്വാസവും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷയും മാറുന്നു. പ്രിയപ്പെട്ട ഒരാളെ നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ നഷ്ടപ്പെടുന്നത് ഒരു വ്യക്തി മാത്രമല്ല; ആ വ്യക്തിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്ന ഓർമ്മകളുടെയും പ്രതീക്ഷകളുടെയും ദിനചര്യയുടെയും ജീവിതത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തിന്റെയും ഘടനയാണ്. രോഗം ശരീരത്തെ മാത്രം ബാധിക്കുന്നില്ല; “ഞാൻ ഇനി എങ്ങനെ ജീവിക്കും?”, “എന്റെ പഴയ ജീവിതത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ കഴിയുമോ?”, “എന്റെ കഴിവുകളുടെ പരിധി ഇനി എത്രയാണ്?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളും ഉയരുന്നു. അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധി ഒരു പുറംസംഭവമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല; അത് വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിലും പുറത്തും ഒരേസമയം നടക്കുന്ന പുനഃസംഘടനയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇതിനെ കാണുമ്പോൾ, ഒരു വ്യക്തിയുടെ അവസ്ഥയെ അയാളുടെ ഒറ്റപ്പെട്ട സ്വഭാവംകൊണ്ട് മാത്രം വിശദീകരിക്കാനാവില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. വ്യക്തി ശരീരം മാത്രമല്ല, മനസ്സ് മാത്രമല്ല, ഓർമ്മകൾ മാത്രമല്ല, തൊഴിൽ മാത്രമല്ല, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ മാത്രമല്ല, സാമൂഹികപങ്ക് മാത്രമല്ല; ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഒരു ചലനാത്മക ഏകതയാണ്. അതുകൊണ്ട് അതിലെ ഒരു ഘടകം തകർന്നാൽ മുഴുവൻ വ്യക്തിയും തകർന്നുപോകണമെന്നില്ല. ചില ഘടകങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ടാലും മറ്റുള്ളവ അവശേഷിക്കും; അവ തമ്മിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും പുതിയൊരു ഏകത ക്രമേണ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യാം. പഴയ ക്രമം തകരുമ്പോൾ അതിനെ അതേ രൂപത്തിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതിനു പകരം അവശേഷിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയൊരു ക്രമം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് യഥാർത്ഥ പുനഃസംഘടന.

പ്രതിസന്ധിയിൽ മനുഷ്യന്റെ ശ്രദ്ധ സ്വാഭാവികമായി നഷ്ടത്തിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. നഷ്ടപ്പെട്ട പണം, നഷ്ടപ്പെട്ട ആരോഗ്യം, നഷ്ടപ്പെട്ട ബന്ധം, നഷ്ടപ്പെട്ട അവസരം, നഷ്ടപ്പെട്ട സ്ഥാനം, നഷ്ടപ്പെട്ട സമയം, നഷ്ടപ്പെട്ട സ്വപ്നം എന്നിവ മനസ്സിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. നഷ്ടത്തെ അംഗീകരിക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്; അതിനെ നിഷേധിച്ച് കൃത്രിമമായ പ്രതീക്ഷ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ള സമീപനമല്ല. എന്നാൽ നഷ്ടത്തിന്റെ കണക്കെടുപ്പിൽ മാത്രം മനസ്സ് കുടുങ്ങിപ്പോയാൽ അവശേഷിക്കുന്ന ജീവിതത്തെ കാണാനുള്ള കഴിവ് ക്രമേണ കുറയുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ചോദ്യം തന്നെ മാറ്റേണ്ടിവരുന്നു. “എനിക്ക് എന്താണ് നഷ്ടപ്പെട്ടത്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “എന്താണ് ഇപ്പോഴും എന്റെ കൈവശമുള്ളത്?” എന്ന ചോദ്യവും ഉയരണം. സമ്പത്ത് നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കാം, പക്ഷേ അറിവ് അവശേഷിച്ചേക്കാം; തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കാം, പക്ഷേ കഴിവുകൾ അവശേഷിച്ചേക്കാം; ഒരു ബന്ധം അവസാനിച്ചിരിക്കാം, പക്ഷേ മറ്റു ബന്ധങ്ങൾ നിലനിൽക്കാം; ശരീരത്തിന്റെ ചില കഴിവുകൾ കുറഞ്ഞിരിക്കാം, പക്ഷേ ബൗദ്ധികവും സൃഷ്ടിപരവുമായ കഴിവുകൾ നിലനിൽക്കാം; ഒരു സ്വപ്നം തകർന്നിരിക്കാം, പക്ഷേ ആ സ്വപ്നത്തിന് പിന്നിലെ മൂല്യം ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കാം. ഈ തിരിച്ചറിവാണ് വിയോജകബലത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും സംയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ആദ്യപടി. നഷ്ടപ്പെട്ടതിനെ നിഷേധിക്കാതെ അവശേഷിക്കുന്നതിനെ തിരിച്ചറിയുക എന്നത് വെറും ആശ്വാസമല്ല; അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ കൂടുതൽ പൂർണ്ണമായി കാണാനുള്ള ശ്രമമാണ്. കാരണം ഒരു പ്രതിസന്ധിയുടെ നിമിഷത്തിൽ മനസ്സ് പലപ്പോഴും “എല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ടു” എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. എന്നാൽ “എല്ലാം” എന്ന വാക്ക് വളരെ അപൂർവമായേ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കൂ. ജീവിതത്തിലെ ചില ഭാഗങ്ങൾ തകർന്നിരിക്കാം; എന്നാൽ ജീവിതം മുഴുവൻ തകർന്നിരിക്കണമെന്നില്ല. ഈ വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയുന്ന നിമിഷത്തിലാണ് പുതിയ സാധ്യതകൾക്ക് ഇടം ലഭിക്കുന്നത്.

പ്രതിസന്ധിയിൽ മനസ്സ് പലപ്പോഴും സ്വയം അടച്ചുപൂട്ടുകയും ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ഒരു അന്തിമവിധി പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. “ഇനി ഒന്നും മാറില്ല”, “ഇനി എനിക്ക് അവസരമില്ല”, “ഇതോടെ എല്ലാം തീർന്നു”, “എന്റെ ജീവിതം ഇനി പഴയപോലെ ആകില്ല” തുടങ്ങിയ ചിന്തകൾ അതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ഈ ചിന്തകൾ ചിലപ്പോൾ വളരെ യാഥാർത്ഥ്യമെന്നു തോന്നും, കാരണം അവ ശക്തമായ വികാരങ്ങളോടെയാണ് അനുഭവപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ഒരു ചിന്ത ശക്തമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു എന്നത് അത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ അന്തിമസത്യമാണെന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. തുറന്ന മനസ്സ് എന്നത് എല്ലാം നല്ലതായി സംഭവിക്കും എന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നതല്ല; മറിച്ച് “എനിക്ക് ഇപ്പോൾ ഭാവി അറിയില്ല” എന്ന് സമ്മതിക്കാനുള്ള ബൗദ്ധിക വിനയമാണ്. ഈ ചെറിയ അംഗീകാരം തന്നെ വലിയൊരു സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്നു. കാരണം അറിയാത്ത ഭാവിയെക്കുറിച്ച് അന്തിമവിധി പ്രഖ്യാപിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല. ഒരു വാതിൽ അടഞ്ഞാൽ മറ്റൊരു വാതിൽ തീർച്ചയായും തുറക്കും എന്നത് എല്ലായ്പ്പോഴും സത്യമായിരിക്കണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ മറ്റൊരു വാതിൽ ഉണ്ടാകില്ല. അപ്പോൾ മനുഷ്യന് ചെയ്യേണ്ടത് പുതിയൊരു വഴി തന്നെ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. ഇതാണ് മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷി. നിലവിലുള്ള സാധ്യതകളിൽ നിന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കുക മാത്രമല്ല മനുഷ്യന്റെ കഴിവ്; ചിലപ്പോൾ പുതിയ സാധ്യതകൾ തന്നെ നിർമ്മിക്കാനും അവനാകും. ഒരു പ്രത്യേക തൊഴിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ മറ്റൊരു തൊഴിൽ തേടുക എന്നത് ഒരു സാധ്യതയാണ്; എന്നാൽ അതിനപ്പുറം സ്വന്തം അറിവും അനുഭവവും ഉപയോഗിച്ച് പുതിയൊരു പ്രവർത്തനമേഖല സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതും സാധ്യമാണ്. ഒരു ബന്ധം അവസാനിച്ചാൽ മറ്റൊരു ബന്ധം തേടുക എന്നതിനു പുറമേ, സ്വന്തം ജീവിതത്തിൽ സ്നേഹത്തിനും സൗഹൃദത്തിനും അർത്ഥത്തിനും പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. ഈ തുറന്ന നിലയാണ് പ്രതിസന്ധിക്കിടയിൽ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നത്.

വലിയ പ്രതിസന്ധിയിൽ വലിയ തീരുമാനങ്ങളേക്കാൾ ചെറിയ ശീലങ്ങൾക്ക് പലപ്പോഴും കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുണ്ടാകുന്നത് ഇതുകൊണ്ടാണ്. പുറത്തുള്ള ലോകം അസ്ഥിരമാകുമ്പോൾ ജീവിതത്തിലെ ചില കാര്യങ്ങൾ ക്രമമായി തുടരുന്നത് വ്യക്തിയുടെ ആന്തരിക ഏകതയെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. സമയത്ത് എഴുന്നേൽക്കുക, ശരീരത്തെ പരിപാലിക്കുക, ഭക്ഷണം ക്രമപ്പെടുത്തുക, കഴിയുന്നത്ര നടക്കുക, വായിക്കുക, എഴുതുക, വീട്ടിലെ ചെറിയ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുക, വിശ്വസനീയനായ ഒരാളുമായി സംസാരിക്കുക, സമയത്ത് ഉറങ്ങുക തുടങ്ങിയവ വളരെ സാധാരണ പ്രവർത്തനങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അവയുടെ പ്രാധാന്യം അവയുടെ വലുപ്പത്തിലല്ല; അവ നൽകുന്ന തുടർച്ചയിലാണ്. ജീവിതത്തിലെ വലിയ ഘടനകൾ തകർന്നാലും ചില ചെറിയ ക്രമങ്ങൾ തുടരുമ്പോൾ മനസ്സിന് ഒരു സന്ദേശം ലഭിക്കുന്നു: “എല്ലാം മാറിയാലും ജീവിതം പൂർണ്ണമായി തകർന്നിട്ടില്ല.” ഈ ചെറിയ ആവർത്തനങ്ങൾ സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രായോഗിക രൂപങ്ങളാണ്. വലിയ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാൻ കഴിയാത്ത ദിവസങ്ങളിലും ചെറിയ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നത് വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനശേഷിയുടെ തുടർച്ച സംരക്ഷിക്കുന്നു. ഒരു ദിവസം മുഴുവൻ ജീവിതത്തെ ശരിയാക്കേണ്ടതില്ല; ഒരു ദിവസം ക്രമമായി ജീവിക്കാൻ ശ്രമിക്കാം. ഒരു പ്രശ്നം മുഴുവൻ പരിഹരിക്കേണ്ടതില്ല; അതിന്റെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗത്ത് പ്രവർത്തിക്കാം. ചെറിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആവർത്തിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവ മനസ്സിന്റെ അസ്ഥിരതയ്ക്കുള്ളിൽ ഒരു പുതിയ ക്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട തത്വം ഉയരുന്നു: വലിയ പുനഃസംഘടനകൾ പലപ്പോഴും വലിയ തീരുമാനങ്ങളിൽ നിന്ന് മാത്രമല്ല, ചെറിയ സ്ഥിരതകളുടെ കൂട്ടിച്ചേരലിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.

മാറിയ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കാതെ പഴയ അവസ്ഥയിലേക്ക് മാത്രം മടങ്ങാൻ ശ്രമിക്കുന്നതും, സാഹചര്യത്തിന്റെ ഒഴുക്കിൽ പൂർണ്ണമായി ഒഴുകിപ്പോയി സ്വന്തം തീരുമാനശേഷി ഉപേക്ഷിക്കുന്നതും ഒരുപോലെ അപകടകരമാണ്. ആദ്യത്തേത് യാഥാർത്ഥ്യനിഷേധമാണ്; രണ്ടാമത്തേത് സ്വയംനിഷേധമാണ്. ഇവയ്ക്കിടയിൽ ഒരു മൂന്നാമത്തെ വഴി ആവശ്യമാണ്: യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും അതിനകത്ത് പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുക. ഒരു നദിയുടെ ഒഴുക്ക് പൂർണ്ണമായി തടയാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ ഒഴുക്കിനൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്ന വള്ളത്തിന്റെ ദിശ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയും. അതുപോലെ ജീവിതത്തിലെ എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ലെങ്കിലും അവയ്ക്കുള്ളിലെ സ്വന്തം ദിശ തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ കഴിയും. ഒരു വ്യക്തിക്ക് സംഭവിച്ച രോഗത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ലായിരിക്കാം; എന്നാൽ ചികിത്സ സ്വീകരിക്കാനും ജീവിതക്രമം ക്രമീകരിക്കാനും ലഭ്യമായ അറിവ് തേടാനും കഴിയും. സാമ്പത്തിക നഷ്ടം സംഭവിച്ചിരിക്കാം; എന്നാൽ ചെലവുകൾ പുനഃക്രമീകരിക്കാനും പുതിയ വരുമാനസാധ്യതകൾ അന്വേഷിക്കാനും കഴിയും. ഒരു ബന്ധം തകർന്നിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് പഠിച്ച് ഭാവിയിലെ ബന്ധങ്ങളിൽ പുതിയ പരിധികൾ സ്ഥാപിക്കാം. അതുകൊണ്ട് സ്വീകരിക്കൽ നിർജ്ജീവതയല്ല; യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുള്ള പ്രവർത്തനത്തിന്റെ തുടക്കമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ കാഴ്ചയിൽ ജീവിതം സാഹചര്യങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനത്തിന്റെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്. മനുഷ്യൻ സാഹചര്യങ്ങളുടെ പൂർണ്ണ ഉടമയല്ല; എന്നാൽ അവയുടെ പൂർണ്ണ അടിമയും അല്ല. ഈ രണ്ടിനുമിടയിലാണ് അവന്റെ പ്രവർത്തനസ്വാതന്ത്ര്യം നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഭയത്തെക്കുറിച്ചും ഇതേ സൂക്ഷ്മമായ കാഴ്ചപ്പാട് ആവശ്യമാണ്. ഭയം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട ഒരു ശത്രുവായി കാണുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ള സമീപനമല്ല. ഭയത്തിന് ജീവശാസ്ത്രപരമായ ഒരു അടിസ്ഥാനമുണ്ട്. അപകടസാധ്യത തിരിച്ചറിയാനും ശരീരത്തെ ജാഗ്രതയിലാക്കാനും അത് സഹായിക്കുന്നു. പ്രശ്നം ഭയം ഉണ്ടാകുന്നതിലല്ല; ഭയം മുഴുവൻ തീരുമാനങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലാണ്. “എനിക്ക് ഭയമുണ്ട്” എന്നത് ഒരു അനുഭവമാണ്; “അതുകൊണ്ട് എനിക്ക് ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല” എന്നത് ആ അനുഭവത്തിന് നൽകിയ വ്യാഖ്യാനമാണ്. ഈ രണ്ടിനെയും വേർതിരിക്കുമ്പോൾ ഭയത്തിനകത്തും പ്രവർത്തനത്തിനുള്ള ഇടം കണ്ടെത്താം. ശസ്ത്രക്രിയയെ ഭയപ്പെടുന്ന ഒരാൾക്ക് ചികിത്സ സ്വീകരിക്കാം; പരീക്ഷയെ ഭയപ്പെടുന്ന വിദ്യാർത്ഥിക്ക് പഠിക്കാം; പുതിയ ജീവിതഘട്ടത്തെ ഭയപ്പെടുന്ന ഒരാൾക്ക് ചെറിയ ചുവടുകളിലൂടെ മുന്നോട്ട് പോകാം. അതിനാൽ ധൈര്യം എന്നത് ഭയത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; ഭയം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും മൂല്യബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയുന്നതാണ്. അതുപോലെ കോപത്തെയും വെറും നിഷേധാത്മക വികാരമായി കാണേണ്ടതില്ല. അനീതി, അപമാനം, വഞ്ചന, നഷ്ടം എന്നിവ നേരിടുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന കോപത്തിനുള്ളിൽ മാറ്റത്തിനുള്ള ഊർജമുണ്ട്. എന്നാൽ ആ ഊർജം നിയന്ത്രണമില്ലാതെ പുറത്തുവിട്ടാൽ പുതിയ വിയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കും. “എനിക്ക് അനീതി സംഭവിച്ചു” എന്ന തിരിച്ചറിവ് “ഇനി എന്ത് മാറ്റത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് മാറുമ്പോൾ കോപം സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാകാം. വികാരത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല വേണ്ടത്; അതിന്റെ ദിശ മാറ്റുകയാണ് വേണ്ടത്.

ഏകാന്തതയ്ക്കും ഇതേ ഇരട്ടസ്വഭാവമുണ്ട്. മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി അകന്നുപോകുന്ന ദീർഘകാല ഏകാന്തത മനസ്സിന്റെ വിയോജകബലം വർധിപ്പിക്കുകയും വ്യക്തിയുടെ ചിന്തകളെ ഒരു അടഞ്ഞ വലയത്തിനുള്ളിൽ കുടുക്കുകയും ചെയ്യാം. എന്നാൽ സ്വയം തിരിച്ചറിയാനും ചിന്തകൾ ക്രമപ്പെടുത്താനും വായിക്കാനും എഴുതാനും പ്രകൃതിയെ നിരീക്ഷിക്കാനും സൃഷ്ടിപരമായി പ്രവർത്തിക്കാനും ഉപയോഗിക്കുന്ന ഏകാന്തസമയം ആന്തരിക സംയോജനം വർധിപ്പിക്കും. അതുകൊണ്ട് ആളുകളിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുന്ന ഏകാന്തതയും സ്വയം തിരിച്ചറിയാനുള്ള ഏകാന്തതയും ഒരുപോലെയല്ല. ഒന്നാമത്തേത് വേർപാട് വർധിപ്പിക്കാം; രണ്ടാമത്തേത് സ്വബോധം ആഴപ്പെടുത്താം. അതുപോലെ സഹായം സ്വീകരിക്കുന്നതും മനുഷ്യന്റെ ശക്തിയുടെ ഭാഗമാണ്. “എനിക്ക് എല്ലാം സ്വയം നേരിടണം” എന്ന ധാരണ പലപ്പോഴും വ്യക്തിയെ അനാവശ്യമായി ഒറ്റപ്പെടുത്തുന്നു. മനുഷ്യൻ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ പരസ്പരാശ്രിതനാണ്. ശിശുവിന്റെ വളർച്ച മുതൽ വാർദ്ധക്യത്തിലെ പരിചരണം വരെ മനുഷ്യജീവിതം ബന്ധങ്ങളുടെ സഹായത്തോടെയാണ് മുന്നേറുന്നത്. അതിനാൽ ആവശ്യമായപ്പോൾ കുടുംബത്തോടും സുഹൃത്തുക്കളോടും വിശ്വസനീയരായ വ്യക്തികളോടും സമൂഹത്തോടും ആവശ്യമായ വിദഗ്ധസഹായ സംവിധാനങ്ങളോടും സഹായം തേടുന്നത് ദൗർബല്യമല്ല; യാഥാർത്ഥ്യബോധമാണ്. ഒരാൾക്ക് താൻ ഒറ്റയ്ക്ക് പരിഹരിക്കാനാവാത്ത ഒരു പ്രശ്നമുണ്ടെന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നത് തന്നെ പക്വതയുടെ അടയാളമാണ്. സഹായം സ്വീകരിക്കുന്നതും മറ്റൊരാൾക്ക് സഹായമാകുന്നതും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളിലെ സംയോജകബലത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.

പ്രതിസന്ധിയിൽ മറ്റുള്ളവരുമായി സ്വന്തം ജീവിതത്തെ താരതമ്യം ചെയ്യുന്നതും മാനസിക വിയോജകബലം വർധിപ്പിക്കാം. “അവൻ ഇത്രയും നേടി; ഞാൻ ഒന്നും നേടിയില്ല”, “അവൾക്ക് ഇത്രയും സന്തോഷമുണ്ട്; എനിക്ക് മാത്രം എന്തുകൊണ്ട്?” എന്ന ചിന്തകൾ സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ മറ്റൊരാളുടെ പുറംരൂപവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ പുറത്തുനിന്ന് കാണുന്ന ജീവിതം ഒരാളുടെ മുഴുവൻ ജീവിതമല്ല. മറ്റൊരാളുടെ വിജയത്തിന്റെ പുറംരൂപം മാത്രം കാണാം; അയാളുടെ ഉള്ളിലെ പോരാട്ടങ്ങളും ഭയങ്ങളും നഷ്ടങ്ങളും അറിയണമെന്നില്ല. ഓരോ മനുഷ്യന്റെയും ജീവിതം സ്വന്തം സാഹചര്യങ്ങളുടെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും ബന്ധങ്ങളുടെയും കഴിവുകളുടെയും പരിമിതികളുടെയും സാധ്യതകളുടെയും പ്രത്യേക സമുച്ചയമാണ്. അതിനാൽ ഏറ്റവും അർത്ഥവത്തായ താരതമ്യം പലപ്പോഴും മറ്റൊരാളുമായല്ല, സ്വന്തം മുൻകാലത്തോടാണ്. “ഇന്നത്തെ ഞാൻ ഇന്നലത്തെ എന്നേക്കാൾ എന്താണ് പഠിച്ചത്?”, “ഇന്നത്തെ ഞാൻ ഏത് കാര്യത്തിൽ കൂടുതൽ പക്വനായി?”, “എന്റെ സാഹചര്യങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ഇന്ന് ഞാൻ എന്താണ് മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയത്?” എന്ന ചോദ്യങ്ങളാണ് കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായത്. ജീവിതത്തിന്റെ പിന്നീടുള്ള ഘട്ടങ്ങളിലും ഇതിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. പ്രായം കൂടുമ്പോൾ ശരീരത്തിന്റെ ചില കഴിവുകൾ കുറയാം, ജീവിതത്തിന്റെ വേഗത കുറയാം, പഴയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സാധ്യമാകാതിരിക്കാം. എന്നാൽ അനുഭവം, ഓർമ്മ, അറിവ്, മനുഷ്യരെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള കഴിവ്, ജീവിതത്തെ ദീർഘമായ കാലപരിധിയിൽ കാണാനുള്ള ശേഷി എന്നിവ പുതിയ സംയോജകബലങ്ങളായി മാറാം. ശേഷിയുടെ രൂപം മാറുന്നു; ശേഷിയുടെ മൂല്യം ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. ഒരിക്കൽ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ നൽകിയ സംഭാവന പിന്നീട് അറിവിലൂടെയും അനുഭവത്തിലൂടെയും ഉപദേശത്തിലൂടെയും സ്നേഹത്തിലൂടെയും അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് നൽകാനാകും.

ചില വേദനകൾക്ക് പൂർണ്ണപരിഹാരം ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല. പ്രിയപ്പെട്ട ഒരാളുടെ മരണം അതിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. നഷ്ടപ്പെട്ട വ്യക്തിയെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ വേദന പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യവിരുദ്ധമായ ലക്ഷ്യമാണ്. പകരം ആ വേദനയെ ജീവിതത്തിന്റെ പുതിയ ഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്താൻ പഠിക്കാം. ആദ്യം ഒരു ഓർമ്മ കണ്ണുനീർ വരുത്താം; പിന്നീട് അതേ ഓർമ്മ സ്നേഹത്തിന്റെ അടയാളമായി മാറാം. ഒരിക്കൽ സഹിക്കാനാവാത്തതായി തോന്നിയ ഓർമ്മ പിന്നീട് നന്ദിയുടെ ഉറവിടമാകാം. ഇവിടെ വേദന ഇല്ലാതായിട്ടില്ല; വേദനയുടെ അർത്ഥം മാറിയിരിക്കുന്നു. ഇതാണ് ആഴത്തിലുള്ള പുനഃസംഘടന. അതുപോലെ ഓരോ വേദനയ്ക്കും ഉടൻ അർത്ഥം കണ്ടെത്തേണ്ടതില്ല. ചില അനുഭവങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാൻ വർഷങ്ങൾ വേണ്ടിവരും. ചില ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായ ഉത്തരം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. എന്നിരുന്നാലും ജീവിതം മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോൾ ആ അനുഭവം നമ്മുടെ ജീവിതകഥയിൽ പുതിയൊരു സ്ഥാനത്ത് എത്തിച്ചേരാം. അതുകൊണ്ട് “എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇത് എനിക്ക് സംഭവിച്ചത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം കിട്ടാതെ വന്നാലും “ഇത് സംഭവിച്ചശേഷം ഞാൻ എങ്ങനെയാണ് ജീവിക്കാൻ പഠിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യം അർത്ഥവത്തായിരിക്കും. ആദ്യ ചോദ്യം ഭൂതകാലത്തിന്റെ കാരണത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ഭാവിയുടെ സാധ്യതയെ അന്വേഷിക്കുന്നു.

ഇവിടെ മനുഷ്യൻ തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ജീവിയാണെന്ന വസ്തുത കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം എല്ലായ്പ്പോഴും വലിയ വിജയങ്ങളിലും നേട്ടങ്ങളിലും മാത്രമല്ല. ഒരു മനുഷ്യനെ സ്നേഹിക്കുക, അറിവ് നേടുക, അറിവ് പങ്കിടുക, ഒരു കുഞ്ഞിനെ പഠിപ്പിക്കുക, ഒരു ചെടിയെ വളർത്തുക, ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ വേദന കേൾക്കുക, സമൂഹത്തിന് ചെറിയൊരു സംഭാവന നൽകുക, സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് മറ്റുള്ളവർക്ക് ഒരു പാഠം നൽകുക—ഇവയ്ക്കെല്ലാം അർത്ഥമുണ്ട്. വലിയൊരു ജീവിതലക്ഷ്യം തകർന്നാൽ ജീവിതം മുഴുവൻ അർത്ഥശൂന്യമാകേണ്ടതില്ല. വലിയ അർത്ഥം താൽക്കാലികമായി കാണാനാകാത്തപ്പോൾ ചെറിയ അർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്ന് തുടങ്ങാം. ഒരു ദിവസം മുഴുവൻ അർത്ഥവത്താക്കാൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ ഒരു മണിക്കൂർ അർത്ഥവത്താക്കാം; ഒരു മണിക്കൂറും കഴിയാത്തപ്പോൾ ഒരു നിമിഷം അർത്ഥവത്താക്കാം. ജീവിതത്തിന്റെ പുനഃസംഘടന പലപ്പോഴും ഇങ്ങനെയുള്ള ചെറിയ അർത്ഥകണികകളിൽ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ഈ അർത്ഥബോധമാണ് സന്തോഷത്തിനും അതിജീവനത്തിനും കൂടുതൽ ആഴമുള്ള അടിത്തറ നൽകുന്നത്. കാരണം സുഖം കുറഞ്ഞാലും അർത്ഥം നിലനിൽക്കാം; ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടായാലും ജീവിതം അർത്ഥവത്താണെന്ന് അനുഭവപ്പെടാം. അപ്പോൾ മനുഷ്യൻ പ്രശ്നമില്ലാത്ത ജീവിതത്തെ കാത്തിരിക്കാതെ പ്രശ്നങ്ങൾക്കിടയിലും ജീവിക്കാൻ കഴിയും.

ഇതെല്ലാം ഒടുവിൽ നമ്മെ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു: ജീവിതത്തെ പിടിച്ചുനിർത്തുന്നതല്ല, ജീവിതത്തോടൊപ്പം മാറാൻ പഠിക്കുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ അതിജീവനം. ശരീരം മാറും, ബന്ധങ്ങൾ മാറും, സാമൂഹികപങ്കുകൾ മാറും, ആഗ്രഹങ്ങൾ മാറും, കഴിവുകൾ മാറും, ചുറ്റുപാടുകൾ മാറും, ലോകം തന്നെ മാറും. ഈ മാറ്റത്തിനിടയിൽ സംരക്ഷിക്കേണ്ടത് ഓരോ പഴയ രൂപവും അല്ല; ജീവിതത്തോടുള്ള അടിസ്ഥാനബന്ധവും അർത്ഥബോധവും മൂല്യബോധവും സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശേഷിയുമാണ്. സംയോജകബലം നമ്മെ ഒന്നിപ്പിക്കുന്നു; വിയോജകബലം നമ്മെ മാറ്റത്തിലേക്ക് തള്ളുന്നു. സംയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ ജീവിതം കടുപ്പമുള്ളതും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായിത്തീരും; വിയോജകബലം മാത്രം ശക്തമായാൽ ജീവിതം ചിതറിപ്പോകും. ഇവ രണ്ടിനുമിടയിലെ സൃഷ്ടിപരമായ സംഘർഷത്തിലാണ് പുതിയ രൂപങ്ങൾ ജനിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധി വന്നപ്പോൾ “എനിക്ക് ഒന്നും സംഭവിക്കരുത്” എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ള ജീവിതലക്ഷ്യമല്ല. അതിന് പകരം “സംഭവിക്കുന്നതെല്ലാം എനിക്ക് നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ സംഭവിച്ചതിനുശേഷം ഞാൻ എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടണം എന്ന് അന്വേഷിക്കാം” എന്ന ബോധമാണ് കൂടുതൽ ശക്തമായത്. ഈ ബോധമാണ് മനുഷ്യനെ തകർച്ചയിൽ നിന്ന് പുനർനിർമ്മാണത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നത്. പ്രതിസന്ധി ജീവിതത്തിന്റെ ശത്രുവായിരിക്കണമെന്നില്ല; ചിലപ്പോൾ അത് ജീവിതത്തിന്റെ പഴയ രൂപത്തിന്റെ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുകയും കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു രൂപത്തിന് ഇടം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തിയായിരിക്കാം. ഒരു കൊടുങ്കാറ്റിൽ മരത്തിന്റെ ചില ശാഖകൾ ഒടിഞ്ഞുപോകാം; പക്ഷേ വേരുകൾ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം പുതിയ കൊമ്പുകൾക്ക് സാധ്യതയുണ്ട്. അതുപോലെ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ ചില ബന്ധങ്ങളും പദ്ധതികളും സ്വപ്നങ്ങളും സ്ഥാനങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടാലും, അറിവും അനുഭവവും സ്നേഹിക്കാനുള്ള കഴിവും ചിന്തിക്കാനുള്ള ശേഷിയും സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവും മറ്റുള്ളവരുമായി ബന്ധപ്പെടാനുള്ള കഴിവും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം പുതിയ ജീവിതസാധ്യതകൾ നിലനിൽക്കും. അതിജീവനം അതിനാൽ കൊടുങ്കാറ്റ് അവസാനിക്കുന്നതുവരെ കാത്തുനിൽക്കൽ മാത്രമല്ല; ചിലപ്പോൾ വേരുകൾ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ഇറക്കുക, ചിലപ്പോൾ ശാഖകൾ വളയ്ക്കുക, ചിലപ്പോൾ ദിശ മാറ്റുക, ചിലപ്പോൾ തകർന്ന ഭാഗങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുക, ചിലപ്പോൾ പുതിയ കൊമ്പുകൾ വളർത്തുക എന്നിങ്ങനെ മാറിയ സാഹചര്യത്തിന് അനുസരിച്ച് ജീവിതത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയാണ്.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദാർശനിക വെളിച്ചത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ മാനസിക സന്തുലനത്തെ ഒരു നിശ്ചലമായ സമാധാനാവസ്ഥയായി കാണാനാവില്ല. അത് നിരന്തരം തകർന്നും പുനഃസംഘടിച്ചും കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലനമാണ്. ദുഃഖം വരും, സന്തോഷം വരും; ഭയം ഉയരും, ധൈര്യം ഉയരും; പ്രതീക്ഷ തളരും, വീണ്ടും ജനിക്കും; ബന്ധങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടും, പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടും; പഴയ അർത്ഥങ്ങൾ തകരും, പുതിയ അർത്ഥങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടും. ഈ ചലനത്തെ തടയുക എന്നതല്ല മാനസിക സന്തുലനം. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ സ്വയം നഷ്ടപ്പെടാതെ സഞ്ചരിക്കാൻ പഠിക്കുകയാണ്. വിയോജകബലം പഴയ ക്രമത്തെ അസ്ഥിരമാക്കുമ്പോൾ സംയോജകബലം അവശേഷിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു; അസ്ഥിരത പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു; തിരഞ്ഞെടുപ്പും പ്രവർത്തനവും അവയിൽ ചിലതിനെ യാഥാർത്ഥ്യമാക്കുന്നു; അവ വീണ്ടും പുതിയൊരു സന്തുലനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയാണ് ജീവിതത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സൃഷ്ടി. അതുകൊണ്ട് തകർച്ചയെ അവസാനമായി കാണേണ്ടതില്ല; അത് പലപ്പോഴും മറ്റൊരു രൂപത്തിലുള്ള തുടക്കമാണ്. നഷ്ടത്തെ ജീവിതത്തിന്റെ പൂർണ്ണനിഷേധമായി കാണേണ്ടതില്ല; അവശേഷിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പുതിയ അർത്ഥം സൃഷ്ടിക്കാം. അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഭാവിയുടെ ഇരുട്ടായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല; അതിനകത്ത് ഇതുവരെ യാഥാർത്ഥ്യമാകാത്ത സാധ്യതകളും ഉണ്ടാകാം. വേദനയെ ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ അതിനോടൊപ്പം ജീവിക്കാൻ പഠിക്കാം. ഭയത്തെ ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ അതിനിടയിലും പ്രവർത്തിക്കാം. എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കാനാകാത്തപ്പോൾ നിയന്ത്രിക്കാവുന്ന ചെറിയ മേഖലകളിൽ പ്രവർത്തിക്കാം. പഴയ ജീവിതം തിരികെ ലഭിക്കാത്തപ്പോൾ പുതിയ ജീവിതരൂപം സൃഷ്ടിക്കാം. അതാണ് മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ അതിജീവനശേഷി: ഒരിക്കലും തകരാതിരിക്കാനുള്ള കഴിവല്ല, തകർന്നശേഷവും ജീവിതത്തിന്റെ ഒഴുക്കുമായി വീണ്ടും സംയോജിക്കാനും മാറിയ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ പുതിയൊരു ക്രമവും പുതിയൊരു അർത്ഥവും പുതിയൊരു സന്തുലനവും സൃഷ്ടിക്കാനുമുള്ള കഴിവ്.

മനുഷ്യജീവിതം ഒരിക്കലും നിശ്ചലമായ ഒരു അവസ്ഥയല്ല; നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സജീവ പ്രക്രിയയാണ്. ജനനം മുതൽ മരണം വരെ ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും ബന്ധങ്ങളിലും സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളിലും ചിന്തകളിലും ആഗ്രഹങ്ങളിലും മൂല്യങ്ങളിലും നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. സന്തോഷത്തിനിടയിൽ ദുഃഖവും, വിജയത്തിനിടയിൽ പരാജയവും, പ്രതീക്ഷയ്ക്കിടയിൽ നിരാശയും, ആരോഗ്യത്തിനിടയിൽ രോഗവും, സ്നേഹത്തിനിടയിൽ വേർപാടും, സുരക്ഷിതത്വത്തിനിടയിൽ അനിശ്ചിതത്വവും കടന്നുവരുന്നു. അതുകൊണ്ട് ജീവിതത്തിലെ വിപരീത സാഹചര്യങ്ങളെ ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഒഴുക്കിൽ നിന്ന് വേറിട്ട അസാധാരണ സംഭവങ്ങളായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ, ജീവിതത്തിന്റെ തന്നെ ചലനാത്മക സ്വഭാവത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് കാണേണ്ടത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദാർശനിക സമീപനത്തിൽ യാഥാർത്ഥ്യം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ശക്തികളും പ്രവണതകളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഇടപെടലിലൂടെ രൂപംകൊള്ളുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യനും ഈ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽനിന്ന് വേറിട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര ദ്വീപല്ല. ശരീരം, മസ്തിഷ്കം, വികാരങ്ങൾ, ഓർമ്മകൾ, ചിന്തകൾ, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങൾ, പ്രകൃതി, സംസ്കാരം, ചരിത്രം എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ചലനത്തിലാണ് വ്യക്തിയുടെ ജീവിതം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഒരു പ്രതിസന്ധി ഒരൊറ്റ തലത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന പ്രശ്നമല്ല. ജോലി നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ വരുമാനം മാത്രമല്ല നഷ്ടപ്പെടുന്നത്; സുരക്ഷിതത്വബോധവും ആത്മവിശ്വാസവും സാമൂഹിക സ്ഥാനവും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷയും ബാധിക്കപ്പെടുന്നു. രോഗം ശരീരത്തെ മാത്രമല്ല ബാധിക്കുന്നത്; സ്വന്തം ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണകളെയും മാറ്റുന്നു. പ്രിയപ്പെട്ട ഒരാളുടെ മരണം ഒരു ബന്ധത്തിന്റെ അവസാനമെന്നതിലുപരി, ഓർമ്മകളുടെയും ഭാവിപദ്ധതികളുടെയും ഒരു ജീവിതരീതിയുടെയും പുനഃക്രമീകരണമാണ്. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയിൽ നിന്ന് പുറത്തുവരുക എന്നത് പ്രശ്നം മാത്രം പരിഹരിക്കുന്നതല്ല; അതിന്റെ ആഘാതത്തിൽ അസ്ഥിരമായ വ്യക്തിയുടെ ആന്തരികവും ബാഹ്യവുമായ ജീവിതബന്ധങ്ങളെ വീണ്ടും ക്രമീകരിക്കുക കൂടിയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ അതിജീവനം ഒരു യാന്ത്രിക തിരിച്ചുവരവല്ല; അത് ഒരു പുനഃസംഘടനാ പ്രക്രിയയാണ്.

ഒരു വലിയ പ്രതിസന്ധി സംഭവിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം തകരുന്നത് പലപ്പോഴും പുറംലോകമല്ല, അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ മുൻധാരണകളാണ്. “എന്റെ ജീവിതം ഇങ്ങനെയായിരിക്കും”, “എന്റെ ജോലി എപ്പോഴും സുരക്ഷിതമായിരിക്കും”, “ഈ ബന്ധം എന്നും നിലനിൽക്കും”, “എന്റെ ശരീരം എന്നെ എന്നും പിന്തുണയ്ക്കും”, “എന്റെ കഴിവുകൾക്ക് എപ്പോഴും അംഗീകാരം ലഭിക്കും” എന്നിങ്ങനെ നാം മനസ്സിൽ നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ള പ്രതീക്ഷകളാണ് പെട്ടെന്ന് തകർന്നുപോകുന്നത്. അപ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ മാറ്റത്തേക്കാൾ വലിയ വേദന ഉണ്ടാകുന്നത്, നാം പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്ന യാഥാർത്ഥ്യവും യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിച്ച യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തിലാണ്. ഈ വൈരുദ്ധ്യമാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയിൽ നിർണായകമാകുന്നത്. കാരണം വിരുദ്ധതയെ വെറും നശിപ്പിക്കേണ്ട ഒന്നായി കാണാതെ, പുതിയൊരു ബോധത്തിന്റെ ജനനത്തിനുള്ള സാധ്യതയായി കാണാം. ഒരാൾ തന്റെ തൊഴിലാണ് തന്റെ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ പ്രധാന അടിസ്ഥാനം എന്ന് കരുതിയിരിക്കുമ്പോൾ വിരമിക്കുകയോ ജോലി നഷ്ടപ്പെടുകയോ ചെയ്താൽ “ഞാൻ ആരാണ്?” എന്ന ചോദ്യം ഉയരാം. ആദ്യം അത് ശൂന്യത സൃഷ്ടിക്കും. എന്നാൽ പിന്നീട് അതേ ചോദ്യം പുതിയൊരു തിരിച്ചറിവിന് വഴിയൊരുക്കാം: “ഞാൻ എന്റെ ജോലി മാത്രമല്ല; എനിക്ക് അറിവുണ്ട്, അനുഭവമുണ്ട്, ബന്ധങ്ങളുണ്ട്, സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവുണ്ട്, മറ്റുള്ളവരുമായി പങ്കിടാനുള്ള ജീവിതാനുഭവമുണ്ട്.” അങ്ങനെ പഴയ സ്വത്വത്തിന്റെ തകർച്ചയിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു സ്വത്വം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് വിയോജകബലത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ സംയോജകബലം രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയ. പഴയ ഘടനയെ അതേപടി തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്നതല്ല ഇവിടെ നടക്കുന്നത്; അതിന്റെ പരിമിതികളെ മറികടന്ന് കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്.

മാനസിക സന്തുലനത്തെക്കുറിച്ച് ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന തെറ്റിദ്ധാരണ തിരുത്തേണ്ടതുണ്ട്. സന്തുലിതനായ മനുഷ്യൻ എപ്പോഴും സന്തോഷവാനായിരിക്കും, ഭയപ്പെടുകയില്ല, ദുഃഖിക്കുകയില്ല, കോപിക്കുകയില്ല എന്ന ധാരണ യാഥാർത്ഥ്യവിരുദ്ധമാണ്. മനുഷ്യന്റെ വികാരലോകം തന്നെ വിരുദ്ധതകളുടെ സഹവർത്തിത്വമാണ്. ഒരാളെ നഷ്ടപ്പെട്ടതിൽ ദുഃഖിക്കുമ്പോഴും ആ വ്യക്തിയോടൊപ്പം കഴിഞ്ഞ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് നന്ദി അനുഭവിക്കാം. രോഗത്തെക്കുറിച്ച് ഭയപ്പെടുമ്പോഴും ചികിത്സയിലൂടെ മെച്ചപ്പെടുമെന്ന പ്രതീക്ഷ പുലർത്താം. രാഷ്ട്രീയമോ സാമൂഹികമോ ആയ പരാജയത്തിൽ നിരാശപ്പെടുമ്പോഴും കൂടുതൽ ശക്തമായ ഒരു ഭാവി സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം നിലനിർത്താം. ഒരു ബന്ധം തകർന്നതിൽ വേദനിക്കുമ്പോഴും അതിൽനിന്ന് സ്വന്തം തെറ്റുകളും ആവശ്യങ്ങളും പരിധികളും തിരിച്ചറിയാം. അതിനാൽ സന്തുലനം എന്നത് വിരുദ്ധമായ വികാരങ്ങളിൽ ഒന്നിനെ ഇല്ലാതാക്കി മറ്റൊന്നിനെ മാത്രം നിലനിർത്തുന്നതല്ല; അവയെ രണ്ടിനെയും ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ്. “എനിക്ക് വേദനയുണ്ട്” എന്നും “എങ്കിലും ഞാൻ പൂർണ്ണമായി തകർന്നിട്ടില്ല” എന്നും ഒരേ സമയം പറയാൻ കഴിയുന്നത് മാനസിക പക്വതയുടെ അടയാളമാണ്. ദുഃഖത്തെ അടിച്ചമർത്തി കൃത്രിമമായ സന്തോഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നത് യഥാർത്ഥ സന്തുലനം നൽകില്ല. അതുപോലെ ദുഃഖത്തെ മുഴുവൻ ജീവിതത്തിന്റെ നിർവചനമാക്കി മാറ്റുന്നതും ശരിയല്ല. വികാരം അനുഭവിക്കണം, പക്ഷേ വികാരത്തിൽ തന്നെ പൂർണ്ണമായി ലയിച്ചുപോകരുത്. ഈ അകലം തന്നെയാണ് മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന രൂപം.

പ്രതിസന്ധിയിൽ മനസ്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന പ്രശ്നം സംഭവവും അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യാഖ്യാനവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി ഇല്ലാതാകുന്നതാണ്. “എനിക്ക് ഒരു പരാജയം സംഭവിച്ചു” എന്നത് ഒരു വസ്തുതയായിരിക്കാം; എന്നാൽ “ഞാൻ പരാജയപ്പെട്ട മനുഷ്യനാണ്” എന്നത് അതിൽനിന്ന് മനസ്സ് നിർമ്മിച്ച ഒരു പൊതുവായ വിധിയാണ്. “ഒരു ബന്ധം അവസാനിച്ചു” എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യമാണ്; “ഇനി എന്നെ ആരും സ്നേഹിക്കില്ല” എന്നത് ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു നിഗമനമാണ്. “എനിക്ക് സാമ്പത്തിക നഷ്ടമുണ്ടായി” എന്നത് സംഭവമാണ്; “എന്റെ ജീവിതം ഇനി ഒരിക്കലും ശരിയാകില്ല” എന്നത് അതിനപ്പുറം പോകുന്ന ഒരു വ്യാഖ്യാനമാണ്. ഈ രണ്ടിനെയും വേർതിരിച്ചറിയുക വളരെ പ്രധാനമാണ്. കാരണം സംഭവത്തെ ഉടൻ മാറ്റാൻ കഴിയാത്തപ്പോഴും അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അർത്ഥം പിന്നീട് മാറാം. ഒരു പരാജയം പിന്നീട് ഒരു പഠനമായി മാറാം. ഒരു നഷ്ടം ജീവിതത്തിന്റെ മുൻഗണനകൾ പുനഃക്രമീകരിക്കാനുള്ള അവസരമായി മാറാം. ഒരു രോഗാനുഭവം ശരീരത്തോടും സമയത്തോടും ജീവിതത്തോടുമുള്ള ബന്ധം മാറ്റാം. ഇവിടെ വേദനയെ മഹത്വവൽക്കരിക്കുകയോ എല്ലാ ദുരന്തത്തിനും നിർബന്ധമായും ഒരു നല്ല ഉദ്ദേശ്യമുണ്ടെന്ന് പറയുകയോ അല്ല ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. ചില നഷ്ടങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ നഷ്ടങ്ങളാണ്; അവയെ അങ്ങനെ തന്നെ അംഗീകരിക്കണം. എന്നാൽ നഷ്ടം സംഭവിച്ചശേഷം അതിന്റെ തുടർ അർത്ഥം പൂർണ്ണമായും മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല എന്നതാണ് പ്രധാന തിരിച്ചറിവ്. മനുഷ്യന് അതിന്റെ അർത്ഥനിർമ്മാണത്തിൽ ഒരു പരിധിവരെ പങ്കാളിയാകാൻ കഴിയും.

അനിശ്ചിതത്വത്തോടുള്ള മനുഷ്യന്റെ ബന്ധമാണ് മാനസിക സന്തുലനത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകം. മനസ്സ് ഉറപ്പുകളെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നു. നാളെ എന്ത് സംഭവിക്കും, ആരാണ് കൂടെയുണ്ടാകുക, ആരോഗ്യം എങ്ങനെയായിരിക്കും, സാമ്പത്തികസ്ഥിതി എങ്ങനെ മാറും എന്നൊക്കെ മുൻകൂട്ടി അറിയാൻ മനുഷ്യൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം തന്നെ അനിശ്ചിതത്വമാണ്. ഭാവിയെക്കുറിച്ച് നമുക്ക് പൂർണ്ണമായ അറിവില്ല എന്നതിന്റെ അർത്ഥം ഭാവി മോശമായിരിക്കും എന്നല്ല. അറിയാത്ത ഭാവി അപകടത്തിന്റെയും സാധ്യതയുടെയും പ്രദേശമാണ്. എന്നാൽ പ്രതിസന്ധിയിൽ മനസ്സ് പലപ്പോഴും ഏറ്റവും മോശമായ സാധ്യതയെ ഉറപ്പായ ഭാവിയായി കണക്കാക്കുന്നു. “ഇത് സംഭവിച്ചാൽ എല്ലാം അവസാനിക്കും” എന്ന ചിന്തയിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു ഭയത്തിലേക്കും അതിൽനിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്കും നീങ്ങുമ്പോൾ സംഭവിക്കാത്ത പല ദുരന്തങ്ങളും മനസ്സിൽ ഇതിനകം സംഭവിച്ച യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളായി മാറുന്നു. അതിനാൽ അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനേക്കാൾ അതിനൊപ്പം ജീവിക്കാൻ പഠിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ളത്. ഒരു കർഷകന് മഴ ഉറപ്പാക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ മണ്ണ് തയ്യാറാക്കാം. ഒരു വിദ്യാർത്ഥിക്ക് പരീക്ഷാഫലം ഉറപ്പാക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ പഠിക്കാം. ഒരു രോഗിക്ക് ഭാവി പൂർണ്ണമായി പ്രവചിക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ ലഭ്യമായ ചികിത്സയും ജീവിതക്രമവും ശ്രദ്ധിക്കാം. ഒരു സാമൂഹികപ്രവർത്തകന് മാറ്റം എപ്പോൾ സംഭവിക്കുമെന്ന് അറിയാനാവില്ല; എന്നാൽ പ്രവർത്തനം തുടരാം. അതുകൊണ്ട് പ്രതീക്ഷ എന്നത് “എല്ലാം തീർച്ചയായും ശരിയാകും” എന്ന അന്ധവിശ്വാസമല്ല; “എനിക്ക് ഫലം ഉറപ്പാക്കാനാവില്ലെങ്കിലും സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കില്ല” എന്ന ബോധപൂർവമായ തീരുമാനമാണ്.

ഇതോടൊപ്പം നിയന്ത്രിക്കാനാകുന്നതും നിയന്ത്രിക്കാനാവാത്തതും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയുന്നത് അതീവ പ്രധാനമാണ്. പ്രതിസന്ധിയിൽ മനുഷ്യന്റെ വലിയൊരു മാനസിക ക്ഷീണം ഉണ്ടാകുന്നത് തന്റെ നിയന്ത്രണത്തിന് പുറത്തുള്ള കാര്യങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോഴാണ്. കഴിഞ്ഞകാലത്തെ മാറ്റാനാവില്ല. മറ്റൊരാളുടെ മനസ്സിനെ പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല. പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ മാറ്റങ്ങളും തടയാനാവില്ല. മറ്റുള്ളവരുടെ തീരുമാനങ്ങളെ നിർബന്ധിച്ച് മാറ്റാനാവില്ല. ഭാവിയെ പൂർണ്ണമായി പ്രവചിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ അതിനിടയിലും ഒരു ചെറിയ പ്രവർത്തനമേഖല മനുഷ്യനിൽ അവശേഷിക്കുന്നു. ഇന്ന് ആരോട് സംസാരിക്കണം, എന്ത് ചെയ്യണം, എന്ത് ഒഴിവാക്കണം, എത്ര സമയം വിശ്രമിക്കണം, എന്ത് പഠിക്കണം, ഏത് സഹായം തേടണം, ഒരു പ്രശ്നത്തെ ഏത് ദിശയിൽ സമീപിക്കണം എന്നതിൽ നമുക്ക് ഒരു പരിധിവരെ തിരഞ്ഞെടുക്കാം. “എനിക്ക് ഒന്നും ചെയ്യാനാവില്ല” എന്ന ചിന്ത വ്യക്തിയെ നിഷ്ക്രിയനാക്കുന്നു. “എല്ലാം ചെയ്യാനാവില്ലെങ്കിലും ചില കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാനാകും” എന്ന തിരിച്ചറിവ് പ്രവർത്തനശേഷിയെ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. ഈ ചെറിയ പ്രവർത്തനമേഖലയാണ് പ്രതിസന്ധിക്കിടയിലെ മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഇടം. അത് ചെറുതായിരിക്കാം; പക്ഷേ അതിന്റെ പ്രാധാന്യം വളരെ വലുതാണ്.

വലിയ പ്രതിസന്ധിയെ ഒരൊറ്റ പ്രശ്നമായി കാണുന്നതും മാനസിക ഭാരത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. “എന്റെ ജീവിതം ഇനി എങ്ങനെ ശരിയാക്കും?”, “എന്റെ മുഴുവൻ ഭാവി എങ്ങനെ സുരക്ഷിതമാക്കും?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉടൻ ഉത്തരം കണ്ടെത്താൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ വലിയ പ്രശ്നത്തെ ചെറിയ പ്രവർത്തനങ്ങളായി വിഭജിക്കണം. “ഇന്ന് ഞാൻ ചെയ്യേണ്ട ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു കാര്യം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യം പലപ്പോഴും “എന്റെ ജീവിതം ഇനി എങ്ങനെയാകും?” എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ പ്രയോജനകരമാണ്. ചെറിയ പ്രവർത്തനം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ “എനിക്ക് ഇപ്പോഴും പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയും” എന്ന അനുഭവം ഉണ്ടാകുന്നു. അത് ആത്മവിശ്വാസത്തെ കുറച്ചെങ്കിലും വർധിപ്പിക്കുന്നു. ആ ചെറിയ ആത്മവിശ്വാസം അടുത്ത പ്രവർത്തനത്തിന് ഊർജം നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തനം, ചെറിയ വിജയം, ആത്മവിശ്വാസം, അടുത്ത പ്രവർത്തനം എന്നൊരു അനുകൂല ചലനം രൂപപ്പെടാം. അതിന്റെ വിപരീതമായി പ്രശ്നം, ഭയം, നിഷ്ക്രിയത, കൂടുതൽ പ്രശ്നം, കൂടുതൽ ഭയം എന്ന ദുഷ്ചക്രവും ഉണ്ടാകാം. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയെ മുഴുവൻ ഒരുമിച്ച് ജയിക്കണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ അതിന്റെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗത്ത് പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചാൽ മതി. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിലെ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ പലപ്പോഴും ചെറിയ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ആവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.

മനസ്സിന്റെ വിയോജകബലം വർധിപ്പിക്കുന്ന മറ്റൊരു ഘടകം ശ്രദ്ധയുടെ ഏകപക്ഷീയതയാണ്. പ്രതിസന്ധിയിൽ മുഴുവൻ ശ്രദ്ധയും നഷ്ടത്തിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ ജീവിതത്തിലെ മറ്റു ഘടകങ്ങൾ അപ്രധാനമായി തോന്നുന്നു. ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രശ്നം ജീവിതത്തിലെ എല്ലാ സന്തോഷങ്ങളെയും മറയ്ക്കാം. ഒരു രോഗം മനുഷ്യനെ തന്റെ മുഴുവൻ വ്യക്തിത്വത്തെയും രോഗത്തിന്റെ കണ്ണിലൂടെ മാത്രം കാണാൻ ഇടയാക്കാം. ഒരു ബന്ധത്തിന്റെ തകർച്ച ജീവിതത്തിലെ മറ്റെല്ലാ ബന്ധങ്ങളെയും മറയ്ക്കാം. എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതം ഒരൊറ്റ ഘടകമല്ല. പ്രശ്നത്തെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്; അതോടൊപ്പം ശരീരത്തെയും ശ്രദ്ധിക്കണം, ബന്ധങ്ങളെയും ശ്രദ്ധിക്കണം, അറിവിനെയും സൃഷ്ടിപരതയെയും ശ്രദ്ധിക്കണം, പ്രകൃതിയെയും ചെറിയ സന്തോഷങ്ങളെയും ശ്രദ്ധിക്കണം. ഇത് പ്രശ്നത്തിൽനിന്നുള്ള രക്ഷപ്പെടലല്ല; മുഴുവൻ യാഥാർത്ഥ്യത്തെയും കാണാനുള്ള ശ്രമമാണ്. ഒരു സങ്കീർണ്ണ ജീവവ്യവസ്ഥയിൽ വൈവിധ്യം അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് സഹായിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യജീവിതത്തിലും പല അർത്ഥസ്രോതസ്സുകൾ ഉണ്ടായിരിക്കുന്നത് പ്രതിസന്ധിക്കെതിരായ പ്രതിരോധശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ജീവിതത്തിന്റെ സന്തോഷം ഒരൊറ്റ തൂണിൽ സ്ഥാപിക്കരുത്. ജോലി മാത്രം, പണം മാത്രം, ഒരു ബന്ധം മാത്രം, സാമൂഹിക അംഗീകാരം മാത്രം, ഒരു പ്രത്യേക സ്വപ്നം മാത്രം എന്നിവയാണ് ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ അർത്ഥമെങ്കിൽ അവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് തകരുമ്പോൾ മുഴുവൻ മാനസിക ഘടനയും തകരാം. എന്നാൽ കുടുംബം, സുഹൃത്തുക്കൾ, അറിവ്, വായന, പ്രകൃതി, ശാരീരിക പ്രവർത്തനം, സൃഷ്ടിപരത, സാമൂഹികബന്ധം, വ്യക്തിപരമായ മൂല്യങ്ങൾ, ജീവിതലക്ഷ്യം, വിനോദം, വിശ്രമം തുടങ്ങിയ പല ഘടകങ്ങളും ജീവിതത്തിൽ ഉണ്ടായാൽ ഒന്നിന് ക്ഷതം സംഭവിച്ചാലും മറ്റുള്ളവ വ്യക്തിയെ താങ്ങിനിർത്തും. ഇത് ജീവിതത്തിലെ ഒരു പ്രധാന സംയോജകബലമാണ്. ഒരു വലിയ കെട്ടിടത്തിന് പല തൂണുകൾ ഉള്ളതുപോലെ, മനുഷ്യജീവിതത്തിനും പല അർത്ഥതൂണുകൾ ആവശ്യമാണ്. ഇവയെല്ലാം ഒരേ ശക്തിയുള്ളവയായിരിക്കണമെന്നില്ല. പക്ഷേ ഒന്നിന്റെ തകർച്ച മറ്റെല്ലാം തകർക്കാത്തവിധം ജീവിതത്തെ വൈവിധ്യമാർന്നതാക്കുന്നത് ദീർഘകാല അതിജീവനശേഷിക്ക് സഹായകരമാണ്.

ശരീരവും മനസ്സും വേർതിരിച്ച ലോകങ്ങളല്ല എന്ന തിരിച്ചറിവും ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. മാനസിക പ്രതിസന്ധിയിൽ ഉറക്കം തകരാം, ഭക്ഷണക്രമം മാറാം, ശരീരചലനം കുറയാം, സാമൂഹികബന്ധം കുറയാം. ഇവ വീണ്ടും മാനസിക അസ്ഥിരത വർധിപ്പിക്കാം. അങ്ങനെ ഒരു പരസ്പര ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ചക്രം രൂപപ്പെടാം. അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയിൽ മനസ്സിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ ശരീരത്തെയും സംരക്ഷിക്കണം. ക്രമമായ ഉറക്കം, പോഷകമായ ഭക്ഷണം, കഴിയുന്നത്ര ശാരീരിക ചലനം, പ്രകൃതിയുമായുള്ള സമ്പർക്കം, വിശ്രമം, ആശയവിനിമയം എന്നിവ വലിയ ദാർശനിക ആശയങ്ങളേക്കാൾ സാധാരണമായി തോന്നിയാലും അവയ്ക്ക് ആഴത്തിലുള്ള പ്രാധാന്യമുണ്ട്. പുറത്തുള്ള ലോകം അസ്ഥിരമായിരിക്കുമ്പോൾ ചില ചെറിയ ദിനചര്യകൾ തുടരുന്നത് ജീവിതത്തിന്റെ തുടർച്ചയെ മനസ്സിന് അനുഭവപ്പെടുത്തുന്നു. രാവിലെ എഴുന്നേൽക്കുക, കുളിക്കുക, ഭക്ഷണം കഴിക്കുക, നടക്കുക, വായിക്കുക, ഒരാളോട് സംസാരിക്കുക, ഒരു ചെറിയ ജോലി പൂർത്തിയാക്കുക, സമയത്ത് ഉറങ്ങുക—ഇവ ചെറുതായി തോന്നാം. എന്നാൽ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്ന ഈ ചെറിയ ക്രമങ്ങളാണ് അസ്ഥിരതയ്ക്കിടയിൽ പുതിയ സംയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്.

സന്തോഷത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയും ഇവിടെ പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. “എന്റെ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളും തീർന്നാൽ ഞാൻ സന്തോഷിക്കും” എന്ന ധാരണ സന്തോഷത്തെ ഭാവിയിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കുന്നു. എന്നാൽ പ്രശ്നങ്ങൾ ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ സന്തോഷം പ്രശ്നരഹിതമായ ഭാവിയുടെ പ്രതിഫലമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. ജീവിതത്തിലെ ചെറിയ അനുഭവങ്ങൾക്കിടയിൽ സന്തോഷം കണ്ടെത്താനുള്ള കഴിവ് വളർത്തണം. ഒരു നല്ല സംഭാഷണം, ഇഷ്ടപ്പെട്ട സംഗീതം, ഒരു പുസ്തകം, പ്രകൃതിയെ നോക്കിയിരിക്കുക, ഒരു ചെടി വളരുന്നത് കാണുക, ഒരാളെ സഹായിക്കുക, ഒരു പുതിയ കാര്യം മനസ്സിലാക്കുക, ഒരു ചെറിയ പ്രശ്നം പരിഹരിക്കുക, കുടുംബത്തോടൊപ്പം സമയം ചെലവഴിക്കുക എന്നിവ വലിയ പ്രശ്നങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ ജീവിതം ഇപ്പോഴും പൂർണ്ണമായി മരവിച്ചിട്ടില്ലെന്ന് മനസ്സിനെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ചെറിയ പ്രകാശങ്ങളാണ് അവ. പ്രതിസന്ധിക്കിടയിലെ ചെറിയ സന്തോഷങ്ങളെ നിസ്സാരമാക്കരുത്. അവ ആഡംബരങ്ങളല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ തുടർച്ചയുമായി ബന്ധം നിലനിർത്തുന്ന ചെറിയ സംയോജക നിമിഷങ്ങളാണ്.

എന്നാൽ സന്തോഷത്തിനപ്പുറം മനുഷ്യന് അർത്ഥവും ആവശ്യമാണ്. സുഖാനുഭവങ്ങൾ മാത്രം ദീർഘകാലം മനുഷ്യനെ താങ്ങണമെന്നില്ല. “ഞാൻ എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് ജീവിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഒരു മറുപടി ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോൾ കഠിനമായ സാഹചര്യങ്ങളെ നേരിടാനുള്ള കഴിവ് വർധിക്കുന്നു. ഒരു അധ്യാപകന് വിദ്യാർത്ഥികളുടെ വളർച്ച ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥമായിരിക്കാം. ഒരു ശാസ്ത്രാന്വേഷകന് അറിവിന്റെ വികസനം അർത്ഥമായിരിക്കാം. ഒരു കലാകാരന് സൃഷ്ടി അർത്ഥമായിരിക്കാം. ഒരു സാമൂഹികപ്രവർത്തകന് മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ മാറ്റം അർത്ഥമായിരിക്കാം. എന്നാൽ ചിലപ്പോൾ വലിയ ജീവിതലക്ഷ്യം തന്നെ പ്രതിസന്ധിയിൽ നഷ്ടപ്പെടാം. അപ്പോൾ ചെറിയ അർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്ന് വീണ്ടും തുടങ്ങണം. ഇന്ന് ഒരാളെ സഹായിക്കുക, ഒരു കാര്യം പഠിക്കുക, ഒരു ആശയം പങ്കിടുക, ശരീരത്തെ പരിപാലിക്കുക, ഒരു ചെടിയെ സംരക്ഷിക്കുക, സ്നേഹത്തോടെ ഒരാളോട് സംസാരിക്കുക എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചെറിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ തകർന്ന അർത്ഥഘടനയെ ക്രമേണ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കും. വലിയ അർത്ഥം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ ചെറിയ അർത്ഥകണികകളിൽ നിന്ന് ജീവിതത്തെ വീണ്ടും കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണിത്.

ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ സ്വത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ആഴത്തിലുള്ള പ്രശ്നവും ഉയരുന്നു. “ഞാൻ വിജയിയാണ്”, “ഞാൻ ശക്തനാണ്”, “എനിക്ക് ആരുടെയും സഹായം ആവശ്യമില്ല”, “ഞാൻ ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടില്ല” എന്നിങ്ങനെ കടുപ്പമുള്ള സ്വത്വധാരണകൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ പ്രതിസന്ധിയിൽ ആഘാതം കൂടുതൽ ശക്തമാകാം. കാരണം ഒരു സംഭവം സംഭവിക്കുന്നതല്ല, സ്വത്വത്തിന്റെ തന്നെ തകർച്ചയാണ് അനുഭവപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ കൂടുതൽ ചലനാത്മകമായ സ്വത്വബോധം ആവശ്യമാണ്. “ഞാൻ വിജയങ്ങളും പരാജയങ്ങളും അനുഭവിക്കുന്ന ഒരാളാണ്”, “എനിക്ക് ശക്തിയുണ്ട്, പക്ഷേ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ സഹായം ആവശ്യമാകാം”, “എനിക്ക് ചില കഴിവുകളുണ്ട്, പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയ കഴിവുകൾ പഠിക്കാനും കഴിയും” എന്നിങ്ങനെയുള്ള തിരിച്ചറിവുകൾ വ്യക്തിയെ കൂടുതൽ വഴക്കമുള്ളതാക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഒരു നിശ്ചല സ്വത്വത്തിൽ നിന്ന് ചലനാത്മക സ്വത്വത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ്. മനുഷ്യൻ ഒരു പൂർത്തിയായ രൂപമല്ല; ജീവിതാനുഭവങ്ങളിലൂടെ നിരന്തരം രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഭൂതകാലവുമായുള്ള ബന്ധവും ഇതേ രീതിയിൽ പുനഃക്രമീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. “അന്ന് ഞാൻ അങ്ങനെ ചെയ്തിരുന്നെങ്കിൽ”, “അങ്ങനെ സംഭവിച്ചില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ”, “ആ അവസരം നഷ്ടപ്പെട്ടില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ” എന്നിങ്ങനെ ഭൂതകാലത്തെ നിരന്തരം പുനർസൃഷ്ടിക്കുന്നത് ഇപ്പോഴത്തെ പ്രവർത്തനശേഷിയെ ദുർബലമാക്കാം. ഭൂതകാലത്തെ വിശകലനം ചെയ്യണം, പക്ഷേ അതിൽ തടവിലാകരുത്. ഒരു തെറ്റിൽനിന്ന് പഠിക്കണം; എന്നാൽ ആ തെറ്റിനെ സ്വന്തം മുഴുവൻ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ വിധിയായി മാറ്റരുത്. ഉത്തരവാദിത്തവും സ്വയം കുറ്റപ്പെടുത്തലും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഉത്തരവാദിത്തം ചോദിക്കുന്നത് “ഞാൻ എന്താണ് തെറ്റായി ചെയ്തത്, ഇനി എന്ത് മാറ്റാം?” എന്നാണ്. സ്വയം കുറ്റപ്പെടുത്തൽ ചോദിക്കുന്നത് “ഞാൻ എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെയുള്ള ആളായത്?” എന്നാണ്. ആദ്യത്തേത് ഭാവിയിലേക്ക് തുറക്കുന്ന ചോദ്യമാണ്; രണ്ടാമത്തേത് വ്യക്തിത്വത്തെ തന്നെ ശിക്ഷിക്കുന്ന ചോദ്യമാണ്. അതുപോലെ ക്ഷമിക്കുന്നതും മറക്കുന്നതും ഒന്നല്ല. സംഭവിച്ച അനീതിയെ ന്യായീകരിക്കാതെ, അതിന്റെ മാനസിക പിടിയിൽ നിന്ന് സ്വയം മോചിതനാകുന്നതാണ് ക്ഷമയുടെ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം. സ്വയം ക്ഷമിക്കുന്നതും അതുപോലെ പ്രധാനമാണ്. അന്നത്തെ അറിവും സാഹചര്യങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് എടുത്ത തീരുമാനങ്ങളെ ഇന്നത്തെ അറിവുകൊണ്ട് നിരന്തരം ശിക്ഷിക്കുന്നത് നീതിയല്ല. തെറ്റിൽനിന്ന് പഠിക്കാം; എന്നാൽ സ്വയം ശിക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുക ഭാവിയെ മെച്ചപ്പെടുത്തുകയില്ല.

പ്രതിസന്ധിയിൽ ഭയവും കോപവും പോലുള്ള വികാരങ്ങളെ ശത്രുക്കളായി കാണുന്നതും ശരിയല്ല. ഭയം അപകടസാധ്യത തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കുന്ന സ്വാഭാവിക ജീവശാസ്ത്രപരമായ പ്രതികരണമാണ്. പ്രശ്നം ഭയം ഉണ്ടാകുന്നതിലല്ല; ഭയം മുഴുവൻ തീരുമാനങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലാണ്. “എനിക്ക് ഭയമുണ്ട്” എന്നത് ഒരു അനുഭവമാണ്; “അതുകൊണ്ട് എനിക്ക് ഒന്നും ചെയ്യാനാവില്ല” എന്നത് അതിനോടുള്ള ഒരു വ്യാഖ്യാനമാണ്. അതുപോലെ അനീതിയോടും അപമാനത്തോടും വഞ്ചനയോടും പ്രതികരിക്കുന്ന കോപത്തിനുള്ളിലും പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഊർജമുണ്ട്. എന്നാൽ കോപം നിയന്ത്രണമില്ലാതെ പുറത്തുവിട്ടാൽ അത് പുതിയ വിയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കും. അതിന് പകരം “ഈ അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് എന്ത് മാറ്റത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് അതിന്റെ ഊർജത്തെ മാറ്റുമ്പോൾ കോപം സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാകാം. അതിനാൽ വികാരങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല വേണ്ടത്; അവയുടെ ദിശയും ഉപയോഗവും മാറ്റുകയാണ് വേണ്ടത്.

മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ശക്തി ഒരിക്കലും തകരാതിരിക്കലിലല്ല. ചില അനുഭവങ്ങൾ നമ്മെ തകർക്കും. ചിലപ്പോൾ കരയേണ്ടിവരും, ചിലപ്പോൾ വിശ്രമിക്കേണ്ടിവരും, ചിലപ്പോൾ മറ്റൊരാളുടെ സഹായം തേടേണ്ടിവരും, ചിലപ്പോൾ ഒരു തീരുമാനം മാറ്റേണ്ടിവരും. ഇവയൊന്നും ദൗർബല്യത്തിന്റെ തെളിവല്ല. യഥാർത്ഥ ശക്തി തകർച്ചയെ നിഷേധിക്കുന്നതിലല്ല; തകർന്നശേഷം സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവിലാണ്. ഒരു കൊടുങ്കാറ്റിൽ മരത്തിന്റെ ഒരു ശാഖ ഒടിഞ്ഞാൽ വൃക്ഷം അതേ ശാഖ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല; അവശേഷിക്കുന്ന ഘടനയിൽ നിന്ന് പുതിയ ശാഖകൾ വളർത്തുന്നു. മനുഷ്യജീവിതത്തിലും നഷ്ടപ്പെട്ടത് അതേ രൂപത്തിൽ തിരികെ ലഭിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ അവശേഷിക്കുന്ന കഴിവുകളും ബന്ധങ്ങളും അറിവും മൂല്യങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് പുതിയൊരു ജീവിതരൂപം സൃഷ്ടിക്കാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ പൊരുത്തപ്പെടൽ കീഴടങ്ങലല്ല. ചിലപ്പോൾ വഴങ്ങുന്നത് നിലനിൽപ്പിന്റെ ബുദ്ധിയാണ്. സാഹചര്യത്തിന് അനുസരിച്ച് രൂപം മാറ്റിയാലും ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഒഴുക്ക് സംരക്ഷിക്കാം.

അതുകൊണ്ട് പ്രതിസന്ധിയിൽ ഏറ്റവും ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള ചോദ്യം “പോരാടണോ, സ്വീകരിക്കണോ?” എന്നതാണ്. മാറ്റാൻ കഴിയുന്ന കാര്യങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ അത് നിർജ്ജീവതയാകും. മാറ്റാൻ കഴിയാത്ത കാര്യങ്ങളോട് നിരന്തരം പോരാടുകയാണെങ്കിൽ അത് മാനസിക ക്ഷീണമാകും. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും അതിനകത്ത് പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് ഇവയ്ക്കിടയിലെ സൃഷ്ടിപരമായ വഴി. ഒരു നദിയുടെ ഒഴുക്ക് പൂർണ്ണമായി തടയാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ ഒഴുക്കിനനുസരിച്ച് വള്ളത്തിന്റെ ദിശ നിയന്ത്രിക്കാം. ജീവിതത്തിലും സാഹചര്യങ്ങളെ മുഴുവൻ നിയന്ത്രിക്കാനാകില്ല; എന്നാൽ അതിനകത്ത് സ്വന്തം ദിശ തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ കഴിയും. സ്വീകരിക്കൽ അന്തിമ കീഴടങ്ങൽ അല്ല. ചിലപ്പോൾ പുതിയ പ്രവർത്തനത്തിനുള്ള തുടക്കമാണ്.

ഇതോടൊപ്പം മറ്റുള്ളവരുമായി ബന്ധം നിലനിർത്തുന്നതും അതിജീവനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ്. മനുഷ്യൻ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു കണികയല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ വലയത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ജീവിയാണ്. പ്രതിസന്ധിയിൽ “ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കാണ്” എന്ന അനുഭവം വിയോജകബലം വർധിപ്പിക്കും. ഒരാൾ നമ്മെ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നു എന്ന അനുഭവം പോലും ആന്തരിക ഏകത വർധിപ്പിക്കും. എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങൾക്കും മറ്റൊരാൾ പരിഹാരം നൽകണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ ഉപദേശം ആവശ്യമില്ല; സാന്നിധ്യം മാത്രം മതി. സഹായം ചോദിക്കുന്നത് ദൗർബല്യമല്ല; മനുഷ്യന്റെ പരസ്പരാശ്രിത സ്വഭാവത്തെ അംഗീകരിക്കലാണ്. അതുപോലെ ഏകാന്തമായി ചെലവഴിക്കുന്ന സമയം എല്ലായ്പ്പോഴും ദോഷകരമല്ല. വായന, ചിന്ത, പ്രകൃതി, എഴുത്ത്, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം എന്നിവയിലൂടെ സ്വയം തിരിച്ചറിയാനുള്ള അവസരമായി ഏകാന്തത മാറാം. മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടുപോകുന്ന ഏകാന്തതയും സ്വയം തിരിച്ചറിയാനുള്ള ഏകാന്തതയും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ട്.

പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് താരതമ്യവും ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്. മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതത്തിന്റെ പുറംരൂപം മാത്രം കണ്ട് സ്വന്തം ജീവിതത്തെ വിലയിരുത്തുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വളച്ചൊടിക്കാം. ഒരാൾ എത്ര വിജയിച്ചുവെന്ന് നമുക്ക് കാണാം; എന്നാൽ അയാളുടെ ഉള്ളിലെ പോരാട്ടങ്ങൾ അറിയണമെന്നില്ല. മറ്റൊരാളുടെ ജീവിതത്തെ അളവുകോലാക്കി സ്വന്തം ജീവിതത്തെ വിധിക്കുന്നതിനേക്കാൾ “ഇന്നത്തെ ഞാൻ ഇന്നലത്തെ എന്നേക്കാൾ എന്താണ് പഠിച്ചത്?” എന്ന ചോദ്യം കൂടുതൽ അർത്ഥവത്താണ്. പ്രത്യേകിച്ച് ജീവിതത്തിന്റെ പിന്നീടുള്ള ഘട്ടങ്ങളിൽ ഈ തിരിച്ചറിവ് പ്രധാനമാണ്. ശരീരത്തിന്റെ ചില കഴിവുകൾ കുറയാം, ജീവിതത്തിന്റെ വേഗത കുറയാം, പഴയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സാധ്യമാകാതിരിക്കാം. എന്നാൽ അനുഭവവും അറിവും ഓർമ്മയും ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദീർഘമായ കാഴ്ചപ്പാടും കൂടുതൽ ആഴമുള്ള സംയോജകബലങ്ങളായി മാറാം. ശേഷിയുടെ രൂപം മാറുന്നു എന്നത് ശേഷിയുടെ മൂല്യം ഇല്ലാതാകുന്നു എന്നല്ല. ചിലപ്പോൾ ജീവിതത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന ശാരീരിക പ്രവർത്തനത്തിലല്ല, അനുഭവത്തെ അറിവാക്കി അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുന്നതിലായിരിക്കും.

ചില വേദനകൾക്ക് പൂർണ്ണമായ പരിഹാരം ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല എന്ന യാഥാർത്ഥ്യവും അംഗീകരിക്കണം. പ്രിയപ്പെട്ട ഒരാളുടെ മരണം അതിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. നഷ്ടപ്പെട്ട വ്യക്തിയെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ വേദന പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യവിരുദ്ധമായ ലക്ഷ്യമാണ്. പകരം ആ വേദനയെ ജീവിതത്തിന്റെ പുതിയ ഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്താൻ പഠിക്കാം. ആദ്യം ഒരു ഓർമ്മ കണ്ണുനീർ വരുത്തിയേക്കാം; പിന്നീട് അതേ ഓർമ്മ സ്നേഹത്തിന്റെ അടയാളമായി മാറാം. വേദന ഇല്ലാതായിട്ടില്ല; എന്നാൽ വേദനയുടെ അർത്ഥം മാറിയിരിക്കുന്നു. ഇതാണ് ആഴത്തിലുള്ള പുനഃസംഘടന. അതുപോലെ എല്ലാ പ്രതിസന്ധികൾക്കും ഉടൻ അർത്ഥം കണ്ടെത്തേണ്ടതില്ല. ചില അനുഭവങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാൻ വർഷങ്ങൾ വേണ്ടിവരും. ചില ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായ ഉത്തരം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. എന്നിരുന്നാലും ജീവിതം മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോൾ ആ അനുഭവം നമ്മുടെ ജീവിതകഥയിൽ ഒരു പുതിയ സ്ഥാനത്ത് എത്തിച്ചേരാം.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ അതിജീവനത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ പ്രതിസന്ധിയെ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനബിന്ദുവായി കാണാനാവില്ല. അത് പലപ്പോഴും പഴയ ജീവിതരൂപത്തിന്റെ അസ്ഥിരതയും പുതിയ ജീവിതരൂപത്തിന്റെ സാധ്യതയും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ഇടക്കാലാവസ്ഥയാണ്. വിയോജകബലം പഴയ ക്രമത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ സംയോജകബലം പുതിയ ക്രമത്തെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അസ്ഥിരതയിൽ നിന്ന് പുതിയ സന്തുലനം, നഷ്ടത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ അർത്ഥം, പരാജയത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ അറിവ്, ഭയത്തിൽ നിന്ന് ജാഗ്രത, കോപത്തിൽ നിന്ന് പ്രവർത്തനം, ഏകാന്തതയിൽ നിന്ന് ആത്മപരിശോധന, ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്തുണ, ചെറിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്ന് ആത്മവിശ്വാസം—ഇങ്ങനെ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതം നിരന്തരം പുനഃസംഘടിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ മാനസിക സന്തുലനം ഒരിക്കലും തകരാത്ത അവസ്ഥയല്ല; തകർന്നശേഷം വീണ്ടും സ്വയം കൂട്ടിച്ചേർക്കാനുള്ള ശേഷിയാണ്. സന്തോഷം പ്രശ്നങ്ങളില്ലായ്മയല്ല; പ്രശ്നങ്ങൾക്കിടയിലും ജീവിതത്തിന്റെ ചെറിയ പ്രകാശങ്ങളെ അനുഭവിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ്. പ്രതീക്ഷ ഭാവി ഉറപ്പായും നല്ലതായിരിക്കും എന്ന വിശ്വാസമല്ല; ഭാവി അനിശ്ചിതമായിരിക്കുമ്പോഴും സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം തുടരാനുള്ള തീരുമാനമാണ്. അതിജീവനം പഴയ ജീവിതത്തെ അതേ രൂപത്തിൽ തിരികെ നേടുന്നതുമല്ല; മാറിയ യാഥാർത്ഥ്യത്തിനകത്ത് പുതിയൊരു ജീവിതരൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്ന കഴിവാണ്. അതുകൊണ്ട് ജീവിതം നമ്മെ ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ “എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇത് എനിക്ക് സംഭവിച്ചത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ മാത്രം നിൽക്കാതെ “ഇത് സംഭവിച്ചശേഷം ഞാൻ എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടണം?”, “എന്താണ് ഇപ്പോഴും എന്റെ കൈവശമുള്ളത്?”, “ഇപ്പോൾ സാധ്യമായ ഏറ്റവും ചെറിയ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം എന്താണ്?”, “ഈ അസ്ഥിരതയിൽ നിന്ന് ഏത് പുതിയ സാധ്യതയാണ് ജനിക്കാൻ കഴിയുക?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങാൻ കഴിയണം. ജീവിതത്തിന്റെ മഹത്വം ഒരിക്കലും തകരാതിരിക്കുന്നതിലല്ല; തകർന്നാലും വീണ്ടും ജീവിതത്തിന്റെ ഒഴുക്കുമായി സ്വയം സംയോജിപ്പിക്കാനും പുതിയ രൂപത്തിൽ മുന്നോട്ട് പോകാനും കഴിയുന്നതിലാണ്. വിയോജകബലത്തിന്റെ ഇരുട്ടിനുള്ളിൽ തന്നെ പുതിയ സംയോജകബലത്തിന്റെ വിത്ത് നിലനിൽക്കുന്നു; അസ്ഥിരതയുടെ ഉള്ളിൽ തന്നെ പുതിയ സന്തുലനത്തിന്റെ സാധ്യത ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവസാനമെന്ന് തോന്നുന്നിടത്ത് തന്നെ മറ്റൊരു രൂപത്തിലുള്ള തുടക്കവും ഉണ്ടായേക്കാം.

ഇവിടെനിന്ന് ചർച്ചയെ ഇനിയും ആഴത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, മനുഷ്യന്റെ അതിജീവനശേഷി വെറും മനസ്സിന്റെ ശക്തിയായി കാണാൻ കഴിയില്ലെന്ന് വ്യക്തമാകും. ഒരു മനുഷ്യൻ കഠിനമായ സാഹചര്യത്തെ അതിജീവിക്കുന്നത് അവന്റെ ഇച്ഛാശക്തി മാത്രം കൊണ്ടല്ല; ശരീരത്തിലെ ജീവപ്രക്രിയകൾ, മസ്തിഷ്കത്തിലെ വിവരസംസ്കരണം, ഓർമ്മകളുടെ പുനഃസംഘടന, വികാരങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ജീവിതാനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെട്ട ധാരണകൾ, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ബന്ധം, വ്യക്തിയുടെ മൂല്യബോധം എന്നിവ പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്നതിന്റെ ഫലമായാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ സന്തുലനത്തെ ഒരു നിശ്ചലമായ തുലനാവസ്ഥയായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു സംവിധാനത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് നിരന്തരം വ്യതിയാനങ്ങൾ വരുന്നു; അതിനനുസരിച്ച് അത് അകത്തുള്ള ഘടനകളിൽ മാറ്റം വരുത്തുന്നു. ശരീരം താപനില നിയന്ത്രിക്കുന്നതുപോലെ, മനസ്സും അനുഭവങ്ങളോട് പ്രതികരിച്ച് സ്വന്തം ആന്തരിക ക്രമം പുനഃക്രമീകരിക്കുന്നു. ഈ കഴിവാണ് ജീവിതത്തിന്റെ തുടർച്ച ഉറപ്പാക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു പ്രതിസന്ധിക്കുശേഷം പഴയ മാനസികാവസ്ഥയിലേക്ക് കൃത്യമായി മടങ്ങിവരാത്തത് പരാജയത്തിന്റെ അടയാളമല്ല. ചിലപ്പോൾ പഴയ സന്തുലനം നഷ്ടപ്പെടുകയും അതിനേക്കാൾ അനുയോജ്യമായ ഒരു പുതിയ സന്തുലനം രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് സ്വാഭാവിക പരിണാമം.

ഇതിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഒരു വിത്തിന്റെ ഉദാഹരണം സഹായകരമാണ്. വിത്തിന്റെ പുറംതോട് പൊട്ടുന്നത് വിത്തിന്റെ നാശമല്ല; പുതിയ സസ്യത്തിന്റെ ജനനത്തിന് ആവശ്യമായ മാറ്റമാണ്. പുറംതോട് സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നിടത്തോളം വിത്ത് അതിന്റെ പഴയ രൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കും. എന്നാൽ വളർച്ച ആരംഭിക്കുമ്പോൾ ആ പഴയ രൂപം തകരണം. മനുഷ്യജീവിതത്തിലും ചില പ്രതിസന്ധികൾ ഇതുപോലെ പ്രവർത്തിക്കാം. പഴയ വിശ്വാസങ്ങളും ആശ്രയങ്ങളും ജീവിതരീതികളും തകരുമ്പോൾ ആദ്യം അത് നാശമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അതേ തകർച്ച പുതിയൊരു ജീവിതക്രമത്തിന് ആവശ്യമായ ഇടം സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. ഇതിനെ എല്ലാ ദുരന്തങ്ങളെയും “നല്ലതിനായി സംഭവിച്ചവ” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്ന ലളിതമായ ആശ്വാസവാദമായി കാണരുത്. യഥാർത്ഥ നഷ്ടം നഷ്ടം തന്നെയാണ്. എന്നാൽ നഷ്ടത്തിനുശേഷം മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്നത് വേറൊരു ചോദ്യമാണ്. നഷ്ടം സംഭവിച്ചതിന് മനുഷ്യൻ ഉത്തരവാദിയല്ലെങ്കിലും, നഷ്ടത്തിനുശേഷം തന്റെ ജീവിതത്തെ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം എന്നതിൽ ഒരു പരിധിവരെ പങ്കാളിയാകാൻ കഴിയും. ഈ ചെറിയ സ്വാതന്ത്ര്യമാണ് പ്രതിസന്ധിക്കിടയിലെ ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട സമ്പത്ത്.

മനുഷ്യന്റെ മാനസിക വേദന പലപ്പോഴും സംഭവത്തിൽ മാത്രം നിന്നല്ല, “ഇത് ഇങ്ങനെ ആയിരിക്കരുതായിരുന്നു” എന്ന ഉള്ളിലെ പ്രതിരോധത്തിൽ നിന്നുമാണ് വളരുന്നത്. യാഥാർത്ഥ്യവും നമ്മുടെ പ്രതീക്ഷയും തമ്മിലുള്ള അകലം കൂടുന്തോറും വേദന വർധിക്കാം. ഒരു വ്യക്തി ഒരു ബന്ധം എന്നും നിലനിൽക്കും എന്ന് വിശ്വസിച്ചിരിക്കാം; അത് അവസാനിക്കുമ്പോൾ നഷ്ടത്തിന്റെ വേദനയ്ക്കൊപ്പം “ഇത് സംഭവിക്കരുതായിരുന്നു” എന്ന മാനസിക പ്രതിരോധവും ഉണ്ടാകും. ഒരു രോഗം വന്നപ്പോൾ “എനിക്ക് ഇത് വരാൻ പാടില്ലായിരുന്നു” എന്ന ചിന്ത ഉണ്ടാകാം. സാമ്പത്തിക നഷ്ടത്തിൽ “ഇത് എന്റെ ജീവിതത്തെ ബാധിക്കരുതായിരുന്നു” എന്ന ചിന്ത ഉണ്ടാകാം. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യം നമ്മുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം മാറണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സ്വീകരിക്കൽ എന്നത് സംഭവത്തെ ഇഷ്ടപ്പെടുക എന്നല്ല; സംഭവിച്ച യാഥാർത്ഥ്യവുമായി നിരന്തരം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത് അവസാനിപ്പിക്കുകയാണ്. “ഇത് സംഭവിച്ചു” എന്ന അംഗീകാരം പലപ്പോഴും “ഇനി ഇതിന്റെ സാഹചര്യത്തിൽ എന്ത് ചെയ്യാം?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് മനസ്സിനെ തിരിക്കുന്നു. അംഗീകരിക്കൽ വിയോജകബലത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ അനാവശ്യമായ പാഴ്‌ചെലവ് കുറച്ച് പ്രവർത്തനത്തിന് ഊർജം നൽകുന്നു.

ഇവിടെ “സ്വീകരിക്കൽ” എന്ന വാക്കിന് വളരെ സൂക്ഷ്മമായ അർത്ഥമുണ്ട്. അനീതി സംഭവിച്ചാൽ അത് അനീതിയാണെന്ന് അംഗീകരിക്കണം; അതിനെ ന്യായീകരിക്കേണ്ടതില്ല. രോഗമുണ്ടെങ്കിൽ രോഗത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം അംഗീകരിക്കണം; അതുകൊണ്ട് ചികിത്സ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല. ഒരാൾ നമ്മോട് മോശമായി പെരുമാറിയാൽ അത് അംഗീകരിക്കാം; എന്നാൽ അതേ പെരുമാറ്റം തുടർന്നും സഹിക്കണമെന്നില്ല. സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി അംഗീകരിക്കാം; എന്നാൽ അതിൽനിന്ന് പുറത്തുവരാനുള്ള എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ അംഗീകരിക്കൽ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ വിപരീതമല്ല. മറിച്ച് യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ള പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ആദ്യപടിയാണ്. യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കുന്നിടത്ത് പ്രവർത്തനത്തിന് ശരിയായ ദിശ ലഭിക്കില്ല. എന്താണ് സംഭവിച്ചതെന്ന് വ്യക്തമായി കാണുമ്പോഴാണ് എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയുമെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നത്.

മനസ്സിന്റെ മറ്റൊരു ആഴത്തിലുള്ള സ്വഭാവം പഴയ അനുഭവങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുകയാണ്. ഒരിക്കൽ പരാജയപ്പെട്ടാൽ വീണ്ടും പരാജയപ്പെടുമെന്ന തോന്നൽ ഉണ്ടാകാം. ഒരിക്കൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടാൽ ഇനി ആരെയും വിശ്വസിക്കാനാകില്ലെന്ന് തോന്നാം. ഒരിക്കൽ രോഗം വന്നാൽ ശരീരം ഇനി ഒരിക്കലും സുരക്ഷിതമല്ലെന്ന ഭയം ഉണ്ടാകാം. ഇതിന്റെ പിന്നിൽ ഓർമ്മയുടെ സംരക്ഷണപ്രവർത്തനം ഉണ്ട്. അപകടം വീണ്ടും ആവർത്തിക്കാതിരിക്കാനായി മസ്തിഷ്കം പഴയ അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്ന് മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. എന്നാൽ പഴയ അനുഭവത്തിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച മാതൃക എല്ലായ്പ്പോഴും പുതിയ സാഹചര്യത്തിന് യോജിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ ഭൂതകാലം ഒരു മുന്നറിയിപ്പായിരിക്കാം; പക്ഷേ അത് ഭാവിയുടെ വിധിയാകരുത്. “അന്ന് അങ്ങനെ സംഭവിച്ചു” എന്നത് ഒരു അറിവാണ്. “അതുകൊണ്ട് ഇനി എന്നും അങ്ങനെ തന്നെ സംഭവിക്കും” എന്നത് ഒരു അനുമാനമാണ്. ഈ രണ്ടിനെയും വേർതിരിച്ചറിയുമ്പോഴാണ് ഭാവിയിലേക്കുള്ള സാധ്യതകൾ വീണ്ടും തുറക്കുന്നത്.

ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് മനുഷ്യന്റെ സ്വത്വബോധത്തെയും പുനഃപരിശോധിക്കണം. “ഞാൻ വിജയിയാണ്”, “ഞാൻ ശക്തനാണ്”, “ഞാൻ ബുദ്ധിമാനാണ്”, “ഞാൻ പരാജയപ്പെടുന്നവനല്ല” എന്നിങ്ങനെ വളരെ കട്ടിയുള്ള സ്വത്വധാരണകൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ ജീവിതത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ വ്യക്തിയെ കൂടുതൽ ശക്തമായി ബാധിക്കും. കാരണം അപ്പോൾ ഒരു സംഭവം സംഭവിക്കുന്നതല്ല; “ഞാൻ ആരാണ്?” എന്ന അടിസ്ഥാനബോധമാണ് ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്. അതിനുപകരം “ഞാൻ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു മനുഷ്യനാണ്” എന്ന സ്വത്വബോധം കൂടുതൽ ജീവസന്നിഹിതമാണ്. ഇന്ന് എനിക്ക് കഴിയുന്നത് നാളെ മാറാം. ഇന്ന് എനിക്ക് അറിയാത്തത് നാളെ പഠിക്കാം. ഇന്ന് ഞാൻ പരാജയപ്പെട്ടിരിക്കാം; നാളെ മറ്റൊരു രീതിയിൽ ശ്രമിക്കാം. ഇന്ന് എനിക്ക് സഹായം ആവശ്യമാകാം; നാളെ മറ്റൊരാൾക്ക് ഞാൻ സഹായമാകാം. ഇത്തരത്തിലുള്ള സ്വത്വബോധം വ്യക്തിയെ കട്ടിയുള്ള ഒരു രൂപത്തിൽ പൂട്ടുന്നില്ല. അത് മാറ്റത്തിനകത്തും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ച സംരക്ഷിക്കുന്നു.

മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ “ഞാൻ” എന്ന ബോധം തന്നെ ഒരു തുടർച്ചയുടെ അനുഭവമാണ്. ബാല്യത്തിലെ ഞാൻ, യൗവനത്തിലെ ഞാൻ, മധ്യവയസ്സിലെ ഞാൻ, വാർദ്ധക്യത്തിലെ ഞാൻ—ശരീരവും ചിന്തകളും ആഗ്രഹങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും എല്ലാം മാറിയിട്ടും “ഇത് ഞാൻ തന്നെയാണ്” എന്ന അനുഭവം തുടരുന്നു. അതിനർത്ഥം വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഏകത ഒരേ രൂപം നിലനിർത്തുന്നതിലല്ല; മാറ്റങ്ങൾക്കിടയിലും ഒരു തുടർച്ച സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. ഇതുതന്നെയാണ് അതിജീവനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വവും. ജീവിതം മാറുമ്പോഴും “ഞാൻ ഇപ്പോഴും ഞാൻ തന്നെയാണ്, പക്ഷേ മാറിയ സാഹചര്യത്തിൽ പുതിയൊരു രൂപത്തിൽ” എന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുമ്പോൾ തകർച്ച കുറയുന്നു. പഴയ രൂപം നഷ്ടപ്പെട്ടാലും തുടർച്ചയുടെ ബോധം നിലനിൽക്കും.

ഇവിടെ ഓർമ്മകൾക്ക് ഇരട്ടപങ്കുണ്ട്. അവ വ്യക്തിത്വത്തെ ഒന്നിപ്പിക്കുകയും ചിലപ്പോൾ വേദനയെ ആവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു പഴയ സന്തോഷകരമായ ഓർമ്മ ജീവിതത്തിന് അർത്ഥം നൽകാം; അതേ സമയം നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരാളുടെ ഓർമ്മ ദുഃഖം ഉണർത്താം. അതിനാൽ ഓർമ്മയെ ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല വേണ്ടത്. ഓർമ്മയുടെ സ്ഥാനം ജീവിതത്തിൽ മാറ്റുകയാണ് വേണ്ടത്. ഒരിക്കൽ “എനിക്ക് നഷ്ടപ്പെട്ടത്” എന്ന വേദനയുടെ കേന്ദ്രമായിരുന്ന ഓർമ്മ പിന്നീട് “എനിക്ക് ലഭിച്ച സ്നേഹത്തിന്റെ തെളിവ്” എന്ന നിലയിലേക്ക് മാറാം. ഒരിക്കൽ “ഞാൻ പരാജയപ്പെട്ട ദിവസം” എന്ന നിലയിൽ ഓർമ്മിച്ച സംഭവം പിന്നീട് “എന്റെ ചിന്ത മാറ്റിയ അനുഭവം” എന്ന നിലയിലേക്ക് മാറാം. സംഭവത്തിന്റെ ചരിത്രം മാറുന്നില്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ ജീവിതപരമായ അർത്ഥം മാറുന്നു. ഇതാണ് മനസ്സിന്റെ പുനഃസംഘടനയുടെ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള രൂപം.

പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് ശ്രദ്ധയുടെ നിയന്ത്രണത്തിനും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മനസ്സ് ഒരേ സമയം എല്ലാം തുല്യമായി കാണുന്നില്ല. എന്തിനാണ് കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ നൽകുന്നത് എന്നത് അനുഭവത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തി ദിവസത്തിൽ മണിക്കൂറുകളോളം തന്റെ നഷ്ടത്തെക്കുറിച്ചും ഭാവിയിലെ അപകടങ്ങളെക്കുറിച്ചും ചിന്തിച്ചാൽ, അവന്റെ മുഴുവൻ ജീവിതവും ആ നഷ്ടത്തിന്റെ നിറത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. എന്നാൽ അതേ സമയം അവൻ ഇപ്പോഴും ഉള്ള ബന്ധങ്ങൾ, കഴിവുകൾ, അറിവ്, പ്രകൃതി, ചെറിയ സന്തോഷങ്ങൾ, ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന കാര്യങ്ങൾ എന്നിവയിലേക്ക് ശ്രദ്ധ തിരിക്കുമ്പോൾ ജീവിതത്തിന്റെ ഭൂപടം വീണ്ടും വിശാലമാകും. പ്രശ്നത്തെ അവഗണിക്കുകയല്ല ഇവിടെ വേണ്ടത്; പ്രശ്നം മുഴുവൻ ജീവിതത്തെയും വിഴുങ്ങാൻ അനുവദിക്കാതിരിക്കുകയാണ്. ശ്രദ്ധയുടെ വൈവിധ്യം മാനസിക സംയോജനത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്.

അതുപോലെ വിവരങ്ങളുടെ അമിതപ്രവാഹവും മനസ്സിന്റെ സന്തുലനത്തെ ബാധിക്കും. പ്രത്യേകിച്ച് പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് ഒരേ വാർത്തയും അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അനവധി വ്യാഖ്യാനങ്ങളും വീണ്ടും വീണ്ടും സ്വീകരിക്കുന്നത് വ്യക്തിക്ക് കൂടുതൽ അറിവ് നൽകുന്നതിനു പകരം കൂടുതൽ ഭയം നൽകാം. ഒരു സംഭവം നടന്നാൽ അതിന്റെ അടിസ്ഥാന വസ്തുത മനസ്സിലാക്കുന്നത് ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അനന്തമായ ചർച്ചകളിൽ തുടർച്ചയായി മുഴുകുന്നത് മനസ്സിന്റെ വിയോജകബലം വർധിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ അറിവും മാനസികശാന്തിയും തമ്മിൽ ഒരു സന്തുലനം വേണം. എന്ത് അറിയണം, എത്ര അറിയണം, എപ്പോൾ അറിയണം, ഏത് വിവരത്തെ വിശ്വസിക്കണം എന്ന വിവേചനം ഇന്നത്തെ കാലത്ത് മാനസിക സ്വയംരക്ഷയുടെ ഭാഗമാണ്.

മനുഷ്യന്റെ അതിജീവനത്തിൽ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ പങ്ക് ഇതിലും ആഴമുള്ളതാണ്. മനുഷ്യന്റെ “ഞാൻ” എന്ന ബോധം തന്നെ മറ്റുള്ളവരുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നതിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഒരു വലിയ പ്രതിസന്ധിയിൽ ഒരാൾ ഒറ്റപ്പെട്ടുപോകുമ്പോൾ നഷ്ടപ്പെടുന്നത് സഹായം മാത്രമല്ല; സ്വന്തം ജീവിതം അർത്ഥവത്താണെന്ന അനുഭവത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗവും നഷ്ടപ്പെടാം. ഒരാൾ നമ്മെ കേൾക്കുന്നു, നമ്മുടെ വേദന അംഗീകരിക്കുന്നു, നമ്മെ ഓർക്കുന്നു, നമ്മുടെ സാന്നിധ്യത്തിന് വിലയുണ്ടെന്ന് അനുഭവപ്പെടുത്തുന്നു എന്നത് തന്നെ വലിയ സംയോജകബലമാണ്. അതിനാൽ സഹായം ചോദിക്കുക എന്നത് ദൗർബല്യമല്ല. മനുഷ്യൻ സ്വയംപര്യാപ്തമായ ഒരു കണികയല്ല എന്ന യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അംഗീകരിക്കലാണ്. അതേ സമയം മറ്റുള്ളവരുടെ അംഗീകാരത്തിൽ മാത്രം സ്വന്തം മൂല്യം സ്ഥാപിക്കുന്നതും അപകടകരമാണ്. ബന്ധങ്ങൾ നമ്മെ താങ്ങണം; എന്നാൽ നമ്മുടെ മുഴുവൻ സ്വത്വവും മറ്റൊരാളുടെ കൈകളിൽ ഏൽപ്പിക്കരുത്. ബന്ധവും സ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള ഈ സന്തുലനവും ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവമുള്ളതാണ്.

ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം ഇവിടെ വീണ്ടും ഉയരുന്നു. മനുഷ്യൻ വെറും സുഖത്തിനായി മാത്രം ജീവിക്കുന്ന ജീവിയല്ല. സുഖം ആവശ്യമാണ്; പക്ഷേ അർത്ഥവും ആവശ്യമാണ്. വലിയൊരു ലക്ഷ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ ജീവിതം ശൂന്യമാകുന്നത് അതുകൊണ്ടാണ്. എന്നാൽ അർത്ഥം എല്ലായ്പ്പോഴും മഹത്തായ ലക്ഷ്യങ്ങളിൽ നിന്നല്ല വരുന്നത്. ഒരാളെ സ്നേഹിക്കുക, അറിവ് നേടുക, അറിവ് പങ്കിടുക, ഒരു ചെടിയെ വളർത്തുക, ഒരു കുഞ്ഞിനെ പഠിപ്പിക്കുക, ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ വേദന കേൾക്കുക, സമൂഹത്തിന് ചെറിയൊരു സംഭാവന നൽകുക, സ്വന്തം ജീവിതാനുഭവങ്ങളെ അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുക—ഇവയ്ക്കെല്ലാം അർത്ഥമുണ്ട്. വലിയ അർത്ഥം തകർന്നപ്പോൾ ചെറിയ അർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്ന് ജീവിതത്തെ വീണ്ടും കൂട്ടിച്ചേർക്കാം. ഒരു ദിവസം മുഴുവൻ അർത്ഥവത്താക്കാൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ ഒരു മണിക്കൂർ അർത്ഥവത്താക്കാം. ഒരു മണിക്കൂറും കഴിയാത്തപ്പോൾ ഒരു നിമിഷം അർത്ഥവത്താക്കാം. ജീവിതത്തിന്റെ പുനഃസംഘടന പലപ്പോഴും ഇങ്ങനെ ചെറിയ ഘടകങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്.

ഇവിടെ സന്തോഷത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചും ഒരു പ്രധാന തിരിച്ചറിവ് ആവശ്യമാണ്. സന്തോഷം ഒരു സ്ഥിരമായ മാനസികാവസ്ഥയല്ല. അത് വരുകയും പോകുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു അനുഭവമാണ്. ദുഃഖമുള്ള മനുഷ്യനും ഇടയ്ക്കിടെ ചിരിക്കാം; വലിയ പ്രതിസന്ധിയിലുള്ള മനുഷ്യനും ഒരു മനോഹരമായ കാഴ്ചയിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്താം. ഇതിൽ യാതൊരു വൈരുദ്ധ്യവുമില്ല. സന്തോഷത്തിനും ദുഃഖത്തിനും ഒരേ ജീവിതത്തിൽ ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാം. അതിനാൽ “എനിക്ക് ദുഃഖമുള്ളപ്പോൾ എങ്ങനെ സന്തോഷിക്കാം?” എന്ന ചോദ്യം ചിലപ്പോൾ തെറ്റായ രീതിയിൽ ചോദിച്ചതാണ്. ശരിയായ ചോദ്യം “ദുഃഖം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും ജീവിതത്തിലെ സന്തോഷത്തിന് എങ്ങനെ ഇടം നൽകാം?” എന്നതാണ്. ഇതാണ് വിരുദ്ധ വികാരങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് വഹിക്കുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ കഴിവ്.

ഇതുപോലെ തന്നെ വിശ്രമവും പ്രവർത്തനവും തമ്മിൽ ഒരു വിരോധമുണ്ട്. പ്രതിസന്ധിയിൽ ചിലർ നിരന്തരം എന്തെങ്കിലും ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; നിശ്ചലമായി ഇരിക്കുന്നത് പരാജയമാണെന്ന് കരുതുന്നു. മറ്റുചിലർ പൂർണ്ണ നിഷ്ക്രിയതയിലേക്ക് പോകുന്നു. രണ്ടും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കില്ല. ശരീരത്തിനും മനസ്സിനും പ്രവർത്തനവും വിശ്രമവും ആവശ്യമാണ്. ചിലപ്പോൾ മുന്നോട്ട് പോകാൻ വിശ്രമിക്കേണ്ടിവരും. വിത്ത് മണ്ണിനടിയിൽ വളരുന്ന കാലം പുറത്തുനിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ നിശ്ചലതയായി തോന്നാം. എന്നാൽ അകത്ത് വലിയ മാറ്റങ്ങൾ നടക്കുന്നു. മനുഷ്യജീവിതത്തിലും പുറംപ്രവർത്തനം കുറയുന്ന ചില ഘട്ടങ്ങൾ പുനഃസംഘടനയുടെ ഘട്ടങ്ങളായിരിക്കാം. അതിനാൽ എല്ലാ നിശ്ചലതയെയും പരാജയമായി കാണരുത്.

പ്രതിസന്ധിയിൽ ലക്ഷ്യങ്ങളും മാറാം. ഒരു മനുഷ്യൻ വർഷങ്ങളോളം പിന്തുടർന്നിരുന്ന ഒരു ലക്ഷ്യം ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഇനി സാധ്യമല്ലാതാകാം. അപ്പോൾ ലക്ഷ്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് ജീവിതം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതല്ല. ലക്ഷ്യത്തിന് പിന്നിലുള്ള അടിസ്ഥാനമൂല്യം തിരിച്ചറിയുകയും അതിന് പുതിയൊരു രൂപം നൽകുകയും ചെയ്യാം. ഒരാൾക്ക് ഒരു പ്രത്യേക തൊഴിൽ ലഭിക്കണം എന്ന ആഗ്രഹം ഉണ്ടായിരിക്കാം; അത് സാധ്യമാകാതിരുന്നാൽ അറിവ്, സൃഷ്ടിപരത, സാമൂഹിക സംഭാവന തുടങ്ങിയ അതിന്റെ പിന്നിലെ മൂല്യങ്ങൾ മറ്റൊരു വഴിയിലൂടെ പ്രകടിപ്പിക്കാം. ഒരു പ്രത്യേക ബന്ധം നിലനിർത്തുക സാധ്യമാകാതിരുന്നാൽ സ്നേഹം, സൗഹൃദം, പരസ്പരബഹുമാനം തുടങ്ങിയ മൂല്യങ്ങളെ മറ്റു ബന്ധങ്ങളിൽ ജീവിപ്പിക്കാം. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്യത്തിന്റെ രൂപം മാറുമ്പോഴും ജീവിതത്തിന്റെ ആന്തരിക ദിശ സംരക്ഷിക്കാം. ഇതാണ് സാഹചര്യങ്ങളോട് വഴങ്ങിക്കൊണ്ടും അടിസ്ഥാനമൂല്യങ്ങളിൽ സ്ഥിരത പുലർത്തിക്കൊണ്ടും ജീവിക്കുന്ന കല.

അവസാനം, മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും വലിയ മാനസിക സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരുപക്ഷേ ഇതിലാണ്: സംഭവിച്ചതിനെ പൂർണ്ണമായി തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ കഴിയില്ലെങ്കിലും, സംഭവിച്ചതിനുശേഷം ജീവിതത്തെ എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാം എന്ന ചോദ്യത്തിൽ ഒരു പരിധിവരെ തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ കഴിയും. ഈ സ്വാതന്ത്ര്യം വളരെ ചെറുതായിരിക്കാം. ചിലപ്പോൾ ഒരു ചിന്ത തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതിൽ മാത്രം. ചിലപ്പോൾ ഒരാളോട് സംസാരിക്കുന്നതിൽ മാത്രം. ചിലപ്പോൾ കിടക്കയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് ഒരു ചെറിയ ജോലി ചെയ്യുന്നതിൽ മാത്രം. ചിലപ്പോൾ സഹായം തേടുന്നതിൽ മാത്രം. ചിലപ്പോൾ ഒരു പഴയ ലക്ഷ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയൊരു ലക്ഷ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതിൽ മാത്രം. എന്നാൽ ഈ ചെറിയ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ ഒന്നിച്ചുചേർന്നാണ് ജീവിതത്തിന്റെ പുതിയ ദിശ രൂപപ്പെടുന്നത്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ അതിജീവനത്തെ ഒരു വാക്കിൽ നിർവചിക്കണമെങ്കിൽ അത് “പുനഃസംഘടന” എന്നാണ്. തകർന്നതിനെ പഴയ രൂപത്തിൽ തിരികെ കൊണ്ടുവരികയല്ല; മാറിയ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് പുതിയൊരു ക്രമം സൃഷ്ടിക്കുക. വിയോജകബലം പഴയ ഘടനകളെ അസ്ഥിരമാക്കുമ്പോൾ സംയോജകബലം അവശേഷിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. നഷ്ടം പുതിയ മുൻഗണനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഭയം പുതിയ ജാഗ്രത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പരാജയം പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഏകാന്തത ആത്മപരിശോധനയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കാം. ബന്ധങ്ങൾ പുതിയ പിന്തുണ നൽകുന്നു. ചെറിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ പുതിയ ആത്മവിശ്വാസം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ജീവിതം ഓരോ പ്രതിസന്ധിയിലും സ്വയം പുതുക്കാനുള്ള സാധ്യത നിലനിർത്തുന്നു.

അതിനാൽ ഏറ്റവും കഠിനമായ സാഹചര്യത്തിലും പ്രതീക്ഷയ്ക്ക് അർത്ഥമുണ്ട്. എന്നാൽ ആ പ്രതീക്ഷ “എല്ലാം പഴയപോലെ ആകും” എന്നതിലല്ല. “പഴയത് തിരികെ വരാതിരുന്നാലും, അവശേഷിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പുതിയതൊന്ന് സൃഷ്ടിക്കാം” എന്ന ബോധത്തിലാണ്. അതാണ് യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ള പ്രതീക്ഷ. അതാണ് മാനസിക സന്തുലനത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള രൂപം. അതാണ് മനുഷ്യന്റെ അതിജീവനശേഷിയുടെ കാതൽ.

ജീവിതം നമ്മോട് എല്ലായ്പ്പോഴും ചോദിക്കുന്നത് “നിനക്ക് എത്ര ശക്തിയുണ്ട്?” എന്നല്ല; പലപ്പോഴും “മാറിയ സാഹചര്യത്തിൽ എത്രത്തോളം പുതിയൊരു രൂപത്തിൽ നീ ജീവിക്കാൻ പഠിക്കും?” എന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ, അതിന്റെ ഉത്തരമാണ് മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യം.

ഇവിടെവരെ നടത്തിയ വിശകലനത്തെ കൂടുതൽ സമഗ്രമായി നോക്കുമ്പോൾ, മനുഷ്യന്റെ അതിജീവനശേഷിയെ വെറും ദുരിതം സഹിക്കാനുള്ള കഴിവായി കാണാനാവില്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. സഹിക്കുക എന്നത് ഒരു പരിധിവരെ ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ അതിജീവനം അതിനേക്കാൾ വിപുലമായ പ്രക്രിയയാണ്. ജീവിതത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങളെയും നഷ്ടങ്ങളെയും വിരോധങ്ങളെയും അനിശ്ചിതത്വങ്ങളെയും സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ തുടർച്ചയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പുതിയൊരു ക്രമം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് അതിജീവനം. ഒരു പ്രതിസന്ധി നമ്മിൽ നിന്ന് എന്തെങ്കിലും കവർന്നെടുക്കുമ്പോൾ അതോടൊപ്പം നമ്മുടെ പഴയ ജീവിതക്രമത്തെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ആ ചോദ്യം ആദ്യം വേദനയായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് അത് ആത്മപരിശോധനയായി മാറാം. ആത്മപരിശോധനയിൽ നിന്ന് പുതിയ തിരിച്ചറിവ് ജനിക്കാം. പുതിയ തിരിച്ചറിവ് പുതിയ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കാം. തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളിൽ നിന്ന് പുതിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം. പ്രവർത്തനങ്ങൾ വീണ്ടും ജീവിതത്തിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങളും ശീലങ്ങളും അർത്ഥങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാം. ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ പ്രതിസന്ധി ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട ദുരന്തമല്ല; പഴയ ക്രമത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ക്രമത്തിലേക്കുള്ള ഒരു സങ്കീർണ്ണ പരിവർത്തനപ്രക്രിയയാണ്.

ഈ പരിവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥനിർമ്മാണശേഷി നിലകൊള്ളുന്നു. ഒരേ സംഭവം എല്ലാവരെയും ഒരേ രീതിയിൽ മാറ്റണമെന്നില്ല. നഷ്ടം ഒരാളെ തകർക്കാം; മറ്റൊരാളെ കൂടുതൽ ആഴമുള്ള മനുഷ്യനാക്കാം. പരാജയം ഒരാളെ പിന്മാറ്റാം; മറ്റൊരാളെ തന്റെ രീതികൾ പുനഃപരിശോധിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കാം. രോഗം ഒരാളിൽ ഭയം വർധിപ്പിക്കാം; മറ്റൊരാളിൽ ജീവിതത്തിന്റെ വിലയെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ബോധം സൃഷ്ടിക്കാം. ഇതുകൊണ്ട് വേദന നല്ലതാണെന്നോ ദുരന്തങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ വളർച്ചയ്ക്കായി സംഭവിക്കുന്നതാണെന്നോ പറയാനാവില്ല. അത്തരം നിഗമനം യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ലളിതമാക്കും. എന്നാൽ സംഭവിച്ചതിന്റെ അർത്ഥം അവിടെത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നില്ല എന്നത് പ്രധാനമാണ്. സംഭവത്തിന് ശേഷം മനുഷ്യൻ അതിനെ തന്റെ ജീവിതകഥയിൽ ഏത് സ്ഥാനത്താണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത് എന്നത് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കാം. അതിനാൽ ഭൂതകാലം മാറ്റാനാവില്ലെങ്കിലും ഭൂതകാലത്തിന്റെ അർത്ഥം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാം. ഈ കഴിവാണ് മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴമുള്ള രൂപങ്ങളിലൊന്ന്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഇവിടെ സാധ്യത എന്ന ആശയം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യം ഒരൊറ്റ നിശ്ചലാവസ്ഥയായി കാണുമ്പോൾ പ്രതിസന്ധി അന്തിമമായി തോന്നുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളുടെയും സാധ്യതകളുടെയും പ്രക്രിയയായി കാണുമ്പോൾ, ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ ഭാവിയുടെ മുഴുവൻ നിർണ്ണയമല്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. ഇന്നത്തെ പരാജയം നാളത്തെ വിജയത്തിന്റെ ഉറപ്പല്ല; അതുപോലെ ഇന്നത്തെ പരാജയം നാളത്തെ പരാജയത്തിന്റെ ഉറപ്പുമല്ല. ഇന്നത്തെ നഷ്ടം നാളത്തെ സമൃദ്ധിയുടെ ഉറപ്പല്ല; എന്നാൽ നഷ്ടപ്പെട്ടതിൽ നിന്ന് പുതിയ ജീവിതരൂപം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സാധ്യത പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതായിട്ടില്ല. ഈ സൂക്ഷ്മമായ വ്യത്യാസമാണ് യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ള പ്രതീക്ഷയുടെ അടിസ്ഥാനം. പ്രതീക്ഷ എന്നത് ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഉറപ്പല്ല; ഭാവി ഇതുവരെ പൂർണ്ണമായി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല എന്ന തിരിച്ചറിവാണ്.

ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനശേഷിക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സാഹചര്യങ്ങൾ എല്ലാം നമ്മുടെ കൈവശമല്ല. എന്നാൽ സാഹചര്യങ്ങളുടെ ഉള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള ചില ഇടങ്ങൾ പലപ്പോഴും അവശേഷിക്കും. ചിലപ്പോൾ ആ ഇടം വളരെ ചെറുതായിരിക്കും. വലിയൊരു രോഗത്തിന്റെ സാഹചര്യത്തിൽ ചികിത്സ സ്വീകരിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അത് ഒതുങ്ങാം. സാമ്പത്തിക തകർച്ചയിൽ ഒരു ചെലവ് കുറയ്ക്കുന്നതിൽ മാത്രം അത് ഒതുങ്ങാം. ഏകാന്തതയിൽ ഒരാളോട് സംസാരിക്കുന്നതിൽ മാത്രം അത് ഒതുങ്ങാം. വലിയ ദുഃഖത്തിൽ അടുത്ത ദിവസം എഴുന്നേറ്റ് സാധാരണ ദിനചര്യ തുടരുന്നതിൽ മാത്രം അത് ഒതുങ്ങാം. എന്നാൽ ചെറിയതായതിനാൽ ഈ പ്രവർത്തനങ്ങൾ അപ്രധാനമല്ല. ഒരു വലിയ പുനഃസംഘടന പലപ്പോഴും ചെറിയ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കലിലൂടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ഒരു ചെറിയ വിള്ളലിലൂടെ പ്രകാശം കടക്കുന്നതുപോലെ, ചെറിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ പ്രതീക്ഷ ജീവിതത്തിലേക്ക് വീണ്ടും പ്രവേശിക്കാം.

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ മാനസിക സന്തുലനത്തെ “എപ്പോഴും ശക്തനായിരിക്കുക” എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കരുത്. യഥാർത്ഥ സന്തുലനം സ്വന്തം പരിധികളെ തിരിച്ചറിയുന്നതിലും ഉൾപ്പെടുന്നു. ക്ഷീണം വന്നാൽ വിശ്രമിക്കണം. വേദനയുണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ അംഗീകരിക്കണം. സഹായം ആവശ്യമെങ്കിൽ സഹായം തേടണം. തെറ്റ് സംഭവിച്ചാൽ സമ്മതിക്കണം. സാഹചര്യം മാറിയാൽ പഴയ പദ്ധതിയിൽ മാറ്റം വരുത്തണം. ഒരു ബന്ധം നശിപ്പിക്കുന്നതാണെങ്കിൽ അതിൽ നിന്ന് അകലം പാലിക്കേണ്ടിവരും. ഒരു ലക്ഷ്യം ഇനി സാധ്യമല്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ പിന്നിലെ മൂല്യത്തെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് മറ്റൊരു വഴി തേടേണ്ടിവരും. ഇത്തരത്തിലുള്ള വഴക്കം ദൗർബല്യമല്ല. മറിച്ച് സങ്കീർണ്ണമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് പൊരുത്തപ്പെടാനുള്ള ബുദ്ധിയാണ്.

മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും ഒരേ സമയം ആവശ്യമാണ്. സ്ഥിരത മാത്രമുണ്ടെങ്കിൽ ജീവിതം കടുപ്പമുള്ളതും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാൻ കഴിയാത്തതുമായിത്തീരും. മാറ്റം മാത്രമുണ്ടെങ്കിൽ വ്യക്തിത്വവും അർത്ഥബോധവും ചിതറിപ്പോകാം. അതിനാൽ ചില കാര്യങ്ങളിൽ വേരുറച്ചുനിൽക്കുകയും ചില കാര്യങ്ങളിൽ മാറാൻ തയ്യാറാകുകയും വേണം. സത്യസന്ധത, സ്നേഹം, നീതി, അറിവിനോടുള്ള ബഹുമാനം, മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ വില, ജീവിതത്തോടുള്ള ആദരം തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാനമൂല്യങ്ങളിൽ സ്ഥിരത പുലർത്താം. എന്നാൽ അവ പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന രീതികൾ സാഹചര്യത്തിനനുസരിച്ച് മാറാം. ഇതാണ് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ സന്തുലനം. മൂല്യങ്ങളിൽ സ്ഥിരതയും രീതികളിൽ വഴക്കവും മനുഷ്യന്റെ ദീർഘകാല അതിജീവനത്തിന് വളരെ പ്രധാനമാണ്.

ജീവിതത്തിൽ ചിലപ്പോൾ നാം സംരക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതുതന്നെ നമ്മെ കൂടുതൽ വേദനിപ്പിക്കുന്നതായി മാറാം. പഴയൊരു ബന്ധം, പഴയൊരു പദവി, പഴയൊരു സ്വപ്നം, പഴയൊരു ജീവിതരീതി—ഇവയൊക്കെ ഒരിക്കൽ നമ്മുടെ ജീവിതത്തിന് അർത്ഥം നൽകിയിട്ടുണ്ടാകാം. എന്നാൽ അവയുടെ യാഥാർത്ഥ്യപരമായ സാഹചര്യം മാറിയാൽ അവയെ അതേപടി പിടിച്ചുനിർത്തുന്നത് പുതിയ വേദന സൃഷ്ടിച്ചേക്കാം. ഒരു മരത്തിന് ഓരോ കാലാവസ്ഥയിലും ഒരേ ഇലകൾ നിലനിർത്താനാവില്ല. ചിലത് കൊഴിഞ്ഞുപോകണം. അതുകൊണ്ട് മരത്തിന്റെ ജീവിതം അവസാനിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യജീവിതത്തിലും ചില നഷ്ടങ്ങൾ നമ്മെ നിർബന്ധിതമായി വിടപറയാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നു. ഉപേക്ഷിക്കൽ എല്ലായ്പ്പോഴും തോൽവിയല്ല. ചിലപ്പോൾ പഴയതിനെ വിട്ടുകൊടുക്കുന്നതാണ് പുതിയതിനു സ്ഥലം നൽകുന്നത്. ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥത്തിൽ നിഷേധം പോലും പുതിയ സൃഷ്ടിയുടെ ഘട്ടമാകാം: പഴയ രൂപത്തെ നിഷേധിച്ച് അതിലെ ആവശ്യമായ ഘടകങ്ങളെ പുതിയ രൂപത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുക.

ഇതിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട ബോധം ലഭിക്കുന്നു: അതിജീവനം എന്നത് എല്ലാം സംരക്ഷിക്കുക എന്നല്ല; സംരക്ഷിക്കേണ്ടതും മാറ്റേണ്ടതും ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതും തിരിച്ചറിയാനുള്ള വിവേചനശേഷിയാണ്. ഒരു പ്രതിസന്ധിക്ക് ശേഷം എല്ലാം പഴയപടി നിലനിർത്താൻ ശ്രമിച്ചാൽ പുതിയ സാഹചര്യത്തിന് ഇടമുണ്ടാകില്ല. എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ച നഷ്ടപ്പെടാം. അതിനാൽ എന്താണ് നമ്മുടെ അടിസ്ഥാനമെന്ന് തിരിച്ചറിയണം. ഒരു വീട് തകർന്നാൽ അതിന്റെ ഇഷ്ടികകൾ എല്ലാം അതേ സ്ഥാനത്ത് തിരിച്ചുവയ്ക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ പുതിയ വീട് പണിയുമ്പോൾ അവയിൽ ഉപയോഗിക്കാവുന്നവ ഉപയോഗിക്കാം. മനുഷ്യജീവിതത്തിലും അങ്ങനെ തന്നെ. കഴിഞ്ഞകാലത്തെ മുഴുവൻ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല; അതിലെ അറിവും അനുഭവവും സ്നേഹവും പാഠങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും പുതിയ ജീവിതത്തിന്റെ നിർമ്മാണത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്താം.

പ്രതിസന്ധിക്കാലത്ത് ചെറിയ സന്തോഷങ്ങൾക്ക് നൽകേണ്ട പ്രാധാന്യവും വീണ്ടും ഓർക്കണം. സന്തോഷം വലിയ വിജയങ്ങൾക്ക് ശേഷം മാത്രം ലഭിക്കുന്ന ഒരു പുരസ്കാരമല്ല. ജീവിതത്തിന്റെ തുടർച്ചയിൽ ഇടയ്ക്കിടെ തെളിയുന്ന അനുഭവങ്ങളാണ് സന്തോഷം. ഒരു നല്ല സംഭാഷണം, ഒരു പുസ്തകത്തിലെ ഒരു ആശയം, ഒരു സംഗീതശകലം, ഒരു പൂവിന്റെ വിരിയൽ, മഴയുടെ ശബ്ദം, ഒരു കുഞ്ഞിന്റെ ചിരി, ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം, ഒരു പ്രശ്നത്തിന്റെ ചെറിയ പരിഹാരം, മറ്റൊരാൾക്ക് ചെയ്ത ചെറിയ സഹായം—ഇവയെല്ലാം മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക സംയോജകബലത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്താം. പ്രതിസന്ധിയിലുള്ള ഒരാൾക്ക് “നിനക്ക് സന്തോഷിക്കണം” എന്ന് പറയുന്നത് അനാവശ്യമായ സമ്മർദ്ദമാകാം. എന്നാൽ “ദുഃഖത്തിനിടയിലും ഒരു ചെറിയ സന്തോഷത്തിന് ഇടം നൽകാം” എന്ന് പറയുന്നത് കൂടുതൽ യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ളതാണ്. ദുഃഖവും സന്തോഷവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ടവയല്ല; ഒരേ ജീവിതത്തിൽ ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കാവുന്ന അനുഭവങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം സുഖത്തേക്കാൾ ആഴമുള്ളതാണെന്ന് വീണ്ടും തിരിച്ചറിയാം. ഒരാൾക്ക് സുഖം കുറവായിരിക്കാം, എന്നാൽ ജീവിതം അർത്ഥവത്താണെന്ന് അനുഭവപ്പെടാം. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ വർഷങ്ങളോളം പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണങ്ങൾക്കുശേഷവും ഗവേഷണം തുടരുന്നത് ഓരോ പരീക്ഷണവും വിജയിക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷകൊണ്ടല്ല; അറിവിന്റെ വികസനം അർത്ഥവത്താണെന്ന ബോധം കൊണ്ടാണ്. ഒരു അധ്യാപകൻ തന്റെ വിദ്യാർത്ഥിയുടെ ചെറിയ പുരോഗതിയിലും അർത്ഥം കണ്ടെത്തുന്നു. ഒരു മാതാപിതാവ് മക്കളുടെ വളർച്ചയിൽ തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ തുടർച്ച കാണുന്നു. ഒരു വയോധികൻ തന്റെ ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് കൈമാറുന്നതിൽ അർത്ഥം കണ്ടെത്താം. അങ്ങനെ ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം പല രൂപങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കും. ഒരു വലിയ ലക്ഷ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടാലും ചെറിയ അർത്ഥങ്ങൾ ജീവിതത്തെ വീണ്ടും കൂട്ടിച്ചേർക്കാം.

അതിനാൽ പ്രതിസന്ധിയിൽ നാം നമ്മോട് ചോദിക്കേണ്ട ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം “എനിക്ക് എങ്ങനെ പഴയ ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുപോകാം?” എന്നതല്ല. ചിലപ്പോൾ പഴയ ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുപോകാൻ കഴിയില്ല. കൂടുതൽ സൃഷ്ടിപരമായ ചോദ്യം: “ഇപ്പോൾ ഉള്ള യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് എനിക്ക് എങ്ങനെ പുതിയൊരു ജീവിതം സൃഷ്ടിക്കാം?” എന്നതാണ്. ഈ ചോദ്യം ഭൂതകാലത്തെ നിഷേധിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് ഭൂതകാലത്തെ ഒരു വിഭവമായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. നഷ്ടപ്പെട്ടതിനെ അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് അവശേഷിക്കുന്നതിനെ കണ്ടെത്തുന്നു. പരാജയത്തിൽ നിന്ന് പാഠം എടുക്കുന്നു. ഭയത്തെ ജാഗ്രതയാക്കി മാറ്റുന്നു. കോപത്തെ പ്രവർത്തനമാക്കി മാറ്റുന്നു. ഏകാന്തതയെ ആത്മപരിശോധനയാക്കി മാറ്റുന്നു. ബന്ധങ്ങളെ പിന്തുണയാക്കി മാറ്റുന്നു. ചെറിയ പ്രവർത്തനങ്ങളെ പുതിയ ജീവിതത്തിന്റെ വിത്തുകളാക്കി മാറ്റുന്നു.

ഇവിടെ തന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിയോജകബലവും സംയോജകബലവും എന്ന ആശയത്തിന് കൂടുതൽ ആഴമുള്ള അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നത്. വിയോജകബലം ജീവിതത്തെ തകർക്കുന്ന ശക്തി മാത്രമല്ല; പഴയ രൂപത്തിന്റെ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ശക്തിയാണ്. സംയോജകബലം പഴയതിനെ അതേപടി സംരക്ഷിക്കുന്ന ശക്തി മാത്രമല്ല; അവശേഷിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് പുതിയൊരു ക്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്. ഇവ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതല്ല. അതാണ് പരിവർത്തനത്തിന്റെ ചലനശക്തി. ജീവിതം ഒരു സ്ഥിരമായ സമാധാനം അല്ല; സന്തുലനത്തിലേക്കുള്ള നിരന്തരമായ സഞ്ചാരമാണ്.

ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ മാനസിക സന്തുലനം ഒരു കല്ലുപോലെ അനങ്ങാത്ത അവസ്ഥയല്ല. കാറ്റിനനുസരിച്ച് ചലിച്ചാലും വേരുകൾ നിലനിർത്തുന്ന വൃക്ഷത്തെപ്പോലെയാണ് അത്. തിരമാലകളാൽ ചലിച്ചാലും മുന്നോട്ട് പോകുന്ന വള്ളത്തെപ്പോലെയാണ് അത്. ശരീരവും മനസ്സും പരിസ്ഥിതിയോട് നിരന്തരം പ്രതികരിച്ചുകൊണ്ട് സ്വന്തം ക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്ന ജീവപ്രക്രിയയാണ് അത്. അതിനാൽ ഒരു ദിവസം തളർന്നുപോയതുകൊണ്ട് സന്തുലനം നഷ്ടപ്പെട്ടുവെന്ന് കരുതേണ്ടതില്ല. ഒരു ദിവസം കരഞ്ഞതുകൊണ്ട് നാം ദുർബലരായിട്ടില്ല. സഹായം ചോദിച്ചതുകൊണ്ട് നാം പരാജയപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ചിലപ്പോൾ പിന്നോട്ടുപോയതുകൊണ്ട് മുഴുവൻ യാത്ര അവസാനിച്ചിട്ടില്ല. ജീവിതത്തിന്റെ ദിശയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ഒരു ദിവസത്തെ അവസ്ഥയല്ല; ദീർഘകാലത്തെ പുനഃസംഘടനയാണ്.

അവസാനമായി, മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി ഒരിക്കലും തകരാതിരിക്കലല്ലെന്ന് വീണ്ടും പറയാം. തകർന്നശേഷം എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് പഠിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. നഷ്ടപ്പെട്ടശേഷം അവശേഷിക്കുന്നതിനെ കാണാനുള്ള കഴിവാണ്. അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിലും പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. വേദനയ്ക്കിടയിലും സ്നേഹിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ്. പരാജയത്തിനിടയിലും പഠിക്കാനുള്ള മനസ്സാണ്. പഴയ രൂപം അവസാനിക്കുമ്പോൾ പുതിയ രൂപം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സൃഷ്ടിപരതയാണ്. മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് സഹായം സ്വീകരിക്കാനും പിന്നീട് മറ്റൊരാൾക്ക് സഹായമാകാനും കഴിയുന്ന പരസ്പരബന്ധബോധമാണ്. ഇതെല്ലാം ചേർന്നാണ് മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ അതിജീവനശേഷി രൂപപ്പെടുന്നത്.

അതിനാൽ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും ഇരുണ്ട ഘട്ടത്തിലും അവസാനത്തെ വിധി പ്രഖ്യാപിക്കാൻ നാം തിടുക്കപ്പെടേണ്ടതില്ല. ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ എത്ര കഠിനമായാലും അത് ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ സാധ്യതകളെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നില്ല. ഇന്നത്തെ അവസ്ഥ ഒരു നിമിഷത്തിന്റെ ക്രമമാണ്; ജീവിതം അതിനേക്കാൾ വലിയൊരു പ്രക്രിയയാണ്. ആ പ്രക്രിയയിൽ തകർച്ചയുണ്ട്, പുനഃസംഘടനയുണ്ട്; നഷ്ടമുണ്ട്, സൃഷ്ടിയുണ്ട്; വേദനയുണ്ട്, ആനന്ദമുണ്ട്; ഭയമുണ്ട്, ധൈര്യമുണ്ട്; അസ്ഥിരതയുണ്ട്, പുതിയ സന്തുലനമുണ്ട്. വിയോജകബലം പഴയ ബന്ധങ്ങളെ അഴിച്ചുവിടുമ്പോൾ സംയോജകബലം പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പഴയ സാധ്യതകൾ അടയുമ്പോൾ പുതിയ സാധ്യതകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനവും ബോധവും ആ സാധ്യതകളിൽ ചിലതിനെ യാഥാർത്ഥ്യമാക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മനുഷ്യജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും ആഴമുള്ള നിഗമനം ഇതായിരിക്കാം: ജീവിതം നമ്മെ തകർക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങളേക്കാൾ വലുതാണ്; കാരണം ജീവിതത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള ശക്തിയുണ്ട്.

വേദന നമ്മെ നിർവചിക്കുന്നില്ല. നഷ്ടം നമ്മെ പൂർണ്ണമായി നിർവചിക്കുന്നില്ല. പരാജയം നമ്മെ നിർവചിക്കുന്നില്ല. ഇന്നത്തെ അവസ്ഥ പോലും നമ്മെ പൂർണ്ണമായി നിർവചിക്കുന്നില്ല. നാം നിരന്തരം രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു ജീവപ്രക്രിയയാണ്.

അതിനാൽ പ്രതിസന്ധി വന്നപ്പോൾ ജീവിതത്തോട് ചോദിക്കേണ്ടത് “എന്തുകൊണ്ടാണ് നീ എന്നെ തകർത്തത്?” എന്നതിൽ അവസാനിക്കരുത്. അതിനപ്പുറം “ഇപ്പോൾ ഈ തകർച്ചയിൽ നിന്ന് എന്താണ് പുതുതായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാൻ കഴിയുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യം ഉയരണം. ആ ചോദ്യത്തിലാണ് പ്രതീക്ഷയുടെ തുടക്കം. ആ പ്രവർത്തനത്തിലാണ് അതിജീവനം. ആ പുനഃസംഘടനയിലാണ് പുതിയ ജീവിതം.

വിയോജകബലത്തിന്റെ ഇരുട്ടിനുള്ളിൽ സംയോജകബലത്തിന്റെ വിത്തുണ്ട്. അസ്ഥിരതയുടെ ഉള്ളിൽ പുതിയ സന്തുലനത്തിന്റെ സാധ്യതയുണ്ട്. തകർച്ചയുടെ ഉള്ളിൽ പുനർനിർമ്മാണത്തിന്റെ തുടക്കമുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തെ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകുന്ന ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി, അതുകൊണ്ട്, സാഹചര്യങ്ങൾ എപ്പോഴും അനുകൂലമാകണമെന്നതല്ല—പ്രതികൂല സാഹചര്യങ്ങൾക്കിടയിലും പുതിയ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ ജീവിതമായി മാറ്റാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവാണ്.