മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിൽ സ്വപ്നങ്ങൾക്ക് എന്നും സവിശേഷമായ സ്ഥാനമുണ്ടായിരുന്നു. ഒരുകാലത്ത് അവയെ ദൈവിക സന്ദേശങ്ങളായും പ്രവചനങ്ങളായും അതീന്ദ്രിയ അനുഭവങ്ങളായും വ്യാഖ്യാനിച്ചിരുന്നു. പിന്നീട് മനഃശാസ്ത്രം അവയെ അബോധമനസ്സിന്റെ പ്രകടനങ്ങളായി കാണാൻ ശ്രമിച്ചു. ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ചയോടെ സ്വപ്നം അതീന്ദ്രിയ ലോകത്തിൽനിന്ന് മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഭൗതിക പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്കാണ് നീങ്ങിയത്. ഇന്ന് സ്വപ്നം ഒരു ഏകകാരണപ്രക്രിയയല്ലെന്നും, ഉറക്കത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ മസ്തിഷ്കത്തിലെ വൈദ്യുതപ്രവർത്തനം, നാഡീരസങ്ങൾ, ഓർമ്മ, വികാരം, ശരീരത്തിന്റെ ആന്തരികാവസ്ഥ, ബാഹ്യപരിസരത്തിൽനിന്നുള്ള സംവേദനങ്ങളുടെ കുറവ് എന്നിവ തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല മാനസിക പ്രതിഭാസമാണെന്നും മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പുതിയ ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനസാധ്യത തുറന്നുകൊടുക്കുന്നു. അതനുസരിച്ച് സ്വപ്നത്തെ വെറും നാഡീരസങ്ങളുടെ ഉപോൽപ്പന്നമായി കാണുന്നതിനുപകരം, മസ്തിഷ്കത്തിലെ സംയോജകബലങ്ങളും വിയോജകബലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചലനത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസമായി കാണാം. സംയോജകബലങ്ങൾ സ്ഥിരത, തുടർച്ച, ഓർമ്മയുടെ ഏകീകരണം, ക്രമം എന്നിവ നിലനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ വിയോജകബലങ്ങൾ നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ അസ്ഥിരമാക്കുകയും പുതിയ ബന്ധങ്ങൾക്കും പുതിയ ക്രമീകരണങ്ങൾക്കും വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിൽ താരതമ്യേന ക്രമബദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഈ ശക്തികൾ ഉറക്കത്തിൽ മറ്റൊരു സമതുലിതാവസ്ഥയിലെത്തുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് സ്വപ്നങ്ങൾ തീവ്രമാകുന്ന ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കഘട്ടത്തിൽ, മസ്തിഷ്കം പുറംലോകത്തിൽനിന്ന് ഭാഗികമായി വേർപെട്ട് ആന്തരിക ഓർമ്മകളും വികാരങ്ങളും സങ്കൽപ്പങ്ങളും തമ്മിലുള്ള പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന അവസ്ഥയിലെത്തുന്നു.
സ്വപ്നങ്ങളുടെ നാഡീരസതന്ത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ ആദ്യം ഉറക്കത്തിന്റെ ഘട്ടങ്ങളെ പരിഗണിക്കണം. ഉറക്കം ഏകീകൃതമായ ഒരു നിഷ്ക്രിയാവസ്ഥയല്ല. ദ്രുതനേത്രചലനമില്ലാത്ത ഉറക്കവും ദ്രുതനേത്രചലനമുള്ള ഉറക്കവും പരസ്പരം മാറിമാറി വരുന്ന സജീവമായ നാഡീപ്രവർത്തനഘട്ടങ്ങളാണ്. ദ്രുതനേത്രചലനമില്ലാത്ത ഉറക്കത്തിന്റെ ആഴമേറിയ ഘട്ടങ്ങളിൽ മസ്തിഷ്കപ്രവർത്തനം മന്ദഗതിയിലാവുകയും ശരീരത്തിന് പുനഃസ്ഥാപനപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ഘട്ടങ്ങളിൽ സെറോട്ടോണിൻ, ഗാബ തുടങ്ങിയ നിരോധകമോ സ്ഥിരത വർധിപ്പിക്കുന്നതോ ആയ നാഡീരസവ്യവസ്ഥകൾക്ക് പ്രധാന പങ്കുണ്ട്. എന്നാൽ ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ നാഡീരസങ്ങളുടെ സമതുലിതാവസ്ഥ ഗണ്യമായി മാറുന്നു. അസറ്റൈൽകൊളിന്റെ പ്രവർത്തനം വർധിക്കുകയും, മറുവശത്ത് സെറോട്ടോണിൻ, നോർഅഡ്രിനലിൻ എന്നിവയുടെ പ്രവർത്തനം വളരെ താഴ്ന്ന നിലയിലെത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഡോപ്പമിനർജിക് പ്രവർത്തനത്തിനും ഈ ഘട്ടത്തിൽ സ്വപ്നങ്ങളുടെ പ്രചോദനം, പ്രാധാന്യബോധം, വികാരതീവ്രത എന്നിവയുമായി ബന്ധമുള്ള പങ്കുണ്ടെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കം ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയെ അനുസ്മരിപ്പിക്കുന്ന ഉയർന്ന മസ്തിഷ്കപ്രവർത്തനത്തോടൊപ്പം, എന്നാൽ തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ ഒരു നാഡീരസപരിസരത്തോടുകൂടിയ ഒരു പ്രത്യേക ബോധാവസ്ഥയാണ്.
ഈ നാഡീരസപരമായ മാറ്റത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ നോക്കുമ്പോൾ, സ്ഥിരതയിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ അസ്ഥിരതയിലേക്കുള്ള ഒരു താൽക്കാലിക പരിവർത്തനമായി അതിനെ കാണാം. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ ക്രമബദ്ധമായ കാരണ–ഫലബന്ധങ്ങൾ ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തിൽ ഭാഗികമായി ദുർബലമാകുന്നു. അതേസമയം മസ്തിഷ്കത്തിലെ ആന്തരിക പ്രവർത്തനം നിലയ്ക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് മറ്റൊരു രീതിയിൽ പുനഃസംഘടിതമാകുന്നു. ഓർമ്മയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾ, വികാരാവശിഷ്ടങ്ങൾ, ഭയങ്ങൾ, ആഗ്രഹങ്ങൾ, അടുത്തകാലത്തെ അനുഭവങ്ങൾ, പഴയ അനുഭവങ്ങളുടെ അടയാളങ്ങൾ, സങ്കൽപ്പങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ചേരുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സ്വപ്നങ്ങളിൽ കാലക്രമം തകരുകയും സ്ഥലപരിധികൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുകയും മരിച്ചവരും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവരും ഒരേ രംഗത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും അസാധ്യമായ സംഭവങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായി അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നത്.
ഇതിനെ യഥാർത്ഥ ഭൗതിക ക്വാണ്ടം അതിസമയോജനവുമായി തുല്യമാക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയല്ല. മസ്തിഷ്കത്തിലെ സ്വപ്നപ്രവർത്തനം ഒരു ക്വാണ്ടം കണികയുടെ തരംഗപ്രവർത്തനം പോലെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരേസമയം അനവധി ഭൗതികാവസ്ഥകളിൽ നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതിന് നിലവിൽ തെളിവില്ല. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തിലെ സാധ്യത, അനിശ്ചിതത്വം, അവസ്ഥാമാറ്റം, സംയോജനം, വിഘടനം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളെ ദാർശനിക ഉപമകളായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, സ്വപ്നത്തിന്റെ ദ്രവവും അസ്ഥിരവും രേഖീയമല്ലാത്തതുമായ സ്വഭാവത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഒരു പുതിയ ചിന്താചട്ടക്കൂട് ലഭിക്കുന്നു. അതാണ് ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രാധാന്യം.
സ്വപ്നത്തിൽ ഓർമ്മയും വികാരവും സങ്കൽപ്പവും തമ്മിലുള്ള അതിരുകൾ വളരെ മൃദുവാകുന്നു. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഇന്നത്തെ അനുഭവം, ബാല്യകാല ഓർമ്മ, അടുത്തകാലത്തെ ഒരു സംഭാഷണം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക എന്നിവ സാധാരണയായി വ്യത്യസ്ത മാനസിക ഘടകങ്ങളായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ സ്വപ്നത്തിൽ അവ തമ്മിൽ ലയിച്ചുപോകാം. ഇന്നലെ കണ്ട ഒരാളുടെ മുഖം ബാല്യകാലത്തെ ഒരു വീട്ടിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം; ഇപ്പോഴത്തെ ഒരു ആശങ്ക പഴയൊരു സംഭവത്തിന്റെ പ്രതീകമായി മാറാം; യാഥാർഥ്യത്തിൽ ഒരിക്കലും സംഭവിക്കാത്ത ഒരു രംഗം വളരെ യഥാർത്ഥമായ വികാരത്തോടെ അനുഭവപ്പെടാം. അതിനാൽ സ്വപ്നം ഓർമ്മയുടെ യാന്ത്രിക പുനരാവർത്തനം മാത്രമല്ല; വിവിധ ഓർമ്മാഘടകങ്ങളുടെ പുനഃസംയോജനവുമാണ്.
ഇവിടെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ ലിംബിക് വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് നിർണായക സ്ഥാനമുണ്ട്. വികാരങ്ങളുടെ സംസ്കരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അമിഗ്ഡല ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തിൽ സജീവമാകുന്നു. ഭയം, ആശങ്ക, ഉത്തേജനം, കോപം തുടങ്ങിയ ശക്തമായ വികാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സ്വപ്നങ്ങൾക്ക് ഇതുമായി ബന്ധമുണ്ട്. അതേസമയം ഹിപ്പോകാമ്പസ് പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ പഴയ ഓർമ്മകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിലും ഓർമ്മകളുടെ ഏകീകരണത്തിലും പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു മേഖലകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനം സ്വപ്നത്തിലെ വികാരത്തിന്റെയും ഓർമ്മയുടെയും അസാധാരണമായ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾക്ക് കാരണമാകാം.
ഇതിന് എതിര്ധ്രുവമായി മുൻമസ്തിഷ്കത്തിലെ മുൻഭാഗത്തെ പുറംപാളി, പ്രത്യേകിച്ച് ആസൂത്രണം, യുക്തിചിന്ത, സ്വയംനിയന്ത്രണം, കാരണ–ഫലബന്ധം എന്നിവയിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്ന മുൻമസ്തിഷ്കമേഖലകൾ, ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയേക്കാൾ കുറഞ്ഞ പ്രവർത്തനാവസ്ഥയിലായിരിക്കും. ഇതുകൊണ്ടാണ് സ്വപ്നത്തിലെ വിചിത്രതയെ സ്വപ്നം കാണുന്ന വ്യക്തി അതേ നിമിഷം ചോദ്യം ചെയ്യാത്തത്. യാഥാർഥ്യത്തിൽ അസാധ്യമായ ഒരു സംഭവം സ്വപ്നത്തിൽ സംഭവിക്കുമ്പോഴും അതിനെ സ്വാഭാവികമായി സ്വീകരിക്കാൻ കഴിയുന്നത് യുക്തിപരമായ പരിശോധനയുടെ നിയന്ത്രണം കുറഞ്ഞതിനാലാണ്. ഉണർന്നശേഷമാണ് ബോധം വീണ്ടും യുക്തിപരമായ ഘടന പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും “അത് എങ്ങനെ സാധിക്കും?” എന്ന ചോദ്യം ഉയരുകയും ചെയ്യുന്നത്.
ഈ മാറ്റത്തെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനമായി കാണാം. ഓർമ്മയുടെ തുടർച്ചയും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളാണെങ്കിൽ, നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ താൽക്കാലികമായി അഴിച്ചുവിട്ട് പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്വപ്നപ്രവർത്തനം വിയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമായി കാണാം. എന്നാൽ ഇവ പരസ്പരം നശിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളല്ല. മറിച്ച് ഒന്നിന്റെ പ്രവർത്തനമില്ലാതെ മറ്റൊന്നിനും പൂർണ്ണമായ അർത്ഥമില്ല. സ്ഥിരതയിൽനിന്ന് വ്യതിചലനം ഉണ്ടാകുമ്പോഴാണ് പുതിയ ക്രമം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്; പുതിയ ക്രമം വീണ്ടും സ്ഥിരത കൈവരിക്കുമ്പോഴാണ് അടുത്ത മാറ്റത്തിനുള്ള അടിത്തറ രൂപപ്പെടുന്നത്.
സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രധാന നാഡീശാസ്ത്രപരമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങളിലൊന്നാണ് ഹോബ്സണും മക്കാർലിയും മുന്നോട്ടുവച്ച പ്രവർത്തന–സംശ്ലേഷണ സിദ്ധാന്തം. പ്രത്യേകിച്ച് ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തിൽ മസ്തിഷ്കതണ്ടിൽനിന്ന് ഉയരുന്ന സ്വയമേവയുള്ള നാഡീവൈദ്യുത പ്രവർത്തനങ്ങളെ മുൻമസ്തിഷ്കപുറംപാളി അർത്ഥപൂർണ്ണമായ ഒരു അനുഭവമായി ക്രമീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നുവെന്നാണ് ഈ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയം. ഈ മാതൃകയുടെ ആദ്യകാല രൂപം സ്വപ്നത്തെ പ്രധാനമായും അകത്തുനിന്നുള്ള നാഡീവൈദ്യുത പ്രവർത്തനത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനമായി കണ്ടിരുന്നു. പിന്നീട് വന്ന ഗവേഷണങ്ങൾ സ്വപ്നം മസ്തിഷ്കതണ്ടിലെ യാദൃച്ഛിക പ്രവർത്തനത്തിന്റെ മാത്രം ഫലമല്ലെന്നും, ഓർമ്മ, വികാരം, പ്രചോദനം, വിവിധ മസ്തിഷ്കശൃംഖലകളുടെ പ്രവർത്തനം എന്നിവയും നിർണായകമാണെന്നും വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്.
എങ്കിലും ഈ സിദ്ധാന്തത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന ദ്വന്ദ്വം കാണാം. ഒരുവശത്ത് ക്രമരഹിതമോ അസ്ഥിരമോ ആയ നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങൾ നിലവിലുള്ള ബോധഘടനയെ വിയോജിപ്പിക്കുന്നു. മറുവശത്ത് മസ്തിഷ്കം ഈ അസംഘടിത സൂചനകളിൽനിന്ന് ഒരു കഥയും അർത്ഥവും അനുഭവവും നിർമ്മിക്കുന്നു. അതായത് അസ്ഥിരതയിൽനിന്ന് ക്രമം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇത് ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവവുമായി സാമ്യമുള്ളതാണ്. ഇവിടെ “ക്രമം” പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന ഒന്നല്ല; മറിച്ച് നിരവധി പരസ്പരവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഇടപെടലിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു പുതിയ ഘടനയാണ്.
സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം ഓർമ്മയുടെ ഏകീകരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഉറക്കത്തിനിടെ അടുത്തകാലത്ത് നേടിയ വിവരങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും ദീർഘകാല ഓർമ്മശൃംഖലകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചില ഓർമ്മകൾ ശക്തിപ്പെടുകയും ചിലവ ദുർബലപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കം പ്രത്യേകിച്ച് വികാരപരമായ ഓർമ്മകളുടെ സംസ്കരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതായി നിരവധി പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്വപ്നം ഈ പ്രക്രിയയുടെ നേരിട്ടുള്ള “ചിത്രീകരണം” മാത്രമാണെന്ന് പറയാനാകില്ലെങ്കിലും, ഉറക്കത്തിലെ ഓർമ്മസംസ്കരണവും സ്വപ്നാനുഭവവും തമ്മിൽ അടുത്ത ബന്ധമുണ്ടെന്ന് കരുതാൻ ശക്തമായ കാരണങ്ങളുണ്ട്.
ഇവിടെ സ്ഥിരമായ ഓർമ്മയും പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകളും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഒരു അനുഭവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടന നിലനിർത്തേണ്ടത് സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമാണ്. അതേ സമയം അതിനെ മറ്റ് അനുഭവങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് പുതിയ അർത്ഥങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് വിയോജകബലത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനമാണ്. ഉറക്കത്തിൽ മസ്തിഷ്കം ഓർമ്മകളെ വെറും സംഭരണശാലയിൽനിന്ന് പുറത്തെടുത്ത് വീണ്ടും കാണിക്കുന്നില്ല; അവയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും പുതിയ ശൃംഖലകളിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഓർമ്മ ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.
ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് സ്വപ്നങ്ങളുടെ ഭീഷണി അനുകരണ സിദ്ധാന്തവും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ചില പരിണാമശാസ്ത്രജ്ഞർ സ്വപ്നം സാധ്യതയുള്ള അപകടങ്ങളെ അനുകരിക്കുകയും അതിനോടുള്ള പ്രതികരണങ്ങൾ പരിശീലിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു മാനസിക വേദിയായിരിക്കാമെന്ന് നിർദ്ദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഭീഷണി, പിന്തുടരൽ, വീഴ്ച, ആക്രമണം, രക്ഷപ്പെടൽ തുടങ്ങിയ സ്വപ്നങ്ങൾ മനുഷ്യരിൽ വ്യാപകമാണെന്നത് ഈ ആശയത്തിന് ഒരു നിരീക്ഷണാടിസ്ഥാനമൊരുക്കുന്നു. അമിഗ്ഡലയുടെ സജീവതയും വികാരതീവ്രതയും ഇതിൽ പങ്കുവഹിച്ചേക്കാം. എന്നാൽ എല്ലാ സ്വപ്നങ്ങളും ഭീഷണി പരിശീലനത്തിനായി മാത്രമാണ് ഉണ്ടാകുന്നതെന്ന് പറയുന്നത് തെളിവുകളുടെ പരിധി കവിയുന്നതായിരിക്കും.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഭീഷണി അനുകരണം എന്നത് ഭാവിയിൽ ഉണ്ടാകാവുന്ന വിയോജകബലങ്ങളുമായി മസ്തിഷ്കം മുൻകൂട്ടി ഇടപെടുന്ന ഒരു സാങ്കൽപ്പിക പ്രക്രിയയായി കാണാം. യാഥാർഥ്യത്തിലെ അപകടം സംഭവിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് അതിന്റെ വിവിധ സാധ്യതകളെ മാനസികമായി പരിശോധിക്കാൻ കഴിയുന്നത് ജീവിയുടെ അനുകൂലനശേഷി വർധിപ്പിക്കും. സ്വപ്നത്തിലെ ഭീഷണിക്ക് യഥാർത്ഥ ലോകത്തിലെ തൽക്ഷണ പ്രത്യാഘാതങ്ങളില്ലാത്തതിനാൽ, മസ്തിഷ്കത്തിന് വിവിധ പ്രതികരണസാധ്യതകളെ പരീക്ഷിക്കാൻ ഒരു സുരക്ഷിതമായ ആന്തരിക വേദി ലഭിക്കുന്നു. ഭയവും അതിജീവനപരമായ അനുകൂലനവും തമ്മിലുള്ള ഈ സംഘർഷം പുതിയ പ്രതികരണഘടനകൾ രൂപപ്പെടുത്താൻ സഹായിച്ചേക്കാം.
ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തിൽ ശരീരത്തിന്റെ പേശികൾക്ക് സംഭവിക്കുന്ന താൽക്കാലിക പ്രവർത്തനനിരോധനത്തിനും പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഗാബയും ഗ്ലൈസിനും ഉൾപ്പെടെയുള്ള നിരോധക നാഡീരസവ്യവസ്ഥകൾ മസ്തിഷ്കത്തിലെ ചലനനിയന്ത്രണശൃംഖലകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനാൽ സ്വപ്നത്തിൽ നടക്കുന്നതോ ഓടുന്നതോ പോരാടുന്നതോ പോലുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങൾ സാധാരണയായി ശരീരം യഥാർത്ഥത്തിൽ ആവർത്തിക്കുന്നില്ല. ഇതുവഴി തീവ്രമായ ആന്തരിക നാഡീപ്രവർത്തനവും താരതമ്യേന നിശ്ചലമായ ശരീരവും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. ബോധാനുഭവവും ശരീരപ്രകടനവും തമ്മിലുള്ള ഈ വേർതിരിവും സ്വപ്നത്തിന്റെ പ്രത്യേക സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ പ്രധാനമാണ്.
സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മറ്റൊരു പ്രധാന ചോദ്യം അതിന്റെ ഉത്ഭവം മാത്രമല്ല, സ്വപ്നം എന്തുകൊണ്ട് അർത്ഥപൂർണ്ണമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു എന്നതാണ്. നാഡീവൈദ്യുതവും നാഡീരസപരവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ സ്വപ്നത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനാവസ്ഥ സൃഷ്ടിച്ചാലും, ഒരു മുഖം, ഒരു വീട്, ഒരു ശബ്ദം, ഒരു ഭയം, ഒരു ബന്ധം, ഒരു സംഭവമെന്നിങ്ങനെ അനുഭവപ്പെടുന്ന സമഗ്രമായ മാനസിക ലോകം എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്നത് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു ഉദ്ഭവപ്രശ്നമാണ്. ഇവിടെ “ഉദ്ഭവം” എന്ന ആശയത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു ജലതന്മാത്രയ്ക്ക് ഒറ്റയ്ക്ക് “തിരമാല” എന്ന ഗുണമില്ലെങ്കിലും അനവധി തന്മാത്രകളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിൽ തിരമാല ഉദ്ഭവിക്കുന്നതുപോലെ, ഒറ്റപ്പെട്ട നാഡീകോശത്തിലെ വൈദ്യുതപ്രവർത്തനത്തിൽ ഒരു സമ്പൂർണ്ണ സ്വപ്നകഥ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അനവധി നാഡീശൃംഖലകളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്നാണ് സ്വപ്നാനുഭവം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വപ്നം ഒരു രേഖീയമല്ലാത്ത സ്വയംസംഘടിത ബോധാവസ്ഥയാണ്. അതിൽ കാരണം എല്ലായ്പ്പോഴും ഫലത്തിന് മുമ്പായി വരണമെന്നില്ല. ഒരു വികാരം ഒരു ഓർമ്മയെ ഉണർത്താം; ആ ഓർമ്മ മറ്റൊരു ദൃശ്യത്തെ സൃഷ്ടിക്കാം; ആ ദൃശ്യം വീണ്ടും മറ്റൊരു വികാരത്തെ സജീവമാക്കാം. അങ്ങനെ സ്വപ്നത്തിൽ കാരണം–ഫലബന്ധം വൃത്താകൃതിയിലും പരസ്പരനിർഭരമായും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിലെ ക്രമാനുസൃത ചിന്തയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ഇത് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും ചലനാത്മകവുമായ ഒരു മാനസികസംവിധാനമാണ്.
ഇവിടെയാണ് “ക്വാണ്ടം അതിസമയോജനം” എന്ന ആശയം സൂക്ഷ്മമായി ഉപമയായി ഉപയോഗിക്കാനാകുന്നത്. സ്വപ്നത്തിലെ ഒരു കഥാപാത്രം ഒരേസമയം പല വ്യക്തികളുടെ സവിശേഷതകൾ വഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നാം. ഒരു സ്ഥലം ഒരേസമയം ബാല്യകാലവീടും ഇപ്പോഴത്തെ വീടും പരിചയമില്ലാത്ത മറ്റൊരു സ്ഥലവും പോലെയാകാം. ഒരു സംഭവത്തിന് പല വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങൾ ഒരേസമയം അനുഭവപ്പെടാം. ഇവ യഥാർത്ഥ ഭൗതിക ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകളല്ലെങ്കിലും, ഒന്നിലധികം സാധ്യതാപരമായ മാനസിക രൂപങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുകയും പിന്നീട് ഉണർന്ന ബോധത്തിൽ അവയിൽനിന്ന് ഒരു പ്രത്യേക അർത്ഥം തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന വിവരണത്തിന് ക്വാണ്ടം അതിസമയോജനത്തിന്റെ ആശയം ഉപമയായി സഹായകമാണ്.
ഉണരുന്ന നിമിഷം ഈ പ്രക്രിയയിൽ നിർണായകമായ ഒരു പരിവർത്തനമാണ്. സ്വപ്നത്തിൽ വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെട്ടിരുന്ന അനവധി ദൃശ്യങ്ങളും വികാരങ്ങളും ഉണർന്നതോടെ പെട്ടെന്ന് മാഞ്ഞുപോകുന്നു. അവയിൽ ചിലത് മാത്രം ഓർമ്മയിൽ നിലനിൽക്കും. പിന്നീട് ആ ഓർമ്മയെ ഭാഷയിൽ പറയുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കം അതിനെ വീണ്ടും ക്രമീകരിക്കുന്നു. അതിനാൽ നാം ഉണർന്ന ഉടൻ ഓർക്കുന്ന “സ്വപ്നം” പോലും ഉറക്കത്തിനിടെ ഉണ്ടായ യഥാർത്ഥ അനുഭവത്തിന്റെ പൂർണ്ണ പകർപ്പായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഉണർന്ന ബോധം ഓർമ്മയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുത്ത് ഒരു കഥയായി പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം യാന്ത്രികതയിലെ “നിരീക്ഷകപ്രഭാവം” എന്ന ആശയവുമായി ഒരു ദാർശനിക സാമ്യം കണ്ടെത്താം. എന്നാൽ ഇതും ഒരു ഉപമ മാത്രമാണ്. ഒരു ഭൗതിക കണികയെ അളക്കുന്നതിലൂടെ അതിന്റെ ക്വാണ്ടം അവസ്ഥയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റവും, ഒരാൾ തന്റെ സ്വപ്നം ഓർത്തെടുത്ത് അതിന് കഥാരൂപം നൽകുന്നതും ഒരേ ഭൗതികപ്രക്രിയകളല്ല. എന്നിരുന്നാലും രണ്ടിടത്തും ഒരു സാധ്യതാപരമായ വിവരണത്തിൽനിന്ന് ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട ഫലത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം എന്ന ആശയപരമായ സാമ്യം കാണാം. സ്വപ്നത്തിൽ അനവധി ദൃശ്യങ്ങളും അർത്ഥങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം; ഉണർന്ന ബോധം അവയിൽനിന്ന് ചിലത് തിരഞ്ഞെടുത്ത് ഒരു ഏകീകൃത ഓർമ്മയായി പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു.
സ്വപ്നങ്ങളുടെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകത അവയിൽ പരസ്പരം ദൂരെയുള്ള ഓർമ്മകൾ തമ്മിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നതാണ്. ബാല്യകാലത്തിലെ ഒരു സംഭവം, അടുത്തകാലത്തെ ഒരു സംഭാഷണം, വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് കണ്ട ഒരു ദൃശ്യം, ഇപ്പോഴത്തെ ഒരു ആശങ്ക എന്നിവ ഒരേ സ്വപ്നത്തിൽ ലയിച്ചേക്കാം. ഇതിനെ യഥാർത്ഥ ഭൗതിക ക്വാണ്ടം “ബന്ധിതാവസ്ഥ”യായി കാണുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ മാനസികതലത്തിൽ ബന്ധമില്ലാത്തതായി തോന്നിയിരുന്ന വിവരഘടകങ്ങൾ പുതിയ ബന്ധിത ശൃംഖലകളിൽ പുനഃസംഘടിതമാകുന്നു എന്ന അർത്ഥത്തിൽ “ബന്ധിതാവസ്ഥ” എന്ന ആശയം ഒരു ശക്തമായ ദാർശനിക ഉപമയായി ഉപയോഗിക്കാം. ഇതിലൂടെ ഓർമ്മയും സങ്കൽപ്പവും തമ്മിലുള്ള അതിരുകൾ സ്വപ്നത്തിൽ എങ്ങനെ മൃദുവാകുന്നു എന്നത് വ്യക്തമാക്കാം.
അതുകൊണ്ട് ബോധത്തെ വെറും “ഉണർന്നിരിക്കുന്നു” അല്ലെങ്കിൽ “ഉറങ്ങുന്നു” എന്ന ദ്വന്ദ്വത്തിൽ ഒതുക്കാനാവില്ല. ഉറക്കത്തിനകത്തുതന്നെ പലതരം ബോധാവസ്ഥകളുണ്ട്. സ്വപ്നമില്ലാത്ത ആഴത്തിലുള്ള ഉറക്കം, സ്വപ്നസമ്പന്നമായ ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കം, ഉറക്കത്തിൽനിന്നുള്ള അർദ്ധജാഗ്രത, ഉറക്കവും ഉണർച്ചയും തമ്മിലുള്ള ഇടനിലകൾ, ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴുള്ള വിവിധ ശ്രദ്ധാവസ്ഥകൾ എന്നിവയെല്ലാം വ്യത്യസ്ത നാഡീഘടനകളാണ്. അതിനാൽ ബോധം ഒരു സ്ഥിരമായ വസ്തുവല്ല; വിവിധ നാഡീശൃംഖലകളുടെ ഏകീകരണനില മാറുന്നതിനനുസരിച്ച് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വിയോജകബലത്തെ വെറും ക്രമരഹിതതയോ തകരാറോ ആയി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. നിലവിലുള്ള ഘടനകളെ അസ്ഥിരമാക്കുന്ന പ്രക്രിയകൾ തന്നെയാണ് പുതിയ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടാനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. സ്വപ്നത്തിലെ വിചിത്രമായ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾ ചിലപ്പോൾ സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്തയ്ക്കും പ്രശ്നപരിഹാരത്തിനും പുതിയ ആശയങ്ങൾക്കും സഹായകമായേക്കാം. അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തിലെ അസ്ഥിരത പൂർണ്ണമായും നിഷ്ഫലമായ “നാഡീശബ്ദം” മാത്രമാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. അതേസമയം ഓരോ സ്വപ്നത്തിനും പ്രത്യേക മനഃശാസ്ത്രപരമോ പരിണാമപരമോ ആയ ഉദ്ദേശ്യമുണ്ട് എന്നും പറയാൻ നിലവിലെ ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകൾ മതിയാകുന്നില്ല. സ്വപ്നത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം ഇപ്പോഴും തുറന്ന ഗവേഷണമേഖലയാണ്.
ഇവിടെ ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി നിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. നാഡീശാസ്ത്രം ചോദിക്കുന്നത് “സ്വപ്നം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു?” എന്നതാണ്. ഏത് മസ്തിഷ്കമേഖലകൾ സജീവമാകുന്നു? ഏത് നാഡീരസങ്ങൾ ഉയരുന്നു അല്ലെങ്കിൽ കുറയുന്നു? ഏത് ഉറക്കഘട്ടത്തിലാണ് സ്വപ്നം കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നത്? ഓർമ്മയുടെ ഏത് ശൃംഖലകൾ പുനഃസജീവമാകുന്നു? വികാരസംസ്കരണത്തിൽ ഏത് മേഖലകൾ പങ്കെടുക്കുന്നു? തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പരീക്ഷണാധിഷ്ഠിതമായ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകുകയാണ് നാഡീശാസ്ത്രത്തിന്റെ ദൗത്യം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിനേക്കാൾ വ്യത്യസ്തമായ ചോദ്യം ഉന്നയിക്കുന്നു: ഈ വ്യത്യസ്ത പ്രക്രിയകൾ തമ്മിലുള്ള വിരുദ്ധതയും പരസ്പരനിർഭരതയും എങ്ങനെ പുതിയൊരു മാനസിക ഗുണത്തിലേക്ക് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു? സ്ഥിരതയും അസ്ഥിരതയും, ഓർമ്മയും മറവിയും, യുക്തിയും സങ്കൽപ്പവും, ഭൂതകാലവും വർത്തമാനവും, വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ചയും അതിന്റെ താൽക്കാലിക വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള ചലനത്തിൽനിന്ന് സ്വപ്നം എന്ന പുതിയ മാനസികാവസ്ഥ എങ്ങനെ ഉയരുന്നു എന്നതാണ് ഈ ദൃഷ്ടികോണത്തിന്റെ പ്രത്യേകത.
അതിനാൽ സ്വപ്നത്തെ വെറും നാഡീരസതന്ത്രത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് ഒരു തരത്തിലുള്ള ജൈവപരമായ ചുരുക്കവാദമായിരിക്കും. എന്നാൽ നാഡീരസതന്ത്രത്തെ അവഗണിച്ച് സ്വപ്നത്തെ ഒരു സ്വതന്ത്ര അതീന്ദ്രിയശക്തിയുടെ പ്രവർത്തനമായി കാണുന്നതും അതുപോലെ ശാസ്ത്രീയമല്ല. മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഭൗതികപ്രവർത്തനമാണ് സ്വപ്നത്തിന്റെ അനിവാര്യമായ അടിത്തറ. എന്നാൽ ആ ഭൗതികപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഓർമ്മ, വികാരം, പ്രതീകം, കഥ, സ്വബോധം എന്നിവയെ വെറും ഒറ്റപ്പെട്ട നാഡീരസപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ പട്ടികകൊണ്ട് പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയണമെന്നില്ല. ഇവിടെ ഉദ്ഭവശാസ്ത്രപരമായ സമീപനം അനിവാര്യമായി വരുന്നു.
സ്വപ്നത്തെ ഒരു മാനസിക പരീക്ഷണശാലയായി കാണാവുന്നതിന്റെ കാരണം ഇതാണ്. ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോൾ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിയന്ത്രണങ്ങൾക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന മസ്തിഷ്കം ഉറക്കത്തിൽ താൽക്കാലികമായി ആ നിയന്ത്രണങ്ങളിൽനിന്ന് ചില അളവിൽ മോചിതമാകുന്നു. ഓർമ്മയും സങ്കൽപ്പവും, ഭയവും ആഗ്രഹവും, യുക്തിയും അസംബന്ധതയും, വ്യക്തിത്വവും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ലയനവും പരസ്പരം ഇടപെടുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി മുൻപ് ബന്ധമില്ലാത്തതായി തോന്നിയിരുന്ന മാനസിക ഘടകങ്ങൾ പുതിയ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഉണർന്നശേഷം ബോധം ഈ പുതിയ ഘടനകളിൽനിന്ന് ചിലത് നിലനിർത്തുകയും മറ്റുള്ളവ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഈ പ്രക്രിയയെ ഒരു മാനസിക ഘട്ടപരിവർത്തനമായി കാണാം. വെള്ളം ഒരു പ്രത്യേക താപനിലയും മർദ്ദവും കൈവരിക്കുമ്പോൾ ദ്രവാവസ്ഥയിൽനിന്ന് വാതകാവസ്ഥയിലേക്ക് മാറുന്നതുപോലെ, മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീശൃംഖലകളുടെ പ്രവർത്തനരീതി മാറുമ്പോൾ ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ ഘട്ടപരിവർത്തനം ഭൗതികാവസ്ഥമാറ്റത്തിന്റെ കൃത്യമായ ആവർത്തനം എന്നല്ല; മറിച്ച് ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനത്തിലെ ഗുണപരമായ അവസ്ഥാമാറ്റം എന്ന ദാർശനിക ആശയമാണ്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ക്രമബദ്ധമായ ബോധത്തിൽനിന്ന് സ്വപ്നത്തിലെ ദ്രവമായ ബോധത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം ഇതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിശാലമായ ചട്ടക്കൂടിൽ നോക്കുമ്പോൾ, സ്വപ്നം സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ഒരു ഇടനിലപ്പാലമായി കാണാം. ഉറക്കത്തിൽ അനവധി ഓർമ്മകളും വികാരങ്ങളും സങ്കൽപ്പങ്ങളും സാധ്യതാപരമായ കൂട്ടിച്ചേരലുകളായി സജീവമാകുന്നു. ഉണരുമ്പോൾ അവയിൽ ചിലത് മാത്രം ബോധത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ ഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. അതായത് സ്വപ്നം പൂർണ്ണമായും ക്രമരഹിതമായ അവസ്ഥയല്ല; അതുപോലെ പൂർണ്ണമായും നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ട കഥയുമല്ല. നാഡീഘടനകളുടെ നിർണ്ണയാത്മക നിയന്ത്രണവും അവയുടെ പ്രവർത്തനത്തിലെ സാധ്യതാപരമായ വ്യതിയാനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിൽനിന്ന് ഉയരുന്ന സങ്കീർണ്ണ അവസ്ഥയാണ് അത്.
ഇതിൽ ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചും ഒരു പ്രധാന സൂചനയുണ്ട്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ചിന്തയെ നാം സാധാരണയായി സ്ഥിരതയുള്ളതും ഏകീകൃതവുമായ ഒന്നായി അനുഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ സ്ഥിരതയ്ക്ക് അടിയിൽ നിരന്തരമായ നാഡീപ്രവർത്തനവും ഓർമ്മയുടെ പുനഃസജീവീകരണവും വികാരപരമായ വിലയിരുത്തലുകളും സംവേദനങ്ങളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പും നടക്കുന്നു. അതായത് സ്ഥിരത ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയല്ല; അനവധി ചലനങ്ങളുടെ താൽക്കാലിക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്. സ്വപ്നത്തിൽ ഈ സമതുലിതാവസ്ഥ മാറുമ്പോൾ അടിയിൽ പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന സാധ്യതകളുടെ വൈവിധ്യം കൂടുതൽ പ്രകടമാകുന്നു.
ഇതുവഴി ബോധം തന്നെ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയായി കാണാൻ കഴിയും. ഓർമ്മ അതിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു; പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ അതിനെ മാറ്റുന്നു. വികാരം അതിന് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു; യുക്തി അതിനെ ക്രമീകരിക്കുന്നു. സങ്കൽപ്പം നിലവിലുള്ള അതിരുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു; യാഥാർഥ്യപരിശോധന അതിന് പരിധി നിശ്ചയിക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരവിരുദ്ധ പ്രക്രിയകൾ തമ്മിലുള്ള തുടർച്ചയായ ചലനത്തിലാണ് ബോധത്തിന്റെ രൂപം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. സ്വപ്നം ഈ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ പ്രത്യേകിച്ച് സ്വതന്ത്രവും നിയന്ത്രണം കുറഞ്ഞതുമായ ഒരു ഘട്ടമാണ്.
അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നങ്ങളെ വെറും “മസ്തിഷ്കത്തിലെ യാദൃച്ഛിക വൈദ്യുതപ്രവർത്തനം” എന്നു വിളിക്കുന്നത് അപൂർണ്ണമായിരിക്കും. അതേസമയം അവയെ അബോധമനസ്സിന്റെ ഓരോ പ്രതീകത്തിനും സ്ഥിരമായ രഹസ്യാർത്ഥമുണ്ടെന്ന് കരുതുന്ന പരമ്പരാഗത പ്രതീകവ്യാഖ്യാനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതും ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. സ്വപ്നത്തിന്റെ അർത്ഥം വ്യക്തിയുടെ അനുഭവചരിത്രം, വികാരാവസ്ഥ, ഓർമ്മ, സാമൂഹികപരിസരം, ശരീരാവസ്ഥ, ഉറക്കത്തിന്റെ ഘട്ടം എന്നിവയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ മാറാം. അതിനാൽ സ്വപ്നവ്യാഖ്യാനത്തിന് ഒരു സാർവത്രിക നിഘണ്ടു ഉണ്ടാക്കുന്നതിനേക്കാൾ, സ്വപ്നം രൂപപ്പെടുന്ന ജൈവ–മാനസിക–പരിസരപരമായ പ്രക്രിയകളെ മനസ്സിലാക്കുകയാണ് ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ ഉചിതം.
ചികിത്സാശാസ്ത്രത്തിന്റെ കാര്യത്തിലും ഈ സമീപനം പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. സ്വപ്നങ്ങളെ രോഗനിർണയത്തിനുള്ള നേരിട്ടുള്ള ഉപകരണമെന്ന നിലയിൽ കാണാൻ പാടില്ലെങ്കിലും, ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന ഭീതിസ്വപ്നങ്ങൾ, മാനസികാഘാതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്വപ്നങ്ങൾ, ഉറക്കത്തിലെ അസാധാരണ പെരുമാറ്റങ്ങൾ, ഉറക്കവും വികാരസംസ്കരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് സ്വപ്നപഠനം പ്രയോജനപ്പെടുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് മാനസികാഘാതത്തിനു ശേഷമുള്ള ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന സ്വപ്നങ്ങളിൽ ഓർമ്മ, ഭയം, വികാരനിയന്ത്രണം എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധം പഠിക്കുന്നത് ചികിത്സാപരമായ അറിവ് വികസിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ സ്വപ്നത്തിന്റെ ഓരോ ഉള്ളടക്കത്തിനും പ്രത്യേക രോഗശാസ്ത്രപരമായ അർത്ഥം നൽകുന്നതിൽ ജാഗ്രത അനിവാര്യമാണ്.
അവസാനമായി പറയുമ്പോൾ, ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ച് പരസ്പരം പൂരിപ്പിക്കുന്ന രണ്ട് വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിലുള്ള ചിന്തകൾ നൽകുന്നു. നാഡീശാസ്ത്രം സ്വപ്നത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയെ—നാഡീരസങ്ങൾ, മസ്തിഷ്കമേഖലകൾ, വൈദ്യുതപ്രവർത്തനം, ഉറക്കഘട്ടങ്ങൾ, ഓർമ്മശൃംഖലകൾ, വികാരസംസ്കരണം—വ്യക്തമാക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതേ പ്രക്രിയകളെ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സംയോജനവും വിഘടനവും, ക്രമവും അസ്ഥിരതയും, നിർണ്ണയവും സാധ്യതയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമായി കാണാനുള്ള ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ സ്വപ്നം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ വെറും ശബ്ദമല്ല; അതുപോലെ മസ്തിഷ്കത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഏതെങ്കിലും അതീന്ദ്രിയ സന്ദേശവും അല്ല. ഭൗതിക നാഡീപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന, ഓർമ്മയും വികാരവും സങ്കൽപ്പവും പരസ്പരവിരുദ്ധമായും പരസ്പരപൂരകമായും പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല മാനസിക പ്രതിഭാസമാണ് സ്വപ്നം. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ ക്രമബദ്ധമായ ഘടന താൽക്കാലികമായി അസ്ഥിരമാകുമ്പോൾ, മസ്തിഷ്കത്തിന് പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കാനും പഴയ അനുഭവങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും വികാരങ്ങളെ സംസ്കരിക്കാനും സാധ്യതയുള്ള ഒരു ആന്തരിക വേദി ലഭിക്കുന്നു. ഉണരുമ്പോൾ ഈ ദ്രവമായ മാനസികാവസ്ഥ വീണ്ടും താരതമ്യേന സ്ഥിരമായ ബോധഘടനയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ, സ്വപ്നം സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക നാഡീ–മാനസിക രൂപം തന്നെയാണ്. സംയോജകബലം ഓർമ്മയെയും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ചയെയും നിലനിർത്തുമ്പോൾ, വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ അഴിച്ചുവിട്ട് പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾക്ക് അവസരം നൽകുന്നു. ഇവ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിൽനിന്നും പരസ്പരപൂരകതയിൽനിന്നും പുതിയ മാനസിക രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വപ്നം ബോധത്തിന്റെ താൽക്കാലിക വിഘടനം മാത്രമല്ല; വിഘടനത്തിലൂടെ പുനഃസംഘടനയ്ക്കുള്ള സാധ്യതയും കൂടിയാണ്.
അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു അതിരാവസ്ഥയാണ്—പൂർണ്ണമായ ജാഗ്രതയുമല്ല, പൂർണ്ണമായ നിഷ്ക്രിയതയുമല്ല; പൂർണ്ണമായ ക്രമവുമല്ല, പൂർണ്ണമായ അരാജകത്വവുമല്ല. അത് ക്രമത്തിന്റെയും അസ്ഥിരതയുടെയും, ഓർമ്മയുടെയും സങ്കൽപ്പത്തിന്റെയും, ഭൂതകാലത്തിന്റെയും വർത്തമാനത്തിന്റെയും, യാഥാർഥ്യത്തിന്റെയും സാധ്യതയുടെയും ഇടയിൽ നിരന്തരം രൂപപ്പെടുകയും അഴിയുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സജീവ പ്രക്രിയയാണ്. ഈ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് സ്വപ്നങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അറിവിനെ മാത്രമല്ല, ബോധം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, ഓർമ്മ എങ്ങനെ പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു, വികാരം എങ്ങനെ രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു, മനുഷ്യചിന്ത എങ്ങനെ പുതിയ രൂപങ്ങളിലേക്ക് വികസിക്കുന്നു എന്ന അടിസ്ഥാന ചോദ്യങ്ങളെയും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കും.
സ്വപ്നത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ “സ്വപ്നം എന്തുകൊണ്ടാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ മാത്രം നമുക്ക് നിൽക്കാനാവില്ല. “മസ്തിഷ്കത്തിലെ വ്യത്യസ്ത നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങൾ എങ്ങനെ പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായും പ്രവർത്തിച്ച് ഒരു സമഗ്രമായ ബോധാനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് അന്വേഷണം നീളണം. കാരണം ഒരു നാഡീരസത്തിനും ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു സ്വപ്നം സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല; ഒരു നാഡീകോശത്തിനും ഒരു സ്വപ്നകഥയുടെ അർത്ഥമില്ല; അമിഗ്ഡലയ്ക്ക് ഒറ്റയ്ക്ക് ഭയസ്വപ്നം നിർമ്മിക്കാനാവില്ല; ഹിപ്പോകാമ്പസിന് ഒറ്റയ്ക്ക് ഭൂതകാലത്തെ ഒരു സ്വപ്നരംഗമാക്കി മാറ്റാനാവില്ല. അനവധി നാഡീശൃംഖലകളുടെയും നാഡീരസങ്ങളുടെയും ഓർമ്മപ്രക്രിയകളുടെയും വികാരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്നാണ് സ്വപ്നം എന്ന പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നം അതിന്റെ ഘടകങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടത്തുകയല്ല; ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ പ്രത്യേക ക്രമീകരണത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല പ്രതിഭാസമാണ്. ഇതാണ് സ്വപ്നത്തെ ഒരു ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസമായി കാണാനുള്ള ആദ്യപടി.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും എന്ന ആശയങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയെ പ്രത്യേക നാഡീരസങ്ങളുമായി നേരിട്ട് തുലനം ചെയ്യുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയായിരിക്കില്ല. സെറോട്ടോണിൻ സംയോജകബലവും അസറ്റൈൽകൊളിൻ വിയോജകബലവും ആണെന്ന് ലളിതമായി പറയുന്നതിനു പകരം, മസ്തിഷ്കത്തിലെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന രണ്ടു പരസ്പരവിരുദ്ധമായ പ്രവണതകളായി ഈ ആശയങ്ങളെ കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം. നിലവിലുള്ള നാഡീഘടനകളെയും ഓർമ്മയുടെ തുടർച്ചയെയും വ്യക്തിത്വബോധത്തെയും പരിചിതമായ മാതൃകകളെയും കാരണ–ഫലബന്ധങ്ങളെയും നിലനിർത്തുന്ന പ്രവണതയാണ് സംയോജകബലം. നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ താൽക്കാലികമായി ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും പുതിയ ബന്ധങ്ങൾക്കും പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾക്കും പുതിയ മാനസിക രൂപങ്ങൾക്കും സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവണതയാണ് വിയോജകബലം. ഇവ പരസ്പരം നശിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളല്ല. മറിച്ച് ഒന്നിന്റെ പ്രവർത്തനം മറ്റൊന്നിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന് സാഹചര്യം ഒരുക്കുന്നു. സ്ഥിരതയില്ലാതെ മാറ്റത്തിന് അർത്ഥമില്ല; മാറ്റമില്ലാതെ സ്ഥിരത ജീവൻരഹിതമായ ആവർത്തനമായി മാറും.
ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കം ഈ ദ്വന്ദ്വത്തെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായി പ്രകടമാക്കുന്ന ബോധാവസ്ഥകളിലൊന്നാണ്. ഈ ഘട്ടത്തിൽ അസറ്റൈൽകൊളിന്റെ പ്രവർത്തനം വർധിക്കുമ്പോൾ സെറോട്ടോണിൻ, നോർഅഡ്രിനലിൻ തുടങ്ങിയ നാഡീരസവ്യവസ്ഥകളുടെ പ്രവർത്തനം ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ഗണ്യമായി കുറയുന്നു. മസ്തിഷ്കം പ്രവർത്തനരഹിതമാകുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ പ്രവർത്തനക്രമം മാറുന്നു. ബാഹ്യലോകത്തിൽനിന്നുള്ള സംവേദനവിവരങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം കുറയുകയും ആന്തരിക ഓർമ്മകളും വികാരങ്ങളും സങ്കൽപ്പങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടൽ വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തെ “മസ്തിഷ്കം വിശ്രമിക്കുന്ന ഘട്ടം” എന്നതിനേക്കാൾ “മസ്തിഷ്കം മറ്റൊരു രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഘട്ടം” എന്നു കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശരി. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ ക്രമം താൽക്കാലികമായി ശൈഥില്യമാകുമ്പോഴും മസ്തിഷ്കം മറ്റൊരു ആന്തരിക ക്രമീകരണത്തിലേക്ക് മാറുന്നു.
ഇതിന്റെ ഫലമായി സ്വപ്നത്തിലെ യാഥാർഥ്യബോധവും ഉണർന്നിരിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യബോധവും തമ്മിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകുന്നു. ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോൾ ബാഹ്യലോകമാണ് ചിന്തയുടെ പ്രധാന നിയന്ത്രകശക്തി. നാം കാണുന്നതും കേൾക്കുന്നതും സ്പർശിക്കുന്നതും ശരീരത്തിന്റെ സ്ഥാനം മനസ്സിലാക്കുന്നതും സമയവും സ്ഥലവും തിരിച്ചറിയുന്നതും സാമൂഹികസന്ദർഭം വിലയിരുത്തുന്നതും ചേർന്നാണ് ഒരു ഏകീകൃത യാഥാർഥ്യമാതൃക രൂപപ്പെടുന്നത്. സ്വപ്നത്തിൽ ഈ ബാഹ്യനിയന്ത്രണം ഗണ്യമായി കുറയുന്നു. അതോടെ മസ്തിഷ്കത്തിനകത്ത് സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന ഓർമ്മകളും വികാരങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും ഭയങ്ങളും പ്രതീക്ഷകളും സങ്കൽപ്പങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായി മാറുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സ്വപ്നത്തിൽ കാലക്രമം തകരുന്നതും, ഒരാൾക്ക് ഒരേസമയം പല വ്യക്തികളുടെ സവിശേഷതകൾ ഉണ്ടാകുന്നതും, ഒരേ സ്ഥലം പല സ്ഥലങ്ങളുടെ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നതും, അസാധ്യമായ സംഭവങ്ങൾ യാതൊരു വിരോധാഭാസബോധവുമില്ലാതെ യാഥാർഥ്യമായി അനുഭവപ്പെടുന്നതും.
ഈ പ്രതിഭാസത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവചനാത്മക സ്വഭാവവും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. മസ്തിഷ്കം ബാഹ്യലോകത്തിൽനിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ വെറും സ്വീകരിക്കുന്ന ഒരു നിർജ്ജീവ ഉപകരണമല്ല. മുൻ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് രൂപപ്പെട്ട മാതൃകകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അത് നിരന്തരം പ്രവചിക്കുകയും ലഭിക്കുന്ന സംവേദനവിവരങ്ങളുമായി ആ പ്രവചനങ്ങളെ താരതമ്യം ചെയ്ത് തിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ ബാഹ്യസംവേദനങ്ങൾ ഈ പ്രവചനങ്ങളെ ശക്തമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ആ നിയന്ത്രണം കുറയുമ്പോൾ ആന്തരിക പ്രവചനാത്മക മാതൃകകൾക്ക് കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നം ബാഹ്യലോകത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം കുറഞ്ഞ ഒരു ആന്തരിക പ്രവചനപ്രക്രിയയായി കാണാം. എന്നാൽ ഇത് യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്നുള്ള പൂർണ്ണമായ വേർപെടലല്ല. മറിച്ച് മസ്തിഷ്കം മുൻപ് നേടിയ യാഥാർഥ്യാനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് നിർമ്മിച്ച മാതൃകകളെ സ്വതന്ത്രമായ സാഹചര്യത്തിൽ വീണ്ടും പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നതാണ്.
ഇവിടെ ഓർമ്മയുടെ സ്വഭാവം നിർണായകമാകുന്നു. ഓർമ്മയെ ഒരു സംഭരണശാലയായി മാത്രം കാണുന്ന പഴയ ധാരണ ഇന്ന് അപര്യാപ്തമാണ്. ഒരു അനുഭവം ഒരിക്കൽ മസ്തിഷ്കത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തി പിന്നീട് അതേ രൂപത്തിൽ തിരിച്ചെടുക്കുന്നില്ല. ഓർമ്മ നിരന്തരം പുനഃസജീവമാകുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉറക്കത്തിനിടെ പുതിയ അനുഭവങ്ങളുടെ നാഡീപ്രതിനിധാനങ്ങൾ വീണ്ടും സജീവമാകുകയും അവ പഴയ ഓർമ്മശൃംഖലകളുമായി ബന്ധപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ചില ബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുകയും ചിലത് ദുർബലപ്പെടുകയും പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഉറക്കം ഓർമ്മയെ വെറും സംരക്ഷിക്കുന്നതല്ല; അതിനെ പുനർനിർമ്മിക്കുന്നതിലും പങ്കാളിയാകുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഓർമ്മ ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല, നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ജീവപ്രക്രിയയാണ്.
ഇവിടെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം വ്യക്തമായി കാണാം. ഓർമ്മയുടെ തുടർച്ച നിലനിർത്തുന്നത് സംയോജകപ്രവർത്തനമാണ്. എന്നാൽ പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ പഴയ ഓർമ്മകളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് അവയ്ക്ക് പുതിയ അർത്ഥങ്ങൾ നൽകുന്നത് വിയോജകപ്രവർത്തനമാണ്. ഒരു വ്യക്തി ഇന്നലെ അനുഭവിച്ച ഒരു സംഭവത്തെ ബാല്യകാലത്തെ മറ്റൊരു അനുഭവവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ, രണ്ടും തമ്മിൽ മുമ്പ് ഉണ്ടായിരുന്നില്ലാത്ത ഒരു പുതിയ മാനസികബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ പുതിയ ബന്ധം പഴയ ഓർമ്മയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ അർത്ഥത്തെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ഓർമ്മയുടെ സംരക്ഷണവും ഓർമ്മയുടെ പരിവർത്തനവും പരസ്പരവിരുദ്ധമായിരുന്നാലും പരസ്പരം പൂരകങ്ങളാണ്.
ഇതുതന്നെയാണ് സ്വപ്നത്തിലെ വിചിത്രമായ ഓർമ്മക്കൂട്ടിച്ചേരലുകൾക്ക് പിന്നിലെ ഒരു അടിസ്ഥാന തത്വം. ബാല്യകാലത്തെ ഒരു വീട്, അടുത്തകാലത്തെ ഒരു സംഭാഷണം, വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് കണ്ട ഒരു വ്യക്തി, ഇന്നത്തെ ഒരു ആശങ്ക എന്നിവ ഒരേ സ്വപ്നരംഗത്തിൽ ഒന്നിച്ചുചേരാം. ഇത് ഓർമ്മയുടെ പരാജയം മാത്രമല്ല. വ്യത്യസ്ത കാലഘട്ടങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട നാഡീപ്രതിനിധാനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പുതിയ ബന്ധങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവമായിരിക്കാം. സ്വപ്നം ഭൂതകാലത്തെ ഒരു ചലച്ചിത്രംപോലെ വീണ്ടും പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നില്ല; ഭൂതകാലത്തിലെ വിവിധ ഘടകങ്ങളെ ഇപ്പോഴത്തെ വികാരാവസ്ഥയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് ഒരു പുതിയ മാനസികരൂപം നിർമ്മിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സ്വപ്നത്തിൽ ഭൂതകാലവും വർത്തമാനവും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കകളും ഒരേ അനുഭവലോകത്തിൽ ലയിച്ചുപോകുന്നു.
വികാരങ്ങളുടെ കാര്യത്തിലും ഇതേ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയ കാണാം. ഒരു സംഭവത്തിന്റെ ഓർമ്മയും അതിനോടനുബന്ധിച്ച വികാരവും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഒരു പഴയ സംഭവം വ്യക്തമായി ഓർക്കാൻ കഴിയുമ്പോഴും അതിനോടനുബന്ധിച്ചിരുന്ന ഭയം, ദുഃഖം, കോപം തുടങ്ങിയ വികാരങ്ങൾ കാലക്രമേണ മാറിയിരിക്കാം. ഉറക്കത്തിലെ ഓർമ്മസംസ്കരണവും വികാരസംസ്കരണവും ഈ വേർതിരിവിൽ പങ്കുവഹിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ ഉറക്കം ഒരു സംഭവത്തെ മാത്രം സംരക്ഷിക്കുന്നതല്ല; ആ സംഭവത്തിന് വ്യക്തിയുടെ മാനസികലോകത്തിൽ ലഭിച്ചിരുന്ന വികാരപരമായ ഭാരവും പുനഃക്രമീകരിക്കാം. ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ നോക്കുമ്പോൾ, “ഓർമ്മ നിലനിൽക്കുന്നു” എന്ന സംയോജക പ്രവണതയും “ഓർമ്മയുടെ വികാരപരമായ അർത്ഥം മാറുന്നു” എന്ന വിയോജക പ്രവണതയും ചേർന്ന് പുതിയൊരു മാനസികസമതുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
സ്വപ്നത്തിന്റെ വികാരതീവ്രതയിൽ അമിഗ്ഡലയുടെ പങ്ക് ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തിൽ അമിഗ്ഡല സജീവമാകുന്നതിനാൽ ഭയം, ആശങ്ക, ഉത്തേജനം തുടങ്ങിയ വികാരങ്ങൾ സ്വപ്നത്തിൽ വളരെ ശക്തമായി അനുഭവപ്പെടാം. അതേസമയം യുക്തിപരമായ നിയന്ത്രണത്തിലും കാര്യനിർവഹണത്തിലും പ്രധാന പങ്കുള്ള മുൻമസ്തിഷ്കമേഖലകളുടെ പ്രവർത്തനം കുറയുന്നു. അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തിൽ വികാരത്തിന് യുക്തിയേക്കാൾ മേൽക്കൈ ലഭിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തി യാഥാർഥ്യത്തിൽ മരിച്ചുപോയ ഒരാളുമായി സ്വപ്നത്തിൽ സംസാരിക്കുമ്പോൾ “അയാൾ മരിച്ചല്ലോ” എന്ന യുക്തിപരമായ വിരോധാഭാസം അനുഭവപ്പെടാതിരിക്കാം. കാരണം സ്വപ്നത്തിന്റെ ആന്തരിക യാഥാർഥ്യത്തിൽ വികാരപരമായ സത്യമാണ് യുക്തിപരമായ സത്യത്തെക്കാൾ ശക്തമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയണം. സ്വപ്നം അസംബന്ധമായതല്ല; അതിന്റെ ക്രമം ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ ക്രമത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. സ്വപ്നത്തിന് സ്വന്തം ആന്തരിക ബന്ധങ്ങളുണ്ട്. ഒരു ദൃശ്യം മറ്റൊന്നിലേക്ക് മാറുന്നു; ഒരു വികാരം ഒരു വ്യക്തിയെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തുന്നു; ഒരു ഓർമ്മ മറ്റൊരു സ്ഥലത്തേക്ക് നമ്മെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഈ ബന്ധങ്ങൾ ഉണർന്നിരിക്കുന്ന യുക്തിക്ക് അസംബന്ധമായി തോന്നിയാലും സ്വപ്നത്തിനകത്ത് അവയ്ക്ക് അനുഭവപരമായ തുടർച്ച ഉണ്ടായിരിക്കും. അതിനാൽ സ്വപ്നം പൂർണ്ണമായ അരാജകത്വമല്ല; വ്യത്യസ്ത നിയമങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു താൽക്കാലിക ക്രമമാണ്.
ഈ നിലയിൽ പ്രവർത്തന–സംശ്ലേഷണ സിദ്ധാന്തത്തിന് ഇപ്പോഴും ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തിലെ ആന്തരിക നാഡീവൈദ്യുത പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് മസ്തിഷ്കം ഒരു ഏകീകൃത അനുഭവം നിർമ്മിക്കുന്നുവെന്ന ആശയം സ്വപ്നത്തെ സജീവമായ നിർമ്മാണപ്രക്രിയയായി കാണാൻ സഹായിച്ചു. എന്നാൽ ഇന്ന് സ്വപ്നത്തെ മസ്തിഷ്കതണ്ടിലെ യാദൃച്ഛിക പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ മാത്രം ഫലമായി കാണുന്നത് മതിയാകില്ല. ഓർമ്മ, വികാരം, പ്രചോദനം, മുൻ അനുഭവങ്ങൾ, മസ്തിഷ്കത്തിലെ വിവിധ ശൃംഖലകൾ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ഇടപെടലാണ് സ്വപ്നത്തിന്റെ രൂപത്തെ നിർണയിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ആന്തരിക നാഡീപ്രവർത്തനം “ശബ്ദം” മാത്രമല്ല; മസ്തിഷ്കം അതിൽനിന്ന് അർത്ഥമുള്ള അനുഭവം നിർമ്മിക്കുന്നതിനുള്ള അസംസ്കൃത വസ്തുവാണ്.
ഇവിടെ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ മറ്റൊരു രൂപം കാണാം. അസ്ഥിരമായ നാഡീപ്രവർത്തനം നിലവിലുള്ള ബോധഘടനയെ വിയോജിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതേ സമയം മസ്തിഷ്കം ആ അസ്ഥിരതയിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ അനുഭവക്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതായത് വിയോജനത്തിൽനിന്ന് സംയോജനം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ പുതിയ സംയോജനം പഴയതിന്റെ പുനരാവർത്തനം മാത്രമല്ല. അതിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങളും പുതിയ അർത്ഥങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു. ഇതാണ് സ്വപ്നത്തെ ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ നാഡീപ്രക്രിയയായി കാണാനുള്ള അടിസ്ഥാനം.
സ്വപ്നത്തിന്റെ ഭീഷണി അനുകരണപരമായ സ്വഭാവവും ഇതേ ചട്ടക്കൂടിൽ മനസ്സിലാക്കാം. പിന്തുടരപ്പെടുക, വീഴുക, ആക്രമിക്കപ്പെടുക, അപകടത്തിൽപ്പെടുക, രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിക്കുക തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങൾ പലരുടെയും സ്വപ്നങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഭാവിയിൽ ഉണ്ടാകാവുന്ന വെല്ലുവിളികളെ നേരിടുന്നതിനുള്ള പ്രതികരണസാധ്യതകൾ മസ്തിഷ്കം ആന്തരികമായി പരീക്ഷിക്കുന്ന ഒരു പരിണാമപരമായ ശേഷിയുടെ ഭാഗമായിരിക്കാം ഇതെന്ന് ചില സിദ്ധാന്തങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ എല്ലാ സ്വപ്നങ്ങളും ഭീഷണി പരിശീലനത്തിനായി മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് പറയാനാവില്ല. പകരം, സ്വപ്നം വിവിധ സാധ്യതകളെ സുരക്ഷിതമായ ആന്തരിക സാഹചര്യത്തിൽ പരീക്ഷിക്കുന്ന ഒരു പൊതുവായ മാനസികപ്രക്രിയയായിരിക്കാമെന്നതാണ് കൂടുതൽ തുറന്ന സമീപനം.
ഇവിടെ സ്വപ്നം ഒരു “മാനസിക പരീക്ഷണശാല”യായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോൾ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിയന്ത്രണങ്ങൾക്കുള്ളിൽ മാത്രം പരീക്ഷിക്കാവുന്ന പല സാധ്യതകളും സ്വപ്നത്തിൽ നിയന്ത്രണം കുറഞ്ഞ സാഹചര്യത്തിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കാം. ഒരു പ്രശ്നത്തിന് പല പരിഹാരസാധ്യതകൾ മനസ്സിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം; ഒരു ഭയം പല രൂപങ്ങളിൽ അനുഭവപ്പെടാം; ഒരു പഴയ ബന്ധം പുതിയൊരു സാഹചര്യത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. യഥാർത്ഥ ലോകത്തിലെ തൽക്ഷണ പ്രത്യാഘാതങ്ങളില്ലാത്തതിനാൽ മസ്തിഷ്കത്തിന് വ്യത്യസ്ത പ്രതികരണങ്ങളും കൂട്ടിച്ചേരലുകളും പരിശോധിക്കാനുള്ള ഒരു ആന്തരിക വേദി ലഭിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വപ്നം ബോധത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയ്ക്കുള്ള പരീക്ഷണശാലയായിരിക്കാം.
എന്നാൽ സ്വപ്നത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള പ്രത്യേകത “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവത്തോടുള്ള അതിന്റെ ബന്ധത്തിലാണ്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന സമയത്ത് വ്യക്തിത്വം വളരെ സ്ഥിരമാണെന്ന് നമുക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ആ സ്ഥിരതയ്ക്ക് പിന്നിൽ ശരീരബോധം, ഓർമ്മ, ഭാഷ, വികാരം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷകൾ, ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആത്മകഥ എന്നിവയുടെ നിരന്തരമായ ഏകീകരണമുണ്ട്. ഈ ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധം മാറുമ്പോൾ “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവവും മാറുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ഒരാൾക്ക് സ്വന്തം ശരീരത്തെ പുറത്തുനിന്ന് കാണാം; മറ്റൊരാളായി തോന്നാം; ഒരേസമയം കഥാപാത്രവും നിരീക്ഷകനുമായി അനുഭവപ്പെടാം; ചിലപ്പോൾ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ അതിരുകൾ തന്നെ മങ്ങിപ്പോകാം. ഇതിൽനിന്ന് “ഞാൻ” എന്നത് ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ലെന്നും, നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണെന്നും മനസ്സിലാക്കാം.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ബോധത്തെ ഒരു ചലനാത്മക സമഗ്രതയായി കാണാനുള്ള സാധ്യത നൽകുന്നു. വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ച സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്; പുതിയ അനുഭവങ്ങളാൽ അതിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റം വിയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. എന്നാൽ ഈ മാറ്റം വ്യക്തിത്വത്തെ പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് വ്യക്തിത്വത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ “ഞാൻ” എന്നത് മാറ്റമില്ലാത്ത സത്തയല്ല; തുടർച്ചയായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതിലെ തുടർച്ചയാണ്. സ്വപ്നം ഈ വിരോധാഭാസത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രകടമാക്കുന്നു.
ഉണരുന്ന നിമിഷം ഈ പ്രക്രിയയിൽ മറ്റൊരു നിർണായക ഘട്ടമാണ്. സ്വപ്നത്തിൽ അനവധി ദൃശ്യങ്ങളും വികാരങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും ഒരുമിച്ച് സജീവമായിരുന്നേക്കാം. എന്നാൽ ഉണർന്നശേഷം അവയിൽ വളരെ ചെറിയൊരു ഭാഗം മാത്രമാണ് വ്യക്തമായി ഓർമ്മയിൽ നിലനിൽക്കുന്നത്. പിന്നീട് ആ ഓർമ്മയെ ഭാഷയിൽ വിവരിക്കുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കം അവശേഷിച്ച ഭാഗങ്ങളെ വീണ്ടും ക്രമീകരിക്കുന്നു. അതിനാൽ നാം “ഞാൻ കണ്ട സ്വപ്നം” എന്നു പറയുമ്പോൾ, ഉറക്കത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന മുഴുവൻ അനുഭവത്തെയല്ല പറയുന്നത്; ഉണർന്നശേഷം പുനർനിർമ്മിച്ച അതിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തെയാണ് പറയുന്നത്. സ്വപ്നത്തിന്റെ അനുഭവവും സ്വപ്നത്തിന്റെ ഓർമ്മയും രണ്ട് വ്യത്യസ്ത സംഭവങ്ങളാണ്.
ഇതിനെ യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം തരംഗപ്രവർത്തനത്തിന്റെ തകർച്ചയായി കാണാൻ പാടില്ല. എന്നാൽ ദാർശനിക ഉപമയായി നോക്കുമ്പോൾ, അനവധി സാധ്യതകളുള്ള ദ്രവമായ അനുഭവത്തിൽനിന്ന് ഉണർന്ന ബോധം ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട കഥ നിർമ്മിക്കുന്നു എന്ന ആശയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സാധ്യതയിൽനിന്ന് നിർദ്ദിഷ്ടാവസ്ഥയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാം. സ്വപ്നത്തിന്റെ അനവധി സാധ്യതാപരമായ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് ചിലത് മാത്രം ബോധപൂർവമായ ഓർമ്മയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. മറ്റുള്ളവ ക്രമേണ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഇവിടെ “നിരീക്ഷണം” ഒരു ഭൗതിക ക്വാണ്ടം അളക്കൽ അല്ല; മറിച്ച് ബോധപൂർവമായ ഓർമ്മയും അർത്ഥനിർമ്മാണവും ആണ്.
സ്വപ്നത്തിലെ ഈ സാധ്യതാപരമായ ദ്രവത്വം തന്നെയാണ് അതിനെ സൃഷ്ടിപരമായ ഒരു പ്രക്രിയയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നത്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ചിന്തയിൽ നിലവിലുള്ള അറിവിന്റെയും യുക്തിയുടെയും സാമൂഹികനിയമങ്ങളുടെയും നിയന്ത്രണം ശക്തമാണ്. അതുകൊണ്ട് ഒരുപാട് ആശയങ്ങൾ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയാതെ പോകാം. സ്വപ്നത്തിൽ ഈ നിയന്ത്രണങ്ങൾ ശൈഥില്യമാകുമ്പോൾ സാധാരണയായി ബന്ധമില്ലാത്ത ആശയങ്ങൾ തമ്മിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടാം. സ്വപ്നത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന എല്ലാ പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകളും പ്രയോജനകരമല്ല. എന്നാൽ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രശ്നപരിഹാരത്തിനും സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്തയ്ക്കും പുതിയ ഉൾക്കാഴ്ചകൾക്കും ഇത്തരം ശൈഥില്യം സഹായകമായേക്കാം. അതിനാൽ വിയോജകബലം അരാജകത്വം മാത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; പുതിയ ക്രമത്തിനുള്ള സാധ്യതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഈ ആശയം കൂടുതൽ വിശാലമായ ജീവശാസ്ത്രപരമായ തലത്തിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കാം. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് പൂർണ്ണമായ സ്ഥിരതയിലൂടെയല്ല. അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടനകൾ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും ഒരു പരിധിവരെ അവയുടെ സ്വഭാവം നിലനിർത്തുന്നു. ജീവകോശത്തിൽ തന്മാത്രകൾ നിരന്തരം മാറുന്നു; എന്നാൽ കോശത്തിന്റെ സംഘടന നിലനിൽക്കുന്നു. ശരീരത്തിലെ നാഡീബന്ധങ്ങൾ മാറുന്നു; എന്നാൽ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ച നിലനിൽക്കുന്നു. ഓർമ്മകൾ മാറുന്നു; എന്നാൽ ആത്മകഥയുടെ തുടർച്ച നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ നിലയിൽ ജീവൻ തന്നെ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ഒരു ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്. സ്വപ്നം ഈ പൊതുവായ ജീവചലനത്തിന്റെ ബോധതലത്തിലുള്ള ഒരു പ്രത്യേക പ്രകടനമായി കാണാം.
അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നം ഒരു രാത്രികാല വിചിത്രാനുഭവം എന്നതിലുപരി ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു പ്രധാന ജനാലയാണ്. സ്വപ്നം കാണിക്കുന്നത് ബോധം ഒരു നിശ്ചലമായ വസ്തുവല്ലെന്നും, നിരന്തരം പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണെന്നും ആണ്. ഓർമ്മ അതിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു; പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ അതിനെ മാറ്റുന്നു; വികാരങ്ങൾ അതിന് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു; യുക്തി അതിനെ ക്രമീകരിക്കുന്നു; സങ്കൽപ്പം അതിന്റെ അതിരുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഉറക്കത്തിൽ ഈ ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധം മാറുമ്പോൾ ബോധത്തിന്റെ മറ്റൊരു രൂപം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഇവിടെനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട നിർദ്ദേശം ഉയരുന്നു. ബോധത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അതിന്റെ സ്ഥിരതയിൽ മാത്രമല്ല; സ്ഥിരതയെ നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കാനുള്ള അതിന്റെ കഴിവിലാണ്. ബോധം ഓരോ നിമിഷവും പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ പഴയ ഘടനകളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയും, പഴയ ഘടനകളെ അതിനനുസരിച്ച് മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ഈ പുനഃസംഘടനയുടെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ കർശനമായ ക്രമം താൽക്കാലികമായി ശൈഥില്യമാകുന്നു; ഓർമ്മയും വികാരവും സങ്കൽപ്പവും പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ചേരുന്നു; പിന്നീട് ഉണർന്ന ബോധം അവയിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ ക്രമം പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു.
അങ്ങനെ സ്വപ്നത്തെ ഒരു പാലമായി കാണാം—ഭൂതകാലവും വർത്തമാനവും തമ്മിലുള്ള പാലം, ഓർമ്മയും സങ്കൽപ്പവും തമ്മിലുള്ള പാലം, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള പാലം, സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള പാലം. സ്വപ്നം ഭൂതകാലത്തെ വെറും ആവർത്തിക്കുന്നില്ല; ഭൂതകാലത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളിൽനിന്ന് ഭാവിയിലേക്കുള്ള പുതിയ സാധ്യതകളുടെ മാനസിക രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സ്വപ്നത്തിൽ ഭൂതകാലത്തിലെ അനുഭവങ്ങളും ഇപ്പോഴത്തെ വികാരങ്ങളും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കകളും ഒരേ ബോധമേഖലയിൽ ലയിക്കുന്നു.
ഈ നിലയിൽ സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സംയോജിത മാതൃക ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം: ബാഹ്യലോകത്തിൽനിന്നുള്ള അനുഭവങ്ങൾ നാഡീപ്രതിനിധാനങ്ങളായി മാറുന്നു; അവ ഓർമ്മശൃംഖലകളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു; ഉറക്കത്തിൽ അവ വീണ്ടും സജീവമാകുന്നു; വികാരങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു; ചില ബന്ധങ്ങൾ ദുർബലമാകുകയും പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇതിൽനിന്ന് സ്വപ്നാനുഭവം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ഉണർന്നശേഷം അതിലെ ചില ഘടകങ്ങൾ മാത്രം ബോധപൂർവമായ ഓർമ്മയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു; തുടർന്ന് ആ ഓർമ്മ വീണ്ടും പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ മുഴുവൻ ചക്രവും ഒരു ഏകദിശാ പ്രക്രിയയല്ല. ഓരോ ഘട്ടവും മറ്റുള്ള ഘട്ടങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇത് ഒരു രേഖീയ കാരണശൃംഖലയേക്കാൾ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണ വലയമാണ്.
ഇവിടെയാണ് ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഏറ്റവും ഫലപ്രദമാകുന്നത്. നാഡീശാസ്ത്രം സ്വപ്നത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയെ വിശദീകരിക്കുന്നു—നാഡീരസങ്ങൾ, മസ്തിഷ്കമേഖലകൾ, വൈദ്യുതപ്രവർത്തനം, ഉറക്കഘട്ടങ്ങൾ, ഓർമ്മശൃംഖലകൾ, വികാരസംസ്കരണം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രക്രിയകളെ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സംയോജനവും വിയോജനവും, നിർണ്ണയവും സാധ്യതയും, ഘടനയും ഉദ്ഭവവും തമ്മിലുള്ള ചലനമായി ചിന്തിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഒന്നിന് പകരം മറ്റൊന്ന് ഉപയോഗിക്കേണ്ടതില്ല; മറിച്ച് രണ്ടും വ്യത്യസ്ത വിശദീകരണതലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കാം.
അതേസമയം ശാസ്ത്രീയ പരിധി ഒരിക്കലും മറക്കരുത്. സ്വപ്നത്തിലെ ഓർമ്മക്കൂട്ടിച്ചേരലുകൾ യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം അതിസമയോജനമല്ല; സ്വപ്നം ഓർമ്മയായി മാറുന്നത് യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം തരംഗപ്രവർത്തനത്തിന്റെ തകർച്ചയല്ല; മസ്തിഷ്കം ഒരു ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടറാണെന്നും സ്വപ്നങ്ങൾ അതിന്റെ തെളിവാണെന്നും പറയാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മൂല്യം ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ പദങ്ങൾ മസ്തിഷ്കത്തിലേക്ക് നേരിട്ട് മാറ്റിവയ്ക്കുന്നതിലല്ല. മറിച്ച് സാധ്യതയിൽനിന്ന് നിർദ്ദിഷ്ടരൂപത്തിലേക്കുള്ള ചലനം, സ്ഥിരതയിൽനിന്ന് വ്യതിയാനത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനം, വിഘടനത്തിൽനിന്ന് പുതിയ സംയോജനത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, വിരുദ്ധപ്രവണതകളുടെ പരസ്പരാശ്രിതത്വം എന്നിവയെ ഒരു ഏകീകൃത ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ കാണുന്നതിലാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രാധാന്യം.
അവസാനം, സ്വപ്നത്തെ ഒരു മസ്തിഷ്കവൈകല്യമായോ നിഷ്ഫലമായ നാഡീശബ്ദമായോ അതീന്ദ്രിയ സന്ദേശമായോ കാണേണ്ടതില്ല. അത് ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സജീവമായ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടമാണ്. ബാഹ്യലോകത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം താൽക്കാലികമായി കുറയുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കം സ്വന്തം ഓർമ്മകളുമായും വികാരങ്ങളുമായും സങ്കൽപ്പങ്ങളുമായും ഭാവിസാധ്യതകളുമായും ഇടപെടുന്നു. നിലവിലുള്ള മാനസികഘടനകൾ ഭാഗികമായി അഴിയുകയും പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉണർന്നശേഷം അവയിൽനിന്ന് പുതിയൊരു ബോധക്രമം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നം വിഘടനത്തിന്റെ അവസാനമല്ല; വിഘടനത്തിലൂടെ പുനഃസംഘടനയിലേക്കുള്ള ഒരു ഇടനിലയാണ്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വപ്നം ബോധത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവത്തെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായി പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന പ്രതിഭാസങ്ങളിലൊന്നാണ്. സംയോജകബലം വ്യക്തിത്വത്തെയും ഓർമ്മയെയും നിലനിർത്തുന്നു; വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ അഴിച്ചുവിട്ട് പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഇവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ പുതിയ മാനസികരൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഓരോ ഉറക്കചക്രവും ബോധത്തെ അതേപടി പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നില്ല; ചെറിയ തോതിലെങ്കിലും അത് പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഓരോ പ്രഭാതത്തിലും നാം പൂർണ്ണമായും മറ്റൊരാളാകുന്നില്ലെങ്കിലും, ഇന്നലത്തെ അതേ മാനസികഘടനയുടെ കൃത്യമായ പകർപ്പായും തുടരുന്നില്ല.
സ്വപ്നം അതിനാൽ ബോധത്തിന്റെ രാത്രികാല വിഘടനം മാത്രമല്ല; ബോധത്തിന്റെ നിരന്തരമായ പുനർജനനത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടമാണ്. മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ ഓർക്കുന്നു, എങ്ങനെ മറക്കുന്നു, എങ്ങനെ വികാരങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു, എങ്ങനെ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, എങ്ങനെ സ്വന്തം “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവത്തെ ഓരോ ദിവസവും വീണ്ടും നിർമ്മിക്കുന്നു എന്നതിനെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു പ്രധാന താക്കോലാണ് സ്വപ്നം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ നോക്കുമ്പോൾ, സ്വപ്നം സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന, സംയോജനവും വിയോജനവും തമ്മിൽ ചലിക്കുന്ന, പഴയതിൽനിന്ന് പുതിയത് ഉദ്ഭവിപ്പിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ സജീവമായ ഒരു അന്തർപ്രക്രിയയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
സ്വപ്നത്തെ അബോധമനസ്സിന്റെ ഒരു ജനാലയായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത് സാധാരണമാണ്. എന്നാൽ “അബോധം” എന്ന പദത്തെ ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥലത്ത് ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന ചിന്തകളുടെയും ആഗ്രഹങ്ങളുടെയും സംഭരണശാലയായി കാണുന്നത് ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല. ബോധത്തിൽ നേരിട്ട് പ്രത്യക്ഷപ്പെടാത്ത അനവധി നാഡീപ്രക്രിയകൾ മസ്തിഷ്കത്തിൽ നിരന്തരം നടക്കുന്നു. സംവേദനവിവരങ്ങളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, ഓർമ്മകളുടെ സജീവീകരണം, വികാരപരമായ വിലയിരുത്തൽ, ശരീരാവസ്ഥയുടെ നിയന്ത്രണം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവചനങ്ങൾ, പ്രവർത്തനസാധ്യതകളുടെ വിലയിരുത്തൽ എന്നിവയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം ബോധപൂർവമായ ശ്രദ്ധയ്ക്ക് പുറത്താണ് നടക്കുന്നത്. അതിനാൽ അബോധം ബോധത്തിന് താഴെ കിടക്കുന്ന ഒരു പ്രത്യേക “മാനസിക മുറി”യല്ല; മറിച്ച് ബോധാനുഭവത്തെ നിരന്തരം നിർമിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിപുലമായ നാഡീപ്രവർത്തനമേഖലയാണ്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വപ്നം അബോധത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഭാഷയല്ല; അബോധപരമായ അനവധി പ്രക്രിയകൾ ബോധസദൃശമായ അനുഭവരൂപങ്ങളിലേക്ക് താൽക്കാലികമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്ന ഒരു അവസ്ഥയാണ്. ഉറക്കത്തിൽ ഓർമ്മയുടെ ചില ഘടകങ്ങൾ പുനഃസജീവമാകുകയും വികാരങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അവ ദൃശ്യങ്ങളായും ശബ്ദങ്ങളായും കഥാപാത്രങ്ങളായും സംഭവങ്ങളായും അനുഭവപ്പെടാം. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിലെ ഒരു ദൃശ്യം ഒരു മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ആശയത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ പ്രതീകമാണെന്ന് നിർബന്ധമായി കരുതേണ്ടതില്ല. ഒരേ ദൃശ്യം വ്യത്യസ്ത വ്യക്തികളിൽ വ്യത്യസ്ത നാഡീചരിത്രങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങൾ കൈവരിക്കാം. സ്വപ്നത്തിന്റെ അർത്ഥം ഒരു മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ പ്രതീകനിഘണ്ടുവിൽനിന്ന് കണ്ടെത്തുന്നതിനു പകരം, ആ വ്യക്തിയുടെ ഓർമ്മ, വികാരം, അനുഭവപരിസരം, ഇപ്പോഴത്തെ മാനസികാവസ്ഥ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി മനസ്സിലാക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഇത് അബോധവും ബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു പ്രധാന സൂചന നൽകുന്നു. ബോധവും അബോധവും രണ്ട് പൂർണ്ണമായും വേർപെട്ട ലോകങ്ങളല്ല. അവ ഒരേ നാഡീപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാതലങ്ങളാണ്. അബോധപ്രക്രിയകൾ ബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ബോധപൂർവമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വീണ്ടും അബോധ നാഡീശൃംഖലകളെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. ഇത് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഇടപെടലിനോട് സാമ്യമുള്ളതാണ്. ബോധം ഒരു സ്ഥിരമായ മേൽത്തട്ട് അല്ല; താഴെ നടക്കുന്ന അനവധി പ്രക്രിയകളിൽനിന്ന് നിരന്തരം ഉദ്ഭവിക്കുകയും അവയെ തിരിച്ചും സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്.
സ്വപ്നം സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന സമയത്ത് “ഞാനാണ് ചിന്തിക്കുന്നത്”, “ഞാനാണ് തീരുമാനിക്കുന്നത്”, “ഞാനാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്” എന്ന അനുഭവം വളരെ ശക്തമാണ്. എന്നാൽ സ്വപ്നത്തിൽ നാം പലപ്പോഴും സ്വന്തം തീരുമാനമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നതായി കാണുന്നു. ഒരു സ്ഥലത്ത് എത്തിപ്പെടുന്നു, ഒരാളെ കാണുന്നു, ഓടുന്നു, ഭയപ്പെടുന്നു, സംസാരിക്കുന്നു. ചിലപ്പോൾ സ്വപ്നത്തിൽ തന്നെ തീരുമാനമെടുക്കുന്നതായി തോന്നിയാലും ആ തീരുമാനം എവിടെനിന്നാണ് വന്നതെന്ന് അറിയില്ല. ഇതിലൂടെ “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവത്തിന് മുമ്പുതന്നെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ നിരവധി പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്നു എന്ന സാധ്യത കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛ പൂർണ്ണമായും മിഥ്യയാണെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യേണ്ടതില്ല. പകരം തീരുമാനം എന്നത് ഒരു ഏക നിമിഷത്തിൽ ബോധം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തിയല്ലെന്നും, നിരവധി നാഡീപ്രക്രിയകളുടെ ഘട്ടംഘട്ടമായ ഇടപെടലിൽനിന്ന് ഉയരുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണെന്നും കാണാം. ബോധപൂർവമായ തീരുമാനം ഈ പ്രക്രിയയുടെ ഒരു പ്രധാന ഘട്ടമാണ്, പക്ഷേ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയും അല്ല. മുൻപരിചയം, ഓർമ്മ, വികാരം, ശരീരാവസ്ഥ, സാമൂഹികപരിസരം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷ, നിലവിലെ സംവേദനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം തീരുമാനത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഭൗതിക നിർണ്ണയങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വിരോധമായി കാണാം. മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം കാരണമില്ലാത്ത തിരഞ്ഞെടുപ്പല്ല; മറിച്ച് അനവധി നിർണ്ണയങ്ങൾക്കിടയിൽ പുതിയ പ്രവർത്തനസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്.
ഇതേ ചിന്ത സ്വപ്നത്തിലും ബാധകമാണ്. സ്വപ്നത്തിലെ അനുഭവങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും സ്വേച്ഛാനിർമ്മിതമല്ല; അതുപോലെ അവ പൂർണ്ണമായും മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടവയുമല്ല. മുൻ അനുഭവങ്ങൾ, ഓർമ്മകൾ, വികാരങ്ങൾ, നാഡീരസപരമായ അവസ്ഥ, ഉറക്കഘട്ടം എന്നിവ സ്വപ്നത്തിന്റെ സാധ്യതാപരമായ പരിധി നിശ്ചയിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള തൽക്ഷണ ഇടപെടലിൽ പുതിയ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നവും ഒരു അർത്ഥത്തിൽ നിർണ്ണയവും സാധ്യതയും തമ്മിലുള്ള ഇടനിലാവസ്ഥയാണ്.
സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്തയെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങളിലും സ്വപ്നത്തിന് പ്രാധാന്യമുണ്ട്. സ്വപ്നത്തിലെ യുക്തിപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ ശൈഥില്യം മുമ്പ് ബന്ധമില്ലാത്ത ആശയങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾക്ക് അവസരം നൽകാം. എന്നാൽ സ്വപ്നം സ്വതവേ സൃഷ്ടിപരമായതാണെന്ന് പറയുന്നത് ശരിയല്ല. ഭൂരിഭാഗം സ്വപ്നങ്ങളും മറന്നുപോകുന്നു; ഓർമ്മയിൽ ശേഷിക്കുന്നവയിൽ പലതും പ്രായോഗികമായ പുതിയ അറിവുകളിലേക്ക് നയിക്കുന്നില്ല. എന്നിരുന്നാലും സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്തയ്ക്ക് ആവശ്യമായ ഒരു അടിസ്ഥാന പ്രക്രിയ—ദൂരെയുള്ള മാനസിക ഘടകങ്ങളെ പുതിയ രീതിയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കൽ—സ്വപ്നത്തിലും സംഭവിക്കുന്നുവെന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്.
ഇവിടെ വിയോജകബലത്തിന് ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. നിലവിലുള്ള ആശയങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ കർശനമായി നിലനിൽക്കുമ്പോൾ പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾക്ക് സാധ്യത കുറയുന്നു. ബന്ധങ്ങളുടെ താൽക്കാലിക ശൈഥില്യം പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിയോജനം മാത്രം മതിയാകില്ല. പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകളിൽനിന്ന് ഉപയോഗപ്രദമായ ഘടന തിരഞ്ഞെടുക്കാനും ക്രമീകരിക്കാനും സംയോജകബലം ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ സൃഷ്ടിപരത തന്നെ വിയോജനവും സംയോജനവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനമായി കാണാം.
ഈ നിലയിൽ സ്വപ്നം ഒരു “സൃഷ്ടിയുടെ ഉറവിടം” എന്നതിലുപരി, സൃഷ്ടിപരതയ്ക്ക് ആവശ്യമായ ഒരു അടിസ്ഥാന മാനസിക കഴിവിന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രകടനമായി കാണാം. വ്യത്യസ്ത അനുഭവങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുക, പരിചിതമായ ഘടനകളെ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കുക, ഒരു പ്രശ്നത്തെ പല ദിശകളിൽനിന്ന് കാണുക, നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുക എന്നിവ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പൊതുവായ സവിശേഷതകളാണ്. സ്വപ്നം ഈ കഴിവുകൾക്ക് കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കുന്ന ഒരു അവസ്ഥയായിരിക്കാം.
സ്വപ്നത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം ഏറ്റവും വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയുന്ന മേഖലകളിലൊന്ന് മാനസികാഘാതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന സ്വപ്നങ്ങളാണ്. ഒരു തീവ്രമായ അനുഭവത്തിനുശേഷം അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഓർമ്മയും ഭയവും ശരീരപ്രതികരണങ്ങളും വളരെ ശക്തമായി നാഡീശൃംഖലകളിൽ പതിഞ്ഞേക്കാം. പിന്നീട് ആ ഓർമ്മ സാധാരണ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു ശക്തമായ വികാരപ്രതികരണമായി വീണ്ടും സജീവമാകാം. സ്വപ്നത്തിൽ ആ അനുഭവത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം.
ഇവിടെ സംയോജകബലം ഒരു പഴയ അനുഭവത്തിന്റെ നാഡീമാതൃകയെ നിലനിർത്തുന്നു; വിയോജകബലം അതിനെ മറ്റ് അനുഭവങ്ങളുമായി പുനഃബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമം നടത്തുന്നു. എന്നാൽ ഈ പുനഃസംഘടന പരാജയപ്പെടുമ്പോൾ ഒരേ ഭീതിപരമായ രൂപം വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. അങ്ങനെ ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന സ്വപ്നം ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ “പരിഹരിക്കപ്പെട്ട” ഓർമ്മയുടെ അടയാളമല്ല; മറിച്ച് പുനഃസംഘടന പൂർണ്ണമാകാത്തതിന്റെ ഒരു പ്രകടനമായിരിക്കാം. ഇത് ചികിത്സാപരമായി വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട വ്യത്യാസമാണ്.
ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പൊതുതത്വം രൂപപ്പെടുത്താം. ആരോഗ്യകരമായ നാഡീപ്രക്രിയയിൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള സമതുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്. ഒരു ഓർമ്മയെ അതിയായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നത് അതിനെ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിനെ തടസ്സപ്പെടുത്താം. മറുവശത്ത് ഓർമ്മയുടെ ഘടന അതിയായി അസ്ഥിരമാകുമ്പോൾ അനുഭവത്തിന്റെ തുടർച്ച നഷ്ടപ്പെടാം. അതിനാൽ മാനസികാരോഗ്യം പൂർണ്ണമായ സ്ഥിരതയല്ല; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും ഒരു പരിധിവരെ ഏകീകരണം നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവാണ്.
സ്വപ്നത്തെ പലപ്പോഴും തലച്ചോറിനകത്തെ മാനസികപ്രക്രിയയായി മാത്രം കാണുന്നു. എന്നാൽ ശരീരവും സ്വപ്നത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഉറക്കത്തിനിടെ ഹൃദയമിടിപ്പ്, ശ്വാസോച്ഛ്വാസം, ശരീരതാപനില, ഹോർമോൺ പ്രവർത്തനം, സ്വച്ഛന്ദ നാഡീവ്യവസ്ഥയുടെ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയവ മാറുന്നു. ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തിൽ ശരീരം പുറമേയ്ക്ക് നിശ്ചലമായി തോന്നുമ്പോഴും അകത്ത് സങ്കീർണ്ണമായ ശാരീരികമാറ്റങ്ങൾ നടക്കുന്നു. വികാരതീവ്രമായ സ്വപ്നങ്ങളോടൊപ്പം ഹൃദയമിടിപ്പിലും ശ്വാസക്രമത്തിലും മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം.
ഇതിലൂടെ “മനസ്സ്” ശരീരത്തിൽനിന്ന് വേർപ്പെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര സത്തയാണെന്ന ധാരണ കൂടുതൽ ദുർബലമാകുന്നു. വികാരം ശരീരത്തെ മാറ്റുന്നു; ശരീരാവസ്ഥ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു; മസ്തിഷ്കപ്രവർത്തനം വീണ്ടും വികാരത്തെയും ബോധത്തെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നവും ഒരു തലച്ചോർപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; തലച്ചോറും ശരീരവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഇത് ഭാഗവും സമഗ്രതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. തലച്ചോർ ശരീരത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ഒരു യന്ത്രമല്ല; ശരീരത്തിന്റെ ജീവശാസ്ത്രപരമായ സമഗ്രതയ്ക്കുള്ളിലെ ഒരു സങ്കീർണ്ണ ഉപവ്യവസ്ഥയാണ്. ശരീരാവസ്ഥ തലച്ചോറിനെ സ്വാധീനിക്കുകയും തലച്ചോറിന്റെ പ്രവർത്തനം ശരീരത്തെ തിരിച്ചും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്വപ്നം ഈ പരസ്പരബന്ധത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക അവസ്ഥയാണ്.
മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വം ഭൂതകാലത്തിന്റെ ഓർമ്മകളാൽ മാത്രം നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതല്ല. നാം നമ്മെക്കുറിച്ച് പറയുന്ന കഥയും അതിന്റെ ഭാഗമാണ്. “ഞാൻ ആരാണ്?”, “എനിക്ക് എന്താണ് സംഭവിച്ചത്?”, “ഞാൻ എങ്ങനെയുള്ള വ്യക്തിയാണ്?”, “എനിക്ക് എന്താണ് സംഭവിക്കാൻ പോകുന്നത്?” എന്നീ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഓരോരുത്തരും ഒരു തുടർച്ചയായ ആത്മകഥ നിർമ്മിക്കുന്നു. ഈ ആത്മകഥയിൽ ഓർമ്മയും വികാരവും സാമൂഹികപരിചയവും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷകളും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു.
ഉറക്കത്തിലും സ്വപ്നത്തിലും ഈ ആത്മകഥയുടെ ഘടകങ്ങൾ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടാം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സ്വപ്നത്തിലെ വ്യക്തി ചിലപ്പോൾ തന്റെ ഭൂതകാലത്തിലെ ഒരു രൂപത്തെയും ചിലപ്പോൾ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു സങ്കൽപ്പരൂപത്തെയും ഒരേസമയം പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നതായി തോന്നാം. ഒരു സ്വപ്നത്തിലെ കഥാപാത്രം യാഥാർഥ്യത്തിലെ ഒരാൾ മാത്രമല്ല; ആ വ്യക്തിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി ഓർമ്മകളുടെയും വികാരങ്ങളുടെയും പ്രതീക്ഷകളുടെയും സംയോജിതരൂപമായിരിക്കാം.
ഇവിടെ “വ്യക്തിത്വം” തന്നെ ഒരു ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസമാണെന്ന് കാണാം. ശരീരവും ഓർമ്മയും വികാരവും ഭാഷയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും ചേർന്നുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു തുടർച്ചയായ മാതൃകയാണ് “ഞാൻ”. ഈ ഘടകങ്ങളുടെ ബന്ധം മാറുമ്പോൾ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ അനുഭവവും മാറുന്നു. സ്വപ്നം ഈ മാറ്റത്തെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയങ്ങളിൽ ഒന്നായ ഘട്ടപരിവർത്തനം സ്വപ്നത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഒരു ശക്തമായ ഉപമ നൽകുന്നു. ഒരു സംവിധാനത്തിൽ അളവിലെ മാറ്റങ്ങൾ ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ ഗുണപരമായ പുതിയ അവസ്ഥ ഉദ്ഭവിക്കാം. ഉറക്കത്തിലും ഇതിന് സമാനമായ ഒരു പൊതുതത്വം കാണാം. നാഡീപ്രവർത്തനത്തിന്റെ സ്വഭാവം, നാഡീരസങ്ങളുടെ സമതുലിതാവസ്ഥ, സംവേദനങ്ങളുടെ ലഭ്യത, മസ്തിഷ്കശൃംഖലകളുടെ പരസ്പരബന്ധം എന്നിവ മാറുമ്പോൾ ബോധത്തിന്റെ ഗുണപരമായ സ്വഭാവവും മാറുന്നു.
എന്നാൽ സ്വപ്നത്തെ ഒരു ഭൗതിക ഘട്ടപരിവർത്തനമായി അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ കാണേണ്ടതില്ല. ഇവിടെ “ഘട്ടപരിവർത്തനം” എന്നത് സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനരീതിയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഗുണപരമായ മാറ്റത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ദാർശനിക ആശയമാണ്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിൽനിന്ന് സ്വപ്നബോധത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റം ഇതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. അതേ മസ്തിഷ്കം തന്നെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്; എന്നാൽ അതിന്റെ സംഘടനാതലത്തിലുള്ള പ്രവർത്തനരീതി മാറുന്നു. അതിനാൽ ബോധത്തിന്റെ ഗുണവും മാറുന്നു.
ഇതിലൂടെ ഒരു പ്രധാന തത്വം വ്യക്തമാകുന്നു: ബോധം ഒരു പ്രത്യേക വസ്തു അല്ല; മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സംഘടനാത്മകാവസ്ഥയാണ്. ആ സംഘടന മാറുമ്പോൾ ബോധത്തിന്റെ രൂപവും മാറുന്നു. ഉറക്കം, സ്വപ്നം, ഉണർവ് എന്നിവ അതുകൊണ്ട് മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത “ലോകങ്ങൾ” അല്ല; ഒരേ ജീവശാസ്ത്രപരമായ സംവിധാനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാവസ്ഥകളാണ്.
സ്വപ്നം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വിരുദ്ധമാണെന്ന് പറയുന്നതും അപൂർണ്ണമാണ്. സ്വപ്നത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന ദൃശ്യങ്ങൾ പുറംലോകത്തിലെ സംഭവങ്ങളല്ലെങ്കിലും അവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന നാഡീപ്രവർത്തനം യാഥാർഥ്യമാണ്. ഭയം യാഥാർഥ്യമാണ്; ഹൃദയമിടിപ്പിലെ മാറ്റം യാഥാർഥ്യമാണ്; ഓർമ്മയുടെ പുനഃസജീവീകരണം യാഥാർഥ്യമാണ്; ഉണർന്നശേഷമുള്ള വികാരപ്രതികരണം യാഥാർഥ്യമാണ്. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിലെ “കഥ” യാഥാർഥ്യമല്ലെങ്കിലും സ്വപ്നത്തിന്റെ ഭൗതികവും മാനസികവുമായ പ്രവർത്തനം യാഥാർഥ്യമാണ്.
ഇത് യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ വ്യത്യാസം തുറന്നുകാട്ടുന്നു. ഒരു അനുഭവത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കവും ആ അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഭൗതികപ്രക്രിയയും ഒരേ കാര്യമല്ല. സ്വപ്നത്തിലെ കടുവ യാഥാർഥ്യമല്ല; എന്നാൽ കടുവയെ കണ്ടപ്പോൾ അനുഭവപ്പെട്ട ഭയം യഥാർഥമായ നാഡീ–ശാരീരിക പ്രതികരണമാണ്. അതിനാൽ അനുഭവത്തിന്റെ പ്രതിനിധാനം യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായിരുന്നാലും അനുഭവത്തിന്റെ ഭൗതികത യാഥാർഥ്യമാണ്.
ഇതാണ് മസ്തിഷ്കം യാഥാർഥ്യത്തെ എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം. ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും നാം “ലോകത്തെ നേരിട്ട്” അനുഭവിക്കുന്നില്ല. കണ്ണിൽ പതിക്കുന്ന പ്രകാശം, ചെവിയിൽ എത്തുന്ന ശബ്ദതരംഗങ്ങൾ, ശരീരത്തിൽനിന്നുള്ള സംവേദനങ്ങൾ എന്നിവയെ മസ്തിഷ്കം സംയോജിപ്പിച്ചാണ് നാം ലോകത്തെ അനുഭവിക്കുന്നത്. സ്വപ്നത്തിൽ ബാഹ്യവിവരങ്ങളുടെ പങ്ക് കുറഞ്ഞപ്പോൾ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ആന്തരിക നിർമ്മാണപ്രക്രിയ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വപ്നം ബോധം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു മാനസിക മാതൃക എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ഒരു സ്വാഭാവിക പരീക്ഷണമാണ്.
സ്വപ്നത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനം ഇതിലൂടെ സാധ്യമാകുന്നു. ബോധം ഓരോ നിമിഷവും അനവധി സാധ്യതകളുമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയെ കണ്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിരവധി ഓർമ്മകൾ സജീവമാകാം. ഒരു ശബ്ദം പല പഴയ അനുഭവങ്ങളെ ഉണർത്താം. ഒരു വാക്ക് പല അർത്ഥങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കാം. എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ അവയിൽ ചിലത് മാത്രം ബോധത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ എത്തുന്നു. മറ്റുള്ളവ പശ്ചാത്തലത്തിൽ തുടരുന്നു.
സ്വപ്നത്തിൽ ഈ സാധ്യതകളുടെ മേഖല കൂടുതൽ വിശാലമാകുന്നു. ബാഹ്യലോകത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം കുറയുന്നതിനാൽ കൂടുതൽ ദൂരെയുള്ള ഓർമ്മകളും വികാരങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഉണർന്നശേഷം അവയിൽനിന്ന് വളരെ കുറച്ച് ഘടകങ്ങൾ മാത്രമാണ് സ്ഥിരമായ ഓർമ്മയായി നിലനിൽക്കുന്നത്. അതിനാൽ സ്വപ്നം സാധ്യതകളുടെ വ്യാപനവും ഉണർവ് അവയുടെ തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട സംയോജനവുമാണെന്ന് ദാർശനികമായി കാണാം.
ഇത് യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം തരംഗപ്രവർത്തനത്തിന്റെ തകർച്ചയല്ല. എന്നാൽ സാധ്യതയും നിർദ്ദിഷ്ടരൂപവും തമ്മിലുള്ള ചലനം എന്ന ആശയം ഇവിടെ ശക്തമായ ഒരു ഉപമ നൽകുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇത് “സാധ്യത → സംഘർഷം → തിരഞ്ഞെടുക്കൽ → പുതിയ യാഥാർഥ്യരൂപം” എന്ന ചലനമായി ചിന്തിക്കാം. ബോധത്തിന്റെ ഓരോ നിമിഷവും ഇതുപോലുള്ള ചെറു പുനർസംഘടനകളുടെ ഫലമാണെന്ന് കാണാം.
ഇതുവരെ നടത്തിയ വിശകലനങ്ങളെ ഒന്നിച്ചു ചേർത്താൽ സ്വപ്നം ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട നാഡീപ്രതിഭാസമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാണ്. അത് ഓർമ്മയുടെ പുനഃസംഘടന, വികാരസംസ്കരണം, പ്രവചനാത്മക പ്രവർത്തനം, ശരീരാവസ്ഥ, വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ച, സൃഷ്ടിപരമായ കൂട്ടിച്ചേരൽ, ഭീഷണിയുടെ അനുകരണം, അബോധപ്രക്രിയകൾ എന്നിവയുടെ സംഗമസ്ഥാനമാണ്. അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് സ്വപ്നത്തെ മാത്രം മനസ്സിലാക്കുന്നതല്ല; ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അടിസ്ഥാനപ്രശ്നങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയാണ്.
ഇവിടെനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു വിശാലമായ നിർദ്ദേശം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ബോധം ഒരു വസ്തുവല്ല; ഒരു ചലനമാണ്. അത് ഒരു നിശ്ചലമായ കേന്ദ്രത്തിൽനിന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; അനവധി നാഡീശൃംഖലകളുടെയും ശരീരപ്രക്രിയകളുടെയും ഓർമ്മകളുടെയും വികാരങ്ങളുടെയും പരിസ്ഥിതിവിവരങ്ങളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഓരോ നിമിഷവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ ചലനത്തിൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഓർമ്മ സ്ഥിരത നൽകുന്നു; അനുഭവം മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ശരീരം തുടർച്ച നൽകുന്നു; പരിസ്ഥിതി വ്യതിയാനം കൊണ്ടുവരുന്നു. യുക്തി ക്രമീകരിക്കുന്നു; സങ്കൽപ്പം പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. ബോധം ഇവയുടെ ഇടയിലുള്ള സംഘർഷത്തിൽനിന്നും സംയോജനത്തിൽനിന്നും നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.
സ്വപ്നം ഈ പൊതുവായ പ്രക്രിയയുടെ ഒരു പ്രത്യേക ദൃശ്യരൂപമാണ്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന പല സാധ്യതകളും സ്വപ്നത്തിൽ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തെ പഠിക്കുന്നത് ബോധത്തിന്റെ അതിരുകളെ പഠിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവം എത്രമാത്രം സ്ഥിരമാണ്? ഓർമ്മ എത്രമാത്രം വിശ്വസനീയമാണ്? യാഥാർഥ്യബോധം എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു? വികാരവും യുക്തിയും എങ്ങനെ പരസ്പരം നിയന്ത്രിക്കുന്നു? അബോധപ്രക്രിയകൾ എത്രമാത്രം നമ്മുടെ തീരുമാനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങൾക്ക് സ്വപ്നം സ്വാഭാവികമായ ഒരു പരീക്ഷണവേദി നൽകുന്നു.
അതിനാൽ സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം സ്വപ്നങ്ങളുടെ പ്രതീകങ്ങൾ വ്യാഖ്യാനിക്കുക മാത്രമാകരുത്. സ്വപ്നത്തെ ബോധം എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു, അഴിയുന്നു, പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതിന്റെ ഒരു മാതൃകയായി കാണുകയാണ് കൂടുതൽ ആഴമുള്ള സമീപനം. ജൈവതലത്തിൽ നാഡീരസങ്ങളും വൈദ്യുതപ്രവർത്തനങ്ങളും മസ്തിഷ്കശൃംഖലകളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു; മാനസികതലത്തിൽ ഓർമ്മയും വികാരവും സങ്കൽപ്പവും പ്രവർത്തിക്കുന്നു; വ്യക്തിത്വതലത്തിൽ ആത്മകഥയും സ്വബോധവും പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ദാർശനികതലത്തിൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ തലങ്ങൾ പരസ്പരം വേർപെട്ടവയല്ല; താഴത്തെ തലങ്ങളിലെ ചലനങ്ങളിൽനിന്ന് ഉയർന്നതലത്തിലെ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുകയും ഉയർന്നതലത്തിലെ ഘടനകൾ താഴത്തെ തലങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ തിരിച്ചും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
അങ്ങനെ സ്വപ്നം ബോധത്തിന്റെ ഒരു അതിരാവസ്ഥ മാത്രമല്ല; ബോധം തന്നെ ഒരു അതിരാവസ്ഥാപരമായ, നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ജീവപ്രക്രിയയാണെന്ന തിരിച്ചറിവിലേക്കുള്ള വഴിയാണ്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധം സ്ഥിരതയുടെ രൂപം കൂടുതൽ പ്രകടമാക്കുന്നു; സ്വപ്നം മാറ്റത്തിന്റെയും സാധ്യതയുടെയും രൂപം കൂടുതൽ പ്രകടമാക്കുന്നു; ആഴത്തിലുള്ള ഉറക്കം ഘടനയുടെ പുനഃസ്ഥാപനത്തിന്റെയും ഊർജസംരക്ഷണത്തിന്റെയും മറ്റൊരു രൂപം പ്രകടമാക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ സമഗ്രചലനം രൂപപ്പെടുന്നത്.
ഈ നിലയിൽ സ്വപ്നത്തെ “യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യാജരൂപം” എന്നു വിളിക്കുന്നത് അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ പ്രാധാന്യം കുറയ്ക്കുന്നു. സ്വപ്നം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പകർപ്പല്ല; യാഥാർഥ്യത്തെ അനുഭവിക്കാൻ മസ്തിഷ്കം ഉപയോഗിക്കുന്ന ആന്തരിക നിർമ്മാണപ്രക്രിയയുടെ ഒരു സ്വതന്ത്ര പ്രകടനമാണ്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ലോകത്തെയും സ്വപ്നലോകത്തെയും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കുന്ന പ്രധാന കാര്യം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സാന്നിധ്യമോ അഭാവമോ അല്ല; ബാഹ്യവിവരങ്ങളും ആന്തരികവിവരങ്ങളും തമ്മിലുള്ള തുലനത്തിന്റെ വ്യത്യാസമാണ്.
അതിനാൽ സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴത്തിലുള്ള അന്വേഷണത്തിൽ അവസാനമായി നമ്മൾ എത്തുന്നത് ഒരു വലിയ ചോദ്യത്തിലേക്കാണ്: മനുഷ്യബോധം യാഥാർഥ്യത്തെ വെറും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതാണോ, അതോ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രവർത്തനക്ഷമമായ മാതൃക നിരന്തരം നിർമ്മിക്കുന്നതാണോ? ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രത്തിലെ തെളിവുകൾ രണ്ടാമത്തെ കാഴ്ചപ്പാടിന് ശക്തമായ പിന്തുണ നൽകുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ നിർമ്മാണത്തെ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ചലനമായി കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു. അങ്ങനെ സ്വപ്നം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു അപൂർവമായ ജനാലയായി മാറുന്നു—അവിടെ ബോധത്തിന്റെ നിർമ്മാണം സാധാരണ ഉണർവിലെന്നപോലെ മറഞ്ഞുകിടക്കാതെ, അതിന്റെ വിചിത്രവും ദ്രവവുമായ രൂപത്തിൽ നേരിട്ട് അനുഭവപ്പെടുന്നു.
സ്വപ്നം അതിനാൽ ഉറക്കത്തിന്റെ ഒരു ഉപോൽപ്പന്നമല്ല; ബോധത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയുടെ ഒരു പ്രകടനമാണ്. ബോധം സ്ഥിരതയല്ല—സ്ഥിരതയെ നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന ചലനമാണ്. ആ ചലനത്തിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പരസ്പരം സംഘർഷിക്കുകയും പരസ്പരം പൂർത്തിയാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവയുടെ ഇടപെടലിൽനിന്ന് ഓർമ്മയും വികാരവും വ്യക്തിത്വവും സങ്കൽപ്പവും പുതിയ രൂപങ്ങളിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വപ്നം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ രാത്രികാല വിചിത്രതയല്ല; മനുഷ്യബോധം എങ്ങനെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ഭൗതിക–മാനസിക സമഗ്രതയായി നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ഏറ്റവും സജീവമായ പ്രകടനങ്ങളിലൊന്നാണ്.
സ്വപ്നത്തെ ബോധത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയായി കാണുമ്പോൾ അടുത്ത ചോദ്യം സ്വാഭാവികമായി ഉയരുന്നു: ഇത്തരമൊരു സങ്കീർണ്ണമായ ആന്തരിക പ്രക്രിയ പരിണാമത്തിൽ എന്തുകൊണ്ട് നിലനിന്നു? മനുഷ്യർ മാത്രമല്ല, അനേകം സസ്തനികളും പക്ഷികളും ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ചില ജന്തുക്കളിൽ ഉറക്കത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മസ്തിഷ്കപ്രവർത്തനങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു. ഇതിൽനിന്ന് സ്വപ്നത്തിന് മനുഷ്യന്റെ സാംസ്കാരിക ലോകവുമായി മാത്രം ബന്ധമുള്ള ഒരു പ്രതിഭാസമല്ലെന്നും, കൂടുതൽ പുരാതനമായ നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ വേരൂന്നിയിരിക്കാമെന്നും കരുതാം. എന്നാൽ “സ്വപ്നം പരിണാമത്തിൽ എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഇപ്പോഴും ഏകകണ്ഠമായ ഉത്തരമില്ല. ഓർമ്മസംസ്കരണം, വികാരനിയന്ത്രണം, ഭീഷണിയുടെ അനുകരണം, നാഡീശൃംഖലകളുടെ പുനഃസംഘടന എന്നിവയിൽ ഉറക്കത്തിനും സ്വപ്നത്തിനും പങ്കുണ്ടാകാമെന്ന വിവിധ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ നിലവിലുണ്ട്.
പരിണാമപരമായി നോക്കുമ്പോൾ ജീവൻ ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായ സ്ഥിരതയിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. പരിസ്ഥിതി നിരന്തരം മാറുന്നു. അതിനാൽ ജീവിയുടെ ആന്തരികഘടനയും പുറംലോകവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിരന്തരം പുതുക്കപ്പെടണം. കഴിഞ്ഞ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കുകയും അതേ സമയം പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുക എന്ന രണ്ട് വിരുദ്ധ ആവശ്യങ്ങൾക്കിടയിലാണ് ജീവിയുടെ അനുകൂലനശേഷി നിലനിൽക്കുന്നത്. ഓർമ്മയുടെ സംരക്ഷണം സംയോജകബലത്തിന്റെ ആവശ്യമാണ്; പുതിയ അനുഭവങ്ങളുമായി പഴയ ഓർമ്മകളെ പുനഃസംയോജിപ്പിക്കൽ വിയോജകബലത്തിന്റെ ആവശ്യമാണ്. ഉറക്കവും അതിനോടനുബന്ധിച്ച മസ്തിഷ്കപ്രവർത്തനങ്ങളും ഈ രണ്ടിനുമിടയിലെ സമതുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്തുന്നതിൽ പങ്കാളികളായിരിക്കാം.
ഇവിടെ സ്വപ്നത്തെ പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ മാതൃകയായി കാണാം. ജീവി ഭൂതകാലത്തിൽനിന്നുള്ള വിവരങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഭാവി ഭൂതകാലത്തിന്റെ ആവർത്തനമല്ല. അതിനാൽ പഴയ വിവരങ്ങളിൽനിന്ന് പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾക്കായുള്ള പുതിയ മാതൃകകൾ സൃഷ്ടിക്കേണ്ടിവരുന്നു. സ്വപ്നത്തിലെ ഓർമ്മകളുടെ പുനഃസംയോജനം ഈ പൊതുവായ പരിണാമതത്വത്തിന്റെ നാഡീമാനസിക പ്രതിഫലനമായിരിക്കാം. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് പഴയതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രം അല്ല; പഴയതിനെ മാറ്റി പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെയാണ്.
ഓർമ്മയെ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു വിരോധാഭാസം കാണാം. ഒരു ഓർമ്മ നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ അതിന്റെ നാഡീഘടന ഏതെങ്കിലും രീതിയിൽ സ്ഥിരപ്പെടണം. എന്നാൽ അതേ ഓർമ്മ പിന്നീട് പുതിയ അനുഭവങ്ങളാൽ പരിഷ്കരിക്കപ്പെടുകയും വേണം. അതായത് ഓർമ്മയ്ക്ക് ഒരേസമയം സ്ഥിരതയും മാറ്റവും ആവശ്യമാണ്. സ്ഥിരത മാത്രം ഉണ്ടെങ്കിൽ പഠനം തടസ്സപ്പെടും; മാറ്റം മാത്രം ഉണ്ടെങ്കിൽ ഭൂതകാലത്തിന്റെ തുടർച്ച നഷ്ടപ്പെടും.
ഈ വിരോധാഭാസമാണ് ഓർമ്മയുടെ ജീവശാസ്ത്രപരമായ ശക്തി. പുതിയ അനുഭവം പഴയ ഓർമ്മയെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിനോടൊപ്പം ചേർന്ന് അതിന്റെ അർത്ഥത്തെ മാറ്റുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ഓർമ്മ കാലക്രമേണ മാറാം. ഒരിക്കൽ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്ന സംഭവം പിന്നീട് ഒരു പഠനാനുഭവമായി തോന്നാം. ഒരിക്കൽ വേദനാജനകമായിരുന്ന ഒരു ഓർമ്മ പിന്നീട് ജീവിതത്തിലെ ഒരു നിർണായക വഴിത്തിരിവായി വിലയിരുത്തപ്പെടാം. സംഭവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനരേഖ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ അർത്ഥം മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഓർമ്മയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം സംരക്ഷണവും പുനർനിർമ്മാണവും തമ്മിലുള്ള ചലനത്തിലാണ്.
സ്വപ്നം ഈ പുനർനിർമ്മാണത്തിന്റെ ഒരു സാധ്യതാപരമായ വേദിയാണ്. വ്യത്യസ്ത കാലഘട്ടങ്ങളിലെ ഓർമ്മകൾ ഒരുമിച്ച് സജീവമാകുമ്പോൾ അവയ്ക്കിടയിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ചിലത് പിന്നീട് ഓർമ്മയിൽ നിലനിൽക്കും; മറ്റുള്ളവ മാഞ്ഞുപോകും. ഈ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഒരു ബോധപൂർവമായ തീരുമാനം അല്ല. മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണമായ കൂട്ടായ്മയാണ് അതിന് പിന്നിൽ. എന്നാൽ ഫലം വ്യക്തിയുടെ ഭാവിയിലെ മാനസികപ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിച്ചേക്കാം.
മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷത ഭൂതകാലത്തെ ഓർക്കാനുള്ള കഴിവ് മാത്രമല്ല; ഇനിയും സംഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്ത കാര്യങ്ങളെ മാനസികമായി സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവുമാണ്. നാം ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിലവിലില്ലാത്ത ഒരു സംഭവത്തിന്റെ ആന്തരിക മാതൃക നിർമ്മിക്കുന്നു. എന്ത് സംഭവിക്കാം, എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കണം, ഏത് വഴി തിരഞ്ഞെടുക്കണം, എന്ത് അപകടം ഉണ്ടാകാം എന്നിങ്ങനെ അനവധി സാധ്യതകൾ മസ്തിഷ്കം പരിഗണിക്കുന്നു.
ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ കഴിവും ഭൂതകാല ഓർമ്മകളുമായി അടുത്ത ബന്ധമുള്ളതാണ്. നാം ഭാവിയെ ശൂന്യതയിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; ഭൂതകാലത്തിലെ അനുഭവങ്ങളുടെ ഘടകങ്ങളെ പുനഃസംയോജിപ്പിച്ചാണ് ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഓർമ്മയും ഭാവിസങ്കൽപ്പവും ഒരേ നാഡീശൃംഖലകളുടെ ചില ഭാഗങ്ങൾ പങ്കിടുന്നു എന്ന കണ്ടെത്തലുകൾക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഭൂതകാലത്തെ പുനർനിർമ്മിക്കുന്നതും ഭാവിയെ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നതും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട മാനസികപ്രവർത്തനങ്ങളാണ്.
സ്വപ്നത്തിൽ ഈ ബന്ധം കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമാകുന്നു. ഭൂതകാല ഓർമ്മകളും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയങ്ങളും പ്രതീക്ഷകളും ഒരേ സ്വപ്നത്തിൽ ഒന്നിച്ചുചേരാം. അതിനാൽ സ്വപ്നം ഭൂതകാലത്തിന്റെ സംഭരണശാലയല്ല; ഭൂതകാലത്തിൽനിന്ന് ഭാവിസാധ്യതകളുടെ ആന്തരിക മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയായും കാണാം. ഇവിടെ വിയോജകബലം പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുമ്പോൾ സംയോജകബലം അവയെ വ്യക്തിയുടെ നിലവിലുള്ള അറിവിന്റെയും അനുഭവത്തിന്റെയും ഘടനയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിൽ ഓരോ നിമിഷവും അനവധി പ്രവർത്തനസാധ്യതകളുണ്ട്. എന്നാൽ സാഹചര്യത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ അവയിൽ ചിലത് മാത്രമാണ് പ്രവർത്തനമായി മാറുന്നത്. സ്വപ്നത്തിൽ ബാഹ്യലോകത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം കുറയുന്നതിനാൽ സാധ്യതകളുടെ മേഖല കൂടുതൽ വിപുലമാകുന്നു. ഒരേ വ്യക്തി പല രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം; ഒരേ സ്ഥലം പല രൂപങ്ങളിലേക്ക് മാറാം; ഒരു സംഭവം ഒരേസമയം സംഭവിക്കുകയും സംഭവിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അനുഭവം ഉണ്ടാകാം.
ഇത് യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം അതിസമയോജനമല്ല. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദാർശനിക ഭാഷയിൽ, സ്വപ്നത്തെ സാധ്യതകളുടെ ഉയർന്ന സാന്ദ്രതയുള്ള ഒരു മാനസികാവസ്ഥയായി കാണാം. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധം ബാഹ്യ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ ഒരു നിർദ്ദിഷ്ടാവസ്ഥയിലേക്ക് കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ എത്തുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ഈ നിയന്ത്രണം കുറയുന്നതിനാൽ പല സാധ്യതാപരമായ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾ കൂടുതൽ കാലം നിലനിൽക്കുന്നു. ഉണരുമ്പോൾ അവയിൽനിന്ന് ചിലത് മാത്രം വീണ്ടും ഏകീകൃതമായ ബോധത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
ഇവിടെ “സാധ്യത” എന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിൽ ഒരേസമയം നിലവിലുള്ള അനവധി ഭൗതിക ലോകങ്ങളല്ല. അത് മസ്തിഷ്കത്തിലെ വ്യത്യസ്ത പ്രതിനിധാനങ്ങളും അവയുടെ സാധ്യതാപരമായ ബന്ധങ്ങളുമാണ്. ഈ വ്യത്യാസം സൂക്ഷിക്കേണ്ടത് നിർണായകമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രീയമായി പ്രയോജനപ്പെടണമെങ്കിൽ ഭൗതിക ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തവും ദാർശനിക ഉപമയും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി വ്യക്തമായിരിക്കണം.
മസ്തിഷ്കം നിരന്തരം ഭാവിയെ പ്രവചിക്കുന്ന ഒരു സംവിധാനമാണെന്ന ആശയം സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. നാം എന്താണ് കാണുന്നതെന്ന് മാത്രം മസ്തിഷ്കം രേഖപ്പെടുത്തുന്നില്ല; അടുത്ത നിമിഷം എന്തായിരിക്കുമെന്ന് അത് നിരന്തരം കണക്കാക്കുന്നു. സംവേദനവിവരവും മുൻകൂട്ടിയുള്ള മാതൃകയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം അനുസരിച്ച് മസ്തിഷ്കം തന്റെ മാതൃക തിരുത്തുന്നു.
ഉണർന്നിരിക്കുന്ന സമയത്ത് പുറംലോകത്തിൽനിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ ഈ പ്രക്രിയയെ ശക്തമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ പുറംലോകത്തിന്റെ ഇടപെടൽ കുറഞ്ഞതിനാൽ ആന്തരിക മാതൃകകൾക്ക് കൂടുതൽ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സ്വപ്നത്തിൽ “സാധ്യത” പലപ്പോഴും “യാഥാർഥ്യം” പോലെ അനുഭവപ്പെടുന്നത്. മസ്തിഷ്കം സൃഷ്ടിച്ച ആന്തരിക മാതൃകയ്ക്ക് പുറത്തുനിന്നുള്ള തിരുത്തൽ ഉടൻ ലഭിക്കാത്തതിനാൽ അത് താൽക്കാലികമായി സ്വയംസുസ്ഥിരമാകുന്നു.
ഈ കാഴ്ചപ്പാട് സ്വപ്നത്തിലെ വിചിത്രതയെ മറ്റൊരു രീതിയിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. സ്വപ്നം യുക്തിയുടെ പൂർണ്ണ അഭാവമല്ല; പുറംലോകവുമായി നിരന്തരം താരതമ്യം ചെയ്ത് തിരുത്തപ്പെടാത്ത ഒരു ആന്തരിക മാതൃകയുടെ പ്രവർത്തനമാണ്. അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തിന് സ്വന്തം യാഥാർഥ്യബോധമുണ്ട്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധം തിരിച്ചെത്തുമ്പോൾ ബാഹ്യലോകത്തിന്റെ സംവേദനങ്ങൾ വീണ്ടും ആ മാതൃകയെ തിരുത്തുന്നു, സ്വപ്നത്തിലെ യാഥാർഥ്യബോധം തകരുന്നു.
“ഞാൻ” എന്ന അനുഭവം ഓർമ്മയിൽനിന്ന് മാത്രം നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ശരീരത്തിന്റെ സ്ഥാനം, ചലനം, ആന്തരികാവസ്ഥ, വേദന, വിശപ്പ്, ശ്വാസം, ഹൃദയമിടിപ്പ് തുടങ്ങിയ ശരീരസൂചനകളും വ്യക്തിത്വബോധത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. മസ്തിഷ്കം ശരീരത്തെക്കുറിച്ചും നിരന്തരം ഒരു ആന്തരിക മാതൃക നിർമ്മിക്കുന്നു. ഉറക്കത്തിൽ ഈ ശരീരസൂചനകളുടെ സ്വഭാവം മാറുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിലെ ശരീരാനുഭവവും മാറുന്നു.
അതുകൊണ്ടാണ് ചില സ്വപ്നങ്ങളിൽ പറക്കുന്നതായി തോന്നുന്നതും, ശരീരം വളരെ ഭാരമുള്ളതായി അനുഭവപ്പെടുന്നതും, ഓടാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും ഓടാൻ കഴിയാത്തതും, വീഴുന്നതായി തോന്നുന്നതും. ഇവയെല്ലാം ശരീരത്തിന്റെ യഥാർഥ ചലനവുമായി നേരിട്ട് പൊരുത്തപ്പെടണമെന്നില്ല. മസ്തിഷ്കത്തിലെ ശരീരമാതൃകയും ചലനസാധ്യതകളുടെ പ്രതിനിധാനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസത്തിൽനിന്ന് ഇത്തരം അനുഭവങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം.
ഇതിലൂടെ “ശരീരം” എന്നതും ഒരു അനുഭവനിർമ്മാണമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. ശരീരം യാഥാർഥ്യമാണ്; എന്നാൽ “എന്റെ ശരീരം ഇപ്പോൾ എങ്ങനെയാണ്?” എന്ന ബോധം മസ്തിഷ്കം ശരീരത്തിൽനിന്നുള്ള വിവിധ സൂചനകളെ ഏകീകരിച്ചാണ് നിർമ്മിക്കുന്നത്. സ്വപ്നം ഈ നിർമ്മാണത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
ഇതിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള രൂപം വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ലയനത്തിലാണ്. സ്വപ്നത്തിൽ ഒരാൾക്ക് സ്വന്തം ജീവിതത്തിലെ പല കാലഘട്ടങ്ങളിലെ രൂപങ്ങൾ ഒരേസമയം അനുഭവപ്പെടാം. ചിലപ്പോൾ താൻ കുട്ടിയായും മുതിർന്നവനായും ഒരേ സ്വപ്നത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. ചിലപ്പോൾ താൻ ഒരു സംഭവത്തിന്റെ കഥാപാത്രമായിരിക്കുമ്പോഴും അതിനെ പുറത്തുനിന്ന് നിരീക്ഷിക്കുന്നതായി തോന്നാം. ഇതിലൂടെ “സ്വയം” എന്ന അനുഭവം ഒരു ഏകകേന്ദ്രത്തിൽനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം.
വ്യക്തിത്വം ഒരു സങ്കീർണ്ണ സമഗ്രതയാണ്. ശരീരബോധം, ഓർമ്മ, വികാരം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ഭാഷ, സ്വയംവിവരണം, ഭാവിസങ്കൽപ്പം എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിലാണ് അത് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഈ ബന്ധങ്ങൾ താൽക്കാലികമായി ശൈഥില്യമാകുമ്പോൾ “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവവും മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട് വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ചയും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സവിശേഷതയാണ്.
ഈ ചിന്തകൾ രോഗാവസ്ഥകളെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനത്തിലും സഹായകരമാകാം. സ്വപ്നങ്ങളുടെ ഉള്ളടക്കം മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് രോഗനിർണയം നടത്താനാവില്ല. എന്നാൽ ഉറക്കത്തിന്റെ ഘടന, സ്വപ്നങ്ങളുടെ ആവർത്തനം, ഭീതിസ്വപ്നങ്ങൾ, ഉറക്കത്തിൽ പെരുമാറ്റപരമായ പ്രതികരണങ്ങൾ, ഉണർന്നശേഷമുള്ള ഓർമ്മ എന്നിവ ചില നാഡീമാനസികാവസ്ഥകളെക്കുറിച്ചുള്ള വിലപ്പെട്ട വിവരങ്ങൾ നൽകാം.
ഉദാഹരണത്തിന് ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തിൽ സാധാരണയായി ഉണ്ടാകേണ്ട പേശിനിരോധനം തകരുകയും വ്യക്തി സ്വപ്നത്തിലെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ശരീരമായി പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അവസ്ഥകൾ ഉണ്ട്. ചില നാഡീഅവസ്ഥകളുമായി ഇത്തരം ഉറക്കവ്യതിയാനങ്ങൾക്ക് ബന്ധമുണ്ടെന്ന് ഗവേഷണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നവും ശരീരചലനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പഠിക്കുന്നത് രോഗശാസ്ത്രപരമായും പ്രധാനമാണ്.
അതുപോലെ ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന ഭീതിസ്വപ്നങ്ങൾ വികാരസംസ്കരണത്തിലെ വ്യതിയാനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാം. എന്നാൽ സ്വപ്നത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക ദൃശ്യം ഒരു പ്രത്യേക രോഗത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള അടയാളമാണെന്ന് പറയുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. രോഗാവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കാൻ സ്വപ്നത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തേക്കാൾ ഉറക്കത്തിന്റെ സമഗ്രഘടനയും നാഡീപ്രവർത്തനവും വ്യക്തിയുടെ ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ജീവിതത്തിലെ ലക്ഷണങ്ങളും പരിഗണിക്കണം.
ഇവിടെ ബോധത്തെ ഊർജ്ജവിനിമയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലും പരിശോധിക്കാം. മസ്തിഷ്കം ശരീരഭാരത്തിന്റെ ചെറിയൊരു ഭാഗം മാത്രമാണെങ്കിലും വിശ്രമാവസ്ഥയിലും ഗണ്യമായ ഊർജം ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഉറക്കത്തിൽ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം പൂർണ്ണമായി കുറയുന്നില്ല; മറിച്ച് ഊർജത്തിന്റെ വിനിയോഗരീതി മാറുന്നു. അതിനാൽ ഉറക്കം “ഊർജസംരക്ഷണത്തിനായി മസ്തിഷ്കം അടച്ചിടുന്ന അവസ്ഥ” എന്ന ലളിതമായ ധാരണയും അപര്യാപ്തമാണ്.
ഉറക്കം മസ്തിഷ്കത്തിന് പ്രവർത്തനരീതി മാറ്റാനുള്ള അവസരമാണ്. പുറംലോകത്തിന്റെ തൽക്ഷണ പ്രതികരണങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിനുള്ള പ്രവർത്തനഭാരം കുറയുമ്പോൾ ആന്തരിക ശൃംഖലകളുടെ പുനഃസംഘടനയ്ക്ക് കൂടുതൽ അവസരം ലഭിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഉറക്കം ബോധത്തിന്റെ നിഷ്ക്രിയതയല്ല; പ്രവർത്തനത്തിന്റെ പുനർവിതരണമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ സ്ഥിരത നിലനിർത്തുന്നതിനായി സംവിധാനത്തിനകത്ത് നടക്കുന്ന പുനഃസംഘടനയായി കാണാം. ജീവൻ നിലനിർത്താൻ ഒരു സംവിധാനത്തിന് വെറും പ്രവർത്തനം മതിയല്ല; സ്വന്തം ഘടന പുനർനിർമ്മിക്കാനുള്ള കഴിവും ആവശ്യമാണ്. ഉറക്കവും അതിനോടനുബന്ധിച്ച നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങളും ഈ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമായിരിക്കാം.
സ്വയംസംഘടന എന്ന ആശയം സ്വപ്നത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ കേന്ദ്രസ്ഥാനത്ത് വരുന്നു. മസ്തിഷ്കത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് ആരും ഓരോ ഓർമ്മയെയും എവിടെ വയ്ക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നില്ല. ഓരോ നാഡീശൃംഖലയും മറ്റ് ശൃംഖലകളുമായി ഇടപെടുന്നു. ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രവർത്തനം ചില ബന്ധങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; ഉപയോഗം കുറയുന്ന ബന്ധങ്ങൾ ദുർബലപ്പെടുന്നു; പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾക്ക് സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഈ സ്വയംസംഘടിത പ്രക്രിയയ്ക്ക് ഒരു കേന്ദ്ര നിയന്ത്രകന്റെ ആവശ്യമില്ല. എന്നാൽ അതിൽനിന്ന് ക്രമം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇതാണ് സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം. സ്വപ്നവും ഈ സ്വയംസംഘടനയുടെ ഒരു ഉദ്ഭവരൂപമായി കാണാം. വ്യക്തമായ “സ്വപ്നനിർമ്മാതാവ്” മസ്തിഷ്കത്തിനകത്ത് ഇല്ല. എന്നിട്ടും അനവധി നാഡീപ്രക്രിയകളിൽനിന്ന് ഒരു സമഗ്ര സ്വപ്നാനുഭവം ഉയരുന്നു.
ഇതിൽനിന്ന് ബോധത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന സവിശേഷത വ്യക്തമാകുന്നു: ബോധത്തിന് ഒരു കേന്ദ്രം ഉണ്ടെന്ന അനുഭവമുണ്ടെങ്കിലും ബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയകൾ വികേന്ദ്രീകൃതമായിരിക്കാം. “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവം ഈ വികേന്ദ്രീകൃത പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഉയർന്നതല ഏകീകരണമായിരിക്കാം.
ഉണർന്നശേഷം സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ച് പറയുമ്പോൾ മറ്റൊരു പരിവർത്തനം നടക്കുന്നു. ഉറക്കത്തിലെ ദൃശ്യങ്ങളും വികാരങ്ങളും ശബ്ദങ്ങളും ശരീരാനുഭവങ്ങളും ഭാഷയിലേക്ക് മാറ്റപ്പെടുന്നു. ഭാഷ സ്വപ്നത്തെ വെറും രേഖപ്പെടുത്തുന്നില്ല; അതിനെ പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. വാക്കുകളിലൂടെ പറയുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങൾ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മാറുകയും മറ്റുചില ഭാഗങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
അതിനാൽ സ്വപ്നാനുഭവം, സ്വപ്നഓർമ്മ, സ്വപ്നവിവരണം എന്നിങ്ങനെ കുറഞ്ഞത് മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത തലങ്ങൾ വേർതിരിക്കണം. ഉറക്കത്തിലെ യഥാർത്ഥ അനുഭവം ഒന്നാണ്; ഉണർന്നശേഷം ഓർമ്മയിൽ ശേഷിക്കുന്ന രൂപം രണ്ടാമത്തേതാണ്; മറ്റൊരാളോട് ഭാഷയിൽ വിവരിക്കുന്ന രൂപം മൂന്നാമത്തേതാണ്. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും പുതിയൊരു സംയോജനം നടക്കുന്നു.
ഇതും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഒരു പരിവർത്തനശൃംഖലയായി കാണാം: അനുഭവം → ഓർമ്മ → അർത്ഥം → ഭാഷ. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മുൻഘട്ടത്തിന്റെ ഘടകങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു, എന്നാൽ അവ പുതിയ സംഘടന കൈവരിക്കുന്നു. അതിനാൽ അർത്ഥം ആദ്യം മുതൽ പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ അവിടെ കിടക്കുന്ന ഒന്നല്ല; അത് ഘട്ടംഘട്ടമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒന്നാണ്.
ഒരു സ്വപ്നത്തിന്റെ അർത്ഥം സ്വപ്നത്തിനകത്ത് തന്നെ പൂർണ്ണമായി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കണമെന്നില്ല. ഉണർന്നശേഷം വ്യക്തി അതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോഴാണ് പലപ്പോഴും അതിന് ഒരു പ്രത്യേക അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നത്. “ആ വ്യക്തി എന്തുകൊണ്ടാണ് സ്വപ്നത്തിൽ വന്നത്?”, “ആ സ്ഥലത്തിന് എന്താണ് ബന്ധം?”, “എനിക്ക് എന്തുകൊണ്ടാണ് ഭയം തോന്നിയത്?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉണർന്ന ബോധം ചോദിക്കുന്നു. ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് നൽകുന്ന ഉത്തരങ്ങൾ സ്വപ്നത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ നാഡീപ്രക്രിയയുമായി നിർബന്ധമായും തുല്യമാകണമെന്നില്ല. അവ പിന്നീട് നിർമ്മിച്ച വ്യാഖ്യാനങ്ങളാണ്.
ഇതുകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തിന്റെ അർത്ഥത്തെ നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് അർത്ഥം തന്നെ ഒരു ഉദ്ഭവപ്രക്രിയയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. ഒരു അനുഭവത്തിന് വ്യക്തി നൽകുന്ന അർത്ഥം അവന്റെ ജീവിതചരിത്രത്തെയും ഇപ്പോഴത്തെ സാഹചര്യത്തെയും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷകളെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കും. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിന്റെ “അർത്ഥം” ഒരു സ്ഥിരമായ വസ്തുവല്ല; വ്യക്തിയും അനുഭവവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒന്നാണ്.
ഇതുവരെ നടത്തിയ വിശകലനങ്ങളെ ഒന്നിച്ചു ചേർത്താൽ ബോധത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു വിശാലമായ രൂപരേഖ നിർദ്ദേശിക്കാം. ബോധം ഒരു ഏകകേന്ദ്രികമായ, നിശ്ചലമായ സത്തയല്ല. അത് അനവധി നാഡീശൃംഖലകളുടെയും ശരീരപ്രക്രിയകളുടെയും ഓർമ്മകളുടെയും വികാരങ്ങളുടെയും പ്രവചനങ്ങളുടെയും സംവേദനങ്ങളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് നിരന്തരം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്.
ഈ സമഗ്രതയിൽ സംയോജകബലം ഘടനയും തുടർച്ചയും നൽകുന്നു. വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ഘടനകളിൽ വ്യതിയാനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. രണ്ടും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിൽനിന്ന് പുതിയ സംഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പുതിയ സംഘടനകൾ വീണ്ടും സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ ആ സ്ഥിരതയെ വീണ്ടും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഈ ചക്രം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി അവസാനിക്കുന്നില്ല.
സ്വപ്നം ഈ ചക്രത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടമാണ്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ ബാഹ്യനിയന്ത്രണം കുറയുമ്പോൾ ആന്തരിക ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമാകുന്നു. പഴയ ഓർമ്മകൾ പുനഃസജീവമാകുന്നു; വികാരങ്ങൾ അവയ്ക്ക് പുതിയ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു; സങ്കൽപ്പം പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ശരീരബോധം മാറുന്നു; വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ഘടന താൽക്കാലികമായി ശൈഥില്യമാകുന്നു; ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ സ്വപ്നലോകം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഉണർന്നശേഷം ആ ലോകം വീണ്ടും ഭാഷയുടെയും യുക്തിയുടെയും ഓർമ്മയുടെയും സ്ഥിരമായ ഘടനകളിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇതോടെ സ്വപ്നം ഒരു പ്രത്യേക ഉറക്കപ്രതിഭാസം എന്നതിലുപരി ബോധത്തിന്റെ പൊതുവായ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു മാതൃകയായി മാറുന്നു. സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിൽനിന്നാണ് ബോധത്തിന്റെ തുടർച്ച രൂപപ്പെടുന്നത്; വിഘടനവും പുനഃസംയോജനവും വഴിയാണ് അതിന്റെ വികാസം നടക്കുന്നത്. സ്വപ്നം ഈ ചലനത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപം മാത്രമാണ്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള പ്രസക്തി സ്വപ്നത്തിൽ ക്വാണ്ടം കണികകളെ കണ്ടെത്തുന്നതിലല്ല; മറിച്ച് ബോധത്തെ ഒരു സാധ്യതകളിൽനിന്ന് യാഥാർഥ്യങ്ങളിലേക്കും, സ്ഥിരതയിൽനിന്ന് മാറ്റത്തിലേക്കും, വിഘടനത്തിൽനിന്ന് പുനഃസംയോജനത്തിലേക്കും നിരന്തരം സഞ്ചരിക്കുന്ന ഉദ്ഭവപ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കുന്നതിലാണ്. ഈ സമീപനം ഭൗതിക ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തെ മസ്തിഷ്കത്തിലേക്ക് തെറ്റായി മാറ്റിവയ്ക്കുന്നില്ല; പകരം ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തം പ്രചോദിപ്പിക്കുന്ന സാധ്യത, അനിശ്ചിതത്വം, അവസ്ഥാമാറ്റം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളെ ഡയലക്ടിക്കൽ ദാർശനിക അന്വേഷണവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
അവസാനമായി, സ്വപ്നം നമ്മെ മനുഷ്യബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാന സത്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. നാം ഓരോ നിമിഷവും നമ്മെ വീണ്ടും നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഭൂതകാലം നമ്മെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; വർത്തമാനം നമ്മെ മാറ്റുന്നു; ഭാവിയുടെ സാധ്യതകൾ നമ്മെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നു. ഓർമ്മ നമ്മെ നമ്മളായി നിലനിർത്തുന്നു; മറവിയും പുനർസംഘടനയും നമ്മെ മാറാൻ അനുവദിക്കുന്നു. യുക്തി നമ്മുടെ ചിന്തയെ ക്രമപ്പെടുത്തുന്നു; സങ്കൽപ്പം അതിന്റെ അതിരുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ബാഹ്യലോകം നമ്മെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ നിയന്ത്രണത്തിനകത്ത് പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവും മസ്തിഷ്കത്തിനുണ്ട്.
സ്വപ്നം ഈ സമഗ്ര ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ രാത്രികാല ദൃശ്യരൂപമാണ്. അവിടെ ബോധം താൽക്കാലികമായി സ്വന്തം കർശനമായ അതിരുകൾ അഴിച്ചുവിടുന്നു; ഓർമ്മകൾ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ തേടുന്നു; വികാരങ്ങൾ പുതിയ രൂപങ്ങൾ കൈക്കൊള്ളുന്നു; വ്യക്തിത്വം താൽക്കാലികമായി ദ്രവിക്കുന്നു; സാധ്യതകൾ പരസ്പരം കൂട്ടിച്ചേരുന്നു; ഒടുവിൽ ഉണർന്ന ബോധം അവയിൽനിന്ന് പുതിയൊരു ക്രമം നിർമ്മിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് ഉറക്കത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് ജീവൻ എങ്ങനെ സ്വയംസംഘടിക്കുന്നു, മസ്തിഷ്കം എങ്ങനെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ മാതൃക നിർമ്മിക്കുന്നു, ഓർമ്മ എങ്ങനെ സ്വയം പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു, ബോധം എങ്ങനെ മാറ്റത്തിലൂടെ തുടർച്ച നിലനിർത്തുന്നു എന്ന വലിയ ചോദ്യങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനമാണ്.
ഇവിടെയാണ് സ്വപ്നശാസ്ത്രം ബോധശാസ്ത്രവുമായി ഒന്നിക്കുന്നത്; ബോധശാസ്ത്രം ജീവശാസ്ത്രവുമായി ഒന്നിക്കുന്നു; ജീവശാസ്ത്രം പരിണാമവുമായി ഒന്നിക്കുന്നു; ഇവയെല്ലാം ഒടുവിൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള പൊതുവായ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് മാറ്റമില്ലാത്തതിനാലല്ല; മാറ്റത്തിനിടയിലും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച് തുടർച്ച നിലനിർത്തുന്നതിനാലാണ്. സ്വപ്നം ആ മഹത്തായ ജീവപ്രക്രിയയുടെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ മാനസിക പ്രകടനങ്ങളിലൊന്നാണ്.
സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഇതുവരെയുള്ള ചർച്ചയിൽനിന്ന് ഒരു അടിസ്ഥാന വ്യത്യാസം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി വേർതിരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സ്വപ്നത്തിലെ ഉള്ളടക്കവും സ്വപ്നം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയും ഒരേ കാര്യമല്ല. നാം സ്വപ്നത്തിൽ ഒരു വീട് കാണുന്നു, ഒരാളെ കാണുന്നു, ഒരു അപകടം അനുഭവിക്കുന്നു, പറക്കുന്നു, ഓടുന്നു, കരയുന്നു, സന്തോഷിക്കുന്നു. ഇവയാണ് സ്വപ്നത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം. എന്നാൽ ഈ ഉള്ളടക്കത്തിന് പിന്നിൽ നടക്കുന്ന യഥാർത്ഥ പ്രക്രിയ ഓർമ്മകളുടെ പുനഃസജീവീകരണം, വികാരപരമായ മൂല്യനിർണ്ണയം, ശരീരസൂചനകളുടെ സംസ്കരണം, ആന്തരിക പ്രവചനങ്ങൾ, ദൃശ്യ–ശ്രാവ്യ പ്രതിനിധാനങ്ങളുടെ സംയോജനം, മസ്തിഷ്കശൃംഖലകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനം എന്നിവയാണ്. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം പഠിക്കുന്നതിനെക്കാൾ അതിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയെ പഠിക്കുകയാണ് ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ സമീപനം.
ഈ വ്യത്യാസം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനും നിർണായകമാണ്. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ പുറമേ പ്രകടമാകുന്ന രൂപം അതിന്റെ ആന്തരിക ചലനങ്ങളുടെ നേരിട്ടുള്ള പകർപ്പായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനത്തിൽ അനവധി ആന്തരിക പ്രക്രിയകൾ പരസ്പരം ഇടപെട്ട് ഒരു പുതിയ സമഗ്രഗുണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സ്വപ്നത്തിലെ ഒരു ചിത്രം അത്തരമൊരു സമഗ്രഗുണമാണ്. അതിന്റെ പിന്നിൽ ഒരൊറ്റ കാരണമില്ല. ഒരു ഓർമ്മ, ഒരു വികാരം, ഒരു ശരീരസൂചന, ഒരു നാഡീരസപരമായ മാറ്റം, ഒരു ആന്തരിക പ്രവചനം എന്നിവ പരസ്പരം ചേർന്നാണ് ആ ചിത്രം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു സ്വപ്നത്തിലെ ഒരു പ്രതീകത്തിന് ഒരു ഏകവും സാർവത്രികവുമായ കാരണം കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമം സ്വപ്നത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ അമിതമായി ചുരുക്കുന്നു.
ഓർമ്മയുടെ പുനഃസജീവീകരണവും പുനർസംഘടനയും
ഉറക്കത്തിൽ ഓർമ്മകൾക്ക് സംഭവിക്കുന്നത് “സംഭരണം” എന്ന പദംകൊണ്ട് മാത്രം വിവരിക്കാനാവില്ല. പകൽ അനുഭവിച്ച കാര്യങ്ങളുടെ നാഡീപ്രതിനിധാനങ്ങൾ ഉറക്കത്തിനിടെ വീണ്ടും സജീവമാകാം. അവ പഴയ ഓർമ്മശൃംഖലകളുമായി ബന്ധപ്പെടുകയും ചില ബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുകയും മറ്റുചില ബന്ധങ്ങൾ ദുർബലപ്പെടുകയും ചെയ്യാം. ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഹിപ്പോകാമ്പസും മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പുറംപാളിയിലെ വിവിധ മേഖലകളും പരസ്പരം ഇടപെടുന്നു. ഉറക്കത്തിലെ നാഡീപ്രവർത്തനം പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ ദീർഘകാല അറിവിന്റെ വലിയ ശൃംഖലയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നതിന് സഹായിക്കുന്നുവെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ വിരോധം നിലനിൽക്കുന്നു. പുതിയ അനുഭവം പഴയ ഘടനയിലേക്ക് ഉൾപ്പെടണം; എന്നാൽ അതിനെ പഴയ ഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുമ്പോൾ പഴയ ഘടന തന്നെ മാറുകയും വേണം. ഒരു പുതിയ അറിവ് പഴയ അറിവിനെ വെറും കൂട്ടിച്ചേർക്കലായി മാത്രം നിലനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ നമ്മുടെ ലോകദർശനം മാറില്ല. പുതിയ അറിവ് പഴയ അറിവുമായി സംഘർഷിക്കുമ്പോഴാണ് പുനഃസംഘടന ഉണ്ടാകുന്നത്. അതിനാൽ പഠനം തന്നെ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്. ഉറക്കവും സ്വപ്നവും ഈ പ്രക്രിയയുടെ നാഡീശാസ്ത്രപരമായ പശ്ചാത്തലത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
ഓർമ്മയെക്കുറിച്ചുള്ള മറ്റൊരു പ്രധാന തിരിച്ചറിവ് മറവിയുടെ പ്രാധാന്യമാണ്. മസ്തിഷ്കത്തിന് എല്ലാം ഒരേ ശക്തിയോടെ ഓർമ്മയിൽ സൂക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല. അനവധി അനുഭവങ്ങളിൽ ചിലത് ശക്തിപ്പെടുകയും ചിലത് ക്രമേണ ദുർബലപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് ഓർമ്മയുടെ പരാജയം മാത്രമല്ല; വിവരസംസ്കരണത്തിന്റെ അനിവാര്യമായ ഭാഗമാണ്. എല്ലാം തുല്യമായി സംരക്ഷിക്കുന്ന ഒരു മസ്തിഷ്കം കാര്യക്ഷമമായ പഠനസംവിധാനമാകില്ല.
ഇവിടെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സംയോജകബലം പ്രധാനപ്പെട്ട ബന്ധങ്ങളെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു; വിയോജകബലം ആവശ്യമില്ലാത്തതോ ആവർത്തനപരമായതോ ആയ ബന്ധങ്ങളെ ദുർബലപ്പെടുത്താനും പുതിയ ബന്ധങ്ങൾക്ക് ഇടം സൃഷ്ടിക്കാനും സഹായിക്കുന്നു. അതിനാൽ മറവി നാശമാത്രമല്ല; പുതിയ അറിവിനുള്ള ഇടം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ വിഘടനവുമാകാം.
ഈ ആശയം ഓർമ്മയുടെ ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ വയ്ക്കാം: ഓർമ്മ നിലനിൽക്കുന്നത് മറവിയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ്. എല്ലാം ഓർമ്മയിൽ നിലനിന്നിരുന്നെങ്കിൽ “പ്രധാനപ്പെട്ടത്” എന്ന വിഭാഗം തന്നെ ഇല്ലാതാകും. തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ഓർമ്മയാണ് വ്യക്തിത്വത്തിനും പഠനത്തിനും അർത്ഥത്തിനും അടിത്തറ നൽകുന്നത്.
ഒരു അനുഭവത്തിന്റെ ഓർമ്മയും അതിന്റെ വികാരപരമായ ശക്തിയും കാലക്രമത്തിൽ വ്യത്യസ്തമായി മാറാം. ഒരു പഴയ സംഭവത്തെ നാം വ്യക്തമായി ഓർക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ സമയത്തെ ഭയം അല്ലെങ്കിൽ ദുഃഖം അതേ തീവ്രതയിൽ തുടരണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ മറിച്ചും സംഭവിക്കാം: സംഭവത്തിന്റെ വിശദാംശങ്ങൾ മങ്ങിപ്പോകുമ്പോഴും അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു വികാരപ്രതികരണം ശക്തമായി തുടരാം.
ഇതിലൂടെ ഓർമ്മ ഏകകമായ ഒരു ഘടകമല്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. സംഭവത്തിന്റെ വിശദാംശങ്ങൾ, വികാരപരമായ പ്രാധാന്യം, ശരീരപ്രതികരണം, വ്യക്തിപരമായ അർത്ഥം എന്നിവ ഭാഗികമായി വ്യത്യസ്ത നാഡീപ്രക്രിയകളിൽ പ്രതിനിധീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഉറക്കവും സ്വപ്നവും ഇവയെ വീണ്ടും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുകയും വേർതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയകളിൽ പങ്കാളികളായിരിക്കാം.
ഇത് മാനസികാഘാതത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. ഒരു തീവ്രമായ അനുഭവത്തിൽ സംഭവത്തിന്റെ ഓർമ്മയും അതിനോടനുബന്ധിച്ച ഭയപ്രതികരണവും അതിയായി ശക്തമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ, പിന്നീട് സമാനമായ ഒരു ചെറിയ സൂചന പോലും പഴയ ഭയപ്രതികരണം സജീവമാക്കാം. അത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഉറക്കത്തിലെ പുനഃസംഘടനാ പ്രക്രിയകൾ പര്യാപ്തമാകാത്തതോ വ്യത്യസ്തമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതോ ആയിരിക്കാം. ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന ഭീതിസ്വപ്നങ്ങൾ ഈ സംഘർഷത്തിന്റെ ഒരു പ്രകടനമായി കാണാവുന്നതാണ്, എന്നാൽ അവയുടെ കാരണവും പ്രവർത്തനവും വ്യക്തിയിൽനിന്ന് വ്യക്തിയിലേക്ക് വ്യത്യാസപ്പെടാം.
സ്വപ്നത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം എല്ലായ്പ്പോഴും മനസ്സിന്റെ “മാനസിക” ഉള്ളടക്കത്തിൽനിന്ന് മാത്രം ഉണ്ടാകണമെന്നില്ല. ശരീരത്തിന്റെ ആന്തരികാവസ്ഥയും മസ്തിഷ്കത്തിന് നിരന്തരം വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നു. ഹൃദയമിടിപ്പ്, ശ്വാസം, ശരീരതാപനില, ഹോർമോൺ നില, വയറിന്റെ അവസ്ഥ, വേദന, ശ്വാസവാഹിനികളുടെ അവസ്ഥ തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഉറക്കത്തിനിടെ ഈ ശരീരസൂചനകളുടെ സ്വഭാവം മാറുമ്പോൾ അവ സ്വപ്നാനുഭവത്തിന്റെ ഭാഗമാകാം.
ഇതിലൂടെ മസ്തിഷ്കവും ശരീരവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നു. “മനസ്സ്” ശരീരത്തിൽനിന്ന് വേർപ്പെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര ഘടകമല്ല. ശരീരത്തിൽനിന്നുള്ള വിവരങ്ങൾ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ആന്തരിക മാതൃകകളെ മാറ്റുന്നു; മസ്തിഷ്കം ശരീരത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ തിരിച്ചും നിയന്ത്രിക്കുന്നു. വികാരം ശരീരത്തെ മാറ്റുന്നു; ശരീരത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ വീണ്ടും വികാരത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ വൃത്താകാര ബന്ധത്തിലാണ് ബോധത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം രൂപപ്പെടുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഇത് ഭാഗവും സമഗ്രതയും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരനിർഭരതയുടെ ഉദാഹരണമാണ്. മസ്തിഷ്കം ശരീരത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗമാണ്; എന്നാൽ ശരീരത്തിന്റെ മുഴുവൻ പ്രവർത്തനത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു നിയന്ത്രണകേന്ദ്രവുമാണ്. ഭാഗം സമഗ്രതയുടെ ഫലമാണ്; അതേസമയം സമഗ്രതയുടെ പ്രവർത്തനത്തെ ഭാഗം തിരിച്ചും മാറ്റുന്നു. സ്വപ്നം ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു പ്രകടനമാണ്.
സ്വപ്നത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന ലോകം പുറത്തുള്ള ലോകത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും അതിനെ വെറും “മിഥ്യ” എന്നു വിളിക്കുന്നത് തെറ്റിദ്ധരിപ്പിക്കുന്നതാണ്. കാരണം സ്വപ്നം കാണുന്ന സമയത്ത് മസ്തിഷ്കം ഒരു യാഥാർഥ്യാനുഭവം തന്നെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സ്വപ്നത്തിലെ ഭയം ശരീരത്തിൽ യഥാർഥ പ്രതികരണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം. സന്തോഷം, ദുഃഖം, ലജ്ജ, സ്നേഹം തുടങ്ങിയ വികാരങ്ങൾ യഥാർഥമായി അനുഭവപ്പെടാം.
ഇതിലൂടെ “യാഥാർഥ്യം” എന്ന ആശയത്തെ രണ്ട് തലങ്ങളിൽ വേർതിരിക്കാം. പുറംലോകത്തിൽ സംഭവിച്ച വസ്തുനിഷ്ഠ സംഭവം ഒന്നാണ്; മസ്തിഷ്കത്തിൽ ആ സംഭവത്തെക്കുറിച്ച് രൂപപ്പെടുന്ന അനുഭവം മറ്റൊന്നാണ്. സ്വപ്നത്തിലെ സംഭവം പുറംലോകത്തിൽ സംഭവിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും അതിന്റെ അനുഭവം മസ്തിഷ്കത്തിൽ യഥാർഥമായി സംഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ അനുഭവത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യവും അനുഭവത്തിന്റെ വിഷയത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യവും ഒരുപോലെയല്ല.
ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും നമുക്ക് ലഭിക്കുന്നത് ലോകത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള പകർപ്പ് അല്ല. കണ്ണ്, ചെവി, ചർമ്മം, ശരീരത്തിന്റെ ആന്തരികാവസ്ഥ തുടങ്ങിയവയിൽനിന്നുള്ള വിവരങ്ങളെ മസ്തിഷ്കം സംയോജിപ്പിച്ചാണ് അനുഭവലോകം നിർമ്മിക്കുന്നത്. സ്വപ്നം ഈ നിർമ്മാണപ്രക്രിയയുടെ ബാഹ്യനിയന്ത്രണം കുറഞ്ഞ ഒരു രൂപമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സ്വപ്നം ബോധം യാഥാർഥ്യത്തെ എങ്ങനെ അനുഭവമാക്കി മാറ്റുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രധാന സൂചന നൽകുന്നു.
ഉണർന്നിരിക്കുന്ന സമയത്ത് “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവം വളരെ സ്ഥിരമാണെന്ന് തോന്നുന്നു. എന്നാൽ ഈ സ്ഥിരതയ്ക്ക് പിന്നിൽ അനവധി ഘടകങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ ഏകീകരണമുണ്ട്. ശരീരബോധം, ഓർമ്മ, ഭാഷ, വികാരം, സാമൂഹികബന്ധം, വ്യക്തിപരമായ ചരിത്രം, ഭാവിസങ്കൽപ്പം എന്നിവ ചേർന്നാണ് വ്യക്തി സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെ അനുഭവിക്കുന്നത്.
സ്വപ്നത്തിൽ ഈ ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധം മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട് “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവവും മാറാം. ഒരാൾക്ക് സ്വപ്നത്തിൽ സ്വന്തം ശരീരം മറ്റൊരാളുടേതായി തോന്നാം; സ്വന്തം ജീവിതത്തിലെ പല കാലഘട്ടങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് അനുഭവപ്പെടാം; ചിലപ്പോൾ സ്വപ്നം കാണുന്ന വ്യക്തി തന്നെ സ്വപ്നത്തിലെ ഒരു കഥാപാത്രമെന്ന നിലയിലും നിരീക്ഷകനെന്ന നിലയിലും ഒരേസമയം നിലകൊള്ളാം.
ഇത് വ്യക്തിത്വം ഒരു സ്ഥിരമായ ആന്തരിക വസ്തുവല്ലെന്ന ആശയത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. വ്യക്തിത്വം ഒരു നിരന്തരമായ പുനർസംയോജനമാണ്. ഓർമ്മകൾ മാറുന്നു, ശരീരം മാറുന്നു, ബന്ധങ്ങൾ മാറുന്നു, ആശയങ്ങൾ മാറുന്നു; എന്നിട്ടും വ്യക്തി തന്റെ തുടർച്ച അനുഭവിക്കുന്നു. ഈ തുടർച്ച തന്നെയാണ് സംയോജകബലം; അതിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിൽ നടക്കുന്ന മാറ്റങ്ങളാണ് വിയോജകബലം.
സ്വപ്നത്തിൽ ഭാഷയുടെ പങ്ക് ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. പല സ്വപ്നങ്ങളും വാക്കുകളേക്കാൾ ദൃശ്യങ്ങൾ, വികാരങ്ങൾ, ശരീരാനുഭവങ്ങൾ, സ്ഥലബോധം എന്നിവകൊണ്ടാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. ഉണർന്നശേഷമാണ് നാം അതിനെ വാക്കുകളിലേക്ക് മാറ്റുന്നത്. അതിനാൽ ഭാഷ ബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടകമാകുമ്പോഴും എല്ലാ ബോധാനുഭവങ്ങളും ഭാഷയിൽ ആരംഭിക്കുന്നില്ല.
ഇത് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പരിണാമത്തെക്കുറിച്ചും ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു. ഭാഷ വികസിക്കുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ ജീവികൾക്ക് പരിസരത്തെ തിരിച്ചറിയാനും ഭീഷണികളെ ഒഴിവാക്കാനും ഓർമ്മിക്കാനും വികാരപരമായി പ്രതികരിക്കാനും കഴിഞ്ഞിരുന്നു. അതിനാൽ ഭാഷ ബോധത്തിന്റെ ഏക ഉറവിടമല്ല. മറിച്ച് മുൻപ് നിലനിന്നിരുന്ന സംവേദന–വികാര–ഓർമ്മ സംവിധാനങ്ങളുടെ മുകളിൽ വികസിച്ച ഉയർന്നതല സംഘടനയാണ്.
സ്വപ്നത്തിൽ ഭാഷാപരമായ നിയന്ത്രണം കുറയുമ്പോൾ കൂടുതൽ പുരാതനമായ ദൃശ്യ–വികാര–ശരീരാധിഷ്ഠിത ബോധരൂപങ്ങൾ കൂടുതൽ പ്രകടമാകാം. അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വിവിധ പരിണാമതലങ്ങൾ ഒരേ സമയത്ത് ഇടപെടുന്ന ഒരു അവസ്ഥയായും കാണാം.
ഇതിൽനിന്ന് ഒരു തെറ്റിദ്ധാരണ ഒഴിവാക്കണം. സ്വപ്നം പുരാതന മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ അവശിഷ്ടം മാത്രമാണെന്ന് പറയുന്നത് ശരിയല്ല. മനുഷ്യന്റെ ആധുനിക മസ്തിഷ്കശൃംഖലകളും ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഓർമ്മ, ഭാഷ, സ്വബോധം, സാമൂഹികചിന്ത എന്നിവയും സ്വപ്നത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നം പുരാതനവും ആധുനികവുമായ നാഡീപ്രക്രിയകളുടെ സംഗമമാണ്.
ഇതുതന്നെയാണ് അതിന്റെ സങ്കീർണ്ണത. അമിഗ്ഡലയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വികാരപ്രവർത്തനങ്ങളും ഹിപ്പോകാമ്പസുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഓർമ്മപ്രവർത്തനങ്ങളും ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ആത്മകഥാപരമായ ചിന്തയും പരസ്പരം ഇടപെടുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പല പരിണാമതലങ്ങളെയും ഒരേ സമയത്ത് ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു അവസ്ഥയായി കാണാം.
ഇവിടെ സ്വപ്നത്തിന്റെ ഏറ്റവും രസകരമായ ദ്വന്ദ്വം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സ്വപ്നം ഭൂതകാല ഓർമ്മകളിൽനിന്നാണ് അസംസ്കൃത വസ്തു സ്വീകരിക്കുന്നത്; എന്നാൽ അതിൽ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള സാധ്യതകളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നം ഭൂതകാലവും ഭാവിയും തമ്മിലുള്ള ഒരു സജീവബന്ധമാണ്.
ഒരു പഴയ അനുഭവത്തിന്റെ ദൃശ്യവും ഇപ്പോഴത്തെ ഒരു ആശങ്കയും ഭാവിയിൽ സംഭവിക്കാമെന്ന് കരുതുന്ന ഒരു സംഭവവും ഒരേ സ്വപ്നത്തിൽ ഒന്നിച്ചുചേരാം. മസ്തിഷ്കം ഇവിടെ ചരിത്രത്തെ വെറും സൂക്ഷിക്കുന്നില്ല; ചരിത്രത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളിൽനിന്ന് സാധ്യതകളുടെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഈ പ്രക്രിയയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ സാധ്യതയുടെ ഉദ്ഭവം എന്നു വിളിക്കാം. പഴയ ഘടനകൾ പുതിയ സാധ്യതകളുടെ അസംസ്കൃത വസ്തുവാകുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ വീണ്ടും പഴയ ഘടനകളെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭൂതകാലം ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന ഏകദിശാ ശക്തിയല്ല; ഭാവിയുടെ സാധ്യതകൾ ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ഇപ്പോഴത്തെ അർത്ഥത്തെയും മാറ്റുന്നു.
സ്വപ്നം സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെയും പുനഃപരിശോധിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ നാം തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നതായി അനുഭവപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ ആ തീരുമാനങ്ങൾ എവിടെനിന്നാണ് വരുന്നതെന്ന് പലപ്പോഴും അറിയില്ല. നാം ഓടുന്നു, ഒളിക്കുന്നു, ഒരാളെ പിന്തുടരുന്നു, ഒരാളെ രക്ഷിക്കുന്നു, ഒരു സ്ഥലം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ തീരുമാനങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ ബോധപൂർവമായ ആസൂത്രണമില്ല.
ഇത് ഉണർന്നിരിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളിലും ബോധത്തിന് മുമ്പ് നിരവധി നാഡീപ്രക്രിയകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ഒരു അതിശയോക്തിയില്ലാത്ത ഓർമ്മപ്പെടുത്തലാണ്. ബോധപൂർവമായ തീരുമാനം ഒരു ശൂന്യത്തിൽനിന്നുള്ള സൃഷ്ടിയല്ല. മുൻ അനുഭവങ്ങൾ, ഓർമ്മകൾ, വികാരങ്ങൾ, ശരീരാവസ്ഥ, സാമൂഹികനിയമങ്ങൾ, നിലവിലെ സാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഇടപെടലിലാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛയെ കാരണമില്ലാത്ത തിരഞ്ഞെടുപ്പായി നിർവചിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, ലഭ്യമായ സാഹചര്യങ്ങൾക്കകത്ത് പുതിയ പ്രവർത്തനസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും അവയിൽനിന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കഴിവായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം. മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യം നിർണ്ണയങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; നിർണ്ണയങ്ങളുടെ ഉള്ളിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്.
ഈ മുഴുവൻ വിശകലനത്തിൽനിന്ന് സ്വപ്നത്തെ ഒരു മാനസിക പരീക്ഷണശാലയായി കാണാനുള്ള സാധ്യത ശക്തമാകുന്നു. ഇവിടെ മസ്തിഷ്കം ഭൂതകാലത്തിലെ വിവരങ്ങളെ വീണ്ടും സജീവമാക്കുന്നു, അവയെ പുതിയ അനുഭവങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു, വികാരപരമായ പ്രതികരണങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നു, ശരീരാനുഭവങ്ങളെ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു, സാധ്യതയുള്ള ഭാവിസാഹചര്യങ്ങളെ അനുകരിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ ചില പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ നിലനിർത്തുകയും മറ്റുള്ളവ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഈ പ്രക്രിയ ബോധപൂർവമായ ആസൂത്രണമില്ലാതെ നടക്കുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞൻ പരീക്ഷണം രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നതുപോലെ മസ്തിഷ്കം സ്വപ്നം “തയ്യാറാക്കുന്നില്ല”. മറിച്ച് സ്വയംസംഘടിതമായ നാഡീപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്നാണ് സ്വപ്നം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് സ്വപ്നത്തിന്റെ കഥ മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടതല്ലാത്തതും അതിന്റെ രൂപം പ്രവചിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതും.
ഇവിടെ “വിയോജകബലം” ഒരു സൃഷ്ടിപരമായ അർത്ഥം കൈക്കൊള്ളുന്നു. നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ശൈഥില്യം പുതിയ ബന്ധങ്ങൾക്ക് അവസരം നൽകുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ വീണ്ടും സംയോജകബലം പ്രവർത്തിക്കണം. അതിനാൽ സൃഷ്ടി എന്നത് വിയോജനത്തിന്റെ മാത്രം ഫലമല്ല; വിയോജനത്തിനുശേഷമുള്ള പുതിയ സംയോജനമാണ്.
ബോധം: സ്ഥിരതയല്ല, സ്ഥിരതയുടെ പുനർനിർമ്മാണം
ഇവിടെനിന്ന് സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണം ബോധത്തിന്റെ പൊതുവായ സിദ്ധാന്തത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. ബോധം ഒരു സ്ഥിരമായ വസ്തുവാണെങ്കിൽ ഉറക്കം, സ്വപ്നം, ഉണർവ് എന്നിവയിൽ അതിന്റെ രൂപം ഇത്ര വ്യത്യസ്തമാകില്ലായിരുന്നു. അതിനാൽ ബോധം ഒരു വസ്തുവല്ല; ഒരു സംഘടനാത്മകാവസ്ഥയാണ്.
മസ്തിഷ്കത്തിലെ അനവധി പ്രക്രിയകൾ ഒരു പരിധിവരെ ഏകീകരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ ഏകീകരണത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറുമ്പോൾ സ്വപ്നബോധം, അർദ്ധജാഗ്രത, ആഴത്തിലുള്ള ഉറക്കം തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത അവസ്ഥകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബോധത്തിന്റെ തുടർച്ച ഒരു നിശ്ചലമായ കേന്ദ്രത്തിൽനിന്നല്ല; മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന നാഡീഘടനകളുടെ താൽക്കാലിക സമന്വയത്തിൽനിന്നാണ്.
ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സുമായി ഈ ചർച്ചയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധം. ബോധത്തെ ഒരു നിശ്ചല സത്തയായി കാണുന്നതിന് പകരം വിരുദ്ധപ്രവണതകളുടെ ചലനത്തിൽനിന്ന് നിരന്തരം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്രപ്രക്രിയയായി കാണാം. സംയോജകബലം ബോധത്തിന് തുടർച്ച നൽകുന്നു; വിയോജകബലം അതിന്റെ ഘടനകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; അവയുടെ സംഘർഷത്തിൽനിന്ന് പുതിയ ബോധാവസ്ഥകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ഉറക്കവും സ്വപ്നവും ഒരു രാത്രികാല “അടച്ചുപൂട്ടൽ” അല്ല. അവ ബോധത്തിന്റെ പുനഃസംഘടനയുടെ ഘട്ടങ്ങളാണ്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ കർശനമായ ഘടന താൽക്കാലികമായി ശൈഥില്യമാകുന്നു. ഓർമ്മകൾ പുനഃസജീവമാകുന്നു. വികാരങ്ങൾ പുനഃസംസ്കരിക്കപ്പെടുന്നു. പഴയ ബന്ധങ്ങൾ ദുർബലപ്പെടുന്നു. പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. സ്വപ്നാനുഭവം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഉണർന്നശേഷം അതിൽനിന്ന് ചില ഘടകങ്ങൾ വീണ്ടും ഏകീകൃത ബോധത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
അതിനാൽ സ്വപ്നത്തെ വിഘടനവും പുനർജനനവും തമ്മിലുള്ള ഒരു ഇടനിലയായി കാണാം. ഇവിടെ “വിഘടനം” നാശത്തിന്റെ അർത്ഥത്തിൽ മാത്രമല്ല; നിലവിലുള്ള ഘടനയെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ പുതിയ രൂപത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നതിനുള്ള അനിവാര്യമായ ഘട്ടമാണ്. ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സംവിധാനത്തിന് പൂർണ്ണമായ സ്ഥിരത മരണത്തോടടുത്ത അവസ്ഥയായിരിക്കും; പൂർണ്ണമായ അസ്ഥിരതയും അതുപോലെ ജീവന്റെ അവസാനത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുക. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് ഇവ രണ്ടിനുമിടയിലെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയിലാണ്.
സ്വപ്നം ഈ തത്വത്തെ ബോധത്തിന്റെ തലത്തിൽ പ്രകടമാക്കുന്നു. ബോധം താൽക്കാലികമായി അഴിയുന്നു, പക്ഷേ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല. ഓർമ്മകൾ പിരിയുന്നു, പക്ഷേ പൂർണ്ണമായി നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല. വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ അതിരുകൾ മങ്ങുന്നു, പക്ഷേ ഉണർന്നശേഷം വീണ്ടും ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നു. യുക്തി ശൈഥില്യമാകുന്നു, പക്ഷേ ഉണർന്നശേഷം വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നം അസ്തിത്വത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; പുതിയ അസ്തിത്വരൂപത്തിനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പാണ്.
സ്വപ്നത്തെ വെറും ബോധത്തിന്റെ പ്രതിഫലനം എന്ന് വിളിക്കുന്നത് അതിന്റെ ആഴം കുറയ്ക്കുന്നു. സ്വപ്നം ബോധത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തെ കാണിക്കുന്ന കണ്ണാടി മാത്രമല്ല; ബോധത്തിന്റെ ഘടനകളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പ്രവർത്തനശാലയാണ്. അവിടെ ഓർമ്മകൾ വീണ്ടും സജീവമാകുന്നു, വികാരങ്ങൾ പുനഃസംസ്കരിക്കപ്പെടുന്നു, ശരീരാനുഭവങ്ങൾ ചേർക്കപ്പെടുന്നു, പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു, സാധ്യതകൾ പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ഘടകങ്ങൾ പുനർക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വപ്നം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു “രാത്രികാല പരീക്ഷണശാല” മാത്രമല്ല; ജീവൻ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പൊതുവായ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയുടെ മാനസിക രൂപമാണ്. സ്ഥിരതയെ താൽക്കാലികമായി അഴിച്ചുവിടാതെ പുതിയ സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ല. പഴയ ബന്ധങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാതെ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ ഉണ്ടാകില്ല. ഓർമ്മയെ മാറ്റാതെ പഠനം ഉണ്ടാകില്ല. വ്യക്തിത്വത്തിൽ മാറ്റമില്ലാതെ വളർച്ച ഉണ്ടാകില്ല.
അതിനാൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ സ്വപ്നത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന തത്വമായി കാണാം. സംയോജകബലം ഓർമ്മയെയും ശരീരബോധത്തെയും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ചയെയും നിലനിർത്തുന്നു. വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ ശൈഥില്യമാക്കി പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾക്ക് ഇടം നൽകുന്നു. ഇവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ചലനത്തിൽനിന്നാണ് പുതിയ മാനസികരൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ആ പുതിയ രൂപങ്ങൾ വീണ്ടും സ്ഥിരപ്പെടുകയും അടുത്ത അനുഭവം അവയെ വീണ്ടും ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു.
അങ്ങനെ സ്വപ്നത്തിൽ നാം കാണുന്നത് ഉറക്കത്തിന്റെ ഒരു വിചിത്ര ഉപോൽപ്പന്നമല്ല; ബോധം തന്നെ എങ്ങനെ നിരന്തരം നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതിന്റെ ഒരു ചുരുക്കരൂപമാണ്. ഭൂതകാലം അതിൽ അസംസ്കൃത വസ്തുവായി പ്രവേശിക്കുന്നു; വർത്തമാന വികാരങ്ങൾ അതിനെ മാറ്റുന്നു; ഭാവിയുടെ സാധ്യതകൾ അതിൽ രൂപപ്പെടുന്നു; മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടന അവയെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു; ഉണർന്ന ബോധം അവയിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ ക്രമം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു ശാസ്ത്രീയ പകരക്കാരനായി അല്ല, മറിച്ച് ഈ സങ്കീർണ്ണമായ ചലനത്തെ ഒരൊറ്റ ദാർശനിക ദൃഷ്ടിയിൽ കാണാനുള്ള ഉപാധിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം അതിസമയോജനത്തെയും സ്വപ്നത്തിലെ മാനസിക സാധ്യതകളെയും ഒരേ ഭൗതികപ്രക്രിയയായി കാണേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ സാധ്യതയും നിർദ്ദിഷ്ടതയും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, വിഘടനവും സംയോജനവും, പഴയതും പുതുതും തമ്മിലുള്ള ചലനം എന്ന പൊതുതത്വം ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ചിന്തയ്ക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു.
അവസാനം, സ്വപ്നം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത് ഒരു ലളിതമായ സത്യമാണ്: മനുഷ്യൻ ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോൾ മാത്രമല്ല സ്വയം നിർമ്മിക്കുന്നത്; ഉറക്കത്തിലും അവന്റെ മസ്തിഷ്കം അവനെ പുനർനിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഓരോ രാത്രിയും ഓർമ്മകൾ വീണ്ടും സജീവമാകുന്നു, ചില വികാരങ്ങൾ മാറുന്നു, ചില ബന്ധങ്ങൾ ശക്തമാകുന്നു, ചിലത് ദുർബലമാകുന്നു, ചില പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ നാം ഇന്നലത്തെ അതേ വ്യക്തിയായി ഉണരുന്നു, എന്നാൽ അതേ മാനസികഘടനയുടെ പൂർണ്ണമായ പകർപ്പായി അല്ല. വളരെ സൂക്ഷ്മമായെങ്കിലും യഥാർഥമായ ഒരു പുനഃസംഘടനയിലൂടെ കടന്നുപോയ ഒരു പുതിയ അവസ്ഥയിലാണ് നാം ഉണരുന്നത്.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്വപ്നം ബോധത്തിന്റെ ഇടവേളയല്ല; ബോധത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ പുനർനിർമ്മാണത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടമാണ്. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് മാറ്റമില്ലാത്തതിനാലല്ല, മാറ്റത്തിനിടയിലും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവുള്ളതിനാലാണ്. സ്വപ്നം ആ മഹത്തായ ജീവചലനത്തിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മവും സങ്കീർണ്ണവുമായ മാനസിക പ്രകടനങ്ങളിലൊന്നാണ്.
സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഇതുവരെയുള്ള വിശകലനം ഒരു നിർണായകമായ ചോദ്യത്തിലേക്കാണ് നമ്മെ എത്തിക്കുന്നത്: ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോൾ നാം അനുഭവിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യവും സ്വപ്നത്തിൽ അനുഭവിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ വ്യത്യാസം എന്താണ്? സ്വപ്നത്തിലെ സംഭവങ്ങൾ പുറംലോകത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് ആദ്യത്തെ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസം. എന്നാൽ അനുഭവത്തിന്റെ തലത്തിൽ രണ്ടിനും ചില അടിസ്ഥാന സാമ്യങ്ങളുണ്ട്. രണ്ടിടത്തും മസ്തിഷ്കം ദൃശ്യങ്ങളും ശബ്ദങ്ങളും ശരീരബോധവും വികാരങ്ങളും സമയബോധവും വ്യക്തിത്വബോധവും സംയോജിപ്പിച്ചാണ് ഒരു സമഗ്രലോകം നിർമ്മിക്കുന്നത്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ ഈ നിർമ്മാണത്തെ പുറംലോകത്തിൽനിന്നുള്ള സംവേദനവിവരങ്ങൾ ശക്തമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നു; സ്വപ്നത്തിൽ ആ നിയന്ത്രണം വളരെ കുറയുന്നു. അതിനാൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യവും സ്വപ്നയാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള പ്രധാന വ്യത്യാസം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമുണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നതിലല്ല, ആന്തരിക മാതൃകയും ബാഹ്യലോകവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരനിയന്ത്രണത്തിന്റെ അളവിലാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്. കാരണം മനുഷ്യൻ ലോകത്തെ നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്നില്ല; ലോകത്തിൽനിന്നുള്ള വിവരങ്ങളെ മസ്തിഷ്കം ഒരു ഏകീകൃത അനുഭവമാക്കി മാറ്റിയാണ് നാം യാഥാർഥ്യത്തെ അനുഭവിക്കുന്നത്. പ്രകാശം കണ്ണിലെത്തുന്നു, ശബ്ദതരംഗങ്ങൾ ചെവിയിലെത്തുന്നു, ശരീരത്തിൽനിന്നുള്ള അനവധി സൂചനകൾ മസ്തിഷ്കത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. എന്നാൽ ഇവയെല്ലാം വേർതിരിഞ്ഞ വിവരങ്ങളാണ്. “ഒരു മരം”, “ഒരു മനുഷ്യൻ”, “ഒരു വീട്”, “ഒരു ശബ്ദം” എന്ന സമഗ്രാനുഭവം ഈ വിവരങ്ങളുടെ ഏകീകരണത്തിൽനിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ബോധം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു ഫോട്ടോഗ്രാഫിക് പകർപ്പല്ല; ബാഹ്യവിവരങ്ങളെയും മുൻ അനുഭവങ്ങളെയും ആന്തരിക പ്രവചനങ്ങളെയും സംയോജിപ്പിച്ചുള്ള ഒരു സജീവ നിർമ്മാണമാണ്.
സ്വപ്നം ഈ നിർമ്മാണപ്രക്രിയയുടെ ഒരു സ്വാഭാവിക പരീക്ഷണമാണ്. പുറംലോകത്തിൽനിന്നുള്ള നിയന്ത്രണം കുറയുമ്പോഴും മസ്തിഷ്കം അനുഭവലോകം നിർമ്മിക്കുന്നത് തുടരുന്നു. ഇതിലൂടെ ഒരു നിർണായക സത്യം തെളിയുന്നു: ബാഹ്യലോകം ഇല്ലാതെ ബോധം പൂർണ്ണമായി പ്രവർത്തിക്കില്ല എന്നല്ല; ബാഹ്യലോകത്തിന്റെ തൽക്ഷണ നിയന്ത്രണം ഇല്ലാതെയും മസ്തിഷ്കത്തിന് ഒരു ആന്തരിക യാഥാർഥ്യമാതൃക സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും. എന്നാൽ ആ മാതൃകയ്ക്ക് പുറംലോകത്തിന്റെ തിരുത്തൽ ലഭിക്കാത്തതിനാൽ അത് വിചിത്രവും അസ്ഥിരവുമായ രൂപങ്ങൾ കൈക്കൊള്ളുന്നു.
ഇതിൽനിന്ന് ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തെക്കുറിച്ചും ഒരു പുതിയ ധാരണ ലഭിക്കുന്നു. നാം യാഥാർഥ്യത്തെ അനുഭവിക്കുന്നത് അത് പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കിയതിനാലല്ല; നമ്മുടെ ആന്തരിക മാതൃകകൾ നിരന്തരം പുറംലോകത്തിലെ വിവരങ്ങളാൽ തിരുത്തപ്പെടുന്നതിനാലാണ്. ഈ തിരുത്തൽ തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നിടത്തോളം നമ്മുടെ അനുഭവലോകം താരതമ്യേന സ്ഥിരതയുള്ളതായി തോന്നുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ഈ തിരുത്തൽ കുറഞ്ഞതിനാൽ ആന്തരിക മാതൃകകൾ സ്വതന്ത്രമായി മാറുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വിരുദ്ധമല്ല; യാഥാർഥ്യബോധം എങ്ങനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു എന്നതിന്റെ ഒരു പ്രതിലോമ ഉദാഹരണമാണ്.
മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവചനാത്മക പ്രവർത്തനത്തെ ഡയലക്ടിക്കൽമായി നോക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു വിരോധം കാണാം. മസ്തിഷ്കം നിരന്തരം “എന്താണ് സംഭവിക്കാൻ പോകുന്നത്?” എന്ന് പ്രവചിക്കുന്നു; എന്നാൽ യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്നുള്ള പുതിയ വിവരങ്ങൾ ആ പ്രവചനത്തെ നിരന്തരം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അതായത് ബോധം മുൻകൂട്ടിയുള്ള മാതൃകയും പുതിയ അനുഭവവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
ഈ സംഘർഷം ഇല്ലെങ്കിൽ പഠനം ഉണ്ടാകില്ല. ഒരു പ്രവചനം എല്ലായ്പ്പോഴും ശരിയാണെങ്കിൽ പുതിയ അറിവ് ആവശ്യമില്ല. അതുപോലെ എല്ലാ പ്രവചനങ്ങളും നിരന്തരം തെറ്റാണെങ്കിൽ സ്ഥിരമായ ലോകമാതൃക നിർമ്മിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ ബോധത്തിന് ഒരു മധ്യസ്ഥ സമതുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്: മതിയായ സ്ഥിരതയും മതിയായ മാറ്റശേഷിയും.
ഇവിടെയും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പരസ്പരം പൂരകങ്ങളാകുന്നു. മുൻമാതൃകകളുടെ സ്ഥിരത സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്; പുതിയ സംവേദനങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്ന തിരുത്തൽ വിയോജകബലത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. ഇവയുടെ നിരന്തരമായ ഇടപെടലിൽനിന്നാണ് കൂടുതൽ അനുയോജ്യമായ ലോകമാതൃക രൂപപ്പെടുന്നത്.
സ്വപ്നത്തിൽ ബാഹ്യ തിരുത്തൽ കുറയുമ്പോൾ വിയോജകതയുടെ മറ്റൊരു രൂപം പ്രകടമാകുന്നു. ആന്തരിക മാതൃകകൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം പുറത്തുനിന്നുള്ള യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സ്വപ്നത്തിൽ ഒരു അസാധ്യമായ സംഭവവും “സ്വാഭാവികമായി” അനുഭവപ്പെടുന്നത്. സ്വപ്നത്തിന്റെ ആന്തരിക മാതൃകയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പുറംലോകത്തിന്റെ തൽക്ഷണ ഇടപെടൽ അവിടെ ഇല്ല.
ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന സവിശേഷതയാണ് സത്യപരിശോധന. “ഇത് ഞാൻ കാണുന്നതാണോ?”, “ഇത് യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നുണ്ടോ?”, “ഇത് മുമ്പ് സംഭവിച്ച കാര്യമാണോ?”, “ഇത് എന്റെ സങ്കൽപ്പമാണോ?” എന്നിങ്ങനെ ബോധം നിരന്തരം അനുഭവത്തെ പരിശോധിക്കുന്നു. ഇതിന് ഓർമ്മയും സംവേദനങ്ങളും യുക്തിയും സാമൂഹികവിവരങ്ങളും ആവശ്യമാണ്.
സ്വപ്നത്തിൽ ഈ സത്യപരിശോധനയുടെ പ്രവർത്തനം ദുർബലമാകുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സ്വപ്നത്തിൽ അസാധ്യമായ കാര്യങ്ങൾ പോലും സംശയമില്ലാതെ സ്വീകരിക്കുന്നത്. ഒരാൾ ഒരേ സമയം രണ്ട് സ്ഥലങ്ങളിൽ ഉണ്ടായിരിക്കാം; മരിച്ച ഒരാൾ സംസാരിക്കാം; ഒരു വീട് ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് മറ്റൊന്നായി മാറാം. എന്നാൽ സ്വപ്നത്തിനകത്ത് ഈ വിരോധാഭാസങ്ങൾ യാഥാർഥ്യബോധത്തെ തകർക്കണമെന്നില്ല.
ഇവിടെനിന്ന് ഒരു പ്രധാന നിഗമനം ലഭിക്കുന്നു: യാഥാർഥ്യബോധം അനുഭവത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഗുണമല്ല; അത് സത്യപരിശോധന നടത്തുന്ന നാഡീപ്രക്രിയകളുടെ ഫലമാണ്. സ്വപ്നത്തിൽ ആ പ്രക്രിയകൾ മാറുമ്പോൾ അനുഭവത്തിന്റെ “സത്യ” എന്ന ഗുണവും മാറുന്നു.
ഉണർന്നശേഷം സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ച് പറയുമ്പോൾ മറ്റൊരു മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. ദൃശ്യങ്ങളും വികാരങ്ങളും ശരീരാനുഭവങ്ങളും ഭാഷാപരമായ ആശയങ്ങളായി മാറുന്നു. ഈ മാറ്റം സ്വപ്നത്തെ വീണ്ടും ക്രമീകരിക്കുന്നു. “ഞാൻ ഒരു വീട്ടിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു” എന്ന് പറയുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിലെ അനിശ്ചിതമായ സ്ഥലം ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട “വീട്” ആയി മാറുന്നു. “അയാൾ എന്റെ സുഹൃത്തായിരുന്നു” എന്ന് പറയുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിലെ ഒരു സംയോജിത കഥാപാത്രം ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട വ്യക്തിയായി മാറുന്നു.
അതിനാൽ ഭാഷ വെറും ആശയവിനിമയത്തിനുള്ള ഉപകരണമല്ല; അത് യാഥാർഥ്യത്തെ ക്രമീകരിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ ഒരു ഉപകരണവുമാണ്. ഭാഷ അനുഭവത്തെ വർഗ്ഗീകരിക്കുന്നു, അതിരുകൾ നിശ്ചയിക്കുന്നു, പേരിടുന്നു, കാലക്രമത്തിൽ ക്രമപ്പെടുത്തുന്നു. സ്വപ്നത്തിലെ ദ്രവമായ അനുഭവത്തെ ഉണർന്ന ബോധം ഭാഷയിലൂടെ കൂടുതൽ സ്ഥിരമായ രൂപത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു.
ഇതും സംയോജകബലത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്നതല പ്രകടനമായി കാണാം. ഭാഷ അനുഭവത്തിലെ അനിശ്ചിതത്വങ്ങളെ കുറച്ച് അവയെ സാമൂഹികമായി പങ്കിടാവുന്ന രൂപത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. എന്നാൽ ഭാഷ പുതിയ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾക്കും സാധ്യതകൾക്കും വഴിയൊരുക്കുന്നതിനാൽ അതിൽ വിയോജകതയും നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു അനുഭവത്തിന് പുതിയ പേര് നൽകുമ്പോൾ അതിന്റെ പുതിയ അർത്ഥങ്ങളും തുറക്കപ്പെടുന്നു.
സ്വപ്നത്തിലെ പ്രതീകങ്ങളെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ പ്രത്യേക ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്. ഒരു പാമ്പ് സ്വപ്നത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടാൽ അതിന് എല്ലായിടത്തും ഒരേ അർത്ഥമുണ്ടെന്ന് പറയാനാവില്ല. ഒരാൾക്ക് പാമ്പ് ഭയത്തിന്റെ പ്രതീകമായിരിക്കാം; മറ്റൊരാൾക്ക് പ്രകൃതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഓർമ്മയായിരിക്കാം; മറ്റൊരാൾക്ക് ബാല്യകാലാനുഭവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാം. മറ്റൊരാളിൽ അതിന് യാതൊരു പ്രത്യേക വ്യക്തിപരമായ അർത്ഥവുമില്ലാതിരിക്കാം.
അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിലെ പ്രതീകം ഒരു മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച രഹസ്യകോഡ് എന്നതിലുപരി വിവിധ ഓർമ്മകളും വികാരങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഒരു നാഡീ–മാനസിക കൂട്ടിച്ചേരൽ ആയി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം. ഒരു ദൃശ്യം പല ഓർമ്മകളെയും ഒരേസമയം സജീവമാക്കാം. അതിന്റെ അർത്ഥം വ്യക്തിയുടെ അനുഭവചരിത്രത്തിൽനിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സാധ്യതയുടെ ആശയം വീണ്ടും ഉപയോഗിക്കാം. ഒരു പ്രതീകത്തിന് ഒരൊറ്റ അർത്ഥം നിർബന്ധമായും ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്നില്ല; അതിന് നിരവധി സാധ്യതാപരമായ അർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം. വ്യക്തിയുടെ നിലവിലെ വികാരാവസ്ഥയും ഓർമ്മയും സാമൂഹികസന്ദർഭവും അതിൽനിന്ന് ഒരു പ്രത്യേക അർത്ഥം കൂടുതൽ ശക്തമാക്കുന്നു.
മനുഷ്യൻ തന്റെ ജീവിതത്തെ സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു കൂട്ടമായി മാത്രം അനുഭവിക്കുന്നില്ല. അവയെ ഒരു കഥയായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. “എനിക്ക് ഇത് സംഭവിച്ചു, അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇങ്ങനെയായത്” എന്ന രീതിയിൽ വ്യക്തി തന്റെ ഭൂതകാലത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഈ ആത്മകഥ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഘടകമാണ്.
സ്വപ്നം ഈ ആത്മകഥയുടെ ഘടകങ്ങളെ പുനഃസംയോജിപ്പിക്കുന്നു. പഴയ വ്യക്തികൾ, സ്ഥലങ്ങൾ, വിജയങ്ങൾ, പരാജയങ്ങൾ, ബന്ധങ്ങൾ, ഭയങ്ങൾ എന്നിവ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. അതിലൂടെ വ്യക്തിയുടെ ആത്മകഥയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾ തമ്മിൽ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു.
ഇത് വ്യക്തിത്വവികാസത്തിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടതാകാം. കാരണം വ്യക്തി തന്റെ ഭൂതകാലത്തെ എങ്ങനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു എന്നത് അവന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ പെരുമാറ്റത്തെയും ഭാവിയിലേക്കുള്ള പ്രതീക്ഷകളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു പഴയ അനുഭവത്തിന് പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ ആത്മകഥയും മാറുന്നു. സ്വപ്നം ഈ പുനർവ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ ഒരു ആന്തരിക വേദിയായിരിക്കാം.
ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ മനുഷ്യന് കഴിയുന്നത് ഭൂതകാല ഓർമ്മകളെ പുനഃസംയോജിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവുമായി അടുത്ത ബന്ധമുള്ളതാണ്. ഇതാണ് മനുഷ്യന്റെ സങ്കൽപ്പശേഷിയുടെ ഒരു അടിസ്ഥാന ഘടകം. നാം ഇതുവരെ അനുഭവിക്കാത്ത ഒരു സാഹചര്യത്തെ മനസ്സിൽ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ ഭൂതകാലത്തിലെ ഘടകങ്ങൾ പുതിയ ക്രമത്തിൽ ചേർക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.
സ്വപ്നം ഈ കഴിവിന്റെ നിയന്ത്രണം കുറഞ്ഞ രൂപമായി കാണാം. ഭൂതകാലവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും തമ്മിലുള്ള അതിരുകൾ മങ്ങുന്നു. അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തിൽ ഒരാൾ ഇതുവരെ സംഭവിക്കാത്ത ഒരു സംഭവത്തെ അനുഭവിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ ആ അനുഭവം യാഥാർഥ്യത്തിലെ പഴയ അനുഭവങ്ങളുടെ ഘടകങ്ങളിൽനിന്നാണ് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.
ഇവിടെ പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന തത്വം കാണാം: ഭാവിയെ മുൻകൂട്ടി അനുഭവിക്കാനുള്ള കഴിവ് ഭൂതകാലത്തെ പുനഃസംയോജിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവിൽനിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ജീവി ഭാവിയെ കൃത്യമായി പ്രവചിക്കണമെന്നില്ല; എന്നാൽ പല സാധ്യതകളുടെ മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയുന്നു. ഇതാണ് അനുകൂലനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനശക്തി.
ജീവൻ ഒരു നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ട പാതയിലൂടെ മാത്രം സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല. ജനിതക വ്യതിയാനം, പരിസ്ഥിതിമാറ്റം, ആകസ്മിക സംഭവങ്ങൾ, മത്സരങ്ങൾ, സഹകരണം എന്നിവയുടെ ഇടപെടലിലാണ് പരിണാമം നടക്കുന്നത്. അതിനാൽ ജീവിയുടെ നിലനിൽപ്പിന് സ്ഥിരതയും വ്യതിയാനവും രണ്ടും ആവശ്യമാണ്.
മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ തലത്തിലും ഇതേ തത്വം കാണാം. പഠനം പഴയ നാഡീബന്ധങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു; പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ചില ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥിരപ്പെടുന്നു; ചിലത് ഇല്ലാതാകുന്നു. ഇതാണ് നാഡീപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റിയുടെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം. സ്വപ്നവും ഉറക്കവും ഈ പുനഃസംഘടനയുടെ ഒരു ഭാഗമാണ്.
അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തിലെ അസ്ഥിരത ജീവശാസ്ത്രപരമായ അർത്ഥത്തിൽ പൂർണ്ണമായ അരാജകത്വമല്ല. അനുകൂലനത്തിന് ആവശ്യമായ നിയന്ത്രിതമായ അസ്ഥിരതയായി അതിനെ കാണാം. വളരെ കുറച്ച് മാറ്റം പഠനത്തെ തടയും; വളരെ അധികം മാറ്റം സ്ഥിരതയെ തകർക്കും. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് ഈ രണ്ടിനുമിടയിലെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയിലാണ്.
മസ്തിഷ്കം ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനമാണ്. അതിന്റെ പ്രവർത്തനം ഏതെങ്കിലും ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അനവധി നാഡീശൃംഖലകൾ പരസ്പരം ഇടപെടുന്നു. ചില ശൃംഖലകൾ ഒരേസമയം സജീവമാകുന്നു; ചിലത് പരസ്പരം തടയുന്നു; ചിലത് മറ്റുള്ളവയുടെ പ്രവർത്തനം മാറ്റുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്നാണ് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ബോധാനുഭവങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇത്തരം സംവിധാനങ്ങളിൽ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ വലിയ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങൾക്ക് കാരണമാകാം. ഉറക്കത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടത്തിൽനിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് മാറുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ആകെ പ്രവർത്തനരീതി മാറുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി ബോധത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറുന്നു. ഇതാണ് ഘട്ടപരിവർത്തനത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനപരമായ രൂപം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ ഇത് ഒരു പ്രധാന തത്വമായി രൂപപ്പെടുത്താം: അളവിലെ മാറ്റങ്ങൾ ചില പരിധികളിൽ ഗുണപരമായ പുതിയ അവസ്ഥകളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇത് മസ്തിഷ്കത്തിൽ ഒരു ലളിതമായ ഗണിതനിയമമായി പ്രയോഗിക്കാനാവില്ല. ഇത് ഒരു ദാർശനിക പൊതുതത്വമായി മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാവൂ.
ഒരു നാഡീകോശം ബോധമുള്ളതല്ല. ആയിരക്കണക്കിന് നാഡീകോശങ്ങളുടെ ഒരു ചെറിയ കൂട്ടവും ഒരു സമ്പൂർണ്ണ ബോധാനുഭവം നൽകുന്നില്ല. കോടിക്കണക്കിന് നാഡീകോശങ്ങളും അവയുടെ ബന്ധങ്ങളും വൈദ്യുതപ്രവർത്തനങ്ങളും രാസസന്ദേശങ്ങളും ചേർന്നുണ്ടാക്കുന്ന ചലനാത്മക ശൃംഖലയിൽനിന്നാണ് ബോധത്തിന്റെ ഉയർന്നതല ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇത് വെറും “കൂടുതൽ നാഡീകോശങ്ങൾ = കൂടുതൽ ബോധം” എന്ന ലളിതബന്ധമല്ല. പ്രധാനപ്പെട്ടത് ബന്ധങ്ങളുടെ സംഘടനയാണ്. ഒരേ ഘടകങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത രീതിയിൽ ക്രമീകരിക്കുമ്പോൾ വ്യത്യസ്ത ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. അതിനാൽ ബോധത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ നാഡീകോശങ്ങളുടെ എണ്ണത്തെക്കാൾ അവ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക ബന്ധങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.
സ്വപ്നം ഈ ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ഉദാഹരണമാണ്. അതേ മസ്തിഷ്കം തന്നെ ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോൾ ഒരു തരത്തിലുള്ള ബോധം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തിൽ മറ്റൊരു തരത്തിലുള്ള ബോധം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആഴത്തിലുള്ള ഉറക്കത്തിൽ മറ്റൊരു അവസ്ഥയിലേക്ക് മാറുന്നു. ഘടകങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും മാറിയിട്ടില്ല; അവയുടെ സംഘടനയും പരസ്പരപ്രവർത്തനവും മാറിയിരിക്കുന്നു.
ഇവിടെനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ബോധസിദ്ധാന്തത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി രൂപപ്പെടുത്താം. ബോധം അടിസ്ഥാനപദാർത്ഥമല്ല; ഭൗതികമായി സംഘടിതമായ ജീവവ്യവസ്ഥയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല ഗുണമാണ്. എന്നാൽ ഒരിക്കൽ ഉദ്ഭവിച്ചശേഷം അത് നിഷ്ക്രിയമായ ഉപോൽപ്പന്നമായി തുടരുന്നില്ല. ബോധത്തിന്റെ തീരുമാനങ്ങളും പഠനങ്ങളും പ്രവർത്തനങ്ങളും വീണ്ടും മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ നാഡീഘടനകളെ മാറ്റുന്നു.
അതായത് ബന്ധം താഴെനിന്ന് മുകളിലേക്കും മുകളിൽനിന്ന് താഴേക്കും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. നാഡീപ്രവർത്തനം ബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ബോധപൂർവമായ പ്രവർത്തനം നാഡീപ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു. ഇതിനെ ഒരു വൃത്താകാര കാരണബന്ധമായി കാണാം.
ഇവിടെ തന്നെയാണ് ലളിതമായ ജൈവ നിർണ്ണയവാദത്തിന്റെ പരിമിതി പ്രകടമാകുന്നത്. “മസ്തിഷ്കം ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിച്ചതിനാൽ ചിന്ത ഇങ്ങനെ ഉണ്ടായി” എന്ന് പറയുന്നത് ഒരു പരിധിവരെ ശരിയാണ്; എന്നാൽ അതോടെ കഥ അവസാനിക്കുന്നില്ല. വ്യക്തിയുടെ പഠനം, ചിന്ത, പെരുമാറ്റം, സാമൂഹികബന്ധം എന്നിവ വീണ്ടും മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഘടനയെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ മസ്തിഷ്കം ബോധത്തിന്റെ കാരണമത്രമല്ല; ബോധപ്രവർത്തനങ്ങളാൽ നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു സംവിധാനവുമാണ്.
സ്വപ്നത്തിലും ഇതേ വൃത്താകാരത കാണാം. കഴിഞ്ഞ അനുഭവങ്ങൾ സ്വപ്നത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; സ്വപ്നത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ ഉണർന്നശേഷമുള്ള വികാരങ്ങളെയും ഓർമ്മകളെയും സ്വാധീനിച്ചേക്കാം; അവ പിന്നീട് പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ എങ്ങനെ സ്വീകരിക്കുന്നു എന്നതിലും മാറ്റമുണ്ടാക്കാം. അതിനാൽ ഭൂതകാലം → സ്വപ്നം → ഭാവി എന്ന ഏകദിശാ ബന്ധമല്ല ഇവിടെ ഉള്ളത്.
ഇതുവരെ നടത്തിയ വിശകലനം ചുരുക്കുമ്പോൾ, സ്വപ്നം ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട ഉറക്കപ്രതിഭാസമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാണ്. അത് നാഡീരസതന്ത്രം, നാഡീവൈദ്യുത പ്രവർത്തനം, ഓർമ്മ, വികാരം, ശരീരബോധം, പ്രവചനാത്മക പ്രവർത്തനം, വ്യക്തിത്വം, ഭാഷ, പരിണാമം, പഠനം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ സംഗമസ്ഥാനമാണ്. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായ മാർഗം ഒരൊറ്റ സിദ്ധാന്തത്തിലേക്ക് അതിനെ ചുരുക്കുന്നതല്ല; വിവിധ വിശദീകരണതലങ്ങളെ അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽ കാണുകയാണ്.
ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രം സ്വപ്നത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറ വ്യക്തമാക്കുന്നു. പ്രവചനാത്മക മസ്തിഷ്കത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശയങ്ങൾ മസ്തിഷ്കം അനുഭവത്തെ എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കുന്നു എന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു. ഓർമ്മസംസ്കരണ ഗവേഷണം ഉറക്കം പഴയതും പുതിയതുമായ വിവരങ്ങളെ എങ്ങനെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് കാണിക്കുന്നു. വികാരശാസ്ത്രം സ്വപ്നത്തിലെ ഭയവും ആനന്ദവും ദുഃഖവും എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്ന് അന്വേഷിക്കുന്നു. പരിണാമശാസ്ത്രം ഈ കഴിവുകൾ ജീവന്റെ അനുകൂലനവുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാം എന്ന് ചോദിക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവയ്ക്ക് പകരം മറ്റൊരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം നൽകുന്നില്ല. മറിച്ച് ഇവയെ ഒരു പൊതുവായ ചലനാത്മക ദാർശനിക രൂപത്തിൽ കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു. സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സംയോജനവും വിയോജനവും, നിർണ്ണയവും സാധ്യതയും, ഭാഗവും സമഗ്രതയും, ഭൂതകാലവും ഭാവിയും, ബോധവും അബോധവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ ഇടപെടലിൽനിന്നാണ് പുതിയ മാനസിക യാഥാർഥ്യങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഈ നിലയിൽ സ്വപ്നം ഒരു അന്തിമാവസ്ഥയല്ല; ഒരു ഇടനിലയാണ്. പഴയ അനുഭവങ്ങൾ പുതിയ രൂപങ്ങളിലേക്ക് മാറുന്ന ഇടനില. ഓർമ്മയും വികാരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ പുനഃക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്ന ഇടനില. വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ഘടന താൽക്കാലികമായി ദ്രവിക്കുന്ന ഇടനില. സാധ്യതകൾ പരസ്പരം കൂട്ടിച്ചേരുന്ന ഇടനില. ഉണർന്നശേഷം അവയിൽനിന്ന് പുതിയൊരു ബോധക്രമം വീണ്ടും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഇടനില.
അതിനാൽ സ്വപ്നം ബോധത്തിന്റെ വിപരീതമല്ല; ബോധത്തിന്റെ മറ്റൊരു സംഘടനാരൂപമാണ്. സ്വപ്നം യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്നുള്ള രക്ഷപ്പെടലല്ല; മസ്തിഷ്കം യാഥാർഥ്യത്തെ അനുഭവിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന മാതൃകകളുടെ ആന്തരിക പുനഃസംഘടനയാണ്. സ്വപ്നം ഓർമ്മയുടെ പുനരാവർത്തനം മാത്രമല്ല; ഓർമ്മയുടെ പുനർനിർമ്മാണമാണ്. സ്വപ്നം അബോധത്തിന്റെ സംഭരണമല്ല; അബോധപ്രക്രിയകളുടെ ഉദ്ഭവാനുഭവമാണ്. സ്വപ്നം ബോധത്തിന്റെ നാശമല്ല; പുതിയ ബോധസംഘടനയുടെ മുൻഘട്ടമാണ്.
ഇതുതന്നെയാണ് സ്വപ്നത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ കാണുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള പ്രാധാന്യം. നിലനിൽക്കുന്നതെല്ലാം അതിന്റെ ഉള്ളിൽ മാറ്റത്തിന്റെ സാധ്യത വഹിക്കുന്നു; മാറുന്നതെല്ലാം മുൻകാല ഘടനകളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ വഹിക്കുന്നു. ബോധവും ഇതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല. ഓരോ പുതിയ ബോധാവസ്ഥയും മുൻകാല ബോധത്തിന്റെ നിഷേധവും തുടർച്ചയും ഒരേസമയം വഹിക്കുന്നു. സ്വപ്നം ഈ നിഷേധ–തുടർച്ചയുടെ സജീവമായ നാഡീമാനസിക രൂപമാണ്.
സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയ പഠനത്തിൽ ഒരു പ്രധാന പ്രശ്നം സാധാരണ സ്വപ്നാനുഭവവും രോഗാവസ്ഥയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്വപ്നവ്യതിയാനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി നിർവചിക്കുകയാണ്. വിചിത്രമായ സ്വപ്നം എന്നതുകൊണ്ട് അത് രോഗകരമാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. സ്വപ്നത്തിലെ യുക്തിഹീനതയും സംഭവങ്ങളുടെ അസ്ഥിരതയും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ താൽക്കാലിക മാറ്റങ്ങളും സാധാരണ സ്വപ്നത്തിന്റെ തന്നെ ഭാഗങ്ങളാണ്. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിലെ അസാധാരണത മാത്രം രോഗത്തിന്റെ മാനദണ്ഡമാക്കുന്നത് തെറ്റാണ്. പകരം സ്വപ്നം വ്യക്തിയുടെ ഉറക്കത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തെയും പകൽപ്രവർത്തനത്തെയും വികാരനിയന്ത്രണത്തെയും ശരീരാരോഗ്യത്തെയും എത്രമാത്രം ബാധിക്കുന്നു എന്നതാണ് പ്രധാനമായി പരിഗണിക്കേണ്ടത്.
ഇവിടെ ആരോഗ്യവും രോഗവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലും ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ആവശ്യമാണ്. ഒരു നാഡീപ്രക്രിയ “കൂടുതൽ” അല്ലെങ്കിൽ “കുറവ്” എന്ന ഒറ്റ അളവിൽ രോഗകരമാകണമെന്നില്ല. അതിന്റെ സ്ഥാനം മുഴുവൻ സംവിധാനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിൽ എങ്ങനെയാണ് എന്നതാണ് നിർണായകം. ഉറക്കം വളരെ കുറയുന്നത് പ്രശ്നമാകാം; എന്നാൽ ഉറക്കം വളരെ കൂടുതലാകുന്നതും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ മറ്റൊരു പ്രശ്നത്തിന്റെ സൂചനയായേക്കാം. സ്വപ്നങ്ങൾ വളരെ കൂടുതലായി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത് സ്വതന്ത്രമായി രോഗമല്ല; എന്നാൽ ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന ഭീതിസ്വപ്നങ്ങൾ ഉറക്കത്തെ തകർക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവയ്ക്ക് ചികിത്സാപരമായ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു.
അതിനാൽ രോഗത്തെ ഒരു പ്രത്യേക ഘടകത്തിന്റെ സാന്നിധ്യമായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ സമഗ്രസംവിധാനത്തിലെ ബന്ധങ്ങളുടെ അസന്തുലിതാവസ്ഥയായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ പ്രയോജനകരം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സംയോജകബല–വിയോജകബല ചട്ടക്കൂടുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന സമീപനം.
ഭീതിസ്വപ്നം സാധാരണ സ്വപ്നത്തേക്കാൾ വ്യത്യസ്തമായി വ്യക്തിയെ ഉണർത്തുകയും ഉണർന്നശേഷവും ശക്തമായ ഭയം, ഉത്കണ്ഠ, ശരീരപ്രതികരണം എന്നിവ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യാം. പ്രത്യേകിച്ച് ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന ഭീതിസ്വപ്നങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ ഉറക്കത്തെ തകർക്കുകയും പകൽ സമയത്തെ പ്രവർത്തനക്ഷമതയെ ബാധിക്കുകയും ചെയ്യാം.
ഭയത്തിന്റെ നാഡീശാസ്ത്രത്തിൽ അമിഗ്ഡലയ്ക്ക് പ്രധാനപ്പെട്ട പങ്കുണ്ട്. ഭീഷണിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിവരങ്ങളെ അതിവേഗം തിരിച്ചറിയുകയും ശരീരപ്രതികരണങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംവിധാനങ്ങളുമായി അത് ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതേസമയം മുൻമസ്തിഷ്കഭാഗങ്ങളിലെ ചില ശൃംഖലകൾ സാഹചര്യത്തെ വിലയിരുത്താനും പ്രതികരണത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനും സഹായിക്കുന്നു. ഉറക്കത്തിലെ ഈ സംവിധാനങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനരീതിയിൽ വരുന്ന വ്യത്യാസങ്ങൾ സ്വപ്നത്തിലെ വികാരതീവ്രതയെ സ്വാധീനിക്കാം.
ഡയലക്ടിക്കൽമായി നോക്കുമ്പോൾ ഭീതിസ്വപ്നം ഭയത്തിന്റെ സംയോജനവും അതിന്റെ വിഘടനവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമായി കാണാം. ഒരു ഭീഷണിയുടെ ഓർമ്മ വളരെ ശക്തമായി സ്ഥിരപ്പെടുമ്പോൾ സംയോജകബലം അതിനെ നിലനിർത്തുന്നു. എന്നാൽ ആ ഓർമ്മ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് അതിന്റെ ഭയതീവ്രത കുറയ്ക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ പുനഃസംഘടന അപര്യാപ്തമായാൽ പഴയ ഭീഷണി പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ വീണ്ടും സജീവമാകാം. അതിനാൽ ചില ഭീതിസ്വപ്നങ്ങൾ മസ്തിഷ്കം “ഭയം പരിശീലിക്കുന്നു” എന്നതിനേക്കാൾ ഭയത്തിന്റെ ഓർമ്മയെ പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ നടത്തുന്ന അപൂർണ്ണമായ ശ്രമം ആയിരിക്കാം.
മാനസികാഘാതത്തിന് ശേഷം സ്വപ്നങ്ങളിൽ സംഭവത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ ആവർത്തിച്ചു പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് ഏറെ ശ്രദ്ധേയമാണ്. എന്നാൽ ഇത് എല്ലായ്പ്പോഴും അക്ഷരാർത്ഥത്തിലുള്ള പുനരാവർത്തനം ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. ചിലപ്പോൾ സംഭവവുമായി നേരിട്ട് സാമ്യമില്ലാത്ത ഒരു കഥയായിരിക്കും സ്വപ്നം, പക്ഷേ അതേ വികാരഘടന—ഭയം, നിയന്ത്രണമില്ലായ്മ, രക്ഷപ്പെടാനാകാത്ത അവസ്ഥ, പിന്തുടരപ്പെടൽ—അവിടെ നിലനിൽക്കും.
ഇത് ഓർമ്മയിൽ “സംഭവം” എന്ന ഘടകവും “വികാരപരമായ അർത്ഥം” എന്ന ഘടകവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വ്യക്തമാക്കുന്നു. സ്വപ്നം സംഭവത്തിന്റെ ദൃശ്യരൂപം പുനരാവർത്തിക്കാതെ അതിന്റെ വികാരഘടന പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചേക്കാം. അതുകൊണ്ട് മാനസികാഘാതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്വപ്നത്തെ വെറും ഓർമ്മയുടെ പകർപ്പ് എന്നു കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്.
ഇവിടെ ചികിത്സയുടെ ഒരു പ്രധാന സാധ്യതയും കാണാം. അനുഭവത്തെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല ലക്ഷ്യം; അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അമിതമായ വികാരബന്ധം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഭൂതകാലസംഭവം മാറില്ല, എന്നാൽ ആ സംഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ പ്രതികരണം മാറാം. ഇതാണ് ഓർമ്മയുടെ പുനഃസംഘടനയുടെ ചികിത്സാപരമായ പ്രാധാന്യം.
ഓർമ്മയെ ഒരു അലമാരയിൽ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന രേഖയായി കാണുന്നത് തെറ്റിദ്ധാരണയാണ്. ഒരു ഓർമ്മ വീണ്ടും സജീവമാകുമ്പോൾ അത് ഒരു പരിധിവരെ മാറ്റത്തിന് വിധേയമാകാം; പിന്നീട് വീണ്ടും സ്ഥിരപ്പെടാം. ഇതിലൂടെ ഓർമ്മയുടെ സ്ഥിരതയും അതിന്റെ മാറ്റശേഷിയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നു.
ഒരു പഴയ ഓർമ്മയെ പുതിയ സുരക്ഷിതമായ അനുഭവവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ആ ഓർമ്മയുടെ വികാരപരമായ അർത്ഥം മാറാം. ഉദാഹരണത്തിന് ഒരിക്കൽ ഭയമുണ്ടാക്കിയ സാഹചര്യവുമായി പിന്നീട് സുരക്ഷിതമായ അനുഭവങ്ങൾ ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ, പഴയ ഓർമ്മയുടെ ഭയതീവ്രത കുറയാം. ഇവിടെ പഴയ ഓർമ്മ നശിക്കുന്നില്ല; അതിനോടുള്ള പുതിയ ബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു.
ഇതിനെ സംയോജകബലത്തിന്റെ പുനർസംഘടനയായി കാണാം. പഴയ ഘടനയുടെ ചില ഭാഗങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; പുതിയ അനുഭവം അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. അങ്ങനെ വ്യക്തിയുടെ ഭൂതകാലം നിലനിൽക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ അർത്ഥം മാറുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മാനസിക വളർച്ചയുടെ ഒരു പ്രധാന രൂപം ഇതുതന്നെയാണ്.
ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രതിരോധശേഷി എന്നത് ഒരു സംവിധാനത്തിന് എല്ലാ മാറ്റങ്ങളെയും തടയാനുള്ള കഴിവല്ല. മറിച്ച് വ്യതിയാനങ്ങളെ നേരിട്ട ശേഷവും സ്വന്തം പ്രവർത്തനപരമായ സമഗ്രത വീണ്ടെടുക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. മസ്തിഷ്കത്തിലും സമാനമായ ഒരു തത്വം കാണാം. സമ്മർദ്ദം, നഷ്ടം, ഭയം, സാമൂഹികസംഘർഷം തുടങ്ങിയ അനുഭവങ്ങൾ ബോധത്തിൽ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ പിന്നീട് അവയെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച് പുതിയ സമതുലിതാവസ്ഥ കൈവരിക്കാനുള്ള കഴിവാണ് മാനസിക പ്രതിരോധശേഷിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
സ്വപ്നം ഈ പുനഃസംഘടനയിൽ ഒരു പങ്ക് വഹിച്ചേക്കാം. ഉറക്കത്തിൽ വികാരപരമായ ഓർമ്മകൾ പുനഃസജീവമാകുകയും അവ പുതിയ പശ്ചാത്തലങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അനുഭവത്തിന്റെ വികാരഭാരം മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. എന്നാൽ എല്ലാ സ്വപ്നങ്ങളും ചികിത്സാപരമായി ഗുണകരമാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. ചിലപ്പോൾ സ്വപ്നങ്ങൾ തന്നെ ഉറക്കത്തെ തകർക്കുകയും ഭയം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും.
അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം അതിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിൽ മാത്രം അല്ല; മുഴുവൻ ഉറക്ക–വികാര–ഓർമ്മ സംവിധാനത്തിൽ അത് ഉണ്ടാക്കുന്ന ഫലത്തിലാണ്. ഒരേ തരത്തിലുള്ള സ്വപ്നം ഒരാളിൽ അനുകൂലമായ പുനഃസംഘടനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാം; മറ്റൊരാളിൽ ഉറക്കവ്യതിയാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാം.
ഉറക്കത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക ഗവേഷണങ്ങൾ മസ്തിഷ്കത്തിലെ ഉപാപചയമാലിന്യങ്ങളുടെ നീക്കം, നാഡീബന്ധങ്ങളുടെ പുനഃക്രമീകരണം, ഓർമ്മസംസ്കരണം, ഊർജവിനിയോഗം എന്നിവയുമായി ഉറക്കത്തിന് ബന്ധമുണ്ടെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഉറക്കത്തെ വെറും “വിശ്രമം” എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നത് അതിന്റെ സങ്കീർണ്ണത കുറച്ചുകാണുന്നതാണ്.
ഉറക്കത്തിനിടെ മസ്തിഷ്കം പ്രവർത്തനം നിർത്തുന്നില്ല; പകരം പ്രവർത്തനത്തിന്റെ സ്വഭാവം മാറുന്നു. ചില ശൃംഖലകൾ കൂടുതൽ സജീവമാകുന്നു, ചിലത് കുറയുന്നു, നാഡീരസങ്ങളുടെ സമതുലിതാവസ്ഥ മാറുന്നു. അതിനാൽ ഉറക്കം ഒരു നിഷ്ക്രിയാവസ്ഥയല്ല; സജീവമായ പുനഃസംഘടനാവസ്ഥയാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് സ്വപ്നത്തെ കാണേണ്ടത്. സ്വപ്നം ഉറക്കത്തിന്റെ മുഴുവൻ പ്രവർത്തനത്തോട് തുല്യമല്ല. സ്വപ്നമില്ലാത്തതായി ഓർമ്മപ്പെടുന്ന ഉറക്കഘട്ടങ്ങളിലും മസ്തിഷ്കത്തിൽ നിർണായകമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്നു. അതിനാൽ ഉറക്കത്തിന്റെ എല്ലാ ഗുണഫലങ്ങളും സ്വപ്നത്തിന്റേതാണെന്ന് പറയുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയല്ല. മറിച്ച് സ്വപ്നം ഉറക്കത്തിനിടയിലെ ചില പ്രത്യേക നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ബോധാനുഭവരൂപമാണ്.
നാഡീപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി എന്നത് അനുഭവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നാഡീശൃംഖലകൾ മാറാനുള്ള കഴിവാണ്. പഠനം, പരിശീലനം, പരിസ്ഥിതി, വികാരം, രോഗം, പരിക്ക് എന്നിവയെല്ലാം നാഡീബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. ഈ മാറ്റം മനുഷ്യന്റെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ തുടരുന്നു.
സ്വപ്നം ഈ പ്ലാസ്റ്റിസിറ്റിയുടെ നേരിട്ടുള്ള കാരണമാണെന്ന് പറയാനാവില്ലെങ്കിലും, ഉറക്കവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങൾ പഠനത്തിനും ഓർമ്മയ്ക്കും ആവശ്യമായ ശൃംഖലാപരമായ മാറ്റങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കാം. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തെ നാഡീപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റിയുടെ ഒരു അനുഭവപരമായ പ്രകടനമായി കാണുന്നത് കൂടുതൽ യുക്തിസഹമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു തത്വത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു: സ്ഥിരത തന്നെ മാറ്റത്തിന്റെ അടിത്തറയാകുന്നു. ഒരു ഓർമ്മ സ്ഥിരപ്പെടുമ്പോഴാണ് അതിനെ പിന്നീട് പരിഷ്കരിക്കാൻ കഴിയുന്നത്. ഒരു നാഡീശൃംഖല രൂപപ്പെട്ടാലാണ് പുതിയ അനുഭവം അതിനെ മാറ്റാൻ കഴിയുന്നത്. അതിനാൽ സ്ഥിരതയും പ്ലാസ്റ്റിസിറ്റിയും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളാണെങ്കിലും ഒന്നില്ലാതെ മറ്റൊന്ന് പൂർണ്ണമാകുന്നില്ല.
പഠനം വെറും പുതിയ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നതല്ല. പുതിയ വിവരങ്ങളെ നിലവിലുള്ള അറിവിന്റെ ഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയും ആവശ്യമെങ്കിൽ ആ ഘടന തന്നെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് പഠനം. അതുകൊണ്ട് പഠനം ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്.
ഉറക്കത്തിനു ശേഷം ചില പഠനപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഓർമ്മശക്തി മെച്ചപ്പെടുന്നത് ഉറക്കത്തിന്റെ പഠനസംസ്കരണത്തിലുള്ള പങ്കിനെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം വേണം: ഉറക്കത്തിന് പഠനത്തിലും ഓർമ്മയിലും പങ്കുണ്ടെന്നത് സ്വപ്നത്തിലെ ഓരോ ദൃശ്യവും പഠിച്ച വിവരത്തെ നേരിട്ട് സംസ്കരിക്കുന്നു എന്നർത്ഥമല്ല. സ്വപ്നം ഉറക്കത്തിലെ വിപുലമായ നാഡീപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രമാണ്.
ഇത് ശാസ്ത്രീയമായ കൃത്യതയ്ക്കായി നിർബന്ധമായും ഓർക്കേണ്ടതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഉപയോഗിച്ച് സ്വപ്നത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വികസിപ്പിക്കുമ്പോഴും പരീക്ഷണങ്ങളിൽനിന്ന് തെളിയിച്ച കാര്യങ്ങളും ദാർശനികമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളും തമ്മിൽ വ്യക്തമായ അതിർത്തി വേണം.
ഇവിടെയാണ് ഈ മുഴുവൻ സമീപനത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രത ആവശ്യമായി വരുന്നത്. സ്വപ്നത്തെ “ക്വാണ്ടം അതിസമയോജനം”, “തരംഗപ്രവർത്തനത്തിന്റെ തകർച്ച”, “ക്വാണ്ടം കുടുക്കൽ” തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിലൂടെ വിവരിക്കുമ്പോൾ അവയെ യഥാർത്ഥ ഭൗതിക ക്വാണ്ടം പ്രക്രിയകളായി വ്യാഖ്യാനിക്കരുത്. മസ്തിഷ്കത്തിലെ സാധാരണ സ്വപ്നാനുഭവം യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം കണികകളുടെ അതിസമയോജനമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകളില്ല.
അതേസമയം ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തിൽനിന്ന് പ്രചോദനം നേടിയ ചില ആശയങ്ങൾ സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങളുടെ ദാർശനിക വിശകലനത്തിൽ ഉപമാപരമായി ഉപയോഗിക്കാം. സാധ്യതയും നിർദ്ദിഷ്ടതയും, അസ്ഥിരതയും സ്ഥിരതയും, ഘട്ടപരിവർത്തനവും, പരസ്പരബന്ധിതതയും തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ സഹായകരമായേക്കാം. എന്നാൽ ഒരു ഉപമയെ ശാസ്ത്രീയ കാരണവ്യാഖ്യാനമായി ഉയർത്തിക്കാട്ടാൻ തെളിവ് ആവശ്യമാണ്.
ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിശ്വാസ്യതയ്ക്കുതന്നെ അനിവാര്യമായ ജാഗ്രതയാണ്. യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെയും ഡയലക്ടിക്കൽ ദാർശനികതയെയും കൃത്യമായി വേർതിരിച്ചുകൊണ്ട് അവയുടെ ഇടയിൽ ആശയപരമായ സംഭാഷണം സ്ഥാപിക്കുമ്പോഴാണ് ഈ സമീപനം ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ ഒരു പുതിയ ഭൗതികശാസ്ത്രനിയമമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നതിനു പകരം, ഭൗതികലോകത്തിലെ ചലനം, വിരോധം, സാധ്യത, ഉദ്ഭവം, പരസ്പരബന്ധം എന്നിവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി സങ്കീർണ്ണ ജീവവ്യവസ്ഥകളെ വിശകലനം ചെയ്യുന്ന ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം.
ഈ സമീപനത്തിൽ “ക്വാണ്ടം” എന്നത് സൂക്ഷ്മലോകത്തിന്റെ ഭൗതിക നിയമങ്ങൾ മസ്തിഷ്കത്തിലേക്ക് നേരിട്ട് മാറ്റിവയ്ക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച് യാഥാർഥ്യം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ലെന്നും, പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെയും സാധ്യതകളുടെയും തുടർച്ചയായ പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും സമഗ്രതയാണെന്നും ഊന്നിപ്പറയുകയാണ്. “ഡയലക്ടിക്സ്” ഈ പരിവർത്തനത്തിന്റെ ചലനത്തെ വിരുദ്ധപ്രവണതകളുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മാർഗമാണ്.
ഇങ്ങനെ നിർവചിച്ചാൽ സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സമീപനം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു. സ്വപ്നം ഒരു നാഡീരസപരമായ സംഭവം മാത്രമല്ല; നാഡീരസപരമായ പ്രക്രിയകളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു മാനസികാവസ്ഥയാണ്. അതിനെ വീണ്ടും ഓർമ്മ, വികാരം, ശരീരാവസ്ഥ, വ്യക്തിത്വം, പരിസ്ഥിതി എന്നിവ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ കാരണബന്ധം താഴെനിന്ന് മുകളിലേക്കും മുകളിൽനിന്ന് താഴേക്കും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീരസപ്രവർത്തനം സ്വപ്നത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. എന്നാൽ സ്വപ്നാനുഭവം വ്യക്തിയുടെ ഉണർന്നിരിക്കുന്ന വികാരങ്ങളെയും ചിന്തകളെയും മാറ്റിയേക്കാം. അവ വീണ്ടും ഭാവിയിലെ മസ്തിഷ്കപ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കും. അതിനാൽ കാരണബന്ധം ഒരൊറ്റ ദിശയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതല്ല.
ഇത് ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസങ്ങളുടെ പൊതുവായ സവിശേഷതയാണ്. ഒരു ഉയർന്നതല ഗുണം താഴ്ന്നതല ഘടകങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംഘടന താഴ്ന്നതല ഘടകങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പുതിയ നിയന്ത്രണരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ബോധവും ഇതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല. നാഡീപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ബോധപൂർവമായ പഠനവും പരിശീലനവും പെരുമാറ്റവും നാഡീശൃംഖലകളെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ മസ്തിഷ്കവും ബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം “കാരണം–ഫലം” എന്ന ലളിതരേഖയല്ല; പരസ്പരം മാറ്റുന്ന കാരണബന്ധങ്ങളുടെ വൃത്താകാര ശൃംഖലയാണ്.
ഈ സമീപനം ഭാവിയിൽ സ്വപ്നപഠനത്തിനും മാനസികചികിത്സയ്ക്കും ചില ആശയപരമായ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. സ്വപ്നത്തെ ഒരു മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന സന്ദേശമായി മാത്രം കാണാതെ, ഓർമ്മയും വികാരവും എങ്ങനെ പരസ്പരം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ സൂചനയായി കാണാം. ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന ഭീതിസ്വപ്നങ്ങളിൽ ഏത് വികാരഘടനയാണ് സ്ഥിരമായി സജീവമാകുന്നത് എന്ന് പരിശോധിക്കാം. സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യക്തിയുടെ വ്യാഖ്യാനം തന്നെ പിന്നീട് ആ ഓർമ്മയുടെ അർത്ഥത്തെ എങ്ങനെ മാറ്റുന്നു എന്നും പരിശോധിക്കാം.
ഇവിടെ ചികിത്സയുടെ ലക്ഷ്യം സ്വപ്നത്തെ “വ്യാഖ്യാനിച്ച് രഹസ്യം കണ്ടെത്തുക” എന്നതല്ല. മറിച്ച് വ്യക്തി അനുഭവിക്കുന്ന ഭയം, ഓർമ്മ, ശരീരപ്രതികരണം, ഇപ്പോഴത്തെ ജീവിതസാഹചര്യം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കുക എന്നതാണ്. ഇതിന് തെളിവ് അധിഷ്ഠിതമായ ഉറക്കചികിത്സ, മാനസികചികിത്സ, ഭീതിസ്വപ്നങ്ങൾക്കായുള്ള പ്രത്യേക ഇടപെടലുകൾ തുടങ്ങിയ രീതികൾക്ക് പ്രാധാന്യമുണ്ട്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ ചികിത്സ എന്നത് “രോഗത്തെ ഇല്ലാതാക്കൽ” എന്നതിലുപരി അസന്തുലിതമായ ഒരു നാഡീ–മാനസിക സംവിധാനത്തെ പുതിയ പ്രവർത്തനപരമായ സമതുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് പുനഃസംഘടിപ്പിക്കൽ എന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഈ സമീപനം രോഗിയെ ഒരു തകരാറായ യന്ത്രമായി കാണുന്നതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. രോഗം പോലും ഒരു ചലനാത്മക സംവിധാനത്തിലെ ബന്ധവ്യതിയാനമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു.
ഇവിടെ സ്വപ്നത്തെ ആരോഗ്യത്തിന്റെ ഒറ്റപ്പെട്ട സൂചികയായി ഉപയോഗിക്കരുതെന്നതും വ്യക്തമാക്കണം. സ്വപ്നങ്ങളുടെ എണ്ണം, ദൈർഘ്യം, ഉള്ളടക്കം എന്നിവ മാത്രം നോക്കി ഒരാളുടെ ആരോഗ്യനില നിർണ്ണയിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ഉറക്കത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം, ഉറക്കഘട്ടങ്ങളുടെ ക്രമം, പകൽ സമയത്തെ ജാഗ്രത, വികാരനിയന്ത്രണം, ഓർമ്മശക്തി, ശരീരാരോഗ്യം എന്നിവയുമായി സ്വപ്നാനുഭവങ്ങളെ ബന്ധപ്പെടുത്തി പഠിക്കുന്നത് കൂടുതൽ അർത്ഥവത്തായിരിക്കും.
അങ്ങനെ സ്വപ്നം ആരോഗ്യത്തിന്റെ ഒരു ഒറ്റ “കാരണം” അല്ല; ആരോഗ്യത്തിന്റെ സമഗ്ര നാഡീ–ശാരീരിക സമവാക്യത്തിലെ ഒരു ഘടകമാണ്. ഉറക്കം, മസ്തിഷ്കം, ഹോർമോൺ വ്യവസ്ഥ, പ്രതിരോധവ്യവസ്ഥ, വികാരം, സാമൂഹികപരിസരം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പരിഗണിക്കാതെ സ്വപ്നത്തെ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല.
ഈ മുഴുവൻ ചർച്ചയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബോധത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു വിപുലമായ സിദ്ധാന്തരൂപം നിർദ്ദേശിക്കാം. ബോധം ഒരു ഒറ്റ ഘടകത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒന്നല്ല. അത് അനവധി തലങ്ങളിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. നാഡീരസതലം, വൈദ്യുതപ്രവർത്തനതലം, നാഡീശൃംഖലാതലം, ശരീരതലം, ഓർമ്മതലം, വികാരതലം, വ്യക്തിത്വതലം, സാമൂഹികതലം എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഈ തലങ്ങളിൽ ഓരോന്നിനും സ്വന്തം നിയമങ്ങളുണ്ട്; എന്നാൽ അവ പൂർണ്ണമായും സ്വതന്ത്രമല്ല. താഴ്ന്നതലത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ ഉയർന്നതലത്തിലെ അനുഭവങ്ങളെ മാറ്റുന്നു; ഉയർന്നതലത്തിലെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ താഴ്ന്നതലത്തിലെ സംഘടനയെ തിരിച്ചും മാറ്റുന്നു. ഇതാണ് ഉദ്ഭവവും തിരിച്ചുപ്രഭാവവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം.
സ്വപ്നം ഈ ബഹുതല ബോധസംവിധാനത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക അവസ്ഥയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സ്വപ്നത്തെ പഠിക്കുമ്പോൾ നാഡീരസതന്ത്രം മാത്രം മതിയാകുന്നില്ല; മനഃശാസ്ത്രം മാത്രം മതിയാകുന്നില്ല; തത്ത്വചിന്ത മാത്രം മതിയാകുന്നില്ല. ഈ തലങ്ങളെ അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽ പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
അവസാനം, സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണത്തിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പാഠം ഇതാണ്: ബോധം ഒരു പൂർത്തിയായ ഉൽപ്പന്നമല്ല; നിരന്തരം നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്. ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും മസ്തിഷ്കം വിവരങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ഓർമ്മകളെ മാറ്റുകയും വികാരങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ഭാവിസാധ്യതകളുടെ മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
സ്വപ്നം ഈ നിരന്തരനിർമ്മാണത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ജനാലയാണ്. അവിടെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ബാഹ്യനിയന്ത്രണം കുറയുമ്പോൾ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ആന്തരിക സൃഷ്ടിപരമായ ചലനം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നു. ഓർമ്മകൾ പിരിയുകയും വീണ്ടും ചേരുകയും ചെയ്യുന്നു. വികാരങ്ങൾ പുതിയ രൂപങ്ങൾ കൈക്കൊള്ളുന്നു. വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ അതിരുകൾ മങ്ങുകയും വീണ്ടും ഏകീകരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭൂതകാലം ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളുമായി കലരുന്നു. ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിന്റെ ശാസ്ത്രം ഒടുവിൽ ബോധത്തിന്റെ ശാസ്ത്രത്തിലേക്കും, ബോധത്തിന്റെ ശാസ്ത്രം ജീവന്റെ സ്വയംസംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ചലനത്തെ ഒരു ഏകീകൃത ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ കാണാനുള്ള ശ്രമമാണ്. എന്നാൽ അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ ശക്തി നിലനിർത്തണമെങ്കിൽ യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും ദാർശനിക ഉപമയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം കർശനമായി സംരക്ഷിക്കണം.
ഈ ജാഗ്രതയോടുകൂടിയ സമീപനത്തിൽ സ്വപ്നം ഒരു രഹസ്യലോകമല്ല. അത് ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയുടെ ദൃശ്യമായ ഒരു പ്രതിഫലനമാണ്. സ്ഥിരതയിൽനിന്ന് അസ്ഥിരതയിലേക്കും, അസ്ഥിരതയിൽനിന്ന് പുതിയ സ്ഥിരതയിലേക്കും, ഓർമ്മയിൽനിന്ന് സാധ്യതയിലേക്കും, സാധ്യതയിൽനിന്ന് പുതിയ അനുഭവത്തിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു നിരന്തര ചലനം.
അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നം മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ രാത്രികാല പ്രതിഭാസമെന്ന പരിധിയിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അത് മനുഷ്യൻ എന്ന ജീവി സ്വയം എങ്ങനെ നിലനിർത്തുന്നു, എങ്ങനെ മാറുന്നു, എങ്ങനെ പഠിക്കുന്നു, എങ്ങനെ ഓർമ്മിക്കുന്നു, എങ്ങനെ ഭയത്തെ അതിജീവിക്കുന്നു, എങ്ങനെ ഭാവിയെ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു, എങ്ങനെ ഓരോ ദിവസവും ഒരു പുതിയ “ഞാൻ” ആയി പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന വലിയ ജീവശാസ്ത്ര–ദാർശനിക ചോദ്യത്തിന്റെ ഒരു സൂക്ഷ്മ മാതൃകയാണ്.
ജീവിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന രഹസ്യം ഒരുപക്ഷേ മാറ്റത്തെ ഒഴിവാക്കുന്നതിലല്ല; മാറ്റത്തെ ഉൾക്കൊണ്ട് സ്വന്തം തുടർച്ച പുനർനിർമ്മിക്കുന്നതിലാണ്. സ്വപ്നം ആ രഹസ്യത്തിന്റെ ബോധതലത്തിലുള്ള ഒരു രാത്രികാല രൂപമാണ്.
സ്വപ്നത്തെ മസ്തിഷ്കത്തിനകത്തെ ഒരു സ്വകാര്യ സംഭവമായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ ഒരു പ്രധാന തലത്തെ അവഗണിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കം പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർപെട്ടതല്ലാത്തതുപോലെ മനുഷ്യന്റെ ബോധവും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ടതല്ല. ഭാഷ, ബന്ധങ്ങൾ, തൊഴിൽ, സാമൂഹികനിയമങ്ങൾ, സംസ്കാരം, ചരിത്രം, വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ മനുഷ്യന്റെ നാഡീശൃംഖലകൾ നിരന്തരം രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യജീവിതത്തോടൊപ്പം സാമൂഹികലോകത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്.
ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഭയം പോലും പൂർണ്ണമായും ജൈവപരമായ ഒന്നല്ല. ഉയരത്തിൽനിന്ന് വീഴുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയത്തിന് ജൈവപരമായ അടിത്തറയുണ്ടാകാം; എന്നാൽ ജോലി നഷ്ടപ്പെടുമോ, സാമൂഹികമായി അപമാനിക്കപ്പെടുമോ, സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ നഷ്ടപ്പെടുമോ, പ്രിയപ്പെട്ട ഒരാളെ നഷ്ടപ്പെടുമോ തുടങ്ങിയ ഭയങ്ങൾ സാമൂഹികജീവിതത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണ ഘടനകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ഇവ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കം സ്വകാര്യ ഓർമ്മകളെയും സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യങ്ങളെയും ഒരേ അനുഭവമേഖലയിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു.
ഇതിലൂടെ വ്യക്തിബോധവും സാമൂഹികബോധവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാകുന്നു. വ്യക്തി സമൂഹത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗമാണ്; എന്നാൽ സമൂഹത്തെ മാറ്റുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ വാഹകനുമാണ്. അതിനാൽ ബോധം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ നിഷ്ക്രിയ പ്രതിഫലനം മാത്രമല്ല. സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യം വ്യക്തിയുടെ നാഡീ–മാനസിക ഘടനയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; ആ വ്യക്തിയുടെ ചിന്തയും പ്രവർത്തനവും വീണ്ടും സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തെ മാറ്റുന്നു. ഇതാണ് സാമൂഹികതലത്തിലെ ഡയലക്ടിക്കൽ കാരണബന്ധം.
സ്വപ്നം പ്രധാനമായും വ്യക്തിപരമായ അനുഭവമാണെങ്കിലും അതിനെ മറ്റൊരാളുമായി പങ്കിടാൻ ഭാഷ ആവശ്യമാണ്. ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് സ്വകാര്യമായ അനുഭവം സാമൂഹിക അർത്ഥത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നത്. സ്വപ്നത്തിലെ ദൃശ്യങ്ങൾ വ്യക്തിപരമായിരുന്നാലും “വീട്”, “അമ്മ”, “മരണം”, “യാത്ര”, “അപകടം”, “വിജയം” തുടങ്ങിയ വാക്കുകൾ സാമൂഹികമായി രൂപപ്പെട്ട അർത്ഥഘടനകളാണ്.
അതിനാൽ സ്വപ്നത്തെ ഓർമ്മയിൽനിന്ന് ഭാഷയിലേക്ക് മാറ്റുമ്പോൾ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവം സാമൂഹികമായി പങ്കിടാവുന്ന രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. എന്നാൽ ഈ പരിവർത്തനത്തിൽ അനുഭവം മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭാഷ അനുഭവത്തിന് അതിരുകൾ നൽകുന്നു, പേരിടുന്നു, കാലക്രമം നൽകുന്നു, കാരണം കണ്ടെത്തുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിന്റെ ഭാഷാപരമായ വിവരണം അതിന്റെ പൂർണ്ണമായ പകർപ്പല്ല; അനുഭവത്തിന്റെ ഒരു പുനർനിർമ്മാണമാണ്.
ഇവിടെ വീണ്ടും സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഭാഷ അനുഭവത്തെ ക്രമപ്പെടുത്തുകയും സാമൂഹികമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതേ സമയം പുതിയ വാക്കുകളും ഉപമകളും ആശയങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലൂടെ അനുഭവത്തിന് പുതിയ അർത്ഥങ്ങൾ നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഭാഷ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും ഒരുമിച്ച് വഹിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക നാഡീ–സാംസ്കാരിക സംവിധാനമാണ്.
മനുഷ്യന്റെ “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവം ജനനത്തോടെ പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന ഒന്നല്ല. ശിശുവിന്റെ ശരീരബോധം, മറ്റുള്ളവരോടുള്ള ബന്ധം, ഭാഷാപഠനം, അനുകരണം, സാമൂഹികപ്രതികരണം, ഓർമ്മയുടെ വികസനം എന്നിവയുടെ ദീർഘകാല ഇടപെടലിലാണ് സ്വബോധം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ വ്യക്തിത്വം ജൈവവും സാമൂഹികവും ഒരേസമയം ആയ ഒരു ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസമാണ്.
സ്വപ്നത്തിൽ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ചില സാമൂഹിക ഘടനകൾ താൽക്കാലികമായി ശൈഥില്യമാകാം. എന്നാൽ അവ പൂർണ്ണമായി അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല. സ്വപ്നത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും സാമൂഹികാനുഭവങ്ങളിൽനിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. ഒരാൾ സ്വപ്നത്തിൽ സ്വന്തം ജീവിതത്തിലെ ഒരു വ്യക്തിയെ കാണുമ്പോൾ ആ വ്യക്തി യഥാർത്ഥ വ്യക്തിയുടെ പൂർണ്ണ പകർപ്പായിരിക്കണമെന്നില്ല; അദ്ദേഹവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഓർമ്മകൾ, വികാരങ്ങൾ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, പ്രതീക്ഷകൾ എന്നിവയുടെ സംയോജിതരൂപമായിരിക്കാം.
അതിനാൽ സ്വപ്നം വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ സാമൂഹിക നിർമ്മാണത്തെയും അതിന്റെ താൽക്കാലിക പുനർസംഘടനയെയും ഒരുമിച്ച് കാണിക്കുന്നു.
മനുഷ്യജീവിതം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതാണ്. ഒരേ വ്യക്തിയെ നാം ഒരേസമയം സ്നേഹിക്കുകയും കോപിക്കുകയും ചെയ്യാം. ഒരു തീരുമാനത്തെക്കുറിച്ച് ആഗ്രഹിക്കുകയും അതിനെക്കുറിച്ച് ഭയപ്പെടുകയും ചെയ്യാം. വിജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടൊപ്പം പരാജയപ്പെടുമോ എന്ന ഭയം നിലനിൽക്കാം. ഭൂതകാലത്തെ സംരക്ഷിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടൊപ്പം മാറ്റത്തിനുള്ള ആഗ്രഹവും ഉണ്ടാകാം.
ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിൽ യുക്തിയും സാമൂഹികനിയമങ്ങളും ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഒരു പരിധിവരെ ക്രമപ്പെടുത്തുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ഈ നിയന്ത്രണങ്ങൾ ശൈഥില്യമാകുമ്പോൾ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ വികാരങ്ങളും ഓർമ്മകളും ഒരേ ദൃശ്യത്തിൽ ഒന്നിച്ചുവരാം. അതുകൊണ്ടാണ് സ്വപ്നത്തിൽ ഒരേ വ്യക്തി ഒരേസമയം പ്രിയപ്പെട്ടവനും ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനുമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്; ഒരേ സ്ഥലം സുരക്ഷിതവും അപകടകരവുമായിത്തോന്നുന്നത്.
ഇത് അബോധത്തിലെ ഒരു “രഹസ്യ വിരോധം” മാത്രമല്ല. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പൊതുവായ സ്വഭാവമാണ് ഇത്. വിരുദ്ധവികാരങ്ങൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാം. സ്വപ്നം അവയെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായ കൂട്ടിച്ചേരലുകളിൽ പ്രകടമാക്കുന്നു.
വിരോധത്തെ സാധാരണയായി ഒഴിവാക്കേണ്ട ഒന്നായി കാണാറുണ്ട്. എന്നാൽ ജീവശാസ്ത്രപരമായും മാനസികമായും വിരോധം പലപ്പോഴും മാറ്റത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്. നിലവിലുള്ള ഒരു മാതൃക പുതിയ അനുഭവവുമായി പൊരുത്തപ്പെടാത്തപ്പോൾ സംഘർഷം ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ സംഘർഷം പരിഹരിക്കാൻ മസ്തിഷ്കം പുതിയൊരു മാതൃക സൃഷ്ടിക്കേണ്ടിവരുന്നു.
ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയുടെ പഴയ അറിവ് പുതിയ തെളിവുമായി പൊരുത്തപ്പെടാത്തപ്പോൾ പഠനം സംഭവിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ പഴയ സ്വബോധം പുതിയ ജീവിതാനുഭവങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടാത്തപ്പോൾ വ്യക്തിത്വപരമായ പുനർവ്യാഖ്യാനം സംഭവിക്കുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്തം പുതിയ നിരീക്ഷണങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ പുതിയ സിദ്ധാന്തം ആവശ്യമായി വരുന്നു.
സ്വപ്നത്തിലും ഇതേ പൊതുതത്വം പ്രവർത്തിച്ചേക്കാം. പഴയ ഓർമ്മകളും പുതിയ അനുഭവങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ പുനഃക്രമീകരിക്കുമ്പോൾ പുതിയ മാനസിക രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിലെ വിചിത്രതയെ അർത്ഥശൂന്യതയായി കാണുന്നതിന് പകരം, പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനുള്ള നാഡീശൃംഖലകളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്ന നിലയിൽ കാണാം.
ചരിത്രത്തിൽ ചില ശാസ്ത്രീയ ആശയങ്ങൾ, സാഹിത്യസൃഷ്ടികൾ, കലാസങ്കൽപ്പങ്ങൾ എന്നിവ സ്വപ്നങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി വ്യക്തികൾ വിവരിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഇതിൽനിന്ന് സ്വപ്നം സ്വതവേ സൃഷ്ടിപരമായ അറിവ് നൽകുന്നു എന്ന് നിഗമനം ചെയ്യാനാവില്ല. പല സ്വപ്നങ്ങളും പൂർണ്ണമായും മറന്നുപോകുന്നു; ഓർമ്മയിൽ ശേഷിക്കുന്നവയിൽ ഭൂരിഭാഗവും പുതിയ കണ്ടുപിടിത്തങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്നില്ല.
എങ്കിലും സ്വപ്നത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത കൂട്ടിച്ചേരലുകൾ സൃഷ്ടിപരമായ ചിന്തയ്ക്ക് അനുകൂലമായ ഒരു മാനസിക സവിശേഷതയുമായി സാമ്യമുണ്ട്. ദൂരെയുള്ള ആശയങ്ങൾ തമ്മിൽ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുക, പരിചിതമായ ഘടകങ്ങളെ പുതിയ ക്രമത്തിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കുക, ഒരു പ്രശ്നത്തെ മറ്റൊരു പശ്ചാത്തലത്തിൽ കാണുക എന്നിവ സൃഷ്ടിപരതയുടെ അടിസ്ഥാനപ്രക്രിയകളാണ്.
അതിനാൽ സ്വപ്നത്തെ “കണ്ടുപിടിത്തത്തിന്റെ യന്ത്രം” എന്നതിലുപരി പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകളുടെ സ്വാഭാവിക പരീക്ഷണശാലയായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ യുക്തിസഹം.
ഒരു സങ്കീർണ്ണ പ്രശ്നത്തെക്കുറിച്ച് ദീർഘകാലം ചിന്തിച്ചശേഷം അതിൽനിന്ന് താൽക്കാലികമായി പിന്മാറുന്നത് ചിലപ്പോൾ പുതിയ പരിഹാരത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നതായി അനുഭവപ്പെടാം. ഇതിനെ പലപ്പോഴും “പ്രശ്നം വിട്ടുവെച്ചതിനുശേഷമുള്ള പെട്ടെന്നുള്ള തിരിച്ചറിവ്” എന്ന നിലയിൽ വിവരിക്കുന്നു. ഉറക്കം ഇത്തരം മാനസിക പുനഃസംഘടനകൾക്ക് അനുയോജ്യമായ പശ്ചാത്തലം നൽകാം.
ഇവിടെയും പ്രശ്നപരിഹാരം ഒരു രേഖീയ പ്രക്രിയയല്ല. ആദ്യം പ്രശ്നത്തിന്റെ ഘടകങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നു; തുടർന്ന് അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നു; പിന്നീട് ചില ബന്ധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചില പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു; ഒടുവിൽ ഒരു പുതിയ സംഘടനാ മാതൃക ലഭിക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് നിലവിലുള്ള ഘടനയുടെ താൽക്കാലിക നിഷേധത്തിലൂടെ പുതിയ ഘടനയുടെ ഉദ്ഭവം എന്ന രീതിയിൽ വിവരിക്കാം. എന്നാൽ വീണ്ടും വ്യക്തമാക്കേണ്ടത്, ഇത് യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം തരംഗപ്രവർത്തനത്തിന്റെ തകർച്ചയല്ല; ഒരു ദാർശനിക ഉപമ മാത്രമാണ്.
ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ജീവിതത്തിൽ സമയം ഒരു തുടർച്ചയായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഭൂതകാലം പിന്നിലുണ്ട്, വർത്തമാനം ഇപ്പോഴുണ്ട്, ഭാവി മുന്നിലുണ്ട്. എന്നാൽ സ്വപ്നത്തിൽ ഈ കാലക്രമം തകരാം. വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് മരിച്ച ഒരാൾ ഇപ്പോഴത്തെ സംഭവത്തിൽ പങ്കെടുക്കാം; ബാല്യകാല വീട് ഇന്നത്തെ വീട്ടുമായി ഒന്നിച്ചുചേരാം; ഭാവിയിലെ ഒരു സംഭവം ഇതിനകം നടന്നതായി അനുഭവപ്പെടാം.
ഇത് മസ്തിഷ്കത്തിലെ സമയാനുഭവവും പുറംലോകത്തിലെ ഘടികാരസമയവും ഒരേ കാര്യമല്ലെന്ന് കാണിക്കുന്നു. ബോധത്തിലെ സമയം ഓർമ്മ, ശ്രദ്ധ, വികാരം, പ്രവചനം എന്നിവയുടെ സംഘടനയിൽനിന്നാണ് ഭാഗികമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
സ്വപ്നത്തിൽ ഈ ഘടനകൾ മാറുമ്പോൾ കാലബോധവും മാറുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നം സമയത്തിന്റെ അനുഭവപരമായ നിർമ്മാണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനത്തിനും പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു വേദിയാണ്.
മനുഷ്യന്റെ സ്വപ്നങ്ങളിൽ മരണം പലപ്പോഴും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ മരണസ്വപ്നത്തിന് ഒരു സാർവത്രിക അർത്ഥമുണ്ടെന്ന് പറയാനാവില്ല. മരണം ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജീവിതത്തിൽ നഷ്ടം, ഭയം, മാറ്റം, വേർപാട്, രോഗം, സാമൂഹികപരിവർത്തനം, വ്യക്തിത്വമാറ്റം തുടങ്ങിയ പല അനുഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടാം.
ഡയലക്ടിക്കൽമായി നോക്കുമ്പോൾ “മരണം” എന്ന ആശയം തന്നെ സ്ഥിരതയും പരിവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള വിരോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ പ്രതീകങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഒരു രൂപത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മറ്റൊരു രൂപത്തിനുള്ള സാധ്യത തുറക്കപ്പെടുന്നു. ജൈവശാസ്ത്രത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ മരണം ജീവചക്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; സാമൂഹികതലത്തിൽ തലമുറമാറ്റത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; വ്യക്തിത്വതലത്തിൽ പഴയ സ്വരൂപത്തിന്റെ അവസാനവും പുതിയ സ്വരൂപത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും ഉണ്ടാകാം.
എന്നാൽ ഈ ദാർശനിക അർത്ഥം ഒരു സ്വപ്നത്തിലെ മരണദൃശ്യം നിർബന്ധമായും “മാറ്റത്തിന്റെ പ്രതീകം” ആണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. വ്യക്തിപരമായ സാഹചര്യമാണ് അർത്ഥത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രീയ സമീപനം പൊതുസിദ്ധാന്തവും വ്യക്തിഗത വ്യാഖ്യാനവും തമ്മിൽ ഈ വ്യത്യാസം സംരക്ഷിക്കണം.
സ്വപ്നം “ഞാൻ” എന്ന ബോധം എത്രമാത്രം നിർമ്മിതമാണെന്ന് കാണിക്കുന്നതിനാൽ സ്വബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനത്തിൽ അതിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന സമയത്ത് നാം നമ്മുടെ ചിന്തകളെ നമ്മുടെതെന്നു തിരിച്ചറിയുന്നു. എന്നാൽ സ്വപ്നത്തിലെ ചിന്തകളും ദൃശ്യങ്ങളും പലപ്പോഴും പുറത്തുനിന്ന് വന്നതുപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ഇതിൽ ഒരു പ്രധാന ചോദ്യമുണ്ട്: ഒരു ചിന്ത “എന്റെത്” എന്ന് നാം തിരിച്ചറിയുന്നത് എങ്ങനെ? ചിന്തയുടെ ഉള്ളടക്കം മാത്രം അതിന് മതിയാകില്ല. അതിനെ നമ്മുടെ ശരീരബോധത്തോടും ഓർമ്മയോടും വ്യക്തിത്വബോധത്തോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഏകീകരണപ്രക്രിയ ആവശ്യമാണ്. ഈ ഏകീകരണത്തിൽ വ്യതിയാനം വന്നാൽ സ്വന്തം ചിന്ത പോലും അന്യമായി തോന്നാം.
സ്വപ്നം ഈ ഏകീകരണം താൽക്കാലികമായി വ്യത്യസ്തമായ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു അവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ സ്വബോധം ഒരു അടിസ്ഥാനവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഘടകം എന്നതിനേക്കാൾ നാഡീശൃംഖലകളുടെ ഏകീകരണത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പ്രവർത്തനഗുണം എന്ന നിലയിൽ കാണാം.
ഇതുവരെ നടത്തിയ വിശകലനത്തെ കൂടുതൽ പൊതുവാക്കുമ്പോൾ ബോധത്തെ കുറഞ്ഞത് അഞ്ച് പരസ്പരബന്ധിത തലങ്ങളിൽ ചിന്തിക്കാം. ഒന്നാമത് ഭൗതികതലം—നാഡീകോശങ്ങൾ, വൈദ്യുതപ്രവർത്തനം, നാഡീരസങ്ങൾ, ഉപാപചയം. രണ്ടാമത് ശൃംഖലാതലം—മസ്തിഷ്കത്തിലെ വിവിധ മേഖലകളുടെ പരസ്പരബന്ധം. മൂന്നാമത് അനുഭവതലം—വികാരം, സംവേദനം, ഓർമ്മ, സങ്കൽപ്പം. നാലാമത് വ്യക്തിത്വതലം—“ഞാൻ” എന്ന തുടർച്ചയും ആത്മകഥയും. അഞ്ചാമത് സാമൂഹികതലം—ഭാഷ, ബന്ധം, സംസ്കാരം, ചരിത്രം.
ഈ തലങ്ങൾ ഒന്നിനൊന്ന് വേർപെട്ടതല്ല. ഭൗതികതലത്തിലെ മാറ്റം അനുഭവത്തെ മാറ്റുന്നു. അനുഭവം പെരുമാറ്റത്തെ മാറ്റുന്നു. പെരുമാറ്റം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വീണ്ടും മസ്തിഷ്കത്തെ മാറ്റുന്നു. ഈ പരസ്പരചക്രത്തിലാണ് മനുഷ്യബോധം നിലനിൽക്കുന്നത്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ബോധത്തെ ഒരു തലത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. നാഡീരസതന്ത്രം ആവശ്യമാണ്, പക്ഷേ മതിയല്ല. മനഃശാസ്ത്രം ആവശ്യമാണ്, പക്ഷേ മതിയല്ല. സാമൂഹികശാസ്ത്രം ആവശ്യമാണ്, പക്ഷേ മതിയല്ല. ഇവയുടെ പരസ്പരബന്ധം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഒരു പുതിയ ഗുണം അതിന്റെ ഘടകങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും പ്രത്യേകം കാണപ്പെടണമെന്നില്ല. ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും ഒറ്റയ്ക്ക് “നനവ്” എന്ന ഗുണം കാണിക്കില്ല; അവയുടെ പ്രത്യേക ബന്ധത്തിൽ വെള്ളത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഒരു നാഡീകോശത്തിൽ “സ്വപ്നം” എന്ന അനുഭവം കാണാനാവില്ല. അനവധി നാഡീപ്രക്രിയകളുടെ പ്രത്യേക സംഘടനയിലാണ് സ്വപ്നം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇതിനെ ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ് എന്ന് വിളിക്കാം. ഘടകങ്ങൾ സമഗ്രതയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എന്നാൽ സമഗ്രതയ്ക്ക് സ്വന്തം പുതിയ ഗുണങ്ങളുണ്ട്. ആ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ വീണ്ടും ഘടകങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു.
ബോധവും ഇതുപോലെയാണ്. നാഡീകോശങ്ങൾ ബോധത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്; എന്നാൽ ബോധം നാഡീകോശങ്ങളുടെ ഒരു ലളിതമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ മാത്രമല്ല. അതിന് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംഘടനയുണ്ട്. പഠനം, ശ്രദ്ധ, തീരുമാനങ്ങൾ, ഭാഷ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ വീണ്ടും നാഡീശൃംഖലകളെ മാറ്റുന്നു. ഇതാണ് താഴ്ന്നതലവും ഉയർന്നതലവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പര നിർമാണം.
സ്വപ്നം ഈ ഉദ്ഭവതത്വത്തെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്ന പ്രതിഭാസങ്ങളിലൊന്നാണ്. വ്യക്തിഗത നാഡീകോശങ്ങൾ സ്വപ്നം കാണുന്നില്ല. ചില നാഡീരസങ്ങൾ സ്വപ്നത്തിന്റെ “അർത്ഥം” നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല. അമിഗ്ഡല മാത്രം ഭീതിസ്വപ്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. ഹിപ്പോകാമ്പസ് മാത്രം കഥ നിർമ്മിക്കുന്നില്ല. മുൻമസ്തിഷ്കഭാഗങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം മാത്രം സ്വപ്നത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നില്ല.
പകരം ഇവയും മറ്റു നിരവധി സംവിധാനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക ഇടപെടലിൽനിന്നാണ് സ്വപ്നാനുഭവം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സ്വപ്നം ഒരു ബഹുഘടക ഉദ്ഭവപ്രതിഭാസം ആണ്.
ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന സംഭാവനയായി നിർദ്ദേശിക്കാവുന്നത്: യാഥാർഥ്യത്തിലെ സങ്കീർണ്ണ ഗുണങ്ങളെ അവയുടെ ഘടകങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാതെ, ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സമഗ്രഗുണങ്ങളായി പഠിക്കുക.
എന്നിരുന്നാലും ഇവിടെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്. “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം ഉപയോഗിച്ചതുകൊണ്ട് ഒരു മാനസികപ്രക്രിയ സ്വതവേ ക്വാണ്ടം ഭൗതികപ്രക്രിയയാകുന്നില്ല. മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീപ്രവർത്തനം അടിസ്ഥാനപരമായി ഭൗതികമാണ്; അതിനാൽ ആഴത്തിലുള്ള തലങ്ങളിൽ ക്വാണ്ടം നിയമങ്ങൾ ബാധകമല്ലെന്ന് പറയാനുമാവില്ല. എന്നാൽ സാധാരണ സ്വപ്നാനുഭവത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം അതിസമയോജനമോ കണികാതലത്തിലുള്ള പ്രത്യേക ക്വാണ്ടം കുടുക്കലോ അനിവാര്യമാണെന്ന് നിലവിലെ തെളിവുകൾ കാണിക്കുന്നില്ല.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും സുരക്ഷിതവും ശാസ്ത്രീയമായി ഫലപ്രദവുമായ ഉപയോഗം ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽനിന്നുള്ള ചില ആശയങ്ങളെ സങ്കീർണ്ണത, സാധ്യത, അവസ്ഥാമാറ്റം, പരസ്പരബന്ധം എന്നീ ദാർശനിക ചർച്ചകൾക്ക് പ്രചോദനമായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിലാണ്.
ഇത് ഒരു ദൗർബല്യമല്ല. മറിച്ച് ശാസ്ത്രീയ കൃത്യതയുടെ അടയാളമാണ്. ദാർശനിക മാതൃകയ്ക്ക് അതിന്റെ പരിധി വ്യക്തമായി അറിയുമ്പോഴാണ് അത് കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നത്.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ “സാധ്യത” എന്ന ആശയത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ അടുത്ത അവസ്ഥ പൂർണ്ണമായി മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതല്ല; അതേസമയം അത് പൂർണ്ണമായും നിയന്ത്രണമില്ലാത്തതുമല്ല. നിലവിലുള്ള ഘടനകൾ അടുത്ത മാറ്റത്തിന്റെ പരിധി നിശ്ചയിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ പരിധിക്കുള്ളിൽ നിരവധി സാധ്യതകൾ ഉണ്ടാകാം.
മസ്തിഷ്കത്തിലും ഇതുതന്നെയാണ്. മുൻ ഓർമ്മകളും നിലവിലെ ശരീരാവസ്ഥയും പരിസ്ഥിതിയും നാഡീഘടനയും ഒരു വ്യക്തിയുടെ അടുത്ത ചിന്തയ്ക്ക് സാധ്യതകളുടെ പരിധി നിശ്ചയിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയിൽ ഏത് രൂപം ഉദ്ഭവിക്കും എന്ന് എല്ലായ്പ്പോഴും മുൻകൂട്ടി കൃത്യമായി പറയാനാവില്ല.
ഇവിടെ സാധ്യത നിർണ്ണയത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; നിർണ്ണയത്തിനകത്തെ തുറന്ന ഇടമാണ്. ഇതാണ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചും സൃഷ്ടിപരതയെക്കുറിച്ചും പരിണാമത്തെക്കുറിച്ചും ഒരുപോലെ പ്രാധാന്യമുള്ള ആശയം.
ഇതെല്ലാം ചേർത്താൽ മനുഷ്യബോധത്തെ ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ നിർവചിക്കാം. ബോധം ലോകത്തിന്റെ ഒരു നിഷ്ക്രിയ പ്രതിഫലനം അല്ല; ലോകവുമായി സജീവമായി ഇടപെടുന്ന ഒരു ജീവശാസ്ത്രപരമായ സ്വയംസംഘടിത പ്രക്രിയയാണ്. അത് ഭൂതകാലത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും വർത്തമാനത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ഭാവിയുടെ സാധ്യതകൾ നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
സ്വപ്നം ഈ മൂന്ന് കാലങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഭൂതകാലത്തിന്റെ ഓർമ്മകൾ സ്വപ്നത്തിൽ വീണ്ടും സജീവമാകുന്നു. വർത്തമാന വികാരങ്ങളും ശരീരാവസ്ഥകളും അവയുടെ രൂപത്തെ മാറ്റുന്നു. ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളും ഭയങ്ങളും പ്രതീക്ഷകളും പുതിയ കഥകളായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഉണർന്നശേഷം ഈ അനുഭവം വീണ്ടും വ്യക്തിയുടെ ആത്മകഥയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
ഈ ചക്രം ഓരോ ദിവസവും ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ ആവർത്തനവും മുൻപത്തേതിന്റെ കൃത്യമായ പകർപ്പല്ല. അതുകൊണ്ടാണ് മനുഷ്യൻ തുടർച്ചയുള്ളവനും ഒരേസമയം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നവനുമായിരിക്കുന്നത്.
ഇവിടെ സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മുഴുവൻ പഠനം ഒരു വലിയ ദാർശനിക നിർദ്ദേശത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു: അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം സ്ഥിരതയല്ല, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള ചലനമാണ്.
ജീവശാസ്ത്രത്തിൽ ഇത് സ്വയംസംഘടനയും അനുകൂലനവും ആയി പ്രകടമാകുന്നു. നാഡീശാസ്ത്രത്തിൽ ഇത് നാഡീപ്ലാസ്റ്റിസിറ്റിയായി പ്രകടമാകുന്നു. മനഃശാസ്ത്രത്തിൽ ഇത് ഓർമ്മയുടെ പുനർനിർമ്മാണമായും വ്യക്തിത്വവികാസമായും പ്രകടമാകുന്നു. സാമൂഹികതലത്തിൽ ഇത് ചരിത്രപരമായ മാറ്റമായും സാമൂഹിക പുനർസംഘടനയായും പ്രകടമാകുന്നു. ബോധത്തിന്റെ തലത്തിൽ ഇത് ചിന്തയും അനുഭവവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പുനർസംയോജനമായി പ്രകടമാകുന്നു. സ്വപ്നം ഈ ചലനത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക നാഡീമാനസിക രൂപമാണ്.
അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നത് “സ്വപ്നത്തിന് എന്താണ് അർത്ഥം?” എന്ന ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നതിൽ അവസാനിക്കരുത്. അതിനേക്കാൾ ആഴമുള്ള ചോദ്യം:
ഒരു അനുഭവം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു? ഒരു ഓർമ്മ എങ്ങനെ സ്ഥിരപ്പെടുന്നു? അത് എങ്ങനെ മാറുന്നു? ഒരു വികാരം എങ്ങനെ അർത്ഥമാകുന്നു? ഒരു വ്യക്തി എങ്ങനെ തന്റെ “ഞാൻ” എന്ന തുടർച്ച നിർമ്മിക്കുന്നു? ഒരു സാധ്യത എങ്ങനെ തീരുമാനമായി മാറുന്നു? ഒരു പഴയ ഘടന എങ്ങനെ പുതിയ ഘടനയ്ക്ക് വഴിമാറുന്നു?
ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഉത്തരങ്ങൾ തേടുമ്പോഴാണ് സ്വപ്നപഠനം ബോധപഠനമായി മാറുന്നത്.
അവിടെനിന്ന് ബോധപഠനം ജീവന്റെ സ്വയംസംഘടനയിലേക്കും, ജീവന്റെ സ്വയംസംഘടന പ്രകൃതിയിലെ സങ്കീർണ്ണമായ ചലനങ്ങളിലേക്കും വികസിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു അത്ഭുതകരമായ “ക്വാണ്ടം മനഃശാസ്ത്രം” ആയി മാറേണ്ടതില്ല. പകരം ഭൗതികതയിൽനിന്ന് ജീവതത്തിലേക്കും, ജീവതത്തിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും, ബോധത്തിൽനിന്ന് സാമൂഹികതയിലേക്കും ഉയർന്നുവരുന്ന ഗുണപരമായ സംഘടനകളുടെ തുടർച്ചയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ദർശനം എന്ന നിലയിൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രാധാന്യം തെളിയുന്നു.
അങ്ങനെ സ്വപ്നം ഈ മഹത്തായ ചലനത്തിലെ ഒരു ചെറുഭാഗം മാത്രമാണെങ്കിലും, അതിൽ മുഴുവൻ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപ്രശ്നങ്ങൾ സൂക്ഷ്മരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഓർമ്മയും മറവിയും, ക്രമവും അക്രമവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, യാഥാർഥ്യവും സാധ്യതയും, വ്യക്തിയും സമൂഹവും, ഭൂതകാലവും ഭാവിയും—ഇവയിൽ ഒന്നിനെയും മറ്റൊന്നിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാനാവില്ല. അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിലാണ് ബോധം നിലനിൽക്കുന്നത്.
സ്വപ്നം ഈ ബന്ധങ്ങളെ രാത്രിയുടെ നിശ്ശബ്ദതയിൽ പുനർക്രമീകരിക്കുന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ നാം ഉണരുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ ദിവസത്തിലേക്ക് മാത്രമല്ല പ്രവേശിക്കുന്നത്; ഇന്നലെയുടെ ഓർമ്മകളെ പുതുതായി ക്രമീകരിച്ചും ഇന്നിന്റെ സാധ്യതകളെ പുതുതായി തുറന്നും നാളെയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പുതിയ നാഡീ–മാനസിക അടിത്തറയുമായാണ് നാം ഉണരുന്നത്.
ഇതാണ് സ്വപ്നത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഡയലക്ടിക്സ്: അത് കഴിഞ്ഞതിന്റെ ആവർത്തനം മാത്രമല്ല; കഴിഞ്ഞതിനെ മാറ്റിക്കൊണ്ട് വരാനിരിക്കുന്നതിന്റെ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു ഇടനിലപ്രക്രിയയാണ്.
സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക പഠനം നമ്മെ ഒരു അടിസ്ഥാന തിരിച്ചറിവിലേക്ക് നയിക്കുന്നു: സ്വപ്നം മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് യാദൃച്ഛികമായി പുറത്തുവരുന്ന ഒരു ശബ്ദമോ അർത്ഥരഹിതമായ ഒരു ഉപോൽപ്പന്നമോ മാത്രമല്ല. അതേസമയം ഓരോ സ്വപ്നത്തിനും മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ഒരു ഗൂഢാർത്ഥമുണ്ടെന്നും പറയാനാവില്ല. സ്വപ്നം നാഡീരസതന്ത്രം, നാഡീശൃംഖലകളുടെ പ്രവർത്തനം, ഓർമ്മ, വികാരം, ശരീരാവസ്ഥ, മുൻ അനുഭവങ്ങൾ, ഇപ്പോഴത്തെ മാനസികാവസ്ഥ, ആന്തരിക പ്രവചനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ ബോധാവസ്ഥയാണ്. അതിന്റെ കഥയും പ്രതീകങ്ങളും വികാരങ്ങളും ഈ ബഹുതല പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ താൽക്കാലിക സമഗ്രരൂപങ്ങളാണ്.
ഈ തിരിച്ചറിവ് സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള രണ്ട് അതിരുകടന്ന സമീപനങ്ങളിൽനിന്നും നമ്മെ ഒഴിവാക്കുന്നു. ഒന്നാമത്തേത് സ്വപ്നത്തെ പൂർണ്ണമായും അതീന്ദ്രിയമായ ഒരു രഹസ്യലോകമായി കാണുന്നതാണ്. രണ്ടാമത്തേത് അതിനെ വെറും നാഡീരസപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ യാന്ത്രിക ഉപോൽപ്പന്നമായി കാണുന്നതാണ്. ആദ്യ സമീപനം ഭൗതിക അടിത്തറയെ അവഗണിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന അനുഭവത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ ചുരുക്കുന്നു. കൂടുതൽ സമഗ്രമായ സമീപനം ഇവയ്ക്കിടയിൽ ഒരു മൂന്നാം വഴി തുറക്കുന്നു: സ്വപ്നം ഭൗതികമായി നിർമിതവും എന്നാൽ ഉയർന്നതലത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതുമായ ഒരു ബോധപ്രക്രിയയാണ്.
ആധുനിക നാഡീശാസ്ത്രം ഈ പ്രക്രിയയുടെ ഭൗതിക അടിത്തറയെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണിച്ചുതരുന്നു. ഉറക്കത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ മസ്തിഷ്കത്തിലെ നാഡീരസങ്ങളുടെ സമതുലിതാവസ്ഥ മാറുന്നു. ദ്രുതനേത്രചലന ഉറക്കത്തിൽ ചില നാഡീരസ സംവിധാനങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം ഉണർന്നിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാകുന്നു. വികാരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അമിഗ്ഡലയും ഓർമ്മയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഹിപ്പോകാമ്പസും വ്യത്യസ്ത രീതിയിൽ സജീവമാകുന്നു. മുൻമസ്തിഷ്കഭാഗങ്ങളിലെ യുക്തിപരമായ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറുന്നു. ഈ മാറ്റങ്ങളൊക്കെയും ചേർന്നാണ് സ്വപ്നത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഒരു പ്രത്യേക നാഡീപ്രവർത്തന പരിസ്ഥിതി രൂപപ്പെടുന്നത്.
എന്നാൽ ഈ നാഡീരസതന്ത്രം സ്വപ്നത്തിന്റെ പൂർണ്ണ വിശദീകരണമല്ല. ഒരു പ്രത്യേക നാഡീരസത്തിന്റെ അളവ് പറഞ്ഞാൽ ഒരു വ്യക്തി എന്ത് സ്വപ്നം കാണുമെന്ന് പ്രവചിക്കാനാവില്ല. ഒരു മസ്തിഷ്കമേഖലയുടെ സജീവത കൊണ്ട് ഒരു സ്വപ്നത്തിന്റെ പൂർണ്ണമായ കഥ വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. ഒരു ഓർമ്മയുടെ പുനഃസജീവീകരണം അതിന്റെ സ്വപ്നരൂപം നിർബന്ധമായും നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല. കാരണം സ്വപ്നം ഒരൊറ്റ കാരണത്തിന്റെ ഫലമല്ല; അനവധി പ്രക്രിയകളുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു സമഗ്രഗുണമാണ്.
ഇവിടെയാണ് ഉദ്ഭവത്തിന്റെ ആശയം നിർണായകമാകുന്നത്. ഒരു നാഡീകോശത്തിൽ സ്വപ്നം ഇല്ല; ഒരു നാഡീരസത്തിൽ സ്വപ്നം ഇല്ല; ഒരു ഓർമ്മയിൽ സ്വപ്നം ഇല്ല. എന്നാൽ ഇവയുടെ പ്രത്യേക സംഘടനയിലും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലുമാണ് സ്വപ്നാനുഭവം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഭാഗങ്ങളെ പഠിക്കുന്നത് അനിവാര്യമാണ്, പക്ഷേ ഭാഗങ്ങളുടെ അറിവ് മാത്രം സമഗ്രതയുടെ അറിവാകുന്നില്ല. ഘടകങ്ങളും അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളും ഒരുപോലെ പഠിക്കുമ്പോഴാണ് ബോധത്തിന്റെ ശാസ്ത്രം പൂർണ്ണതയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നത്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ സ്ഥാപിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇവിടെ “ക്വാണ്ടം” എന്നത് സ്വപ്നം യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം അതിസമയോജനമാണെന്ന അവകാശവാദമല്ല. നിലവിലെ ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകൾ അത്തരമൊരു നിഗമനത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നില്ല. പകരം സാധ്യത, അസ്ഥിരത, അവസ്ഥാമാറ്റം, പരസ്പരബന്ധിതത, ഉദ്ഭവം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളിലൂടെ സങ്കീർണ്ണമായ ബോധപ്രക്രിയകളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനുള്ള ഒരു വികസിത ഉപമാപരമായ ചട്ടക്കൂടാണ് ഇത്. യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും ഈ ദാർശനിക പ്രയോഗവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വ്യക്തമായി സൂക്ഷിക്കേണ്ടത് അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ വിശ്വാസ്യതയ്ക്കു നിർബന്ധമാണ്.
ഈ ജാഗ്രതയോടെയാണ് സ്വപ്നത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽമായി കാണേണ്ടത്. സ്വപ്നം യഥാർത്ഥത്തിൽ “ക്വാണ്ടം തരംഗപ്രവർത്തനത്തിന്റെ തകർച്ച” അല്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ ഘടനയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ സാധ്യതകളിൽനിന്ന് ഒരു അനുഭവരൂപം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യം പ്രസക്തമാണ്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധം പുറംലോകത്തിലെ സംവേദനങ്ങളാൽ ശക്തമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിൽ ആ നിയന്ത്രണം കുറയുന്നു. അതിനാൽ ഓർമ്മകൾ, വികാരങ്ങൾ, ശരീരസൂചനകൾ, സങ്കൽപ്പങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രമായി ഉദ്ഭവിക്കാം.
ഇവിടെയാണ് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും എന്ന ആശയം പ്രയോജനകരമാകുന്നത്. സംയോജകബലം നിലവിലുള്ള ഓർമ്മകളെയും വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ചയെയും നാഡീശൃംഖലകളുടെ സ്ഥിരതയെയും നിലനിർത്തുന്നു. വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ ശൈഥില്യമാക്കുകയും പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾക്ക് ഇടം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളും പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സ്ഥിരമായ ഓർമ്മകൾ പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; അവയുടെ ഘടകങ്ങൾ പിരിഞ്ഞ് പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ചേരുന്നു; പുതിയ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ഉണർന്നശേഷം അവയിൽ ചിലത് വീണ്ടും സ്ഥിരമായ ബോധഘടനയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തെ വെറും വിയോജനമായി കാണുന്നതും തെറ്റാണ്. സ്വപ്നം അസ്ഥിരത മാത്രമല്ല; അസ്ഥിരതയിൽനിന്ന് പുതിയ ക്രമം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതുപോലെ സ്വപ്നത്തെ വെറും ഓർമ്മയുടെ സംയോജനമായി കാണുന്നതും അപര്യാപ്തമാണ്. ഓർമ്മയുടെ സ്ഥിരതയും അതിന്റെ പുനർസംഘടനയും ഒരേസമയം നടക്കുന്നു. പഴയതിന്റെ സംരക്ഷണവും പുതുതിന്റെ സൃഷ്ടിയും തമ്മിലുള്ള ഈ വിരോധമാണ് സ്വപ്നത്തിന്റെ ചലനാത്മക സ്വഭാവം.
ഓർമ്മയുടെ കാര്യത്തിൽ ഇത് ഏറ്റവും വ്യക്തമാണ്. നാം അനുഭവിച്ചതെല്ലാം ഒരേ ശക്തിയോടെ നിലനിർത്തപ്പെടുന്നില്ല. ചില ഓർമ്മകൾ ശക്തിപ്പെടുന്നു; ചിലത് ദുർബലപ്പെടുന്നു; ചിലത് മറ്റുള്ളവയുമായി പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ പഴയ ഓർമ്മകളെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഓർമ്മ ഒരു സംഭരണശാലയല്ല; നിരന്തരം പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു സജീവ നാഡീഘടനയാണ്. സ്വപ്നം ഈ പുനർനിർമ്മാണത്തിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങളെ അനുഭവത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ നമുക്ക് മുന്നിലെത്തിക്കുന്നു.
വികാരത്തിലും ഇതേ ചലനം കാണാം. ഒരു അനുഭവത്തിന്റെ വികാരതീവ്രത അതിന്റെ വസ്തുതാപരമായ ഓർമ്മയിൽനിന്ന് വേർപെട്ട് മാറാം. ഭയത്തിന്റെ ഓർമ്മ സുരക്ഷിതമായ അനുഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ വികാരപരമായ ശക്തി കുറയാം. അതേസമയം പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത ഭയങ്ങൾ ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന സ്വപ്നങ്ങളിലൂടെ വീണ്ടും പ്രകടമാകാം. അതിനാൽ വികാരസംസ്കരണം ഒരു സ്ഥിരമായ സംഭരണപ്രക്രിയയല്ല; അനുഭവവും ഓർമ്മയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പുനർബന്ധനമാണ്.
ഇതിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഫലങ്ങളിലൊന്ന് വ്യക്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ളതാണ്. “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവം ഒരു നിശ്ചലമായ ആന്തരിക വസ്തു അല്ല. ശരീരബോധം, ഓർമ്മ, ഭാഷ, സാമൂഹികബന്ധം, വികാരം, വ്യക്തിപരമായ ചരിത്രം, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതീക്ഷ എന്നിവയുടെ ഏകീകരണത്തിൽനിന്നാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത്. സ്വപ്നത്തിൽ ഈ ഏകീകരണം താൽക്കാലികമായി മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തിലെ “ഞാൻ” ചിലപ്പോൾ ഉണർന്നിരിക്കുന്ന “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാകുന്നു.
എങ്കിലും ഉണർന്നശേഷം വ്യക്തി വീണ്ടും തന്റെ തുടർച്ചയെ വീണ്ടെടുക്കുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന അനവധി കഥാപാത്രങ്ങളും സ്ഥലങ്ങളും വികാരങ്ങളും മങ്ങിപ്പോകുന്നു; ചിലത് മാത്രം ഓർമ്മയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ച പോലും ഒരു തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട പുനഃസംഘടനയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. ഓരോ പ്രഭാതവും നാം ഇന്നലത്തെ വ്യക്തിയുടെ പൂർണ്ണമായ പകർപ്പായി ഉണരുന്നില്ല; ഇന്നലെയുടെ ഓർമ്മകളെയും ഇന്നത്തെ ശരീരാവസ്ഥയെയും ഭാവിയിലെ പ്രതീക്ഷകളെയും വീണ്ടും ഏകീകരിച്ച ഒരു പുതിയ അവസ്ഥയിലാണ് ഉണരുന്നത്.
ഇത് മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചും ഒരു പുതിയ കാഴ്ചപ്പാട് നൽകുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ചിന്തകൾക്ക് ഭൗതികമായ കാരണങ്ങളുണ്ട്; ഓർമ്മകളും വികാരങ്ങളും സാമൂഹികാനുഭവങ്ങളും അവയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ ഒരു നിശ്ചല യന്ത്രമാകുന്നില്ല. കാരണം ഒരു സങ്കീർണ്ണ ജീവവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാവി അവസ്ഥ അതിന്റെ മുൻകാലാവസ്ഥകളാൽ പരിമിതപ്പെടുത്തിയാലും പൂർണ്ണമായി മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കണമെന്നില്ല. പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു; പഠനം നാഡീശൃംഖലകളെ മാറ്റുന്നു; സാമൂഹികപ്രവർത്തനം വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ ബോധം വീണ്ടും പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു.
അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യം കാരണമില്ലാത്ത തീരുമാനമല്ല. നിലവിലുള്ള കാരണബന്ധങ്ങളുടെ ഉള്ളിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും അവയിൽനിന്ന് പ്രവർത്തിക്കാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയാണ് സ്വാതന്ത്ര്യം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ബോധം നിർണ്ണയവാദത്തിന്റെയും അനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെയും ഇടയിലുള്ള ഒരു സജീവ മേഖലയാണ്.
സ്വപ്നവും ഇതേ സാധ്യതാതലത്തെ പ്രകടമാക്കുന്നു. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധത്തിൽ നാം ഒരു നിശ്ചിത ലോകമാതൃകയുമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ആ മാതൃകയുടെ അതിരുകൾ ശൈഥില്യമാകുന്നു. അസാധ്യമായ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ദൂരെയുള്ള ഓർമ്മകൾ ഒന്നിക്കുന്നു. വ്യത്യസ്ത കാലഘട്ടങ്ങൾ ഒരേ അനുഭവത്തിൽ ചേരുന്നു. വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ അതിരുകൾ മാറുന്നു. ഈ സാധ്യതകളിൽ ഭൂരിഭാഗവും ഉണർന്നശേഷം നിലനിൽക്കില്ല. എന്നാൽ ചില പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ ഓർമ്മയിലും ചിന്തയിലും ശേഷിച്ചേക്കാം.
ഇവിടെ സ്വപ്നത്തെ “സാധ്യതയുടെ പരീക്ഷണശാല” എന്ന് വിളിക്കാം. എന്നാൽ ഇത് ബോധപൂർവമായ പരീക്ഷണമല്ല. മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടിതമായ പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്നാണ് ഈ സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ സാധ്യതയെ അതിരുകടന്ന് മഹത്വവൽക്കരിക്കാതെ, പുതിയ നാഡീബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടാനുള്ള ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യമായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം.
ഇതേ കാരണത്താൽ സ്വപ്നത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങൾക്ക് സർവസാധാരണമായ നിഘണ്ടു നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഒരു പ്രത്യേക ദൃശ്യം ഒരു വ്യക്തിയുടെ ജീവിതചരിത്രത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക അർത്ഥം വഹിച്ചേക്കാം; മറ്റൊരാളിൽ അതിന് മറ്റൊരു അർത്ഥമായിരിക്കും. സ്വപ്നത്തിന്റെ അർത്ഥം പുറത്തുനിന്ന് ഒരു തയ്യാറായ സൂത്രവാക്യമായി അടിച്ചേൽപ്പിക്കേണ്ടതല്ല. വ്യക്തിയുടെ ഓർമ്മ, വികാരം, ജീവിതസാഹചര്യം, സാമൂഹികബന്ധം, ഇപ്പോഴത്തെ സംഘർഷം എന്നിവയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് അതിന്റെ അർത്ഥം രൂപപ്പെടുന്നത്.
ഇവിടെ ശാസ്ത്രവും ദാർശനികതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമാണ്. ശാസ്ത്രം ചോദിക്കുന്നത് “ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു?” എന്നതാണ്. ദാർശനികത ചോദിക്കുന്നത് “ഇത്തരം പ്രക്രിയയുടെ പൊതുവായ സ്വഭാവം എന്താണ്?” എന്നതാണ്. നാഡീശാസ്ത്രം സ്വപ്നത്തിന്റെ നാഡീരസപരവും നാഡീശൃംഖലാപരവുമായ അടിത്തറ അന്വേഷിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ കണ്ടെത്തലുകളെ സ്ഥിരത–മാറ്റം, സംയോജനം–വിയോജനം, സാധ്യത–നിർദ്ദിഷ്ടത, ഭാഗം–സമഗ്രത, ഉദ്ഭവം–തിരിച്ചുപ്രഭാവം എന്നീ പൊതുചലനങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ചിന്തിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
ഈ രണ്ടു തലങ്ങളെ കലർത്താതിരിക്കുകയാണ് യഥാർത്ഥ ഏകീകരണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നാഡീശാസ്ത്രത്തിന് പകരമാകുന്നില്ല; നാഡീശാസ്ത്രം ദാർശനിക ചോദ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നില്ല. മറിച്ച് രണ്ടും വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിച്ച് പരസ്പരം സമ്പന്നമാക്കാം.
ഈ സമഗ്രദൃഷ്ടിയിൽ സ്വപ്നം ഒരു പ്രത്യേക “അവസ്ഥ” മാത്രമല്ല; ബോധം എങ്ങനെ സ്വയം പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ഒരു മാതൃക കൂടിയാണ്. ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ബോധം ലോകത്തെ സംവേദനങ്ങളുടെയും ഓർമ്മകളുടെയും പ്രവചനങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിർമ്മിക്കുന്നു. സ്വപ്നബോധം പുറംലോകത്തിന്റെ തൽക്ഷണനിയന്ത്രണം കുറവായ സാഹചര്യത്തിൽ ആന്തരിക ഘടകങ്ങളെ പുനഃസംയോജിപ്പിക്കുന്നു. ഉണർന്നശേഷം ബോധം വീണ്ടും ഈ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് ചിലത് തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും അവയെ തന്റെ ആത്മകഥയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇത് ഓരോ രാത്രിയും കൃത്യമായി ഒരേ രീതിയിൽ നടക്കുന്ന ഒരു യാന്ത്രിക ചക്രം അല്ല. വ്യക്തിയുടെ പ്രായം, ഉറക്കത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം, അനുഭവങ്ങൾ, സമ്മർദ്ദം, മരുന്നുകൾ, ശരീരാവസ്ഥ, പരിസ്ഥിതി എന്നിവ ഈ പ്രക്രിയയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവശാസ്ത്രത്തിലെ എല്ലാ ചലനങ്ങളെയും പോലെ ഇതും സാഹചര്യാധീനവും സാധ്യതാപരവുമായ ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.
ഇതിലാണ് സ്വപ്നത്തിന്റെ പരിണാമപരമായ പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ ചോദ്യം ഉയരുന്നത്. സ്വപ്നം തന്നെ പരിണാമത്തിൽ നേരിട്ട് തിരഞ്ഞെടുത്ത ഒരു സ്വതന്ത്ര പ്രവർത്തനമാണോ, അതോ ഉറക്കത്തിനിടെ നടക്കുന്ന മറ്റ് നാഡീപ്രക്രിയകളുടെ അനുബന്ധ അനുഭവമാണോ എന്നത് ഇപ്പോഴും പൂർണ്ണമായി പരിഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ചില സ്വപ്നാനുഭവങ്ങൾ ഓർമ്മയും വികാരസംസ്കരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാം; ചിലത് സജീവമായ നാഡീപ്രവർത്തനത്തിന്റെ അനുഭവപരമായ ഫലമായിരിക്കാം; രണ്ടും ഒരുമിച്ച് സത്യമായിരിക്കാനും കഴിയും.
അതുകൊണ്ട് ശാസ്ത്രീയമായി ഇപ്പോഴും പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത ചോദ്യങ്ങളെ അന്തിമസത്യങ്ങളായി പ്രഖ്യാപിക്കരുത്. സ്വപ്നത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം, അതിന്റെ ഓരോ ഘടകത്തിന്റെയും പ്രവർത്തനം, സ്വപ്നവും ബോധവും തമ്മിലുള്ള കൃത്യമായ ബന്ധം എന്നിവയിൽ കൂടുതൽ ഗവേഷണം ആവശ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മൂല്യം ഈ അനിശ്ചിതത്വം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നതിലല്ല; മറിച്ച് അനിശ്ചിതത്വത്തെ അറിവിന്റെ സജീവ ഘടകമായി അംഗീകരിച്ച് പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഉന്നയിക്കുന്നതിലാണ്.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ശാസ്ത്രീയ തത്വം ഉയർന്നുവരുന്നു: ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ശക്തി അതിന് എല്ലാത്തിനും ഉടൻ ഉത്തരം നൽകുന്നതിലല്ല; പരിശോധിക്കാവുന്ന പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. സ്വപ്നത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം അത്തരത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ഉന്നയിക്കണം. സ്വപ്നത്തിലെ പുതിയ കൂട്ടിച്ചേരലുകൾക്കും ഓർമ്മയുടെ ദീർഘകാല മാറ്റങ്ങൾക്കും എന്ത് ബന്ധമുണ്ട്? വികാരപരമായ പുനഃസംഘടനയുടെ അളവ് എങ്ങനെ അളക്കാം? സ്വപ്നത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കവും ഉറക്കത്തിലെ നാഡീശൃംഖലകളുടെ ചലനവും തമ്മിൽ എത്രമാത്രം ബന്ധമുണ്ട്? ആവർത്തിച്ചുവരുന്ന ഭീതിസ്വപ്നങ്ങളിൽ ഏത് നാഡീ–മാനസിക ബന്ധങ്ങളാണ് സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്നത്? ഉറക്കത്തിനിടയിലെ പ്രത്യേക നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങളെ മാറ്റുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിന്റെ ഘടനയിലും ഓർമ്മയിലും എന്ത് മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു?
ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങളാണ് ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിനെ യഥാർത്ഥ ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അപ്പോൾ ഒരു അലങ്കാരപരമായ പദസമുച്ചയമല്ല; സങ്കീർണ്ണ ജീവപ്രക്രിയകളിൽ ബന്ധം, മാറ്റം, ഉദ്ഭവം, വിരോധം എന്നിവ എങ്ങനെ അളക്കാവുന്ന പ്രതിഭാസങ്ങളായി മാറുന്നു എന്ന് അന്വേഷിക്കാനുള്ള ഒരു മാർഗം ആകുന്നു.
അവസാനമായി, സ്വപ്നം നമ്മെ ബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും ആഴമുള്ള ഒരു തിരിച്ചറിവിലേക്കാണ് എത്തിക്കുന്നത്. നാം ബോധമുള്ളത് എന്നത് ഒരു സ്ഥിരമായ “ഞാൻ” നമ്മുടെ ഉള്ളിൽ ഇരിക്കുന്നതിനാലല്ല. അനവധി ഭൗതികവും ജീവശാസ്ത്രപരവും നാഡീശൃംഖലാപരവും മാനസികവും സാമൂഹികവുമായ പ്രക്രിയകൾ ഒരു നിശ്ചിത സമയത്ത് പരസ്പരം ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നതിനാലാണ് നമുക്ക് “ഞാൻ” എന്ന അനുഭവം ഉണ്ടാകുന്നത്. ഈ ഏകീകരണം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി നിശ്ചലമല്ല. ഓരോ പുതിയ അനുഭവവും അതിനെ മാറ്റുന്നു.
ഉറക്കം ഈ മാറ്റത്തിന്റെ അനിവാര്യമായ ഒരു ഘട്ടമാണ്. സ്വപ്നം അതിന്റെ അനുഭവപരമായ ഒരു രൂപമാണ്. ഉണർവ് വീണ്ടും ഒരു പുതിയ ക്രമീകരണമാണ്. അതിനാൽ ഉറക്കവും ഉണർവും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ രണ്ട് ലോകങ്ങളല്ല; ഒരേ ബോധസംവിധാനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സംഘടനാരൂപങ്ങളാണ്.
സ്വപ്നം അതിനാൽ ബോധത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; ബോധത്തിന്റെ നിഷേധത്തിലൂടെ പുതിയ ബോധസംഘടനയിലേക്കുള്ള ചലനമാണ്.
ഓർമ്മയുടെ പുനഃസംഘടനയിൽ ഭൂതകാലം ഭാവിയിലേക്ക് മാറുന്നു. വികാരത്തിന്റെ പുനർസംസ്കരണത്തിൽ വേദന പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ പുനർനിർമ്മാണത്തിൽ പഴയ “ഞാൻ” പുതിയ “ഞാൻ” ആയി മാറുന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ക്രമം താൽക്കാലികമായി ശൈഥില്യമാകുമ്പോൾ പുതിയ സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഉണർന്നശേഷം അവയിൽ ചിലത് വീണ്ടും ക്രമമായി ഏകീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് സ്വപ്നത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ്.
ഇതിലും ആഴത്തിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഇതാണ് ജീവന്റെ ഡയലക്ടിക്സ്. ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നത് മാറ്റത്തെ തടഞ്ഞുകൊണ്ടല്ല; മാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിതമായി ഉൾക്കൊണ്ട് സ്വയം പുനർനിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടാണ്. മസ്തിഷ്കം ഇതിന്റെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ്. ബോധം അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണങ്ങളിലൊന്നാണ്. സ്വപ്നം ആ ബോധം സ്വന്തം ഘടനകളെ താൽക്കാലികമായി അഴിച്ചുവിട്ട് വീണ്ടും പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു അതുല്യ ഇടനിലയാണ്.
അതിനാൽ സ്വപ്നത്തെ പഠിക്കുന്നത് ഉറക്കത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ ഉപവിഷയം പഠിക്കുന്നതല്ല. അത് മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ ഓർമ്മിക്കുന്നു, എങ്ങനെ അനുഭവിക്കുന്നു, എങ്ങനെ ഭയപ്പെടുന്നു, എങ്ങനെ പഠിക്കുന്നു, എങ്ങനെ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു, എങ്ങനെ തന്റെ വ്യക്തിത്വം പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ എങ്ങനെ ഒരു ജീവിയിൽനിന്ന് സ്വബോധമുള്ള ഒരു സാമൂഹിക സത്തയായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന മഹത്തായ ചോദ്യത്തെ അന്വേഷിക്കുകയാണ്.
ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ, ഓരോ രാത്രിയിലും നാം ഉറങ്ങുമ്പോൾ ബോധം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ല; അതിന്റെ സംഘടന മാറുന്നു. ഓർമ്മകൾ വീണ്ടും ചലിക്കുന്നു, വികാരങ്ങൾ പുനഃക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു, നാഡീശൃംഖലകൾ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു, സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ നാം വീണ്ടും ഒരു ഏകീകൃത “ഞാൻ” ആയി ഉണരുന്നു. എന്നാൽ ആ “ഞാൻ” ഇന്നലെയുടെ കൃത്യമായ ആവർത്തനം അല്ല.
സ്വപ്നം ആ സൂക്ഷ്മമായ മാറ്റത്തിന്റെ രാത്രികാല രേഖയാണ്. ബോധം അതിന്റെ തുടർച്ചയായ പുനർനിർമ്മാണമാണ്. ജീവൻ അതിന്റെ വിശാലമായ ഭൗതിക അടിത്തറയാണ്. ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനമാണ് ഇവയെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പൊതുതത്വം.
അവസാനം, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ രഹസ്യം ഒരുപക്ഷേ “നാം എങ്ങനെ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു?” എന്നതിൽ മാത്രം അല്ല. അതിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യം: “നാം ഓരോ ദിവസവും എങ്ങനെ വീണ്ടും നമ്മളായി മാറുന്നു?” സ്വപ്നത്തിന്റെ ശാസ്ത്രവും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദർശനവും ചേർന്ന് അന്വേഷിക്കേണ്ട ഏറ്റവും ആഴമുള്ള ചോദ്യം ഇതാണ്.
QUANTUM DIALECTICS- 
Leave a comment