ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ ഘടനയുടെ അവിഭാജ്യഘടകമായി സ്പേസ്- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദർശനത്തിൽ

ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പിനെയും അവയുടെ സ്വഭാവത്തെയും സ്പേസിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല എന്ന ആശയം ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ആഴമുള്ള തിരിച്ചറിവുകളിലൊന്നിലേക്കാണ് നമ്മെ നയിക്കുന്നത്. പരമ്പരാഗത യാന്ത്രിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ സ്പേസ് എന്നത് ദ്രവ്യവും ഊർജവും സംഭവങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു നിഷ്ക്രിയമായ ശൂന്യപശ്ചാത്തലമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. ഒരു വേദിയിൽ അഭിനേതാക്കൾ എന്നതുപോലെ ദ്രവ്യകണങ്ങൾ സ്പേസിൽ നിലനിൽക്കുന്നു എന്നായിരുന്നു ആ കാഴ്ചപ്പാട്. എന്നാൽ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തവും ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും ഈ വേർതിരിവിനെ അടിസ്ഥാനപരമായി തകർത്തു. ദ്രവ്യം സ്പേസിൽ മാത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നില്ല; ദ്രവ്യവും ഊർജവും സ്പേസിന്റെ ജ്യാമിതിയെയും ഘടനയെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു, അതേസമയം സ്പേസിന്റെ ഘടന ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെയും പരസ്പരബന്ധങ്ങളെയും നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്പേസ് ശൂന്യമായ ഒരു പാത്രമല്ല; ദ്രവ്യവും ഊർജവും രൂപപ്പെടുകയും പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സജീവമായ ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദർശനത്തിൽ ഈ ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ രീതിയിൽ കാണാം. യാഥാർഥ്യത്തിലെ ഒന്നിനെയും അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച ഒരു സ്വതന്ത്ര വസ്തുവായി കാണാനാവില്ല. ഓരോ വസ്തുവിന്റെയും നിലനിൽപ്പ് അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയും ബാഹ്യപരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിന്റെ ഫലമാണ്. അതുകൊണ്ട് ദ്രവ്യകണം എന്നത് ഒരു നിശ്ചലമായ, സ്വതന്ത്രമായ ‘വസ്തു’ മാത്രമല്ല; സ്പേസ്, ഊർജം, ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങൾ, മറ്റു കണങ്ങൾ എന്നിവയുമായുള്ള നിരന്തര ബന്ധത്തിൽ രൂപംകൊള്ളുകയും നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്പേസ് ദ്രവ്യകണത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒന്നല്ല; കണത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് ആവശ്യമായ ബന്ധഘടനയുടെ അവിഭാജ്യ ഘടകമാണ്.

ഐൻസ്റ്റൈന്റെ പൊതുവായ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം ഈ ആശയത്തിന് ശക്തമായ ഭൗതിക അടിത്തറ നൽകുന്നു. ദ്രവ്യവും ഊർജവും സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ജ്യാമിതിയെ വളയ്ക്കുന്നു; ആ വളഞ്ഞ ജ്യാമിതി വീണ്ടും ദ്രവ്യവും പ്രകാശവും എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കണമെന്ന് നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതായത് ദ്രവ്യം സ്പേസിനെ സ്വാധീനിക്കുകയും സ്പേസ് ദ്രവ്യത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ കാരണബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. ഒരു പരസ്പരനിർണ്ണയ പ്രക്രിയയാണ് നടക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു ദ്വന്ദാത്മക ഏകതയാണ്. ഒന്നിന്റെ അവസ്ഥ മറ്റൊന്നിനെ മാറ്റുന്നു; ആ മാറ്റം വീണ്ടും ആദ്യത്തേതിന്റെ അവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

ഇതിൽ നിന്ന് സ്പേസ് ഒരു ‘ശൂന്യത’ മാത്രമാണെന്ന പഴയ ധാരണയുടെ പരിമിതി വ്യക്തമാകുന്നു. ആധുനിക ക്വാണ്ടം മണ്ഡല സിദ്ധാന്തപ്രകാരം അടിസ്ഥാനപരമായ യാഥാർഥ്യം കണങ്ങൾ മാത്രം ഉൾക്കൊള്ളുന്നതല്ല; മുഴുവൻ സ്പേസിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്. ഇലക്ട്രോൺ എന്ന കണത്തെ ഒരു ചെറു ഗോളംപോലെ മാത്രം കാണുന്നതിനു പകരം ഇലക്ട്രോൺ മണ്ഡലത്തിലെ ഒരു പ്രാദേശിക ഉത്തേജനമായി മനസ്സിലാക്കാം. ഫോട്ടോൺ വൈദ്യുതകാന്തിക മണ്ഡലത്തിലെ ഒരു ക്വാണ്ടം ഉത്തേജനമാണ്. ഇതോടെ ‘കണം’ എന്നും ‘അത് നിലനിൽക്കുന്ന മാധ്യമം’ എന്നും തമ്മിലുള്ള കർശനമായ അതിർത്തി മങ്ങുന്നു. കണം മണ്ഡലത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ട ഒന്നല്ല; മണ്ഡലത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ചലനാത്മക അവസ്ഥയാണ്.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ശാസ്ത്രീയ സൂക്ഷ്മത ആവശ്യമാണ്. ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം സ്പേസ് തന്നെയാണ് ഓരോ ദ്രവ്യകണത്തിന്റെയും അകത്തെ വസ്തു എന്ന് നേരിട്ട് തെളിയിച്ചിട്ടില്ല. അതിനാൽ “സ്പേസ് ദ്രവ്യകണത്തിന്റെ ഘടനയുടെ ഭാഗമാണ്” എന്ന വാദത്തെ നിലവിലുള്ള ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ സ്ഥാപിതമായ നിഗമനമായി അവതരിപ്പിക്കരുത്. എന്നാൽ പൊതുവായ ആപേക്ഷികത, ക്വാണ്ടം മണ്ഡല സിദ്ധാന്തം, ശൂന്യാവകാശത്തിലെ ക്വാണ്ടം ചലനങ്ങൾ, ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഗവേഷണം എന്നിവ സ്പേസും ദ്രവ്യവും തമ്മിലുള്ള വേർതിരിവ് അടിസ്ഥാനപരമാണോ എന്ന ചോദ്യത്തെ ഗൗരവമായി ഉയർത്തുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകളെ ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ ഏകീകരിച്ച്, ദ്രവ്യവും സ്പേസും പരസ്പരം ബന്ധിതമായ പ്രക്രിയകളായി കാണാനുള്ള സാധ്യത മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു.

ക്ലാസിക്കൽ ചിന്തയിൽ ശൂന്യാവസ്ഥ എന്നത് ദ്രവ്യമില്ലാത്ത ശൂന്യസ്ഥലമായിരുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ശൂന്യാവസ്ഥ പോലും പൂർണ്ണമായ നിശ്ചലതയല്ല. ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ഊർജനിലയിലും ചലനാത്മക സ്വഭാവമുണ്ട്. അതിനാൽ ശൂന്യാവകാശം പൂർണ്ണമായും നിർജ്ജീവമായ ഒന്നല്ല. ക്വാണ്ടം ചലനങ്ങൾ, മണ്ഡലങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാന ഊർജം, ക്വാണ്ടം ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ അതിന്റെ ഭൗതിക വിവരണത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ഇവിടെ ‘വിർച്വൽ കണങ്ങൾ നിരന്തരം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും അപ്രത്യക്ഷമാകുകയും ചെയ്യുന്നു’ എന്ന ജനപ്രിയ വിശദീകരണത്തെ സൂക്ഷ്മമായി ഉപയോഗിക്കണം. വിർച്വൽ കണങ്ങൾ സാധാരണ അർത്ഥത്തിൽ ശൂന്യത്തിൽ സ്വതന്ത്രമായി ജനിച്ച് നശിക്കുന്ന നിരീക്ഷിക്കാവുന്ന കണങ്ങളല്ല; ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളുടെ ഇടപെടലുകൾ കണക്കാക്കുന്നതിനുള്ള സിദ്ധാന്തപരമായ ഘടകങ്ങളാണ്. എങ്കിലും ശൂന്യാവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം സ്വഭാവം ഭൗതികമായി അളക്കാവുന്ന ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കാസിമിർ പ്രഭാവം അതിന്റെ ശ്രദ്ധേയമായ ഉദാഹരണമാണ്. അനുയോജ്യമായ സാഹചര്യത്തിൽ അടുത്തടുത്തായി സ്ഥാപിച്ച വൈദ്യുതചാലക ഫലകങ്ങൾക്കിടയിൽ അളക്കാവുന്ന ആകർഷണബലം ഉണ്ടാകുന്നു. ശൂന്യാവകാശത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം ഘടന ഭൗതിക പ്രതിഭാസങ്ങളിൽ പങ്കാളിയാകുന്നു എന്ന തിരിച്ചറിവിന് ഇത് പ്രധാനപ്പെട്ട തെളിവാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇതിനെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര സംഘർഷമായി കാണാം. ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളിൽ അവസ്ഥകളെ നിലനിർത്തുന്ന പ്രവണതയും അവയെ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ചലനാത്മക പ്രവണതയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സംയോജകബലം എന്നത് ക്രമം, സ്ഥിരത, തിരിച്ചറിയൽ, തുടർച്ച എന്നിവയിലേക്കുള്ള പ്രവണതയെ സൂചിപ്പിക്കുമ്പോൾ വിയോജകബലം മാറ്റം, വ്യതിയാനം, വിഭജനം, പുനഃസംഘടന എന്നിവയിലേക്കുള്ള പ്രവണതയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്ഥിരത ഈ രണ്ടിലൊന്നിന്റെ പൂർണ്ണവിജയം കൊണ്ടല്ല; അവയുടെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഒരു വസ്തുവിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടംകൊണ്ട് മാത്രം നിർവചിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ആ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളും അവ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സമഗ്ര സാഹചര്യവും അതിന്റെ സ്വഭാവനിർണ്ണയത്തിൽ പങ്കുവഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു ദ്രവ്യകണത്തെ ‘കണം’ എന്ന ഒറ്റപ്പെട്ട സത്തയായി കാണുന്നതിനു പകരം, ഒരു പ്രത്യേക സ്പേസ്-കാലഘടനയിൽ ഒരു പ്രത്യേക ക്വാണ്ടം മണ്ഡലത്തിന്റെ സ്ഥിരതയാർന്ന ഉത്തേജനമായി കാണുന്നത് കൂടുതൽ സമഗ്രമാണ്.

ഇവിടെ സ്പേസ് ഒരു പശ്ചാത്തലം മാത്രമല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ സാധ്യതകൾ നിർണ്ണയിക്കുന്ന ഘടനയാണ്. ഒരു കണത്തിന് മറ്റൊരു കണവുമായി എങ്ങനെ ഇടപെടാനാകും, പ്രകാശം എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കും, ഊർജം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടും, ഗുരുത്വാകർഷണ സ്വാധീനം എങ്ങനെ പ്രകടമാകും തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾ സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ഘടനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സ്പേസിന്റെ ജ്യാമിതി ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെ പുറമേനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു നിയമം മാത്രമല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക അസ്തിത്വത്തിന്റെ തന്നെ ഭാഗമാണ്.

ഇത് ദ്വന്ദാത്മകമായി നോക്കുമ്പോൾ ‘ദ്രവ്യം’യും ‘സ്പേസ്’ഉം പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ രണ്ട് സ്വതന്ത്ര സത്തകളല്ല. അവ ഒരേ ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാം. ദ്രവ്യത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ഘടനയിൽ മാറ്റം വരുത്തുന്നു; ആ മാറ്റപ്പെട്ട ഘടന വീണ്ടും ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് ഇരുവിന്റെയും പ്രത്യേക അവസ്ഥകൾ നിലനിൽക്കുന്നത്.

ദ്രവ്യകണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത ധാരണയിൽ കണം ഒരു അടിസ്ഥാന ‘വസ്തു’യാണ്; അതിന് പിണ്ഡം, വൈദ്യുതചാർജ്, ചലനാവസ്ഥ തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി ഉള്ളതായി കരുതാം. എന്നാൽ ആധുനിക ക്വാണ്ടം മണ്ഡല സിദ്ധാന്തം ഈ ചിത്രം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. കണത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ അതിന്റെ മണ്ഡലഘടന, പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങൾ, ശൂന്യാവസ്ഥയുടെ സ്വഭാവം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഉദാഹരണത്തിന്, കണങ്ങളുടെ പിണ്ഡം അവയുടെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം മാത്രം കൊണ്ടല്ല നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നത്. ഹിഗ്സ് മണ്ഡലവുമായുള്ള ഇടപെടൽ അടിസ്ഥാനകണങ്ങളുടെ പിണ്ഡത്തിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്നു. അതുപോലെ പ്രോട്ടോണിന്റെ ഭൂരിഭാഗം പിണ്ഡവും അതിലെ ക്വാർക്കുകളുടെ ‘സ്വതന്ത്ര’ പിണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് ലഭിക്കുന്നതല്ല; ക്വാർക്കുകളും ഗ്ലൂയോണുകളും തമ്മിലുള്ള ശക്തമായ ആന്തരിക ചലനത്തിന്റെ ഊർജമാണ് അതിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്നത്. അതിനാൽ പിണ്ഡം പോലും ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു ലളിതമായ അന്തർഗുണമല്ലെന്ന് ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം കാണിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് ഒരു പ്രധാന തത്ത്വമായി വികസിപ്പിക്കാം: വസ്തുവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഒരു കണത്തിന്റെ ‘അസ്തിത്വം’ അതിന്റെ ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തേക്കാൾ കൂടുതലാണ്. അതിന്റെ മണ്ഡലം, ഊർജം, ചുറ്റുപാടുമായുള്ള ഇടപെടൽ, സ്പേസ്-കാലഘടന, മറ്റു മണ്ഡലങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധം എന്നിവ ചേർന്നാണ് അതിന്റെ നിരീക്ഷിക്കാവുന്ന സ്വഭാവം രൂപപ്പെടുന്നത്.

പിണ്ഡവും ഊർജവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഐൻസ്റ്റൈന്റെ E=mc^2 എന്ന സമവാക്യത്തിൽ സംക്ഷിപ്തമായി പ്രകടമാകുന്നു. പിണ്ഡവും ഊർജവും പരസ്പരം പരിവർത്തനയോഗ്യമായ ഒരേ ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ രണ്ട് രൂപങ്ങളാണ്. എന്നാൽ പൊതുവായ ആപേക്ഷികത ഈ ബന്ധത്തെ മറ്റൊരു തലത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നു. പിണ്ഡവും ഊർജവും സ്പേസ്ന്റെ വളവ് നിർണ്ണയിക്കുന്നു; വളഞ്ഞ സ്പേസ് വീണ്ടും ദ്രവ്യത്തിന്റെയും പ്രകാശത്തിന്റെയും ചലനപഥം നിർണ്ണയിക്കുന്നു.

ഇവിടെ കാരണബന്ധം വൃത്താകാരമാണ്. ദ്രവ്യ-ഊർജവിതരണം സ്പേസിനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; രൂപപ്പെട്ട സ്പേസ് ദ്രവ്യ-ഊർജത്തിന്റെ വിതരണത്തെയും ചലനത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് പരസ്പരനിർമ്മാണത്തിന്റെ ഒരു ഉദാഹരണമാണ്. ഒരു സത്ത മറ്റൊന്നിനെ മാത്രം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; രണ്ടും പരസ്പരബന്ധത്തിലൂടെ സ്വന്തം അവസ്ഥകൾ തുടർച്ചയായി പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു.

കറുത്തതുളകൾ ഈ ബന്ധത്തിന്റെ അത്യന്തം തീവ്രമായ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. അത്യധികം സാന്ദ്രമായ ദ്രവ്യ-ഊർജസാന്നിധ്യം സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ജ്യാമിതിയെ അത്ര ശക്തമായി വളയ്ക്കുന്നു, ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട പരിധിക്കുള്ളിൽ നിന്ന് പ്രകാശത്തിനുപോലും പുറത്തേക്ക് വരാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇവിടെ ‘ദ്രവ്യം ഒരു സ്പേസിനുള്ളിൽ’ എന്ന പഴയ ചിത്രം പര്യാപ്തമല്ല. ദ്രവ്യവും സ്പേസ്-കാലവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധം തന്നെയാണ് പ്രതിഭാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രം.

പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഘടനകളുടെ നിലനിൽപ്പ് സ്ഥിരതയിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പ്രവണതകളുടെയും മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പ്രവണതകളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് സാധ്യമാകുന്നത്. ആണവകേന്ദ്രത്തിലെ പ്രോട്ടോണുകളും ന്യൂട്രോണുകളും ശക്തമായ ആണവബലത്താൽ ബന്ധിതമാകുന്നു. പ്രോട്ടോണുകൾ തമ്മിലുള്ള വൈദ്യുതവികർഷണം ഈ ബന്ധത്തിന് എതിരായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആണവകേന്ദ്രത്തിന്റെ സ്ഥിരത ഒരു ഏകബലത്തിന്റെ ഫലമല്ല; വ്യത്യസ്ത സ്വഭാവമുള്ള ഭൗതിക പ്രവണതകളുടെ സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്.

ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും എന്ന ആശയങ്ങളിലൂടെ കൂടുതൽ പൊതുവായി കാണാം. സംയോജകബലം വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങളെ ഒരു ക്രമത്തിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ഘടനയെ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ഘടനയെ വ്യതിചലിപ്പിക്കുകയും പുനഃസംഘടനയ്ക്കും മാറ്റത്തിനും വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രണ്ടും ഇല്ലെങ്കിൽ സങ്കീർണ്ണമായ ചലനാത്മക ഘടനകൾക്ക് നിലനിൽപ്പില്ല. പൂർണ്ണമായ സംയോജനം മാറ്റമില്ലായ്മയിലേക്ക് നയിക്കും; പൂർണ്ണമായ വിയോജനം ഘടനയുടെ വിഘടനത്തിലേക്ക് നയിക്കും. ജീവനും ദ്രവ്യവും പ്രപഞ്ചഘടനകളും നിലനിൽക്കുന്നത് ഇവയുടെ ചലനാത്മക ഏകതയിലാണ്.

ഇത് ആണവതലത്തിൽ മാത്രമല്ല, നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ആകാശഗംഗകളുടെയും മഹത്തായ ഘടനകളിലും കാണാം. ഗുരുത്വാകർഷണം ദ്രവ്യത്തെ ഒന്നിച്ചു കൂട്ടുന്നു; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വ്യാപനം വലിയതോതിലുള്ള ദ്രവ്യവിതരണത്തെ നിരന്തരം മാറ്റുന്നു. ഇരുണ്ട ഊർജത്തെ പ്രപഞ്ചവ്യാപനത്തിന്റെ ത്വരണം വിശദീകരിക്കുന്ന ഒരു ഘടകമായി നിലവിലെ പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രം പരിഗണിക്കുന്നു. അതിനെ നേരിട്ട് ‘വിയോജകബലം’ എന്ന് തുല്യമാക്കുന്നത് നിലവിലെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷയല്ലെങ്കിലും, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ ഘടനയെ വ്യാപനത്തിലേക്കും പുനഃക്രമീകരണത്തിലേക്കും നയിക്കുന്ന ഒരു പ്രവണതയായി അതിനെ ഉപമിക്കാം.

സ്പേസിന്റെ സജീവസ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച സൂക്ഷ്മലോകത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മഹാപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വികാസവും സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയും അതേ അടിസ്ഥാനബന്ധത്തിന്റെ മറ്റൊരു തലമാണ്. ആകാശഗംഗകൾ പരസ്പരം അകന്നുപോകുന്നത് വെറും ദ്രവ്യകണങ്ങൾ ഒരു നിശ്ചല സ്പേസിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നതുകൊണ്ടല്ല; വലിയതോതിൽ സ്പേസ് തന്നെ വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതിനാലാണ്.

ദൂരെയുള്ള ആകാശഗംഗകളിൽ നിന്നുള്ള പ്രകാശത്തിന്റെ തരംഗദൈർഘ്യം നീളുന്നത് ചുവപ്പുനീക്കം എന്ന പ്രതിഭാസമായി നിരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് പ്രപഞ്ചവ്യാപനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രധാന നിരീക്ഷണ തെളിവുകളിലൊന്നാണ്. ഇവിടെ പ്രകാശം സഞ്ചരിക്കുന്ന ‘സ്ഥലം’ സ്വതന്ത്രവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ ഒരു പാത്രമല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വികാസം പ്രകാശത്തിന്റെ നിരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ഗുണങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടംതലത്തിലുള്ള മണ്ഡലചലനങ്ങളിൽ നിന്ന് മഹാപ്രപഞ്ചതലത്തിലുള്ള സ്പേസ്-കാലവികാസം വരെ ഒരു അടിസ്ഥാനതുടർച്ച അന്വേഷിക്കാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ തുടർച്ചയെ സൂക്ഷ്മതലവും സ്ഥൂലതലവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദാത്മകബന്ധമായി കാണുന്നു. സൂക്ഷ്മലോകത്തിലെ ബന്ധങ്ങൾ മഹാപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഘടനയെ സ്വാധീനിക്കുകയും മഹാപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വ്യവസ്ഥകൾ വീണ്ടും സൂക്ഷ്മലോകത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

സ്പേസിന്റെ പ്രാധാന്യം ദ്രവ്യത്തിന്റെയും ഊർജത്തിന്റെയും ചലനത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ വിവരം എന്ന ആശയത്തിനും അടിസ്ഥാനപ്രാധാന്യം ലഭിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഒരു ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥയുടെ അവസ്ഥ അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ക്വാണ്ടം കുടുക്കുപാട് എന്ന പ്രതിഭാസത്തിൽ ദൂരെയിരിക്കുന്ന രണ്ട് ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥകൾ തമ്മിൽ ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സാധാരണ പ്രാദേശികബന്ധങ്ങളെക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള സഹബന്ധം പ്രകടിപ്പിക്കാം.

ഇതിനെ സ്പേസിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാം. സ്പേസ് എന്നത് വസ്തുക്കൾക്കിടയിലെ ‘ദൂരം’ മാത്രം ആണോ, അതോ വസ്തുക്കൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനഘടനയോ? ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവിധ സമീപനങ്ങൾ ഈ ചോദ്യത്തിന് വ്യത്യസ്ത ഉത്തരങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുന്നു. ചില സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ സ്പേസിന്റെ തുടർച്ച തന്നെ അടിസ്ഥാനമല്ല; കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ക്വാണ്ടം ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്പേസ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതാകാം എന്ന ആശയവും പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന് ഇവിടെ ഒരു നിർണായക ദാർശനിക സാധ്യതയുണ്ട്. ബന്ധം വസ്തുവിന് പുറത്തുള്ള ഒരു അധിക ഗുണമല്ല; പലപ്പോഴും ബന്ധമാണ് വസ്തുവിന്റെ സ്വഭാവത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ഘടകം. അതിനാൽ സ്പേസ് വസ്തുക്കൾക്കിടയിലെ ശൂന്യമായ ഇടമെന്നതിലുപരി അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിന്റെ ഘടനയായി മനസ്സിലാക്കാവുന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും പൊതുവായ ആപേക്ഷികതയും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റവും വലിയ പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത പ്രശ്നങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം സ്വഭാവം. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയിലെ മറ്റു അടിസ്ഥാന ഇടപെടലുകളെ ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളിലൂടെ വിവരിക്കുമ്പോൾ, പൊതുവായ ആപേക്ഷികത ഗുരുത്വാകർഷണത്തെ സ്പേസിന്റെ ജ്യാമിതിയായി വിവരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഗുരുത്വാകർഷണത്തെയും ക്വാണ്ടം നിയമങ്ങളെയും ഒരൊറ്റ സുസംഘടിത ചട്ടക്കൂടിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുക എന്നത് ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ വലിയ ലക്ഷ്യമാണ്.

സ്പേസ് അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ ക്വാണ്ടീകരിക്കപ്പെട്ട ഘടനയായിരിക്കാമെന്ന ആശയം വിവിധ ഗവേഷണപാതകളിൽ പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു. സ്പേസ് തുടർച്ചയായ ഒരു ജ്യാമിതിയല്ലാതെ സൂക്ഷ്മതലത്തിൽ വ്യത്യസ്ത ക്വാണ്ടം ഘടകങ്ങളുടെ ചലനാത്മക ശൃംഖലയായിരിക്കാമെന്ന സങ്കൽപ്പങ്ങളും നിലവിലുണ്ട്. എന്നാൽ ഇതൊന്നും അന്തിമമായി തെളിയിക്കപ്പെട്ട സിദ്ധാന്തമല്ല. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചർച്ചയിൽ ഇവയെ സ്ഥാപിത വസ്തുതകളായി അല്ല, ഗവേഷണയോഗ്യമായ സൈദ്ധാന്തിക സാധ്യതകളായി കാണണം.

എങ്കിലും ഈ സാധ്യത ഒരു അടിസ്ഥാന ദാർശനിക ചോദ്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു: ദ്രവ്യം സ്പേസിൽ നിലനിൽക്കുന്നതാണോ, അതോ ദ്രവ്യവും സ്പേസും ഒരേ ആഴത്തിലുള്ള ക്വാണ്ടം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളാണോ? രണ്ടാമത്തെ സാധ്യത ശരിയാണെങ്കിൽ, ദ്രവ്യകണവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത അതിർത്തി കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ അപ്രസക്തമാകും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ദ്രവ്യത്തെ സ്പേസ്-ഊർജ ഘടനയിലെ പ്രാദേശികമായി സ്ഥിരത നേടിയ ഒരു രൂപമായി സങ്കൽപ്പിക്കാം. ഇവിടെ ‘സാന്ദ്രീകരണം’ എന്നത് സാധാരണ ദ്രവ്യം ഒരു ശൂന്യത്തിൽ അടിഞ്ഞുകൂടുന്നു എന്ന ലളിതമായ അർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച്, ഊർജവും ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളും പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ചില സ്ഥിരതയാർന്ന ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് ഉദ്ദേശ്യം.

ഒരു കണം അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; തുടർച്ചയായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക മാതൃകയാണ്. അതിന്റെ സ്ഥിരത യഥാർത്ഥത്തിൽ ‘ചലനമില്ലായ്മ’ അല്ല. മറിച്ച്, അതിന്റെ ആന്തരിക ചലനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സുസംഘടിതമായ ഏകതയാണ്. ഒരു ചുഴലിക്കാറ്റ് വെള്ളത്തിലെ ഒരു സ്ഥിരവസ്തുവല്ലെങ്കിലും ഒരു പ്രത്യേക രൂപം നിലനിർത്തുന്നതുപോലെ, ചില ഭൗതിക ഘടനകൾ അവയ്ക്കുള്ളിലെ ഊർജപ്രവാഹവും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം സ്ഥിരതയാർന്ന രൂപമായി തുടരുന്നു.

ഇത് ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള യാന്ത്രിക ധാരണയിൽ നിന്ന് പ്രക്രിയാധിഷ്ഠിതമായ ധാരണയിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ്. ദ്രവ്യം ‘എന്താണ്?’ എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം ‘അത് എങ്ങനെ നിരന്തരം നിലനിൽക്കുന്നു?’ എന്ന ചോദ്യവും തുല്യപ്രാധാന്യം നേടുന്നു.

പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദ്യകാലഘട്ടങ്ങളിൽ ഊർജവും ദ്രവ്യവും അത്യന്തം സാന്ദ്രമായ അവസ്ഥയിലായിരുന്നു. പ്രപഞ്ചം വികസിക്കുകയും തണുക്കുകയും ചെയ്തതോടെ വിവിധ അടിസ്ഥാനകണങ്ങളും ആറ്റങ്ങളും പിന്നീട് നക്ഷത്രങ്ങളും ആകാശഗംഗകളും രൂപപ്പെട്ടു. ഇവിടെ പ്രപഞ്ചചരിത്രം ഒരു നിശ്ചല ഘടനയുടെ കഥയല്ല; തുടർച്ചയായ രൂപാന്തരങ്ങളുടെ ചരിത്രമാണ്.

ഗുരുത്വാകർഷണം ദ്രവ്യത്തെ ഒന്നിച്ചു കൂട്ടി നക്ഷത്രങ്ങളും ആകാശഗംഗകളും വലിയ ഘടനകളും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അതേസമയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വ്യാപനം ഈ ഘടനകളെ ഒരു വിപുലമാകുന്ന സ്പേസ്-കാല പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിലനിർത്തുന്നു. ഇരുണ്ട ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഗുരുത്വപ്രഭാവം ആകാശഗംഗകളുടെ രൂപീകരണത്തിലും വലിയതോതിലുള്ള ദ്രവ്യവിതരണത്തിലും പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്നു. ഇരുണ്ട ഊർജവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രപഞ്ചവ്യാപനത്തിന്റെ ത്വരണം മറുവശത്ത് മഹാപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന പ്രധാന ഘടകമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള മഹത്തായ പ്രപഞ്ചീയ ദ്വന്ദമായി കാണാം. ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുകയും അവ മാറുകയും ചെയ്യുന്നു; സ്ഥിരത രൂപപ്പെടുകയും അതേ സ്ഥിരതയുടെ ഉള്ളിൽ പുതിയ മാറ്റത്തിന്റെ സാധ്യത വളരുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും പരസ്പരം നിഷേധിക്കുന്നവയല്ല; ഒന്നിന്റെ ഉള്ളിൽ മറ്റൊന്ന് നിലനിൽക്കുന്ന ദ്വന്ദാത്മക ഏകതയാണ്.

ഈ ആശയം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്കും വികസിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്. ജീവൻ ഒരു അടഞ്ഞ സംവിധാനമല്ല. ഓരോ കോശവും അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിയുമായി ദ്രവ്യവും ഊർജവും വിവരവും കൈമാറുന്നു. കോശത്തിനകത്തെ അണുക്കളുടെ സ്ഥാനം, സാന്ദ്രത, ചലനം, വൈദ്യുത-രാസ പരിസ്ഥിതി എന്നിവ അവയുടെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവശാസ്ത്രത്തിലും ‘വസ്തു’യും ‘പരിസ്ഥിതി’യും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി പൂർണ്ണമായും നിശ്ചലമല്ല.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആശയത്തെ കൂടുതൽ പൊതുവായ ഒരു തത്ത്വത്തിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കുന്നു: ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ അതിർത്തിക്കുള്ളിൽ മാത്രം നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അതിന്റെ ബന്ധപരിസ്ഥിതിയിലും നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു. അണുവിനും കോശത്തിനും ജീവിക്കും പരിസ്ഥിതിക്കും സമൂഹത്തിനും ഈ തത്ത്വം വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ ബാധകമാണ്. അതിനാൽ സ്പേസിനെ ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു ശൂന്യപാത്രമായി കാണുന്നത്, ജീവശാസ്ത്രത്തിലും ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലും കാണുന്ന ബന്ധാധിഷ്ഠിത യാഥാർഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല.

ക്വാണ്ടം മണ്ഡല സിദ്ധാന്തം, പൊതുവായ ആപേക്ഷികത, പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രം എന്നിവ വ്യത്യസ്ത ഗണിതചട്ടക്കൂടുകളിലൂടെ പ്രകൃതിയുടെ വ്യത്യസ്ത മേഖലകളെ വിവരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയുടെ ആഴത്തിലുള്ള ആശയങ്ങളിൽ ഒരു പൊതുവായ സവിശേഷത കാണാം: ദ്രവ്യം, ഊർജം, സ്പേസ്, എന്നിവ പരസ്പരം വേർതിരിച്ചുനിൽക്കുന്ന പൂർണ്ണസ്വതന്ത്ര ഘടകങ്ങളായി പെരുമാറുന്നില്ല.

ക്വാണ്ടംതലത്തിൽ കണങ്ങൾ മണ്ഡലങ്ങളുടെ ഉത്തേജനങ്ങളാണ്. ആപേക്ഷികതയിൽ ദ്രവ്യ-ഊർജവിതരണം സ്പേസിന്റെ ജ്യാമിതിയെ മാറ്റുന്നു. പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിൽ സ്പേസിന്റെവികാസം ദ്രവ്യവിതരണത്തെയും പ്രകാശത്തിന്റെ സഞ്ചാരത്തെയും സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു തലങ്ങളെയും ഒരൊറ്റ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ കാണുമ്പോൾ, പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം ബന്ധാധിഷ്ഠിതവും ചലനാത്മകവുമാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നു.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രധാന സംഭാവനയായി വികസിപ്പിക്കാവുന്ന ആശയം. യാഥാർഥ്യത്തെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമായി കാണുന്നതിനുപകരം, പരസ്പരബന്ധങ്ങളിലൂടെ തുടർച്ചയായി സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സമഗ്രതയായി കാണുക. ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഈ സമഗ്രതയുടെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ്.

സ്പേസിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ഭാവിയിലെ നിരീക്ഷണങ്ങളും സൈദ്ധാന്തിക ഗവേഷണങ്ങളും നിർണായകമാകും. ഗുരുത്വതരംഗങ്ങളുടെ നിരീക്ഷണം, കറുത്തതുളകളുടെ പഠനം, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അതിവേഗവ്യാപനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അളവുകൾ, ഇരുണ്ട ദ്രവ്യത്തിന്റെയും ഇരുണ്ട ഊർജത്തിന്റെയും സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഗവേഷണം എന്നിവ സ്പേസ്-കാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണ കൂടുതൽ ആഴപ്പെടുത്തുന്നു.

യൂക്ലിഡ് ദൗത്യം, നാസയുടെ നാൻസി ഗ്രേസ് റോമൻ ബഹിരാകാശ ദൂരദർശിനി, ജെയിംസ് വെബ് ബഹിരാകാശ ദൂരദർശിനി തുടങ്ങിയ നിരീക്ഷണപരിപാടികൾ ആകാശഗംഗകളുടെ വിതരണം, ഗുരുത്വ ലെൻസിങ്, നക്ഷത്രരൂപീകരണം, പ്രപഞ്ചവ്യാപനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ കൂടുതൽ കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നു. ഇത്തരം വിവരങ്ങൾ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ കൃത്യമായി പരിശോധിക്കാൻ സഹായിക്കും.

എന്നാൽ നിരീക്ഷണഫലങ്ങളെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ദാർശനിക ആശയങ്ങൾക്ക് അനുകൂലമായി മാത്രം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനും അതേ ശാസ്ത്രീയ അച്ചടക്കം ആവശ്യമാണ്. അതിന്റെ ആശയങ്ങൾ നിലവിലുള്ള ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകളുമായി പൊരുത്തപ്പെടണം; തെളിയിക്കപ്പെട്ട ഭൗതികശാസ്ത്രവും ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി വ്യക്തമായി നിലനിർത്തണം; പുതിയ പ്രവചനങ്ങൾ സാധ്യമാകുന്നിടത്ത് അവ പരീക്ഷിക്കാവുന്നതായിരിക്കണം. അപ്പോഴാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു ദാർശനിക ഉപമയായി മാത്രം നിൽക്കാതെ ശാസ്ത്രീയ ചിന്തയ്ക്ക് സഹായകമായ ഒരു ആശയചട്ടക്കൂടായി വികസിക്കാൻ കഴിയുക.

സ്പേസ്, ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങൾ, ദ്രവ്യകണങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നത് അടിസ്ഥാനശാസ്ത്രത്തിനപ്പുറം സാങ്കേതികവിദ്യകളിലും സ്വാധീനം ചെലുത്താം. ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടിങ്, അതിസൂക്ഷ്മ അളവെടുപ്പ്, ക്വാണ്ടം വിവരസാങ്കേതികവിദ്യ, പുതിയ വസ്തുക്കളുടെ രൂപകൽപ്പന എന്നിവയിൽ ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകളുടെ സ്ഥിരതയും അവയുടെ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലും നിർണായകമാണ്.

ക്വാണ്ടം കമ്പ്യൂട്ടിങ്ങിൽ ഒരു ക്യൂബിറ്റിന്റെ സങ്കലനാവസ്ഥയും ക്വാണ്ടം കുടുക്കുപാടും പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലുകളോട് അത്യന്തം സംവേദനക്ഷമമാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളും അവ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അറിവ് ക്വാണ്ടം സുസ്ഥിരത, പിശക് നിയന്ത്രണം, ദീർഘകാല ക്വാണ്ടം ഏകോപനം എന്നിവ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിൽ സഹായകമാകാം.

എന്നാൽ ഇവിടെയും ശാസ്ത്രീയമായ ജാഗ്രത അനിവാര്യമാണ്. സ്പേസ് ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ ഘടനയുടെ അവിഭാജ്യഘടകമാണെന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയം നേരിട്ട് ഒരു പ്രത്യേക സാങ്കേതികവിദ്യ സൃഷ്ടിക്കും എന്ന് പറയുന്നത് ഇപ്പോൾ അതിരുകടന്ന അവകാശവാദമായിരിക്കും. ആദ്യം ആശയം കൃത്യമായ ഭൗതിക സിദ്ധാന്തമായി വികസിക്കുകയും, തുടർന്ന് പരീക്ഷണപരമായി പരിശോധിക്കപ്പെടുകയും വേണം. അതിനുശേഷമേ പ്രായോഗിക സാധ്യതകളെക്കുറിച്ച് ഉറപ്പുള്ള നിഗമനങ്ങൾ സാധ്യമാകൂ.

സ്പേസിനെ ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച ഒരു ശൂന്യപശ്ചാത്തലമായി കാണുന്ന കാഴ്ചപ്പാട് ഒരു പ്രത്യേക തരത്തിലുള്ള യാന്ത്രിക ലോകദർശനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. അതിൽ ലോകം സ്വതന്ത്ര വസ്തുക്കളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു; ഓരോ വസ്തുവിനും അതിന്റെ ഗുണങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നു; ബന്ധങ്ങൾ പിന്നീട് സംഭവിക്കുന്ന ഇടപെടലുകളായി പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിന് വിപരീതമായി ബന്ധത്തെ അടിസ്ഥാനപരമാക്കുന്നു. വസ്തുവും ബന്ധവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, ഏകതയും വൈവിധ്യവും, സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും എന്നിവ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച അന്തിമവിഭാഗങ്ങളല്ല. അവ ഒരേ ചലനാത്മക പ്രക്രിയയുടെ പരസ്പരബന്ധിത വശങ്ങളാണ്.

അതിനാൽ ഒരു ദ്രവ്യകണത്തിന്റെ ‘അസ്തിത്വം’ അതിന്റെ അതിർത്തിക്കുള്ളിൽ അടച്ചുപൂട്ടിയ ഒന്നല്ല. അത് ഒരു പ്രത്യേക ക്വാണ്ടം മണ്ഡലത്തിന്റെ സ്ഥിരതയാർന്ന അവസ്ഥയും, മറ്റു മണ്ഡലങ്ങളുമായുള്ള ഇടപെടലുകളുടെ ഫലവും, സ്പേസിന്റെ ഘടനയുമായുള്ള ബന്ധവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. സ്പേസ് ഈ പ്രക്രിയയുടെ പുറത്തുള്ള ഒന്നല്ല; അതിന്റെ ബന്ധഘടനയുടെ ഭാഗമാണ്.

ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ ഘടനയുടെ അവിഭാജ്യഘടകമായി സ്പേസിനെ കാണുന്ന ആശയം, സ്ഥാപിതമായ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഓരോ വസ്തുതയെയും അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന ഒരു സിദ്ധാന്തമായി ഇപ്പോൾ കണക്കാക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം ദ്രവ്യവും സ്പേസുംതമ്മിലുള്ള പരസ്പരനിർണ്ണയത്തെ വെളിപ്പെടുത്തിയതും, ക്വാണ്ടം മണ്ഡല സിദ്ധാന്തം കണങ്ങളെ വ്യാപകമായ മണ്ഡലങ്ങളുടെ ഉത്തേജനങ്ങളായി തിരിച്ചറിഞ്ഞതും, ശൂന്യാവകാശത്തിനും ക്വാണ്ടം ചലനാത്മകതയുണ്ടെന്ന് തെളിയിക്കുന്ന പ്രതിഭാസങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയതും, ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണം സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതും ചേർന്നുനോക്കുമ്പോൾ ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത വേർതിരിവ് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ശാസ്ത്രീയ തിരിച്ചറിവുകളെ ഒരു ഏകീകൃത ദർശനത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അതിന്റെ അടിസ്ഥാന നിർദ്ദേശം ഇതാണ്: പ്രകൃതിയിലെ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ അവയുടെ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ദ്രവ്യം സ്പേസിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്നത് സത്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രമാണ്; ദ്രവ്യത്തിന്റെ സാന്നിധ്യവും ചലനവും സ്പേസിന്റെ ഘടനയെ മാറ്റുകയും ആ മാറ്റം വീണ്ടും ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെയും ചലനത്തെയും സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ദ്രവ്യവും സ്പേസും പരസ്പരം പുറംലോകങ്ങളായല്ല, ഒരു ദ്വന്ദാത്മക ഏകതയിലെ പരസ്പരനിർമ്മാണ ഘടകങ്ങളായാണ് കാണേണ്ടത്.

ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ദ്രവ്യകണം ഒരു നിശ്ചലമായ ‘വസ്തു’യല്ല; സ്പേസ്, ഊർജം, ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങൾ, മറ്റു കണങ്ങൾ എന്നിവയുമായുള്ള നിരന്തര ഇടപെടലിൽ സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക ഘടനയാണ്. അതിന്റെ സ്ഥിരത നിശ്ചലതയല്ല, മറിച്ച് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള സജീവസമതുലിതാവസ്ഥയാണ്. മാറ്റം സ്ഥിരതയുടെ നിഷേധമല്ല; സ്ഥിരതയ്ക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന മാറ്റത്തിന്റെ സാധ്യതയാണ്. അതുപോലെ സ്പേസ് ദ്രവ്യത്തിന്റെ പുറത്തെ ശൂന്യതയല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ ബന്ധങ്ങളും ചലനങ്ങളും പ്രകടമാകുന്ന സജീവമായ ഭൗതിക ഘടനയാണ്.

ഇവിടെ നിന്നാണ് സൂക്ഷ്മലോകവും മഹാപ്രപഞ്ചവും തമ്മിലുള്ള ഒരു പുതിയ ദാർശനിക പാലം ഉയരുന്നത്. ക്വാണ്ടം മണ്ഡലത്തിലെ സൂക്ഷ്മചലനങ്ങളിൽ നിന്ന് ആകാശഗംഗകളുടെ രൂപീകരണത്തിലേക്കും, കണങ്ങളുടെ ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകളിൽ നിന്ന് സ്പേസിന്റെ മഹത്തായ വളവുകളിലേക്കും, ആണവഘടനകളിലെ സംയോജനത്തിൽ നിന്ന് പ്രപഞ്ചവ്യാപനത്തിലേക്കും ഒരേ അടിസ്ഥാന തത്ത്വം പ്രവർത്തിക്കുന്നതായി കാണാം: യാഥാർഥ്യം സ്വതന്ത്രവും നിശ്ചലവുമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; പരസ്പരബന്ധങ്ങളിലൂടെ തുടർച്ചയായി സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്.

അതുകൊണ്ട് സ്പേസിനെ ശൂന്യമായ ഒരു പശ്ചാത്തലമായി കാണുന്നതിൽ നിന്ന് സ്പേസിനെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന്റെ സജീവ ബന്ധഘടകമായി കാണുന്നതിലേക്കുള്ള മാറ്റം വെറും ഭൗതികശാസ്ത്രപരമായ കാഴ്ചപ്പാട് മാറ്റമല്ല. അത് യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ചിന്താരീതിയിലെ തന്നെ ഒരു മാറ്റമാണ്. ദ്രവ്യം, ഊർജം, സ്പേസ്, സമയം, ബന്ധം, ചലനം എന്നിവയെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച അന്തിമ സത്തകളായി കാണുന്നതിനുപകരം, ഒരേ സർവവ്യാപിയായ ഭൗതികപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്തവും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്നതുമായ പ്രകടനങ്ങളായി കാണാൻ ഇത് നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട നിർദ്ദേശം ദ്രവ്യത്തിന്റെയും സ്പേസിന്റെയും ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ വാദത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. വസ്തുവിന്റെ അസ്തിത്വം അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളുടെ അസ്തിത്വത്തിൽ നിന്നു വേർതിരിക്കാനാവില്ല; സ്ഥിരത ചലനത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല, ചലനത്തിന്റെ സംഘടിതരൂപമാണ്; ഓരോ ഘടനയുടെയും ഉള്ളിൽ അതിനെ നിലനിർത്തുന്ന സംയോജകപ്രവണതയും അതിനെ മാറ്റത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന വിയോജകപ്രവണതയും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന കൂടുതൽ പൊതുവായ തത്ത്വത്തിലേക്കാണ് അത് എത്തുന്നത്.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചം പരസ്പരം വേർതിരിച്ച വസ്തുക്കൾ നിറഞ്ഞ ഒരു ശൂന്യപാത്രമല്ല. സ്പേസ്, ദ്രവ്യം, ഊർജം, സമയം, ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു അനന്തമായ ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ് പ്രപഞ്ചം. അതിന്റെ ഏറ്റവും ചെറിയ കണത്തിൽ നിന്ന് ഏറ്റവും വലിയ ആകാശഗംഗാസമൂഹം വരെ നിലനിൽപ്പും മാറ്റവും, സംയോജനവും വിയോജനവും, ഘടനയും വിഘടനവും, സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള നിരന്തര ദ്വന്ദാത്മക പ്രക്രിയയാണ് പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം. സ്പേസിനെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ ബന്ധത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്ന കാഴ്ചപ്പാട് ഈ സമഗ്രതയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പ്രധാന ആശയവാതിൽ തുറക്കുന്നു. അതിലൂടെ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം, ആപേക്ഷികത, പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള അകലം കുറയ്ക്കുന്നതിനൊപ്പം, പ്രകൃതിയെ ഒറ്റപ്പെട്ട വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമായി കാണുന്ന യാന്ത്രിക ലോകദർശനത്തിൽ നിന്ന് ബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രക്രിയകളുടെയും ഏകീകൃതവും ചലനാത്മകവുമായ ലോകദർശനത്തിലേക്കുള്ള ഒരു ചുവടുവയ്പ്പിനും വഴി തുറക്കുന്നു.

ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ ഘടനയുടെ അവിഭാജ്യഘടകമായി സ്പേസിനെ കാണുന്ന ആശയം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, യഥാർത്ഥ ചോദ്യം “സ്പേസ് ദ്രവ്യത്തിനുള്ളിലാണോ?” എന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അതിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യം ഇതാണ്: ദ്രവ്യവും സ്പേസും യഥാർത്ഥത്തിൽ രണ്ട് സ്വതന്ത്ര സത്തകളാണോ, അതോ ഒരേ അടിസ്ഥാന യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരസ്പരം ഉദ്ഭവിപ്പിക്കുന്ന രണ്ട് രൂപങ്ങളാണോ? ഈ ചോദ്യം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിധി കടന്ന് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനിക അന്വേഷണത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്കാണ് നമ്മെ നയിക്കുന്നത്.

ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ സ്പേസ് ഒരു നിശ്ചലമായ വേദിയായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. വസ്തുക്കൾ അതിനുള്ളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; സംഭവങ്ങൾ അതിനുള്ളിൽ നടക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ വേദി സ്വയം മാറുന്നില്ല. ന്യൂട്ടണിയൻ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സ്പേസും സമയവും വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്ന പശ്ചാത്തലങ്ങളായിരുന്നു. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ വസ്തുവും അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ദ്വിതീയമായിരുന്നു. ആദ്യം സ്വതന്ത്ര വസ്തുക്കൾ നിലനിൽക്കുന്നു, പിന്നീട് അവ പരസ്പരം ഇടപെടുന്നു എന്നായിരുന്നു ധാരണ.

ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം ഈ ധാരണയിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റം വരുത്തി. ദ്രവ്യവും ഊർജവും സ്പേസിന്റെ ജ്യാമിതിയെ മാറ്റുന്നു; അതേ സമയം മാറിയ സ്പേസിന്റെജ്യാമിതി ദ്രവ്യത്തിന്റെയും പ്രകാശത്തിന്റെയും ചലനത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇവിടെ കാരണബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. ദ്രവ്യം സ്പേസിനെ സ്വാധീനിക്കുകയും സ്പേസ് ദ്രവ്യത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദ്രവ്യവും സ്പേസ്-കാലവും പരസ്പരം നിർണ്ണയിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക ബന്ധമാണ് ഇവിടെ കാണുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ഈ പരസ്പരബന്ധത്തെ മറ്റൊരു ആഴത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ക്വാണ്ടം മണ്ഡല സിദ്ധാന്തത്തിൽ അടിസ്ഥാനകണങ്ങളെ പൂർണ്ണമായും വേർതിരിച്ച ചെറിയ വസ്തുക്കളായി കാണുന്നില്ല. അവ സർവത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളിലെ പ്രത്യേക ഉത്തേജനങ്ങളാണ്. ഇലക്ട്രോൺ ഇലക്ട്രോൺ മണ്ഡലത്തിലെ ഒരു ഉത്തേജനമാണ്; ഫോട്ടോൺ വൈദ്യുതകാന്തിക മണ്ഡലത്തിലെ ഒരു ഉത്തേജനമാണ്; ഹിഗ്സ് കണം ഹിഗ്സ് മണ്ഡലത്തിലെ ഒരു ഉത്തേജനമാണ്. ഇതോടെ “കണം” എന്നും “കണം നിലനിൽക്കുന്ന മണ്ഡലം” എന്നും തമ്മിലുള്ള പഴയ കർശനമായ അതിർത്തി മങ്ങുന്നു.

ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദാർശനിക പ്രസക്തി ആരംഭിക്കുന്നത്. ഒരു കണത്തെ അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച ഒരു സ്വതന്ത്ര സത്തയായി കാണാനാവില്ല. അതിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ മണ്ഡലവുമായി, മറ്റു മണ്ഡലങ്ങളുമായി, ഊർജവുമായി, സ്പേസ്-കാലഘടനയുമായി, ചുറ്റുപാടുമായുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബന്ധം വസ്തുവിന് പുറത്തുള്ള ഒരു അധിക ഘടകമല്ല; വസ്തുവിന്റെ അസ്തിത്വത്തെ നിർവചിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളിലൊന്നാണ്.

ഇതിൽ നിന്ന് “ശൂന്യാവസ്ഥ” എന്ന പരമ്പരാഗത ധാരണയും പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ക്ലാസിക്കൽ ധാരണയിൽ ശൂന്യാവകാശം എന്നത് ദ്രവ്യമില്ലാത്ത ശൂന്യസ്ഥലമായിരുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ശൂന്യാവസ്ഥ പോലും പൂർണ്ണമായ നിശ്ചലതയല്ല. ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങൾക്ക് അവയുടെ ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ഊർജനിലയിലും ചലനാത്മകമായ സ്വഭാവമുണ്ട്. ശൂന്യാവകാശത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം സ്വഭാവം അളക്കാവുന്ന ഭൗതിക ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു. കാസിമിർ പ്രഭാവം അതിന്റെ പ്രധാന ഉദാഹരണമാണ്. അനുയോജ്യമായ സാഹചര്യത്തിൽ അടുത്തടുത്തായി സ്ഥാപിച്ച വൈദ്യുതചാലക ഫലകങ്ങൾക്കിടയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന അളക്കാവുന്ന ആകർഷണബലം ശൂന്യാവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം സ്വഭാവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

എങ്കിലും “ശൂന്യത്തിൽ കണങ്ങൾ നിരന്തരം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും അപ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു” എന്ന ജനപ്രിയ വിവരണത്തെ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ സ്വീകരിക്കുന്നത് ശരിയല്ല. വിർച്വൽ കണങ്ങൾ സാധാരണയായി കണ്ടെത്താവുന്ന കണങ്ങളെപ്പോലെ ശൂന്യത്തിൽ സ്വതന്ത്രമായി ജനിച്ച് നശിക്കുന്ന വസ്തുക്കളല്ല. അവ ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളെ കണക്കാക്കുന്നതിനുള്ള സൈദ്ധാന്തിക ഘടകങ്ങളാണ്. എന്നാൽ അതിലൂടെ ശൂന്യാവസ്ഥയുടെ ക്വാണ്ടം ഘടനയ്ക്ക് ഭൗതിക ഫലങ്ങളില്ല എന്നർത്ഥമില്ല. മറിച്ച്, ശൂന്യം പോലും ഭൗതികമായി സജീവമായ അവസ്ഥയാണെന്നതാണ് കൂടുതൽ കൃത്യമായ നിഗമനം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ശൂന്യതയെ ഇങ്ങനെ കാണാം: ശൂന്യം സത്തയുടെ പൂർണ്ണ അഭാവമല്ല; സാധ്യതകൾ നിറഞ്ഞ ഒരു ചലനാത്മക അവസ്ഥയാണ്. ശൂന്യതയും സത്തയും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച വിരുദ്ധങ്ങളല്ല. ഒരു പ്രത്യേക തലത്തിൽ ശൂന്യമായി തോന്നുന്ന അവസ്ഥയിൽ തന്നെ മറ്റൊരു തലത്തിലുള്ള ചലനത്തിന്റെയും രൂപീകരണത്തിന്റെയും സാധ്യതകൾ അടങ്ങിയിരിക്കാം. എന്നാൽ ഈ ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനത്തെ ക്വാണ്ടം മണ്ഡല സിദ്ധാന്തത്തിലെ പ്രത്യേക ഗണിതവിവരണവുമായി നേരിട്ട് തുല്യമാക്കാൻ പാടില്ല. ശാസ്ത്രീയ വസ്തുതയും ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി ഇവിടെ വ്യക്തമായി നിലനിർത്തേണ്ടതാണ്.

ദ്രവ്യകണത്തിന്റെ സ്ഥിരതയെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയിലും ഇതേ മാറ്റം ആവശ്യമാണ്. ഒരു കണത്തെ ചെറിയൊരു കല്ലുപോലെ നിശ്ചലമായ വസ്തുവായി കാണുന്നത് ക്വാണ്ടം ലോകത്തിന്റെ സ്വഭാവം പൂർണ്ണമായി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഒരു കണത്തിന്റെ സ്ഥിരത അതിലെ ചലനങ്ങളുടെ അഭാവമല്ല; മറിച്ച്, അതിന്റെ ആന്തരികവും ബാഹ്യവുമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങൾക്കിടയിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു സ്ഥിരതയാർന്ന ചലനാവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ കണത്തിന്റെ സ്ഥിരതയെ “ചലനത്തിലെ സ്ഥിരത” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാം.

ഒരു ചുഴലിക്കാറ്റ് ഇതിന് ഒരു സ്ഥൂലതലത്തിലുള്ള ഉപമ നൽകുന്നു. ചുഴലിക്കാറ്റിന് ഒരു പ്രത്യേക രൂപമുണ്ട്, പക്ഷേ ആ രൂപം അതിലെ വായുവിന്റെ നിശ്ചലതകൊണ്ടല്ല നിലനിൽക്കുന്നത്. വായു നിരന്തരം സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ ചലനങ്ങൾ ഒരു പ്രത്യേക ക്രമത്തിൽ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതിനാലാണ് ചുഴലിക്കാറ്റിന്റെ രൂപം നിലനിൽക്കുന്നത്. അതുപോലെ ഒരു കണത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും അതിലെ ഭൗതിക ചലനങ്ങളുടെ സുസംഘടിതമായ ക്രമീകരണത്തിൽ നിന്നുള്ളതായിരിക്കാം. അതിനാൽ “കണം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “കണം എങ്ങനെ സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു?” എന്ന ചോദ്യവും പ്രധാനമാണ്.

ഇവിടെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും എന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയങ്ങൾക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. സംയോജകബലം ഘടകങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ക്രമം, സ്ഥിരത, ഏകോപനം, ഘടന എന്നിവ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവണതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ഘടനയെ വ്യതിചലിപ്പിക്കുകയും മാറ്റുകയും വിഭജിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രവണതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവയെ പ്രകൃതിയിലെ പ്രത്യേക ഭൗതികബലങ്ങളുമായി യാന്ത്രികമായി തുല്യമാക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച്, പ്രകൃതിയിലെ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും മനസ്സിലാക്കാനുള്ള പൊതുവായ ദ്വന്ദാത്മക വിഭാഗങ്ങളായി അവയെ കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം.

ആണവകേന്ദ്രത്തിന്റെ സ്ഥിരത ഈ ദ്വന്ദത്തെ വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു. പ്രോട്ടോണുകളും ന്യൂട്രോണുകളും ശക്തമായ ആണവ ഇടപെടലുകളിലൂടെ ബന്ധിതമാകുന്നു. അതേ സമയം പ്രോട്ടോണുകൾ തമ്മിലുള്ള വൈദ്യുതവികർഷണം ഈ ബന്ധത്തിന് എതിരായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു ആണവകേന്ദ്രത്തിന്റെ സ്ഥിരത ഒരു ഏകബലത്തിന്റെ ഫലമല്ല; വ്യത്യസ്ത പ്രവണതകളുടെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്. ഘടനയെ നിലനിർത്തുന്ന പ്രവണതയും ഘടനയെ മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്ന പ്രവണതയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇതേ തത്ത്വം മഹാപ്രപഞ്ചതലത്തിലും കാണാം. ഗുരുത്വാകർഷണം ദ്രവ്യത്തെ ഒന്നിച്ചു കൂട്ടി നക്ഷത്രങ്ങളും ആകാശഗംഗകളും ആകാശഗംഗാസമൂഹങ്ങളും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. മറുവശത്ത് പ്രപഞ്ചവ്യാപനം വലിയതോതിലുള്ള ദ്രവ്യവിതരണത്തെ നിരന്തരം മാറ്റുന്നു. ഇരുണ്ട ദ്രവ്യത്തിന്റെ ഗുരുത്വപ്രഭാവം ആകാശഗംഗകളുടെ രൂപീകരണത്തിലും അവയുടെ വലിയതോതിലുള്ള വിതരണത്തിലും പ്രധാനമാണ്. ഇരുണ്ട ഊർജവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രപഞ്ചവ്യാപനത്തിന്റെ ത്വരണം മഹാപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭാവിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന പ്രധാന ഘടകമായി നിലവിലെ പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രം പരിഗണിക്കുന്നു.

ഇരുണ്ട ഊർജത്തെ നേരിട്ട് “വിയോജകബലം” എന്ന് വിളിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയല്ല. അതുപോലെ ഗുരുത്വാകർഷണത്തെ നേരിട്ട് “സംയോജകബലം” എന്ന ദാർശനിക വിഭാഗവുമായി തുല്യമാക്കാനും കഴിയില്ല. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ തലത്തിൽ ഇവയെ ഘടന രൂപപ്പെടുത്തുന്ന പ്രവണതയും വ്യാപനത്തിലേക്കും മാറ്റത്തിലേക്കും നയിക്കുന്ന പ്രവണതയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദത്തിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളായി പരിശോധിക്കാം. ഇവിടെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ അളവുകളും ദാർശനിക വിഭാഗങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഒരു ബന്ധവിശകലനമാണ് ആവശ്യമായത്.

ദ്രവ്യത്തിന്റെ പിണ്ഡത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക അറിവും ഈ ബന്ധാധിഷ്ഠിത സമീപനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു കണത്തിന്റെ പിണ്ഡം അതിനകത്ത് അടച്ചുവച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു ലളിതമായ സ്വതന്ത്ര ഗുണമായി മാത്രം കാണാനാവില്ല. അടിസ്ഥാനകണങ്ങളുടെ പിണ്ഡവുമായി ഹിഗ്സ് മണ്ഡലവുമായുള്ള ഇടപെടലുകൾക്ക് പ്രധാനപ്പെട്ട ബന്ധമുണ്ട്. അതുപോലെ പ്രോട്ടോണിന്റെ ഭൂരിഭാഗം പിണ്ഡവും അതിലെ ക്വാർക്കുകളുടെ അടിസ്ഥാനപിണ്ഡങ്ങളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കലല്ല; ശക്തമായ ആണവ ഇടപെടലുകളുടെ ചലനാത്മക ഊർജമാണ് അതിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്നത്.

ഇതിൽ നിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന തത്ത്വം രൂപപ്പെടുത്താം: ഒരു വസ്തുവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ അതിന്റെ ഉള്ളിൽ ഒറ്റയ്ക്ക് അടച്ചുവച്ചിരിക്കുന്ന സ്വത്തുക്കൾ മാത്രമല്ല; അതിന്റെ ബന്ധഘടനയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഗുണങ്ങളുമാണ്. പിണ്ഡം തന്നെ ബന്ധങ്ങളുടെയും ഇടപെടലുകളുടെയും ഫലങ്ങളിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, ദ്രവ്യകണത്തെ അതിന്റെ മണ്ഡലപരവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച ഒരു സത്തയായി കാണുന്നത് കൂടുതൽ പ്രയാസകരമാകുന്നു.

ഇവിടെ സ്പേസിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പുതിയ ധാരണ രൂപപ്പെടുന്നു. സ്പേസ് വസ്തുക്കൾക്കിടയിലെ ശൂന്യമായ ദൂരം മാത്രമല്ല; വസ്തുക്കൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുന്ന ഭൗതിക ഘടനയായി അതിനെ കാണാം. പൊതുവായ ആപേക്ഷികതയിൽ സ്പേസിന്റെ ജ്യാമിതി ദ്രവ്യത്തിന്റെയും പ്രകാശത്തിന്റെയും ചലനത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്പേസ് ഒരു നിഷ്ക്രിയ വേദിയല്ല. അത് ഭൗതിക പ്രക്രിയയുടെ സജീവ ഘടകമാണ്.

ഈ ആശയം കൂടുതൽ ആഴത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയാൽ ഒരു നിർണായക ചോദ്യം ഉയരുന്നു: സ്പേസ് വസ്തുക്കൾക്കിടയിൽ ഉള്ള ഒന്നാണോ, അതോ വസ്തുക്കൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു പ്രകടനമാണോ? ഈ ചോദ്യത്തിന് ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ അന്തിമ ഉത്തരമില്ല. എന്നാൽ സ്പേസ് കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ക്വാണ്ടം ഘടനയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതാകാമെന്ന ആശയം ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ വിവിധ സമീപനങ്ങളിൽ ഗൗരവമായി പഠിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്.

അങ്ങനെ “ആദ്യം സ്പേസ്, പിന്നെ ദ്രവ്യം” എന്നും “ആദ്യം ദ്രവ്യം, പിന്നെ സ്പേസ്” എന്നും ചോദിക്കുന്നത് തന്നെ പരിമിതമായ ചോദ്യമാകാം. ദ്രവ്യവും സ്പേസും ഒരേ അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പരസ്പരബന്ധിത രൂപങ്ങളാണെങ്കിൽ, ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നിന്റെ മുൻഗാമിയായി സ്ഥാപിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല. അവയുടെ വ്യത്യാസം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും അവയുടെ അസ്തിത്വം പരസ്പരബന്ധിതമായിരിക്കും.

ഇത് മനസ്സിലാക്കാൻ തിരമാലയും ജലവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു ഉപമയായി ഉപയോഗിക്കാം. തിരമാല ജലത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു എന്നത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ തിരമാല ജലത്തിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു വസ്തുവല്ല. തിരമാല ജലത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ചലനരൂപമാണ്. അതുപോലെ കണം ഒരു ക്വാണ്ടം മണ്ഡലത്തിലെ ഉത്തേജനമാണെങ്കിൽ, കണവും മണ്ഡലവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വസ്തുവും പാത്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമല്ല. കണം മണ്ഡലത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ചലനാത്മക പ്രകടനമാണ്.

ഇവിടെനിന്ന് “ഉദ്ഭവം” എന്ന ആശയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ കേന്ദ്രസ്ഥാനമെടുക്കുന്നു. ഒരു പുതിയ ഗുണം അതിന്റെ ഘടകങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും ഒറ്റയ്ക്ക് കാണണമെന്നില്ല; ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പ്രത്യേകബന്ധത്തിൽ നിന്ന് അത് ഉദ്ഭവിക്കാം. താപനില ഒരു ഒറ്റ അണുവിന്റെ ഗുണമല്ല; അനവധി അണുക്കളുടെ കൂട്ടായ ചലനത്തിൽ നിന്ന് അത് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സ്ഥൂലഗുണമാണ്. അതുപോലെ സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ജ്യാമിതിയും കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ക്വാണ്ടം ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു കൂട്ടായ ഗുണമായിരിക്കാമെന്ന സൈദ്ധാന്തിക സാധ്യത പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതോടെ പ്രകൃതിയിലെ വിവിധ തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പുതിയ രീതിയിൽ കാണാനാകും. ക്വാർക്കുകളുടെ കൂട്ടായ ചലനത്തിൽ നിന്ന് പ്രോട്ടോൺ പോലുള്ള ഘടനകൾ, ആറ്റങ്ങളിൽ നിന്ന് തന്മാത്രകൾ, തന്മാത്രകളിൽ നിന്ന് കോശങ്ങൾ, കോശങ്ങളിൽ നിന്ന് ജീവികൾ എന്നിങ്ങനെ ഓരോ തലത്തിലും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഉദ്ഭവം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഘടനകളും താഴ്ന്ന തലത്തിലുള്ള ഘടകങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനസാധ്യതകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഒരു കോശത്തിന്റെ ഘടന അതിലെ തന്മാത്രകളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതുപോലെ, ഒരു ജീവിയുടെ ആന്തരിക സമഗ്രത അതിലെ കോശങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനപരമായ സാധ്യതകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന തത്ത്വമായി ഇങ്ങനെ പറയാം: ഘടകങ്ങൾ സമഗ്രതയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സമഗ്രത ഘടകങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഇത് യാന്ത്രികമായ കാരണബന്ധമല്ല; പരസ്പരനിർണ്ണയമാണ്. ദ്രവ്യ-ഊർജവിതരണം സ്പേസ്-കാലത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; രൂപപ്പെട്ട സ്പേസ് വീണ്ടും ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. താഴ്ന്നതും ഉയർന്നതുമായ തലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനം പ്രകൃതിയുടെ സംഘടനയിൽ അടിസ്ഥാനപരമാണ്.

ഈ ചട്ടക്കൂടിൽ വിവരം എന്ന ആശയത്തിനും പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥയുടെ അവസ്ഥ അതിലെ ഘടകങ്ങളെ മാത്രം വിവരിക്കുന്നതല്ല; അവയുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ക്വാണ്ടം കുടുക്കുപാടിൽ സംയുക്താവസ്ഥയെ വ്യക്തിഗത ഘടകങ്ങളുടെ സ്വതന്ത്രാവസ്ഥകളുടെ ലളിതമായ കൂട്ടമായി എല്ലായ്പ്പോഴും വിവരിക്കാനാവില്ല. ഇതിലൂടെ ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിൽ ബന്ധത്തിന്റെ പങ്ക് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി വരുന്നു.

ഇതിൽ നിന്ന് ദ്രവ്യം–ഊർജം–വിവരം–സ്പേസ് എന്ന പരസ്പരബന്ധിത ചട്ടക്കൂടിലേക്ക് നീങ്ങാം. വിവരം ദ്രവ്യത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു അമൂർത്ത സത്തയായി കാണേണ്ടതില്ല; ഭൗതികവ്യവസ്ഥകളുടെ ക്രമീകരണത്തിലും പരസ്പരബന്ധത്തിലും പ്രകടമാകുന്ന ഒന്നായി കാണാം. അതുപോലെ സ്പേസ് വസ്തുക്കൾക്കിടയിലെ ശൂന്യമായ ഇടമല്ല; അവയുടെ ബന്ധങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുന്ന ഘടനയായി കാണാം.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു കൂടുതൽ ആഴമുള്ള നിർദ്ദേശം രൂപപ്പെടുന്നു: വസ്തുവിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായത് ബന്ധമായിരിക്കാം. അതിന്റെ അർത്ഥം വസ്തുക്കൾ യാഥാർഥ്യമല്ല എന്നല്ല. മറിച്ച്, ഒരു വസ്തുവിന്റെ യാഥാർഥ്യം അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചാൽ അപൂർണ്ണമാകുന്നു എന്നാണ്. വസ്തുവും ബന്ധവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിലനിൽക്കും; എന്നാൽ അവയുടെ ഏകതയിലാണ് വസ്തുവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം പ്രകടമാകുന്നത്.

ഈ സമീപനം ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ പ്രശ്നത്തിൽ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം പ്രകൃതിയിലെ മണ്ഡലങ്ങളെയും അവയുടെ ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകളെയും വിവരിക്കുമ്പോൾ, പൊതുവായ ആപേക്ഷികത ഗുരുത്വാകർഷണത്തെ സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ജ്യാമിതിയായി വിവരിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു വിവരണങ്ങളെയും ഒരൊറ്റ സമഗ്ര സിദ്ധാന്തത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുക എന്നത് ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ തുറന്ന പ്രശ്നങ്ങളിലൊന്നാണ്.

സ്പേസ്-കാലം തന്നെ ക്വാണ്ടം സ്വഭാവമുള്ളതാണെങ്കിൽ, “കണം സ്പേസിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു” എന്ന പഴയ ചിത്രം കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ പര്യാപ്തമാകില്ല. കാരണം അപ്പോൾ കണത്തിന്റെയും സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാന വിവരണം തന്നെ പരസ്പരം ബന്ധിതമായിരിക്കേണ്ടിവരും. സ്പേസ്-കാലം ക്വാണ്ടം ഘടനകളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതാണെങ്കിൽ, കണങ്ങളും സ്പേസ്-കാലവും ഒരേ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധാത്മക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ഉദ്ഭവരൂപങ്ങളായിരിക്കാം.

ഇവിടെ ഒരു ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രത വീണ്ടും ആവശ്യമാണ്. ഇത്തരത്തിലുള്ള ആശയങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ഗവേഷണവിധേയമായ സൈദ്ധാന്തിക സാധ്യതകളാണ്. അവയെ തെളിയിക്കപ്പെട്ട വസ്തുതകളായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ശരിയല്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ ദാർശനിക ആശയങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകളായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിലല്ല; മറിച്ച് നിലവിലുള്ള ശാസ്ത്രീയ അറിവുകൾക്കിടയിലെ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയിൽ നിന്ന് പരീക്ഷിക്കാവുന്ന പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നതിലാണ്.

ഈ നിലപാടിൽ നിന്ന് ദ്രവ്യത്തെ ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ നിർവചിക്കാം. ദ്രവ്യം ഒരു നിശ്ചലമായ സ്വതന്ത്ര വസ്തുവല്ല; സ്പേസിലും ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളിലും സ്ഥിരത കൈവരിച്ച ഊർജ-ബന്ധഘടനയുടെ ചലനാത്മക പ്രകടനമാണ്. ഇതൊരു സ്ഥാപിത ഭൗതികശാസ്ത്ര നിർവചനം അല്ല; ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രവർത്തനപരമായ ദാർശനിക നിർവചനമാണ്. അതിന്റെ പ്രധാന ഘടകങ്ങൾ ഊർജം, ബന്ധം, ചലനം, സ്ഥിരത, ഉദ്ഭവം എന്നിവയാണ്.

അതേ രീതിയിൽ സ്പേസിനെയും പുനർനിർവചിക്കാം. സ്പേസ് ദ്രവ്യരഹിതമായ ശൂന്യപാത്രമല്ല; ദ്രവ്യവും ഊർജവും സംഭവങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുകയും അവയുടെ ചലനസാധ്യതകളെ നിർണ്ണയിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സജീവമായ ഭൗതിക ഘടനയാണ്. സ്പേസിനെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ പുറത്ത് നിലനിൽക്കുന്ന ഒന്നായി കാണാതെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ട ബന്ധഘടനയായി കാണുമ്പോൾ, ദ്രവ്യം–സ്പേസ് ദ്വൈതത്തിന്റെ പഴയ രൂപം കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഏകതയിലേക്ക് മാറുന്നു.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ “സ്പേസ് ദ്രവ്യകണത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ ഒരു ചെറിയ ഭാഗമായുണ്ട്” എന്ന് പറയുന്നത് ശരിയായ രീതിയല്ല. കൂടുതൽ കൃത്യമായ പ്രസ്താവന ഇങ്ങനെയായിരിക്കും: ദ്രവ്യകണത്തിന്റെ ഭൗതിക അസ്തിത്വത്തെയും സ്വഭാവത്തെയും നിർണ്ണയിക്കുന്ന ബന്ധഘടനയിൽ സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ഘടന അവിഭാജ്യമായി ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇത് സ്പേസിനെ ഒരു വസ്തുവായി കണത്തിനുള്ളിൽ നിറച്ചുവയ്ക്കുന്ന ആശയമല്ല; കണത്തിന്റെ അസ്തിത്വം തന്നെ ഒരു പ്രത്യേക സ്പേസ്-ഘടനയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല എന്ന ആശയമാണ്.

ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ ദ്രവ്യകണം ഒരു ചെറിയ “വസ്തു” എന്നതിലുപരി ഒരു സ്ഥിരതയാർന്ന പ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ സ്ഥിരത ചലനത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട ചലനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അതിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഒറ്റപ്പെട്ട അന്തർഗുണങ്ങൾ മാത്രമല്ല; അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നവയുമാണ്. അതിന്റെ അസ്തിത്വം സ്പേസിൽ നടക്കുന്ന ഒന്നല്ല; സ്പേസ്-ഘടനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു പ്രക്രിയയാണ്.

അപ്പോൾ പ്രകൃതിയുടെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാന സ്വഭാവം “വസ്തു”യേക്കാൾ “പ്രക്രിയ”യാണെന്ന നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്താം. കണങ്ങൾ പ്രക്രിയകളിൽ സ്ഥിരത കൈവരിച്ച രൂപങ്ങളാണ്. ആറ്റങ്ങൾ കണങ്ങളുടെയും മണ്ഡലങ്ങളുടെയും സുസംഘടിത ഘടനകളാണ്. തന്മാത്രകൾ ആറ്റങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ സ്ഥിരതയാർന്ന രൂപങ്ങളാണ്. കോശങ്ങൾ തന്മാത്രാപ്രക്രിയകളുടെ സ്വയംസംഘടിത ഏകതയാണ്. ജീവികൾ അനവധി തലങ്ങളിലുള്ള സ്വയംസംഘടിത പ്രക്രിയകളുടെ സമഗ്രതയാണ്. ആകാശഗംഗകൾ ഗുരുത്വാകർഷണം, ദ്രവ്യം, ഊർജം, സ്പേസ്-കാലവികാസം എന്നിവയുടെ മഹത്തായ ചലനാത്മക ഘടനകളാണ്.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ “വസ്തു” എന്നത് പ്രക്രിയയുടെ നിശ്ചലമായ ചിത്രം മാത്രമാണ്; യാഥാർഥ്യം അതിന്റെ ചലനാത്മകതയിലാണ്. ഒരു ഘടനയെ നമുക്ക് സ്ഥിരമായി കാണാൻ കഴിയുന്നത് അതിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ ഒരു പ്രത്യേക ക്രമത്തിൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നതിനാലാണ്. അതിനാൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളാണെങ്കിലും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്നവയല്ല. സ്ഥിരത മാറ്റത്തിന്റെ നിയന്ത്രിതരൂപമാണ്; മാറ്റം സ്ഥിരതയുടെ ഉള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാധ്യതയാണ്.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധം. സംയോജകബലം ഇല്ലെങ്കിൽ ഘടന രൂപപ്പെടുകയില്ല; വിയോജകബലം ഇല്ലെങ്കിൽ ഘടന മാറുകയുമില്ല. സംയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ പ്രകൃതി നിശ്ചലമാകും; വിയോജകബലം മാത്രം ഉണ്ടായാൽ ഘടനകൾ നിലനിൽക്കുകയില്ല. സങ്കീർണ്ണതയും പരിണാമവും സാധ്യമാകുന്നത് ഈ രണ്ടിന്റെയും ചലനാത്മക ഏകതയിലാണ്.

ഇതിനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കാം. പ്രപഞ്ചം വികസിക്കുകയും തണുക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ വിവിധ കണങ്ങളും ആറ്റങ്ങളും പിന്നീട് നക്ഷത്രങ്ങളും ആകാശഗംഗകളും രൂപപ്പെട്ടു. ഓരോ പുതിയ ഘടനയും മുൻഘട്ടത്തിലെ ഘടകങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചെങ്കിലും അതിന് മുൻഘട്ടത്തിൽ ഇല്ലാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങൾ കൈവരിച്ചു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചചരിത്രം ഒരു മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിച്ച രൂപത്തിന്റെ തുറന്നുകാട്ടൽമാത്രമല്ല; പുതിയ ഘടനകളും പുതിയ ഗുണങ്ങളും നിരന്തരം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ചരിത്രമാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ “സാധ്യതയിൽ നിന്ന് യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക്” എന്ന ആശയത്തിന് പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഓരോ ഭൗതികാവസ്ഥയും നിരവധി സാധ്യതകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. സാഹചര്യങ്ങളിലെ മാറ്റം ചില സാധ്യതകളെ കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യമാക്കുകയും മറ്റുചിലയെ അടിച്ചമർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ പ്രകൃതിയിലെ പരിണാമം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ഒരു നേരിട്ടുള്ള രേഖയല്ല; സാധ്യതകളുടെയും നിയന്ത്രണങ്ങളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണ്.

അവസാനം, സ്പേസ് ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ ഘടനയുടെ അവിഭാജ്യഘടകമാണെന്ന ആശയം ഒരു ലളിതമായ ഭൗതിക പ്രസ്താവനയായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. അതിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം ദ്രവ്യത്തെയും സ്പേസിനെയും പരസ്പരം വേർതിരിച്ച സ്വതന്ത്ര സത്തകളായി കാണുന്ന ലോകദർശനത്തിന്റെ പരിധികളെ മറികടക്കുന്നതിലാണ്. ദ്രവ്യം സ്പേസിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്നത് സത്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രമാണ്. ദ്രവ്യത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ഘടനയെ മാറ്റുകയും, മാറിയ ആ ഘടന വീണ്ടും ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെയും വിതരണത്തെയും സ്വഭാവത്തെയും സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അതിനാൽ ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു സാധാരണ വസ്തു–പാത്രബന്ധമല്ല. അത് പരസ്പരനിർമ്മാണത്തിന്റെ ബന്ധമാണ്. ദ്രവ്യം സ്പേസിനെ മാറ്റുന്നു; സ്പേസ് ദ്രവ്യത്തെ മാറ്റുന്നു. ഈ മാറ്റത്തിന്റെ നിരന്തര പ്രക്രിയയിലാണ് ഇരുവിന്റെയും പ്രത്യേക രൂപങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത്. ഇതാണ് അവരുടെ ദ്വന്ദാത്മക ഏകത.

ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ പ്രപഞ്ചം പരസ്പരം വേർതിരിച്ച വസ്തുക്കൾ നിറഞ്ഞ ഒരു ശൂന്യപാത്രമല്ല. ദ്രവ്യം, ഊർജം, സ്പേസ്, സമയം, വിവരം, ബന്ധം എന്നിവ പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്. ഏറ്റവും ചെറിയ ക്വാണ്ടം ഉത്തേജനം മുതൽ ഏറ്റവും വലിയ ആകാശഗംഗാസമൂഹം വരെ പ്രകൃതിയിൽ സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സംയോജനവും വിയോഗവും, ക്രമവും വ്യതിചലനവും, സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ദ്വന്ദങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ട് ഈ പഠനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള നിഗമനം ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം: യാഥാർഥ്യം സ്വതന്ത്രവും നിശ്ചലവുമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; പരസ്പരബന്ധങ്ങളിലൂടെ തുടർച്ചയായി സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തുകയും നിലനിർത്തുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയകളുടെ ഏകതയാണ്. ദ്രവ്യം ഈ പ്രക്രിയയിലെ സ്ഥിരതയാർന്ന രൂപമാണ്; സ്പേസ് അതിന്റെ ബന്ധഘടനയാണ്; ഊർജം അതിന്റെ മാറ്റത്തിനുള്ള ശേഷിയാണ്; വിവരം അതിന്റെ ക്രമീകരണത്തിന്റെ ഒരു പ്രകടനമാണ്. ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം വേർതിരിച്ച അന്തിമസത്തകളായി കാണുന്നതിനു പകരം ഒരേ ചലനാത്മക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാനുള്ള സാധ്യതയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത്.

അങ്ങനെ “ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ ഘടനയുടെ ഭാഗമായ സ്പേസ്” എന്ന ആശയം ഒടുവിൽ നമ്മെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു. ദ്രവ്യം എന്താണ്? അതിന്റെ ഉത്തരം ഒരുപക്ഷേ ഒരു ചെറിയ കണത്തിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയിൽ മാത്രം കണ്ടെത്താനാവില്ല. അതിന്റെ അസ്തിത്വം രൂപപ്പെടുന്ന മണ്ഡലങ്ങളിലും, അതിന്റെ ഊർജത്തിലും, മറ്റു ഘടകങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധങ്ങളിലും, അതിനെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സ്പേസ്-കാലഘടനയിലും, അതിന്റെ നിരന്തരമായ ചലനത്തിലും അന്വേഷിക്കേണ്ടിവരും.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാധ്യതാപരമായ അന്തിമ നിർദ്ദേശം ഇതായിരിക്കാം: ദ്രവ്യം എന്നത് ബന്ധങ്ങളാൽ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട ഊർജത്തിന്റെ സ്ഥിരതയാർന്ന ചലനരൂപമാണ്; ആ ബന്ധങ്ങൾ പ്രകടമാകുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്ന സജീവ ഘടനയാണ് സ്പേസ്; ഇവ രണ്ടും പരസ്പരം നിർണ്ണയിച്ചുകൊണ്ടാണ് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിരന്തരമായ രൂപാന്തരം സംഭവിക്കുന്നത്.

ഇതോടെ ദ്രവ്യത്തിന്റെയും സ്പേസിന്റെയും ഇടയിലെ പഴയ മതിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ഒരു ഏകതയിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ദ്വന്ദാത്മക പ്രപഞ്ചചിത്രമാണ്. പ്രകൃതിയുടെ ആഴത്തിലുള്ള യാഥാർഥ്യം നിശ്ചലമായ സത്തയല്ല; ബന്ധം, ചലനം, സംഘർഷം, സംയോജനം, വിഘടനം, ഉദ്ഭവം, പുനഃസംഘടന എന്നിവയുടെ അനന്തമായ പ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെനിന്ന് പഠനം കൂടുതൽ ആഴത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം വെറും ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു സാങ്കേതിക പ്രശ്നമായി നിൽക്കുന്നില്ല. അത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യമായി മാറുന്നു. ഒരു വസ്തു എവിടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത് എന്നതിനെക്കാൾ പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം, ഒരു വസ്തുവിന്റെ നിലനിൽപ്പ് തന്നെ അതിന്റെ സ്ഥാനം, ചലനം, പരസ്പരബന്ധങ്ങൾ, ഊർജവിനിമയം എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനാകുമോ എന്നതാണ്. ഈ ചോദ്യത്തിന് ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം നൽകുന്ന സൂചനകൾ ദ്രവ്യത്തെ ഒറ്റപ്പെട്ട സത്തയായി കാണുന്ന കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിന്ന് ബന്ധങ്ങളാൽ നിർവചിക്കപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക സത്തയിലേക്കാണ് നമ്മെ നയിക്കുന്നത്.

ഒരു കണത്തിന് സ്ഥാനം ഉണ്ടെന്ന് പറയുമ്പോൾ, ആ സ്ഥാനം ഒരു പൂർണ്ണമായ സ്വതന്ത്ര ഗുണമല്ല. അത് മറ്റെന്തിനോടാണ് താരതമ്യം ചെയ്യുന്നത് എന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. അതുപോലെ ചലനവും സ്വതന്ത്രമായ ഒരു ഗുണമല്ല; ഒരു സന്ദർഭത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു സന്ദർഭത്തിലേക്കുള്ള സ്ഥാനമാറ്റമാണ്. ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം ഈ ബന്ധപരതയെ അടിസ്ഥാനപരമായ ഭൗതികതലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി. സമയം പോലും എല്ലാ നിരീക്ഷകർക്കും ഒരേപോലെ ഒഴുകുന്ന ഒരു സർവത്രിക പശ്ചാത്തലമല്ല. അങ്ങനെ സ്ഥലം, സമയം, ചലനം എന്നിവയെല്ലാം ബന്ധപരമായ ആശയങ്ങളായി മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം തലത്തിൽ ഈ ബന്ധപരത കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. ഒരു കണത്തിന്റെ അവസ്ഥ അതിന്റെ സ്ഥാനവും ചലനവും ഒരേസമയം കൃത്യമായി നിർവചിക്കാവുന്ന ഒരു ക്ലാസിക്കൽ രൂപത്തിലല്ല. അനിശ്ചിതത്വതത്വം പറയുന്നത് സ്ഥാനം, ചലനമാനം തുടങ്ങിയ ചില ജോടി അളവുകൾക്ക് ഒരേ സമയം അനന്തമായ കൃത്യത നൽകാനാവില്ല എന്നാണ്. ഇതിനെ അറിവിന്റെ പരിമിതി മാത്രമായി കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തത്തിൽ പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാന വിവരണം തന്നെ സാധ്യതാധിഷ്ഠിതമാണ്. അതിനാൽ കണം ഒരു നിശ്ചിത ഗുണങ്ങളുടെ കൂട്ടമായി മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നതിനു പകരം, പല സാധ്യതകളുടെ ഘടനയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദമായി കാണാം. ഒരു ക്വാണ്ടം അവസ്ഥയിൽ പല സാധ്യതകളും സഹവർത്തിത്വത്തിൽ നിലനിൽക്കാം. അളക്കലിലൂടെയോ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടലിലൂടെയോ ഒരു പ്രത്യേക ഫലം പ്രകടമാകുന്നു. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യം മുൻകൂട്ടി പൂർണ്ണമായി നിർണ്ണയിച്ച ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; സാധ്യതകളിൽ നിന്ന് പ്രത്യേക യാഥാർഥ്യാവസ്ഥകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്.

ഇവിടെ സ്പേസിന്റെ പങ്ക് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു ക്വാണ്ടം മണ്ഡലം സ്പേസിലുടനീളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു ഗണിതപരമായ സത്തയായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല; അതിന്റെ അവസ്ഥകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കുന്ന ഘടനയുമാണ് അത്. ഒരു മണ്ഡലത്തിലെ ഒരു പ്രദേശത്തെ ഉത്തേജനം മറ്റൊരു പ്രദേശത്തെ അവസ്ഥയുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നത് സ്പേസ്-കാലഘടനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്പേസ് ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനത്തിന് പുറമേയുള്ള ഒരു നിയമപശ്ചാത്തലം മാത്രമല്ല; മണ്ഡലങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധം പ്രകടമാകുന്ന അടിസ്ഥാനഘടന കൂടിയാണ്.

ഇതോടെ “കണവും സ്പേസും” എന്ന ദ്വൈതം “ക്വാണ്ടം മണ്ഡലവും അതിന്റെ ബന്ധഘടനയും” എന്ന കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പ്രശ്നമായി മാറുന്നു. ഒരു കണം മണ്ഡലത്തിന്റെ ഉത്തേജനമാണെങ്കിൽ, മണ്ഡലം എവിടെയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത് എന്ന ചോദ്യം വീണ്ടും സ്പേസിന്റെ സ്വഭാവത്തിലേക്ക് നമ്മെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. എന്നാൽ സ്പേസ് തന്നെ ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണെങ്കിൽ, മണ്ഡലവും സ്പേസ് തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എങ്ങനെയാണ് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് എന്ന പുതിയ പ്രശ്നം ഉയരും.

ഇവിടെയാണ് ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാന ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നത്: ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സ്പേസ്. ചില ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണ സമീപനങ്ങൾ സ്പേസിന്റെ തുടർച്ചയായ ജ്യാമിതി ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ യാഥാർഥ്യമല്ലെന്നും, കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ക്വാണ്ടം ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് അത് ഉദ്ഭവിക്കാമെന്നും അന്വേഷിക്കുന്നു. ഇത് തെളിയിക്കപ്പെട്ട അന്തിമ സിദ്ധാന്തമല്ല. എന്നാൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള ഗവേഷണങ്ങൾ സ്പേസിനെ ഒരു സ്വതന്ത്രവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ പശ്ചാത്തലമായി കാണേണ്ടതില്ലെന്ന ചിന്തയ്ക്ക് ശക്തമായ സൈദ്ധാന്തിക പ്രേരണ നൽകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഇവിടെ “അടിസ്ഥാനം” എന്ന ആശയം തന്നെ പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. സാധാരണയായി നാം ഒരു തലത്തെ അടിസ്ഥാനമെന്നും മറ്റുള്ളവയെ അതിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചതെന്നും കരുതുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിലെ യാഥാർഥ്യം അങ്ങനെയുള്ള ഏകദിശയിലുള്ള പിരമിഡായിരിക്കണമെന്നില്ല. താഴത്തെ തലങ്ങൾ മുകളിലെ ഘടനകൾക്ക് അടിത്തറ നൽകുമ്പോഴും, മുകളിലെ ഘടനകൾ താഴത്തെ തലങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനസാധ്യതകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അതിനാൽ അടിസ്ഥാനവും ഉദ്ഭവവും പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ദ്വന്ദങ്ങളാണ്.

ഒരു ആറ്റത്തിന്റെ ഉദാഹരണം ഇതിന് സഹായകരമാണ്. ഇലക്ട്രോണുകളും ആണവകേന്ദ്രവും ചേർന്നാണ് ആറ്റം രൂപപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ആറ്റത്തിന്റെ ഘടന രൂപപ്പെട്ടശേഷം അതിന്റെ വൈദ്യുതഘടനയും ഊർജനിലകളും ഇലക്ട്രോണുകളുടെ സ്വതന്ത്രസാധ്യതകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അതുപോലെ തന്മാത്രയുടെ ഘടന അതിലെ ആറ്റങ്ങളുടെ പെരുമാറ്റത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു ജീവകോശത്തിന്റെ ഘടന അതിലെ തന്മാത്രാപ്രവർത്തനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അങ്ങനെ താഴ്ന്നതിൽ നിന്ന് ഉയർന്നതിലേക്കുള്ള ഉദ്ഭവവും ഉയർന്നതിൽ നിന്ന് താഴ്ന്നതിലേക്കുള്ള നിയന്ത്രണവും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇതേ ആശയം ദ്രവ്യം–സ്പേസ് ബന്ധത്തിലേക്കും പ്രയോഗിക്കാം. ദ്രവ്യവും ഊർജവും സ്പേസിന്റെ ജ്യാമിതിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ ജ്യാമിതി വീണ്ടും ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനസാധ്യതകളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ലളിതമായ കാരണ–ഫലബന്ധമല്ല; പരസ്പരനിർണ്ണയത്തിന്റെ ബന്ധമാണ്.

ഈ പരസ്പരനിർണ്ണയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്ത്വങ്ങളിൽ ഒന്നായി വികസിപ്പിക്കാം. ഒരു വസ്തുവിന്റെ അവസ്ഥ മറ്റൊന്നിനെ സ്വാധീനിക്കുകയും, ആ മാറ്റം വീണ്ടും ആദ്യവസ്തുവിന്റെ അവസ്ഥയെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നിടത്താണ് ദ്വന്ദാത്മക ചലനം പൂർണ്ണമാകുന്നത്. ഇവിടെ കാരണം ഫലമായി മാറുകയും ഫലം പുതിയ കാരണാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ സങ്കീർണ്ണ പ്രക്രിയകൾ ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ അനന്തമായ ശൃംഖലയാണ്.

ഇതിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഫലം “സ്വതന്ത്ര വസ്തു” എന്ന ആശയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുനർവിചിന്തനമാണ്. ഒരു കണത്തെ പൂർണ്ണമായും ഒറ്റപ്പെടുത്തി അതിന്റെ സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, സ്വാതന്ത്ര്യം ഒരു പരമമായ ഗുണമല്ല. ഒരു പരിധിവരെ ഓരോ വസ്തുവും സ്വതന്ത്രമായ തിരിച്ചറിയൽ നിലനിർത്തുന്നു; എന്നാൽ അതേ സമയം അത് ഒരു വിപുലമായ ബന്ധശൃംഖലയുടെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ സ്വാതന്ത്ര്യവും പരസ്പരാശ്രിതത്വവും പരസ്പരം നിഷേധിക്കുന്നവയല്ല.

ഇത് ജീവശാസ്ത്രത്തിലും സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലും വ്യാപിപ്പിക്കാവുന്ന ദാർശനിക തത്ത്വമാണ്. ഒരു കോശം സ്വതന്ത്രമായ ഘടനയാണെങ്കിലും അത് ജീവിയുടെ സമഗ്രതയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ഒരു ജീവി പരിസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു അടഞ്ഞ സത്തയല്ല. അതുപോലെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ വ്യക്തിയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച സ്വതന്ത്ര സത്തയല്ല. എന്നാൽ ഈ ഉപമകൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ക്വാണ്ടം ആശയങ്ങളെ നേരിട്ട് സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നതിൽ ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്. ഇവിടെ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നത് പൊതുവായ ദ്വന്ദാത്മക ബന്ധതത്ത്വമാണ്.

സ്പേസ്–ദ്രവ്യബന്ധത്തിൽ മറ്റൊരു നിർണായക ആശയം അതിർത്തിയുടെ സ്വഭാവമാണ്. ഒരു കണത്തിന് അതിർത്തിയുണ്ടെന്ന് നാം പറയുമ്പോൾ, ആ അതിർത്തി എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരു കഠിനമായ ഭൗതിക മതിൽ പോലെയല്ല. ക്വാണ്ടം ലോകത്തിൽ അവസ്ഥകൾ വ്യാപിക്കുകയും പരസ്പരം ഇടപെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു കണത്തിന്റെ സ്ഥാനം പോലും കൃത്യമായ ഒരു ചെറിയ ബിന്ദുവായി എല്ലായ്പ്പോഴും ചിത്രീകരിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ “അകത്ത്” എന്നും “പുറത്ത്” എന്നും ഉള്ള വ്യത്യാസം ചില തലങ്ങളിൽ നിരീക്ഷകന്റെ അളവുകോലിനും ഭൗതികാവസ്ഥയ്ക്കും ആശ്രിതമാകുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് ആന്തരികതയും ബാഹ്യതയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദമായി കാണാം. ഒരു ഘടനയ്ക്ക് സ്വന്തം ആന്തരികസംഘടനയുണ്ട്; അതേസമയം അതിന്റെ ബാഹ്യബന്ധങ്ങൾ ആ ആന്തരികസംഘടനയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ആന്തരികവും ബാഹ്യവും പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച ലോകങ്ങളല്ല. ബാഹ്യപരിസ്ഥിതി ആന്തരിക ഘടനയെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ ആന്തരികഘടന വീണ്ടും ബാഹ്യപരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ബന്ധത്തെ മാറ്റുന്നു.

ഇത് സ്പേസിനെ ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ “പുറത്ത്” ഉള്ള ഒന്നായി കാണുന്നതിനെ കൂടുതൽ പ്രശ്നകരമാക്കുന്നു. ഒരു കണത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തിന് പ്രസക്തമായ ബന്ധങ്ങൾ അതിന്റെ അതിർത്തിയിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. വൈദ്യുതകാന്തിക ഇടപെടലുകൾ, ശക്തമായ ആണവ ഇടപെടലുകൾ, ദുർബല ആണവ ഇടപെടലുകൾ, ഗുരുത്വാകർഷണം എന്നിവ വിവിധ തലങ്ങളിൽ ദ്രവ്യഘടനകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു കണത്തെ അതിന്റെ ചുറ്റുപാടിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച ഒരു സ്വതന്ത്ര സത്തയായി കാണുന്നത് ഒരു ലളിതീകരണമാണ്.

ഇവിടെ ദൂരം എന്ന ആശയവും പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ രണ്ട് വസ്തുക്കൾക്കിടയിലെ ദൂരം ഒരു നിശ്ചിത അളവാണ്. എന്നാൽ പൊതുവായ ആപേക്ഷികതയിൽ ദൂരം സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ജ്യാമിതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ദൂരം പോലും സ്വതന്ത്രമായ പശ്ചാത്തല അളവല്ല. ദ്രവ്യ-ഊർജവിതരണവും സ്പേസ്-ഘടനയും മാറുമ്പോൾ ദൂരങ്ങളുടെ ഭൗതിക അർത്ഥവും മാറുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥമുണ്ട്. “അകലം” എന്നത് രണ്ട് വസ്തുക്കളുടെ പൂർണ്ണമായ വേർതിരിവല്ല; അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ഒരു അളവാണ്. അതിനാൽ ദൂരം ബന്ധത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; ബന്ധത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. വളരെ ദൂരെയിരിക്കുന്ന രണ്ട് ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥകൾക്കിടയിലും പ്രത്യേകതരം ക്വാണ്ടം സഹബന്ധങ്ങൾ നിലനിൽക്കാൻ കഴിയുന്നത് ഈ ചിന്തയെ കൂടുതൽ രസകരമാക്കുന്നു.

ഇതിൽ നിന്ന് സ്പേസിനെ “ബന്ധങ്ങളുടെ ജ്യാമിതി” എന്ന നിലയിൽ കാണാനുള്ള സാധ്യത ശക്തമാകുന്നു. സ്പേസ് ഒരു വസ്തു അല്ല; വസ്തുക്കളും സംഭവങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുന്ന ഘടനയാണ്. എന്നാൽ ഈ ഘടന സ്വയം ഭൗതികമായി സജീവമാണ്. അതിനാൽ “ബന്ധങ്ങളുടെ ജ്യാമിതി” എന്നത് ഒരു അമൂർത്ത ഗണിതഘടന മാത്രം അല്ല; ദ്രവ്യവും ഊർജവും അതിനെ മാറ്റുകയും അത് വീണ്ടും ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇവിടെ സമയം എന്ന ഘടകവും ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്. സ്പേസിനെ മാത്രം പരിഗണിച്ചാൽ ചിത്രം അപൂർണ്ണമാകും. ദ്രവ്യത്തിന്റെ അസ്തിത്വം ഒരു നിശ്ചല സ്ഥാനത്തിൽ മാത്രം നിർവചിക്കാനാവില്ല; അത് കാലക്രമത്തിലുള്ള മാറ്റമാണ്. അതിനാൽ ദ്രവ്യം–സ്പേസ് ബന്ധം യഥാർത്ഥത്തിൽ ദ്രവ്യം–സ്പേസ് എന്ന ഏകതയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ സമയം മാറ്റത്തിന്റെ അളവുകോൽ മാത്രമല്ല; മാറ്റത്തിന്റെ ക്രമവും ചരിത്രവും പ്രകടമാക്കുന്ന ഘടകമാണ്. ഒരു ഘടനയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ അതിന്റെ മുൻകാലപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ അസ്തിത്വം ചരിത്രപരമാണ്. ഒരു കണം, ആറ്റം, നക്ഷത്രം, ജീവി എന്നിവയെ അവയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ രൂപത്തിൽ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാതെ അവ രൂപപ്പെട്ട പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമായി കാണേണ്ടതുണ്ട്.

ഇതോടെ “അസ്തിത്വം”യും “പരിണാമം”യും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദവും വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരു ഘടന ഇപ്പോൾ നിലനിൽക്കുന്നു; എന്നാൽ അത് സ്ഥിരമായ അന്തിമരൂപമല്ല. അതിന്റെ നിലനിൽപ്പ് തന്നെ ഭാവിയിലെ മാറ്റത്തിനുള്ള സാധ്യതകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഒരു നക്ഷത്രം സ്ഥിരമായി പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിയാലും അതിന്റെ ഉള്ളിൽ നടക്കുന്ന ആണവപ്രക്രിയകൾ അതിന്റെ ഭാവിയിലെ രൂപാന്തരത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതുപോലെ ഒരു കണത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും അതിന്റെ സാധ്യതകളെ അവസാനിപ്പിക്കുന്നില്ല.

ഇതിനെ സംയോജകബലം–വിയോജകബലം എന്ന ദ്വന്ദത്തിന്റെ കൂടുതൽ പൊതുവായ രൂപമായി കാണാം. സംയോജകബലം ഘടനയെ തിരിച്ചറിയാവുന്ന രൂപത്തിൽ നിലനിർത്തുന്നു. വിയോജകബലം ആ ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ മാറ്റത്തിന്റെയും പുതിയ രൂപീകരണത്തിന്റെയും സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സ്ഥിരതയും മാറ്റവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; സ്ഥിരതയ്ക്കുള്ളിൽ മാറ്റത്തിന്റെ വിത്തും മാറ്റത്തിനുള്ളിൽ പുതിയ സ്ഥിരതയുടെ സാധ്യതയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

ഈ തത്ത്വം പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. പഴയ ഘടന തകരുമ്പോൾ എല്ലായ്പ്പോഴും പൂർണ്ണമായ നാശമല്ല സംഭവിക്കുന്നത്. അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും പുതിയ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യാം. അതിനാൽ വിഘടനം തന്നെ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയ സംയോജനത്തിന്റെ മുൻവ്യവസ്ഥയാകുന്നു. വിയോജകബലം സംയോജകബലത്തിന്റെ പൂർണ്ണ നിഷേധമല്ല; ഉയർന്നതോ വ്യത്യസ്തമോ ആയ ഒരു സംയോജനത്തിനുള്ള സാധ്യത തുറക്കുന്ന ശക്തിയാണ്.

പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ജനനവും മരണവും ഇതിന് ഒരു മഹത്തായ ഉദാഹരണമാണ്. നക്ഷത്രങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട ഭാരമേറിയ മൂലകങ്ങൾ പിന്നീട് നക്ഷത്രാന്തരമാധ്യമത്തിലേക്ക് എത്തുകയും പുതിയ നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ഗ്രഹങ്ങളുടെയും രൂപീകരണത്തിൽ പങ്കാളികളാകുകയും ചെയ്തു. ഒരു ഘടനയുടെ വിഘടനം മറ്റൊരു ഉയർന്ന സങ്കീർണ്ണതയുള്ള ഘടനയുടെ രൂപീകരണത്തിന് ഭൗതിക വിഭവങ്ങൾ നൽകുന്നു. ഇവിടെ നാശവും സൃഷ്ടിയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദാത്മക ബന്ധം വ്യക്തമാണ്.

അതുപോലെ തന്നെ പ്രപഞ്ചവ്യാപനവും ഘടനാരൂപീകരണവും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ പ്രക്രിയകളായിരുന്നാലും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സ്പേസ് വികസിക്കുമ്പോഴും പ്രാദേശിക ഗുരുത്വബന്ധങ്ങൾ ദ്രവ്യത്തെ ഒന്നിച്ചു കൂട്ടുന്നു. അതിനാൽ വ്യാപനവും ഘടനയും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ ഒരേപോലെ പിരിഞ്ഞുപോകുകയോ ഒരൊറ്റ ഘടനയായി ചുരുങ്ങുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; വ്യത്യസ്ത അളവുതലങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത പ്രവണതകൾ പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇത് ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു: പ്രകൃതിയിലെ ഏകത ഏകതാനതയല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏകത അതിലെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും ഒരേപോലെ പെരുമാറുന്നതിൽ അല്ല; വ്യത്യസ്തതകളും വിരുദ്ധപ്രവണതകളും പരസ്പരബന്ധത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നതിലാണ്. ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ഏകതയും അത്തരത്തിലുള്ളതാണ്. അവ ഒരേ കാര്യമല്ല; എന്നാൽ അവയുടെ അസ്തിത്വം പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത വിധം ബന്ധിതമാണ്.

ഈ ആശയം കൂടുതൽ വികസിപ്പിച്ചാൽ, ദ്രവ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഗുണങ്ങൾ പോലും ബന്ധാത്മകമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടിവരും. പിണ്ഡം, ചാർജ്, സ്പിൻ തുടങ്ങിയവ ഒരു കണത്തിന്റെ തിരിച്ചറിയലിൽ നിർണായകമാണ്. എന്നാൽ അവയുടെ ഭൗതിക അർത്ഥം ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളുടെയും സമമിതികളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും ഘടനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ കണത്തിന്റെ തിരിച്ചറിയൽ ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട “അകത്തെ സത്ത”യല്ല; ഒരു സുസംഘടിതമായ ഭൗതികബന്ധത്തിന്റെ സ്ഥിരതയാർന്ന രൂപമാണ്.

ഇവിടെ “തിരിച്ചറിയൽ” എന്ന ആശയത്തിനും ദ്വന്ദാത്മക അർത്ഥമുണ്ട്. ഒരു കണം മറ്റൊന്നിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്; ഈ വ്യത്യാസം യാഥാർഥ്യമാണ്. എന്നാൽ അതിന്റെ വ്യത്യാസം അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചാൽ അർത്ഥശൂന്യമാകും. ഇലക്ട്രോൺ ഇലക്ട്രോണായിരിക്കുന്നത് അതിന്റെ പ്രത്യേക ക്വാണ്ടം ഗുണങ്ങളാലാണ്; എന്നാൽ ആ ഗുണങ്ങൾ പ്രകടമാകുന്നത് അതിന്റെ മണ്ഡലത്തോടും മറ്റു മണ്ഡലങ്ങളോടും ഉള്ള ഇടപെടലുകളിലൂടെയാണ്.

അതിനാൽ വ്യത്യാസവും ബന്ധവും ഒരുമിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഇതാണ് ദ്വന്ദാത്മകതയുടെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം. വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാക്കി ഏകത സ്ഥാപിക്കുന്നത് യഥാർത്ഥ ഏകതയല്ല. അതുപോലെ ബന്ധങ്ങളെ അവഗണിച്ച് സ്വതന്ത്ര വസ്തുക്കളുടെ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും അപൂർണ്ണമാണ്. യഥാർത്ഥ ഏകത വ്യത്യാസങ്ങളിലൂടെ പ്രകടമാകുന്ന പരസ്പരബന്ധമാണ്.

ഇവിടെനിന്ന് സ്പേസിനെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രാരംഭ പ്രസ്താവന കൂടുതൽ കൃത്യമായ രൂപം നേടുന്നു. “സ്പേസ് ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ ഘടനയുടെ ഭാഗമാണ്” എന്ന് പറയുന്നതിനെക്കാൾ ശാസ്ത്രീയമായി സൂക്ഷ്മമായ പ്രസ്താവന ഇതാണ്: ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ ഭൗതിക അസ്തിത്വവും ഗുണങ്ങളും പ്രകടമാകുന്ന ബന്ധഘടനയിൽ സ്പേസ്-കാലം അവിഭാജ്യമായി ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഈ പ്രസ്താവന നിലവിലെ ഭൗതികശാസ്ത്രം സ്പേസ് കണത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ ഒരു വസ്തുവായി അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നില്ല. പകരം, കണത്തിന്റെ അസ്തിത്വം സ്പേസ്-കാലബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചുനിർത്താനാവില്ല എന്നതാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഇത് ആപേക്ഷികതയിലെ ദ്രവ്യം–സ്പേസ്-കാല പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തോടും ക്വാണ്ടം മണ്ഡല സിദ്ധാന്തത്തിലെ മണ്ഡലം–കണം ബന്ധത്തോടും ആശയപരമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു.

ഇതിലും ആഴത്തിൽ പോകുമ്പോൾ, ഒരുപക്ഷേ ദ്രവ്യവും സ്പേസ്-കാലവും തന്നെ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു ബന്ധാത്മക ക്വാണ്ടം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഉദ്ഭവരൂപങ്ങളായിരിക്കാം എന്ന സാധ്യത ഉയരുന്നു. ഈ സാധ്യത ഇപ്പോഴും തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. എന്നാൽ അത് ശരിയാണെങ്കിൽ, പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനഘടനയെ “വസ്തുക്കൾ സ്പേസിൽ നിലനിൽക്കുന്നു” എന്ന രീതിയിൽ വിവരിക്കുന്നതിനു പകരം “ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വസ്തുക്കളും സ്പേസ്-കാലവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു” എന്ന രീതിയിൽ വിവരിക്കേണ്ടിവരും.

അപ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ആശയം ഇങ്ങനെ മാറും: വസ്തുവിനും പരിസ്ഥിതിക്കും ഇടയിൽ ആദ്യം മുതൽ ഒരു ബന്ധമുണ്ട് എന്നതിലുപരി, വസ്തുവിന്റെ തന്നെ സ്വഭാവം ആ ബന്ധങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. വസ്തു ബന്ധത്തിന്റെ ഫലമാണ്; എന്നാൽ ബന്ധം വസ്തുവിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയും രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ കാരണം–ഫലം ഒരു സ്ഥിരമായ ഏകദിശാശൃംഖലയല്ല; പരസ്പരം പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

ഇതാണ് ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദാത്മക ഏകതയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള രൂപം. ദ്രവ്യം സ്പേസിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള ഒന്നല്ല മാത്രം; സ്പേസ് ദ്രവ്യത്തിന്റെ പുറത്തുള്ള ഒന്നുമല്ല. ദ്രവ്യവും സ്പേസ്-കാലവും പരസ്പരം നിർണ്ണയിക്കുന്ന ഒരു ഭൗതികബന്ധത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അവയുടെ വ്യത്യാസം യാഥാർഥ്യമാണ്; എന്നാൽ അവയുടെ അസ്തിത്വം പരസ്പരബന്ധിതമാണ്.

അവസാനമായി ഈ പഠനത്തെ ഒരു കൂടുതൽ പൊതുവായ തത്ത്വമായി ചുരുക്കാം. പ്രകൃതിയിലെ യാഥാർഥ്യം നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ ശേഖരമല്ല; ബന്ധങ്ങളിലൂടെ രൂപപ്പെടുകയും സ്ഥിരത കൈവരിക്കുകയും വീണ്ടും മാറുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയകളുടെ സമഗ്രതയാണ്. കണം ഈ പ്രക്രിയയിലെ ഒരു സ്ഥിരതയാർന്ന രൂപമാണ്. മണ്ഡലം അതിന്റെ ചലനാത്മക വ്യാപ്തിയാണ്. സ്പേസ്-കാലം അവയുടെ ബന്ധങ്ങളുടെ ജ്യാമിതീയവും ഭൗതികവുമായ ഘടനയാണ്. ഊർജം മാറ്റത്തിന്റെ ശേഷിയാണ്. വിവരം ഘടനാപരമായ ക്രമീകരണത്തിന്റെ പ്രകടനമാണ്. സംയോജകബലം സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിയോജകബലം മാറ്റത്തിനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഈ ഘടകങ്ങളൊന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് പൂർണ്ണമായ യാഥാർഥ്യമല്ല. അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിലാണ് യാഥാർഥ്യം സ്വയം പ്രകടമാകുന്നത്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സ്വഭാവം ഒരൊറ്റ അന്തിമ “വസ്തുവിൽ” അന്വേഷിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, വ്യത്യാസങ്ങളുടെയും ബന്ധങ്ങളുടെയും ചലനത്തിന്റെയും പരസ്പരനിർണ്ണയത്തിന്റെയും അനന്തമായ പ്രക്രിയയിൽ അന്വേഷിക്കുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദം.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന് വികസിപ്പിക്കാവുന്ന അടിസ്ഥാന ലോകദർശനം: ദ്രവ്യം സ്പേസിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല മാത്രം; സ്പേസ്-കാലബന്ധങ്ങളുടെ സജീവ ഘടനയിലാണ് ദ്രവ്യം സ്വയം രൂപപ്പെടുകയും നിലനിൽക്കുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്നത്. അതേസമയം ദ്രവ്യവും ഊർജവും സ്പേസ്-കാലത്തെ തുടർച്ചയായി രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ ദ്രവ്യവും സ്പേസും പരസ്പരം പുറംലോകങ്ങളല്ല; ഒരേ ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരസ്പരം നിർണ്ണയിക്കുന്ന ദ്വന്ദരൂപങ്ങളാണ്.

ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ, “സ്പേസ് ദ്രവ്യകണത്തിന്റെ ഭാഗമാണോ?” എന്ന പ്രാരംഭ ചോദ്യത്തിന് പിന്നിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രശ്നം തെളിഞ്ഞുവരുന്നു. ദ്രവ്യകണത്തിനും സ്പേസ്-കാലത്തിനും സ്വതന്ത്രമായ ഒരു അസ്തിത്വമുണ്ടോ, അതോ അവ രണ്ടും അതിലും അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു ഭൗതികബന്ധത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നവയാണോ എന്നതാണ് ആ ചോദ്യം. ഈ പ്രശ്നത്തെ സമീപിക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രവും പൊതുവായ ആപേക്ഷികതയും രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ദിശകളിൽ നിന്ന് ഒരേ മതിലിലേക്ക് എത്തുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ഒന്നിൽ കണങ്ങൾ സ്വതന്ത്ര വസ്തുക്കളല്ലെന്നും മണ്ഡലങ്ങളുടെ ഉത്തേജനങ്ങളാണെന്നും വ്യക്തമാകുന്നു; മറ്റൊന്നിൽ സ്പേസ്-കാലം സ്വതന്ത്രമായ വേദിയല്ലെന്നും ദ്രവ്യവും ഊർജവും അതിന്റെ ജ്യാമിതിയെ മാറ്റുന്നുവെന്നും തെളിയുന്നു. ഇവ രണ്ടിനെയും ഒരുമിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോഴാണ് ദ്രവ്യം–സ്പേസ് പ്രശ്നത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ആഴം വെളിവാകുന്നത്.

ക്വാണ്ടം മണ്ഡല സിദ്ധാന്തത്തിൽ കണം ഒരു മണ്ഡലത്തിന്റെ പ്രത്യേക ചലനാവസ്ഥയാണ്. അതിനാൽ കണത്തെ അതിന്റെ മണ്ഡലത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ മണ്ഡലം തന്നെ ഏത് അർത്ഥത്തിലാണ് സ്പേസിൽ നിലനിൽക്കുന്നത് എന്ന ചോദ്യം ചോദിച്ചാൽ, വീണ്ടും സ്പേസിന്റെ സ്വഭാവത്തിലേക്ക് മടങ്ങേണ്ടിവരുന്നു. ഒരു മണ്ഡലം സ്പേസിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒന്നാണെങ്കിൽ, സ്പേസ് അതിന്റെ പുറത്തെ പശ്ചാത്തലമാകുന്നു. എന്നാൽ സ്പേസ് തന്നെ ക്വാണ്ടം തലത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതാണെങ്കിൽ, മണ്ഡലവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകും. അപ്പോൾ കണം, മണ്ഡലം, സ്പേസ് എന്നിവയെ വേർതിരിച്ച മൂന്ന് അടിസ്ഥാന സത്തകളായി കാണുന്നതിനു പകരം, ഒരേ അടിസ്ഥാന ബന്ധഘടനയുടെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളായി കാണേണ്ടിവരും.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു സാധ്യത. പ്രകൃതിയിലെ ഏതൊരു തലത്തെയും അതിനേക്കാൾ താഴെയുള്ള ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടമായി മാത്രം വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. താഴ്ന്ന തലത്തിൽ നിന്നാണ് ഉയർന്ന തലത്തിലെ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; എന്നാൽ ഉയർന്ന തലത്തിലെ ഘടനകൾ താഴ്ന്ന തലത്തിലെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പുതിയ നിയന്ത്രണങ്ങളും സാധ്യതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഉദ്ഭവവും നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദം. ആറ്റത്തിൽ നിന്ന് തന്മാത്രയും തന്മാത്രയിൽ നിന്ന് കോശവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നതുപോലെ, കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ക്വാണ്ടം ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്പേസ്-കാലവും ദ്രവ്യഘടനകളും ഒരുമിച്ച് ഉദ്ഭവിക്കാമെന്ന സാധ്യത ചിന്തിക്കാം.

ഇവിടെ “ഉദ്ഭവം” എന്ന വാക്കിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു ഗുണം അതിന്റെ ഘടകങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും ഒറ്റയ്ക്ക് നിലനിൽക്കണമെന്നില്ല. അനവധി ഘടകങ്ങൾ പ്രത്യേക രീതിയിൽ ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ പുതിയൊരു സമഗ്രഗുണം പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം. താപനില ഒരു ഒറ്റ അണുവിന്റെ ഗുണമല്ല; അനവധി അണുക്കളുടെ കൂട്ടായ ചലനത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഗുണമാണ്. അതുപോലെ സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ തുടർച്ചയും ജ്യാമിതിയും കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ക്വാണ്ടം ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന കൂട്ടായ ഗുണമായിരിക്കാം. ഈ ആശയം ഇപ്പോഴും സിദ്ധാന്തപരമായ അന്വേഷണത്തിലാണ്; എന്നാൽ ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിൽ ഇതിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്.

ഇവിടെ ഒരു നിർണായക ദ്വന്ദം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു: തുടർച്ചയും വിച്ഛിന്നതയും. നമ്മുടെ ദൈനംദിന അനുഭവത്തിൽ സ്പേസ് തുടർച്ചയായ ഒന്നാണ്. രണ്ട് ബിന്ദുക്കൾക്കിടയിൽ അനന്തമായ ഇടനില ബിന്ദുക്കൾ ഉണ്ടെന്ന് ഗണിതശാസ്ത്രം പറയുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ ചില സമീപനങ്ങൾ അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ സ്പേസ്-കാലത്തിന് തുടർച്ചയായ ജ്യാമിതിയല്ലാത്ത ഒരു ഘടന ഉണ്ടായിരിക്കാമെന്ന് അന്വേഷിക്കുന്നു. സ്പേസ്-കാലം അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ വിച്ഛിന്ന ഘടകങ്ങളിൽ നിന്നോ ക്വാണ്ടം ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നോ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതാണെങ്കിൽ, നമുക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്ന തുടർച്ച കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു സ്ഥൂലഗുണമായിരിക്കും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് വിച്ഛിന്നതയും തുടർച്ചയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദാത്മക ഏകതയായി കാണാം. ഒരു ക്വാണ്ടം ഘടനയിൽ സൂക്ഷ്മമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും വലിയതോതിൽ അവയുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം തുടർച്ചയായ രൂപം സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ തുടർച്ചയും വിച്ഛിന്നതയും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി നിഷേധിക്കുന്ന ആശയങ്ങളല്ല. ഒന്നിന്റെ സ്ഥൂലപ്രകടനത്തിൽ മറ്റൊന്നിന്റെ സൂക്ഷ്മഘടന മറഞ്ഞിരിക്കാം.

ഇതേ രീതിയിൽ “ബിന്ദു”യും “വ്യാപ്തി”യും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും പുനഃപരിശോധിക്കാം. ക്ലാസിക്കൽ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഒരു കണത്തെ ഒരു ബിന്ദുവായി പരിഗണിക്കുന്നത് പലപ്പോഴും പ്രയോജനകരമാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം വിവരണത്തിൽ കണത്തിന്റെ അവസ്ഥ തരംഗസ്വഭാവം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ കണത്തെ പൂർണ്ണമായും ജ്യാമിതീയ ബിന്ദുവായി കാണുന്നത് പര്യാപ്തമല്ല. കണം ഒരു പ്രാദേശിക ഉത്തേജനമായിരിക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ ക്വാണ്ടം അവസ്ഥയ്ക്ക് വ്യാപ്തിയും സാധ്യതാവിതരണവും ഉണ്ടായിരിക്കും.

ഇവിടെ കണം–മണ്ഡലം–സ്പേസ് എന്ന ബന്ധം വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. കണം പ്രാദേശികമായ ഒരു പ്രകടനമാണ്; മണ്ഡലം വ്യാപകമായ ഘടനയാണ്; സ്പേസ് അവയുടെ പരസ്പരബന്ധം ക്രമീകരിക്കുന്ന ജ്യാമിതീയ ഘടനയാണ്. ഈ മൂന്ന് തലങ്ങളെയും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് ഓരോ തലത്തിന്റെയും യഥാർത്ഥ സ്വഭാവത്തെ ചുരുക്കുന്നു.

ഇതിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം പ്രാദേശികതയും അപ്രാദേശിക ബന്ധവും എന്ന ദ്വന്ദമാണ്. ആപേക്ഷികതാസിദ്ധാന്തം പ്രകൃതിയിലെ കാരണബന്ധങ്ങൾക്ക് പ്രകാശവേഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അടിസ്ഥാനപരമായ പരിധി നൽകുന്നു. അതേസമയം ക്വാണ്ടം കുടുക്കുപാട് ദൂരെയുള്ള ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥകൾ തമ്മിലുള്ള ആഴത്തിലുള്ള സഹബന്ധം പ്രകടമാക്കുന്നു. ഇതിനെ പ്രകാശത്തേക്കാൾ വേഗത്തിൽ വിവരം കൈമാറുന്നു എന്നർത്ഥത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കരുത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം യാഥാർഥ്യത്തെ പൂർണ്ണമായും സ്വതന്ത്ര പ്രാദേശിക വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമായി മനസ്സിലാക്കുന്നത് പര്യാപ്തമല്ലെന്ന് ഇത് കാണിക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് പ്രാദേശികതയും സമഗ്രതയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദമായി മനസ്സിലാക്കാം. ഓരോ കണത്തിനും പ്രാദേശികമായ സവിശേഷതകളുണ്ട്. എന്നാൽ അതിന്റെ ക്വാണ്ടം അവസ്ഥ പലപ്പോഴും ഒരു വലിയ സമഗ്രവ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമായി മാത്രമേ പൂർണ്ണമായി നിർവചിക്കാനാകൂ. അതിനാൽ ഭാഗവും സമഗ്രതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഇവിടെ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഭാഗം സമഗ്രതയെ നിർമ്മിക്കുന്നു; സമഗ്രത ഭാഗത്തിന്റെ അവസ്ഥയെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന നിയന്ത്രണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ഇതോടെ “സ്വതന്ത്ര കണം” എന്ന ധാരണ കൂടുതൽ ദുർബലമാകുന്നു. ഒരു കണത്തെ ഒരു പരീക്ഷണത്തിൽ വേർതിരിച്ച് കണ്ടെത്താനാകുന്നത് അതിന് സമഗ്രമായ ഭൗതിക സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ടെന്ന് അർത്ഥമാക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ തിരിച്ചറിയലും ഗുണങ്ങളും മണ്ഡലഘടനകളുമായുള്ള ബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് നിർവചിക്കപ്പെടുന്നത്. ഒരു സ്വതന്ത്ര കണത്തിന്റെ ആശയം പലപ്പോഴും ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട അളവുതലത്തിൽ ഉപയോഗപ്രദമായ ഏകദേശവിവരണം മാത്രമാണ്.

ഇത് ശാസ്ത്രത്തിൽ പൊതുവെ കാണുന്ന ഒരു തത്ത്വമാണ്. ഒരു ആശയം ഒരു പ്രത്യേക അളവുതലത്തിൽ വളരെ കൃത്യമായി പ്രവർത്തിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനതലത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ അതിന്റെ പരിധി വെളിപ്പെടാം. ന്യൂട്ടണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രം ദൈനംദിന വേഗതകളിലും ദുർബല ഗുരുത്വമേഖലകളിലും അത്യന്തം ഫലപ്രദമാണ്. എന്നാൽ അതിനെ സർവത്രികമായ അന്തിമ വിവരണമായി ഉപയോഗിക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ ക്ലാസിക്കൽ സ്പേസ് എന്ന ആശയവും ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രയോജനകരമാണെങ്കിലും ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വതലത്തിൽ അതിന്റെ പരിധി തെളിയാം.

ഇതാണ് ശാസ്ത്രീയ ദ്വന്ദാത്മകതയുടെ ഒരു പ്രധാന പാഠം: ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ സത്യത അതിന്റെ പ്രയോഗപരിധിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒരു സിദ്ധാന്തം തെറ്റാണ് എന്നതും അത് എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും പൂർണ്ണസത്യമല്ല എന്നതും ഒരുപോലെയല്ല. ഉയർന്ന സിദ്ധാന്തം താഴ്ന്ന സിദ്ധാന്തത്തെ പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കുന്നതിനു പകരം അതിന്റെ സാധുതയുടെ പരിധി വ്യക്തമാക്കുന്നു. ആപേക്ഷികത ന്യൂട്ടണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെ ഇല്ലാതാക്കിയില്ല; അതിന്റെ സാധുതയുടെ പരിധി വ്യക്തമാക്കുകയും അതിനെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ചട്ടക്കൂടിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു.

ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ ഭാവിയിലും ഇതുപോലൊരു ബന്ധം പ്രതീക്ഷിക്കാം. ഭാവിയിലെ ഒരു സമഗ്രസിദ്ധാന്തം നിലവിലെ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെയും പൊതുവായ ആപേക്ഷികതയെയും നശിപ്പിക്കുന്നതിനു പകരം അവ രണ്ടും അതിന്റെ പ്രത്യേക പരിധികളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഏകദേശവിവരണങ്ങളായി ഉൾക്കൊള്ളാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. അത്തരമൊരു സിദ്ധാന്തം ലഭിച്ചാൽ, “കണം” എന്നും “സ്പേസ്-കാലം” എന്നും ഉള്ള ആശയങ്ങൾ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ഘടനകളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സ്ഥൂല ആശയങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാം.

ഇവിടെ ഒരു പുതിയ ചോദ്യം ഉയരുന്നു: ഏതാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ അടിസ്ഥാനപരമായത് — ദ്രവ്യമോ, ഊർജമോ, മണ്ഡലമോ, സ്പേസോ, വിവരമോ, ബന്ധമോ? ഇതിന് ഇപ്പോൾ ഉറപ്പുള്ള ഉത്തരമില്ല. പക്ഷേ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമീപനം ഒരു പ്രധാന മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു: ഒരൊറ്റ ഘടകത്തെ അന്തിമവും മറ്റെല്ലാം അതിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിഞ്ഞതുമായ ഒന്നായി മുൻകൂട്ടി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് ഒഴിവാക്കണം. പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ തന്നെ പരസ്പരനിർണ്ണയമുള്ള ഒരു ഘടന ഉണ്ടായിരിക്കാം.

ഇതിനെ “ബന്ധപരമായ അടിസ്ഥാനത്വം” എന്ന് വിളിക്കാം. അതിന്റെ അർത്ഥം ബന്ധങ്ങൾ വസ്തുക്കൾക്ക് ശേഷം ഉണ്ടാകുന്ന ദ്വിതീയ ഗുണങ്ങളല്ല; വസ്തുക്കളുടെ സ്വഭാവം തന്നെ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല എന്നതാണ്. ഒരു കണം അതിന്റെ ക്വാണ്ടം മണ്ഡലവുമായി ബന്ധിതമാണ്. ഒരു മണ്ഡലം സ്പേസ്-ഘടനയുമായി ബന്ധിതമാണ്. സ്പേസ് ദ്രവ്യ-ഊർജവിതരണവുമായി ബന്ധിതമാണ്. ഈ ബന്ധങ്ങൾ വീണ്ടും പരസ്പരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

അതിനാൽ അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ “വസ്തു”യും “ബന്ധം”യും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പോലും ദ്വന്ദാത്മകമാകുന്നു. വസ്തുവില്ലാതെ ബന്ധം പ്രകടമാകില്ല; ബന്ധമില്ലാതെ വസ്തുവിന്റെ സ്വഭാവം പൂർണ്ണമാകില്ല. ഇത് “ആദ്യം വസ്തു, പിന്നീട് ബന്ധം” എന്ന യാന്ത്രികക്രമത്തെയും “ബന്ധം മാത്രമേ യാഥാർഥ്യമുള്ളൂ” എന്ന അതിരുകടന്ന ബന്ധവാദത്തെയും ഒരുപോലെ ഒഴിവാക്കുന്നു.

ഈ ആശയം ദ്രവ്യത്തിന്റെ പിണ്ഡം, ചാർജ്, സ്പിൻ തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കാം. ഒരു കണത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ അതിന്റെ തിരിച്ചറിയലിന്റെ ഭാഗമാണെങ്കിലും അവയുടെ ഭൗതികപ്രകടനം പ്രത്യേക സമമിതികളുടെയും മണ്ഡലങ്ങളുടെയും ഇടപെടലുകളുടെയും ഘടനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഗുണവും ബന്ധവും തമ്മിൽ കർശനമായ വേർതിരിവ് വരുത്താനാവില്ല.

ഇവിടെ സമമിതി എന്ന ആശയവും പ്രധാനമാണ്. പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങളിൽ കാണുന്ന സമമിതികൾ കണങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളെയും സംരക്ഷിത അളവുകളെയും നിർണ്ണയിക്കുന്നതിൽ വലിയ പങ്കുവഹിക്കുന്നു. ചില സമമിതികൾ തകരുമ്പോൾ പുതിയ ഭൗതികഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. അതിനാൽ “ക്രമം” തന്നെ മാറ്റത്തിന്റെ ഉറവിടമാകുന്നു. ഒരു ഘടനയിൽ സമമിതി നിലനിൽക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രത്യേക ക്രമം ലഭിക്കുന്നു; സമമിതി തകരുമ്പോൾ പുതിയ വ്യത്യാസങ്ങളും പുതിയ ഘടനകളും രൂപപ്പെടുന്നു.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “വ്യത്യാസത്തിൽ നിന്ന് പുതിയ ഘടനയുടെ ഉദ്ഭവം” എന്ന ആശയവുമായി അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തുന്നു. സമമിതി തകർച്ചയെ വെറും നാശമായി കാണാനാവില്ല. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അത് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഘടനകളുടെ ഉദ്ഭവത്തിനുള്ള വഴിയാണ്. അതിനാൽ വിഘടനവും സൃഷ്ടിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥം നേടുന്നു. സംയോജകബലം നിലവിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു; വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള സമമിതികളെയും ക്രമങ്ങളെയും മാറ്റുന്നു. എന്നാൽ മാറ്റം പുതിയ ക്രമം സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ വിയോജകത തന്നെ ഉയർന്നതോ വ്യത്യസ്തമോ ആയ ഒരു സംയോജനത്തിന്റെ മുൻവ്യവസ്ഥയാകാം.

ഇതുതന്നെയാണ് പ്രകൃതിയിലെ പരിണാമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനദ്വന്ദം. ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു, സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു, പരിസ്ഥിതിയുമായി ഇടപെടുന്നു, സമ്മർദ്ദങ്ങൾക്ക് വിധേയമാകുന്നു, മാറുന്നു, ചിലപ്പോൾ തകരുന്നു, പിന്നെ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിതമാകുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ പഴയ ഘടന പൂർണ്ണമായി അപ്രത്യക്ഷമാകണമെന്നില്ല; അതിലെ ചില ഘടകങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും പുതിയ ഘടനയിൽ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടാം.

ദ്രവ്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മലോകത്തും സമാനമായ ഒരു ഘടനാപരമായ ചിന്ത പ്രയോഗിക്കാം. അടിസ്ഥാനകണങ്ങൾ ചേർന്ന് ഹാഡ്രോണുകൾ, ആറ്റങ്ങൾ, തന്മാത്രകൾ എന്നിവ രൂപപ്പെടുന്നു. ഓരോ പുതിയ തലത്തിലും മുൻതലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും അതിനൊപ്പം പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിലെ പരിണാമം “പഴയതിന്റെ പൂർണ്ണ നിഷേധം” അല്ല; പഴയതിനെ അതിന്റെ പരിധി കടന്ന് പുതിയ രൂപത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.

സ്പേസ്-കാലത്തെയും ഈ രീതിയിൽ കാണാമെങ്കിൽ, നമ്മുടെ ഇപ്പോഴത്തെ തുടർച്ചയായ ജ്യാമിതീയ സ്പേസ് ഒരു കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനതലത്തിലുള്ള ഘടനയുടെ ഉദ്ഭവരൂപമായിരിക്കാം. അങ്ങനെ “സ്പേസ്” ഒരു അന്തിമ പാത്രമല്ല; ഒരു പ്രത്യേക അളവുതലത്തിൽ സ്ഥിരത കൈവരിച്ച ഭൗതികബന്ധഘടനയായിരിക്കാം.

ഇത് ശരിയാണെങ്കിൽ, ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ ഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ പ്രാരംഭ ആശയം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ മാറും. കണങ്ങൾ സ്പേസിനുള്ളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വസ്തുക്കളല്ല മാത്രം. അവയും അവയുടെ സ്പേസ്- പരിസ്ഥിതിയും ഒരേ അടിസ്ഥാനബന്ധങ്ങളുടെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായിരിക്കാം. കണം സ്പേസിനെ മാറ്റുന്നു; സ്പേസ് കണത്തിന്റെ ചലനസാധ്യതകളെ മാറ്റുന്നു; ഇരുവരുടെയും ബന്ധം വീണ്ടും പുതിയ ഭൗതികാവസ്ഥകൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു ചാക്രിക കാരണഘടന രൂപപ്പെടുന്നു. കാരണം ഫലത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഫലം പുതിയ കാരണാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ദ്രവ്യവിതരണം സ്പേസിനെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ സ്പേസ് ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ ചലനം വീണ്ടും ദ്രവ്യവിതരണത്തെ മാറ്റുന്നു. ഈ പ്രതികരണചക്രങ്ങളാണ് സങ്കീർണ്ണമായ ഭൗതികഘടനകളുടെ ചരിത്രം നിർമ്മിക്കുന്നത്.

ഈ ചിന്തയെ ജീവശാസ്ത്രത്തിലേക്കും സാമൂഹികശാസ്ത്രത്തിലേക്കും സൂക്ഷ്മമായി വികസിപ്പിക്കാം. ഒരു ജീവി പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ പരിസ്ഥിതി ജീവിയുടെ പരിണാമത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹം അതിന്റെ സാമൂഹികഘടനകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ ഘടനകൾ വ്യക്തികളുടെ പെരുമാറ്റത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; വ്യക്തികളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വീണ്ടും സാമൂഹികഘടനകളെ മാറ്റുന്നു. ഇവിടെയെല്ലാം “ഘടകം–സമഗ്രത” എന്ന ദ്വന്ദം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഉപമകൾ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള തെളിവുകളായി കാണരുത്; അവ ദ്വന്ദാത്മക ബന്ധത്തിന്റെ പൊതുവായ ഘടന വ്യക്തമാക്കാനുള്ള ഉപമകളാണ്.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു “ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ദാർശനിക വിവർത്തനം” മാത്രമല്ല. അത് പ്രകൃതിയിലെ വ്യത്യസ്ത അളവുതലങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ചു പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ചില പൊതുവായ ഘടനകളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ശ്രമമാണ്. വ്യത്യാസവും ഏകതയും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, ഭാഗവും സമഗ്രതയും, ആന്തരികവും ബാഹ്യവും, സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും, തുടർച്ചയും വിച്ഛിന്നതയും, സംയോജനവും വിയോഗവും എന്നിവയെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച വിഭാഗങ്ങളായി കാണാതെ പരസ്പരം നിർണ്ണയിക്കുന്ന ദ്വന്ദങ്ങളായി കാണുകയാണ് അതിന്റെ കേന്ദ്രരീതി.

ഇതിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ “സ്പേസ്” എന്ന ആശയം തന്നെ ഒരു ചരിത്രപരമായ ആശയമായി കാണാം. ന്യൂട്ടണിയൻ സ്പേസ് നിശ്ചലവും സ്വതന്ത്രവുമായ പശ്ചാത്തലമായിരുന്നു. ഐൻസ്റ്റീനിയൻ സ്പേസ്-കാലം ദ്രവ്യവും ഊർജവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധത്തിൽ രൂപംകൊള്ളുന്ന ചലനാത്മക ജ്യാമിതിയായി മാറി. ഭാവിയിലെ ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വസിദ്ധാന്തത്തിൽ സ്പേസ് തന്നെ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ക്വാണ്ടം ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഘടനയായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. അങ്ങനെ സ്പേസിനെക്കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയ ആശയം തന്നെ ചരിത്രപരമായി വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഈ ചരിത്രപരത ദ്രവ്യത്തിന്റെ ആശയത്തിനും ബാധകമാണ്. ഡെമോക്രിറ്റസിന്റെ അണുക്കളിൽ നിന്ന് ന്യൂട്ടണിയൻ കണങ്ങളിലേക്കും അവിടെ നിന്ന് ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളിലേക്കും ദ്രവ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണ മാറി. ഒരിക്കൽ “അവിഭാജ്യമായ ചെറിയ വസ്തു” എന്ന് കരുതിയ കണം ഇന്ന് ഒരു മണ്ഡലത്തിലെ ക്വാണ്ടം ഉത്തേജനമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു. ഭാവിയിൽ ഈ മണ്ഡലവും കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ഘടനയുടെ ഉദ്ഭവരൂപമാണെന്ന് തെളിഞ്ഞാൽ, ദ്രവ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണ വീണ്ടും മാറും.

അതിനാൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം ആശയങ്ങളുടെ പരാജയങ്ങളുടെ മാത്രം ചരിത്രമല്ല; പഴയ ആശയങ്ങളുടെ പരിധി വെളിപ്പെട്ട് അവ കൂടുതൽ വിശാലമായ ആശയങ്ങളിൽ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്ന ചരിത്രവുമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഇത് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ദ്വന്ദാത്മക പരിണാമമായി കാണാം. ഓരോ സിദ്ധാന്തവും പ്രകൃതിയുടെ ഒരു പരിധിയെ കൃത്യമായി പിടിച്ചെടുക്കുന്നു; പുതിയ തെളിവുകൾ ആ പരിധി വികസിപ്പിക്കുന്നു; പഴയ സിദ്ധാന്തം കൂടുതൽ വിശാലമായ ചട്ടക്കൂടിൽ പ്രത്യേകപരിധിയിലെ സത്യമായി പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതോടെ ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ ഘടനയിൽ സ്പേസിന്റെ പങ്കിനെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രാരംഭ ആശയം കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി നിർവചിക്കാം. സ്പേസ് ദ്രവ്യകണത്തിനുള്ളിൽ ഒരു ഭൗതിക വസ്തുവായി അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നതല്ല ഇവിടെ ഉദ്ദേശ്യം. പകരം, കണത്തിന്റെ അസ്തിത്വം, ഗുണങ്ങൾ, ചലനം, പരസ്പരപ്രവർത്തനം എന്നിവ നിർണ്ണയിക്കുന്ന ഭൗതികബന്ധങ്ങളുടെ ഘടനയിൽ സ്പേസ്-കാലം അവിഭാജ്യമായി ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് ആശയം.

അതിലും മുന്നോട്ട് പോയാൽ, ദ്രവ്യകണവും സ്പേസും ഒരേ അടിസ്ഥാനബന്ധാത്മക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പരസ്പരം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന രൂപങ്ങളാണോ എന്ന ചോദ്യം ഉയരുന്നു. അതിന് ഇന്ന് ഉറപ്പുള്ള ഉത്തരമില്ല. എന്നാൽ ഈ ചോദ്യം തന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അന്വേഷണങ്ങളിൽ ഒന്നായി നിലനിൽക്കുന്നത്.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടുത്ത സൈദ്ധാന്തിക ഘട്ടം “ദ്രവ്യത്തിനുള്ളിലെ സ്പേസ്” എന്ന ആശയത്തിൽ നിന്ന് “ദ്രവ്യവും സ്പേസും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ബന്ധഘടന” എന്ന ആശയത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമായിരിക്കണം. ഈ മാറ്റം നിർണായകമാണ്. കാരണം ആദ്യ ആശയം ഇപ്പോഴും വസ്തുവും പശ്ചാത്തലവും തമ്മിലുള്ള പഴയ ദ്വൈതം ഏതാണ്ട് നിലനിർത്തുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ആ ദ്വൈതത്തെ തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു.

അവസാനമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, പ്രകൃതിയുടെ ആഴത്തിലുള്ള യാഥാർഥ്യം ഒരൊറ്റ കണത്തിലോ ഒരൊറ്റ മണ്ഡലത്തിലോ ഒരൊറ്റ ജ്യാമിതിയിലോ കണ്ടെത്താനാകണമെന്നില്ല. അത് അവയെല്ലാം പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ചലനാത്മക ഘടനയിലാണ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത്. ദ്രവ്യം സ്പേസിനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; സ്പേസ്-കാലം ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങൾ കണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കണങ്ങളുടെ കൂട്ടായ പെരുമാറ്റം പുതിയ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ഘടനകൾ വീണ്ടും അവയുടെ ഘടകങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനസാധ്യതകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തര പരസ്പരനിർമ്മാണമാണ് പ്രകൃതിയുടെ ചലനാത്മക യാഥാർഥ്യം.

അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള നിർദ്ദേശം ഒരു പുതിയ “അന്തിമ വസ്തു” കണ്ടെത്തുന്നതിലല്ല. അന്തിമ സത്തയെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനു പകരം സത്തകൾ എങ്ങനെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, എങ്ങനെ സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു, എങ്ങനെ പരസ്പരം മാറ്റുന്നു, എങ്ങനെ പുതിയ ഘടനകളായി പുനഃസംഘടിതമാകുന്നു എന്ന പ്രക്രിയയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിലാണ് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ആഴം അന്വേഷിക്കേണ്ടത്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്പേസ് ദ്രവ്യത്തിന്റെ പുറത്തെ ശൂന്യതയല്ല; ദ്രവ്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനെയും ചലനത്തെയും നിർണ്ണയിക്കുന്ന ബന്ധഘടനയുടെ അവിഭാജ്യ ഘടകമാണ്. ദ്രവ്യം സ്പേസിന്റെ ഉള്ളിലെ നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; സ്പേസ്-കാലവുമായി നിരന്തരമായി ഇടപെടുന്ന ചലനാത്മക ഘടനയാണ്. ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള ഈ ദ്വന്ദാത്മക ബന്ധത്തിലാണ് സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, ഘടനയും വിഘടനവും, സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും, സംയോജനവും വിയോഗവും തുടർച്ചയായി രൂപപ്പെടുന്നത്.

അവസാനം, പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള വഴി ഒരുപക്ഷേ “എന്താണ് ആദ്യം?” എന്ന ചോദ്യത്തിലല്ല, “എങ്ങനെ പരസ്പരം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു?” എന്ന ചോദ്യത്തിലാണ്. ദ്രവ്യം സ്പേസിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാനാവില്ല; സ്പേസ് ദ്രവ്യത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാനാവില്ല. അവയുടെ വ്യത്യാസം യാഥാർഥ്യമാണ്, പക്ഷേ ആ വ്യത്യാസം തന്നെ അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിൽ അർത്ഥവത്താകുന്നു. ഇതാണ് ദ്രവ്യം–സ്പേസ് ദ്വന്ദാത്മക ഏകതയുടെ ആഴമേറിയ രൂപം; ഇതിൽ നിന്നാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു സമഗ്രമായ പ്രകൃതിദർശനമായി കൂടുതൽ വികസിക്കാനുള്ള സാധ്യത നേടുന്നത്.

ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ഇതുവരെ പിന്തുടർന്നപ്പോൾ, ഒരു പ്രധാന കാര്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി വരുന്നു. ദ്രവ്യം സ്പേസിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു സ്വതന്ത്ര വസ്തുവും സ്പേസ് അതിനെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു ശൂന്യപാത്രവുമാണെന്ന പഴയ ധാരണ ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള അറിവുകളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല. പൊതുവായ ആപേക്ഷികത ദ്രവ്യവും ഊർജവും സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ജ്യാമിതിയെ മാറ്റുന്നുവെന്നും ആ ജ്യാമിതി വീണ്ടും ദ്രവ്യത്തിന്റെയും പ്രകാശത്തിന്റെയും ചലനത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നുവെന്നും കാണിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം മണ്ഡല സിദ്ധാന്തം കണങ്ങളെ അവയ്ക്ക് അനുബന്ധമായ മണ്ഡലങ്ങളുടെ ഉത്തേജനങ്ങളായി കാണിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു അറിവുകളെയും ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കുമ്പോൾ ദ്രവ്യവും അതിന്റെ ഭൗതിക പശ്ചാത്തലവും തമ്മിലുള്ള പരമ്പരാഗത അതിർത്തി കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പുനർവിചിന്തനത്തിന് വിധേയമാകുന്നു.

ഇവിടെനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാന തത്ത്വചിന്താപരമായ നിർദ്ദേശം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ഒരു വസ്തുവിന്റെ അസ്തിത്വം അതിന്റെ സ്വതന്ത്രമായ ആന്തരിക ഘടനയിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; അത് നിലനിൽക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളുടെ സമഗ്രതയിലും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഒരു കണത്തിന്റെ പിണ്ഡം, ചാർജ്, സ്പിൻ തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങൾ അതിന്റെ തിരിച്ചറിയലിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണെങ്കിലും, അവയുടെ ഭൗതികപ്രകടനം ക്വാണ്ടം മണ്ഡലങ്ങളുടെയും സമമിതികളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ കണത്തെ അതിന്റെ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചാൽ, അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ഭൗതികസ്വഭാവത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഭാഗം നഷ്ടപ്പെടുന്നു.

ഇതുതന്നെയാണ് “ബന്ധം” എന്ന ആശയത്തെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നത്. വസ്തുക്കൾ ആദ്യം സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുകയും പിന്നീട് അവയ്ക്കിടയിൽ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന ലളിതമായ ധാരണയ്ക്കുപകരം, വസ്തുക്കളുടെ ഗുണങ്ങളും തിരിച്ചറിയലും പലപ്പോഴും അവയുടെ ബന്ധഘടനയിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നുവെന്ന് കാണേണ്ടിവരുന്നു. വസ്തുവും ബന്ധവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്നവയല്ല. വസ്തു ബന്ധത്തെ വഹിക്കുന്നു; ബന്ധം വസ്തുവിന്റെ സ്വഭാവത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ പരസ്പരനിർണ്ണയമാണ് ദ്വന്ദാത്മകതയുടെ അടിസ്ഥാനഘടന.

ഇതേ ചിന്ത സ്പേസിനും ബാധകമാണ്. സ്പേസ് വസ്തുക്കൾക്കിടയിലെ ശൂന്യമായ ഇടം മാത്രമാണെങ്കിൽ, അതിന് സ്വന്തം ഭൗതികപ്രഭാവം ഉണ്ടാകേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ പൊതുവായ ആപേക്ഷികതയിൽ സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ജ്യാമിതിക്ക് ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്ന ഭൗതികപ്രാധാന്യമുണ്ട്. അതേസമയം ദ്രവ്യവും ഊർജവും ആ ജ്യാമിതിയെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ സ്പേസ്-കാലം ഒരു നിഷ്ക്രിയ പശ്ചാത്തലമല്ല; ദ്രവ്യവുമായി പരസ്പരപ്രവർത്തിക്കുന്ന സജീവ ഘടനയാണ്.

ഇവിടെ “സ്പേസ് ദ്രവ്യകണത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്” എന്ന ആശയത്തെ കൂടുതൽ കൃത്യമായി നിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു കണത്തിനകത്ത് സ്പേസ് ഒരു വസ്തുവായി അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്നല്ല ഇതിന്റെ അർത്ഥം. അതിനേക്കാൾ ആഴമുള്ള അർത്ഥം ഇതാണ്: ഒരു ദ്രവ്യകണത്തിന്റെ അസ്തിത്വം, ചലനം, ഗുണങ്ങൾ, പരസ്പരപ്രവർത്തനം എന്നിവ സാധ്യമാകുന്ന ഭൗതികബന്ധഘടനയിൽ സ്പേസ്-കാലം അവിഭാജ്യമായി ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഈ വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനമാണ്. കാരണം ആദ്യത്തെ പ്രസ്താവന ഒരു പുതിയ യാന്ത്രിക ചിത്രീകരണം മാത്രമായിരിക്കും; രണ്ടാമത്തെ പ്രസ്താവന ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ തന്നെ മാറ്റുന്നു. കണം സ്പേസിനുള്ളിലെ ഒരു വസ്തു മാത്രമല്ല; സ്പേസ്-കാലവുമായി പരസ്പരനിർണ്ണയബന്ധത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു ഭൗതിക പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ പ്രക്രിയാധിഷ്ഠിത സമീപനം ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്ഥിരതയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയും മാറ്റുന്നു. ഒരു കണത്തിന്റെ സ്ഥിരത ചലനത്തിന്റെ അഭാവമല്ല. അതിന്റെ ആന്തരിക ഊർജപ്രവാഹങ്ങളും മണ്ഡലബന്ധങ്ങളും സംരക്ഷണനിയമങ്ങളും ക്വാണ്ടം അവസ്ഥകളും ചേർന്ന് ഒരു സ്ഥിരതയാർന്ന രൂപം നിലനിർത്തുന്നതാണ്. അതിനാൽ സ്ഥിരതയെ നിശ്ചലതയായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. സ്ഥിരത എന്നത് സംഘടിതമായ ചലനമാണ്.

ഇതാണ് സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും എന്ന ആശയത്തിന്റെ കൂടുതൽ ആഴമുള്ള പ്രയോഗം. സംയോജകബലം ഘടനയെ നിലനിർത്തുന്ന പ്രവണതയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു; വിയോജകബലം ഘടനയെ മാറ്റുന്ന പ്രവണതയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായും വേർതിരിച്ച ശക്തികളല്ല. ഓരോ ഘടനയിലും സ്ഥിരതയ്ക്കുള്ളിൽ മാറ്റത്തിന്റെ സാധ്യതയും മാറ്റത്തിനുള്ളിൽ പുതിയ സ്ഥിരതയുടെ സാധ്യതയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് പ്രകൃതിയിലെ പരിണാമം സ്ഥിരതയും മാറ്റവും തമ്മിലുള്ള തിരഞ്ഞെടുപ്പല്ല; അവയുടെ നിരന്തര ദ്വന്ദാത്മക ഏകതയാണ്.

ആണവകേന്ദ്രം മുതൽ ജീവകോശം വരെയും നക്ഷത്രം മുതൽ ആകാശഗംഗ വരെയും ഈ തത്ത്വത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ കാണാം. ഘടനകളെ ഒന്നിച്ചു നിർത്തുന്ന പ്രവണത ഇല്ലെങ്കിൽ സങ്കീർണ്ണത രൂപപ്പെടുകയില്ല. എന്നാൽ മാറ്റത്തിന്റെയും പുനഃസംഘടനയുടെയും പ്രവണത ഇല്ലെങ്കിൽ പുതിയ ഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുകയുമില്ല. അതിനാൽ സൃഷ്ടിയും വിഘടനവും, ക്രമവും വ്യതിചലനവും, ഏകതയും വൈവിധ്യവും പ്രകൃതിയുടെ പരസ്പരം ബന്ധിതമായ ദ്വന്ദങ്ങളാണ്.

ഇവിടെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമത്തെ ഒരു ദ്വന്ദാത്മക പ്രക്രിയയായി കാണാം. ആദിമപ്രപഞ്ചത്തിലെ അത്യന്തം ചൂടും സാന്ദ്രതയും നിറഞ്ഞ അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് തണുപ്പിലേക്കും വിപുലീകരണത്തിലേക്കും നടന്ന മാറ്റങ്ങൾക്കൊപ്പം പുതിയ കണങ്ങളും ആറ്റങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും ആകാശഗംഗകളും രൂപപ്പെട്ടു. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മുൻഘട്ടത്തിലെ ഘടകങ്ങൾ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ പുനഃസംഘടിതമായി. അങ്ങനെ പ്രപഞ്ചപരിണാമം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ഒരു രൂപത്തിന്റെ വെളിപ്പെടുത്തൽ മാത്രമല്ല; പുതിയ ഘടനകളും പുതിയ ഗുണങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണ്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ “ഉദ്ഭവം” എന്ന ആശയം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമാർജിക്കുന്നു. ഒരു ഘടനയുടെ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ അതിന്റെ ഘടകങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും ഒറ്റയ്ക്ക് കാണണമെന്നില്ല. ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പ്രത്യേകബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് പുതിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. താപനില, മർദ്ദം, ദ്രവത്വം തുടങ്ങിയ സ്ഥൂലഗുണങ്ങൾ അനവധി സൂക്ഷ്മഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടായ പെരുമാറ്റത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതുപോലെ, ഭാവിയിലെ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ഭൗതികസിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ജ്യാമിതിയും കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ക്വാണ്ടം ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതാണെന്ന് കണ്ടെത്തപ്പെടാം.

അങ്ങനെ സ്പേസ്-കാലം തന്നെ ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമാണെങ്കിൽ, “ദ്രവ്യം സ്പേസിൽ” എന്ന പരമ്പരാഗത ചോദ്യം കൂടുതൽ ആഴമുള്ള ഒരു ചോദ്യത്തിന് വഴിമാറും. ദ്രവ്യവും സ്പേസ്-കാലവും ഒരേ അടിസ്ഥാനബന്ധാത്മക യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്നവയാണോ? നിലവിലെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന് ഇതിന് അന്തിമമായ ഉത്തരമില്ല. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണ ഗവേഷണത്തിലെ വിവിധ സമീപനങ്ങൾ ഈ സാധ്യതയെ വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഈ സാധ്യത ശരിയാണെങ്കിൽ, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയിൽ വലിയ മാറ്റമുണ്ടാകും. സ്പേസ്, സമയം, ദ്രവ്യം, ഊർജം എന്നിവയെ പ്രകൃതിയുടെ നാല് സ്വതന്ത്ര അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളായി കാണുന്നതിനുപകരം, കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ബന്ധങ്ങളുടെ വ്യത്യസ്ത ഉദ്ഭവരൂപങ്ങളായി കാണേണ്ടിവരും. അപ്പോൾ പ്രകൃതിയുടെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ തലത്തിൽ “വസ്തു” എന്ന ആശയത്തേക്കാൾ “ബന്ധം” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമാർജിച്ചേക്കാം.

എന്നാൽ ഇവിടെ വീണ്ടും ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രത അനിവാര്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഈ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ നിലവിലെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ തെളിയിക്കപ്പെട്ട നിഗമനങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കരുത്. ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിന് പകരമാകില്ല. ഒരു ആശയം യഥാർത്ഥത്തിൽ ശാസ്ത്രീയ പ്രാധാന്യം നേടണമെങ്കിൽ അത് വ്യക്തമായ നിർവചനങ്ങളിലേക്കും ഗണിതരൂപീകരണത്തിലേക്കും അളക്കാവുന്ന പ്രവചനങ്ങളിലേക്കും പരീക്ഷണപരിശോധനയിലേക്കും നീങ്ങണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാവി വികസനത്തിനും ഇതേ മാനദണ്ഡം ബാധകമാണ്.

അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ശാസ്ത്രീയ മൂല്യം അതിന്റെ പേരിൽ “ക്വാണ്ടം” എന്ന പദം ചേർക്കുന്നതിലല്ല. ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന പ്രകൃതിയുടെ ചില അടിസ്ഥാന സവിശേഷതകൾ — ബന്ധപരത, സാധ്യത, അനിശ്ചിതത്വം, സഹബന്ധം, ഉദ്ഭവം, സമമിതി, സമമിതിഭംഗം, സൂക്ഷ്മതലവും സ്ഥൂലതലവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധം — എന്നിവയെ ദ്വന്ദാത്മകമായി ഏകീകരിക്കാൻ കഴിയുമോ എന്നതിലാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പരീക്ഷണം.

ഈ സമീപനം വിജയിക്കണമെങ്കിൽ ക്വാണ്ടം ആശയങ്ങളെ പഴയ ദാർശനിക പദങ്ങളിലേക്ക് വെറും വിവർത്തനം ചെയ്യുന്നത് മതിയാകില്ല. ഉദാഹരണത്തിന്, ക്വാണ്ടം അനിശ്ചിതത്വത്തെ നേരിട്ട് “വിയോജകബലം” എന്നും ക്വാണ്ടം കുടുക്കുപാടിനെ “സംയോജകബലം” എന്നും വിളിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി യുക്തിസഹമല്ല. പകരം, ഇവയ്ക്കു പിന്നിലുള്ള ഘടനാപരമായ ബന്ധങ്ങളെ പരിശോധിക്കണം. ഏത് സാഹചര്യത്തിലാണ് സ്ഥിരത ഉണ്ടാകുന്നത്? ഏത് സാഹചര്യത്തിലാണ് പുതിയ അവസ്ഥ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്? ഘടകവും സമഗ്രതയും എങ്ങനെ പരസ്പരം നിർണ്ണയിക്കുന്നു? ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മഘടന അതിന്റെ സ്ഥൂലഗുണങ്ങളായി എങ്ങനെ രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു? ഇത്തരം ചോദ്യങ്ങളാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിനെ കൂടുതൽ ഗൗരവമുള്ള ശാസ്ത്രീയ-ദാർശനിക അന്വേഷണമായി മാറ്റുക.

ഇവിടെ മറ്റൊരു നിർണായക ആശയം ഉയരുന്നു: അളവുതലങ്ങളുടെ ഏകത. ഒരു കണത്തിന്റെ ലോകവും ഒരു ആകാശഗംഗയുടെ ലോകവും ഒരേ നിയമങ്ങളുടെ ലളിതമായ പകർപ്പുകളല്ല. വ്യത്യസ്ത അളവുതലങ്ങളിൽ പുതിയ ഗുണങ്ങളും പുതിയ നിയമപരമായ രൂപങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നിരുന്നാലും അവ തമ്മിൽ പൂർണ്ണമായ വിച്ഛേദമില്ല. സൂക്ഷ്മതലത്തിലെ ഭൗതികപ്രക്രിയകളിൽ നിന്നാണ് സ്ഥൂലഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; സ്ഥൂലഘടനകൾ വീണ്ടും സൂക്ഷ്മപ്രക്രിയകളുടെ സാധ്യതകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ ഏകത ഒരേപോലിത്തമല്ല; വൈവിധ്യത്തിലൂടെ പ്രകടമാകുന്ന ഏകതയാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് ദ്രവ്യം–സ്പേസ് ബന്ധത്തിലും കാണുന്നത്. കണവും സ്പേസ്-കാലവും ഒരേ കാര്യമല്ല. അവയുടെ വ്യത്യാസം യാഥാർഥ്യമാണ്. എന്നാൽ ഈ വ്യത്യാസം പരസ്പരബന്ധത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചാൽ അപൂർണ്ണമാകും. ദ്രവ്യം സ്പേസ്-കാലത്തിന്റെ ജ്യാമിതിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; സ്പേസ്-കാലം ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചലനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അങ്ങനെ വ്യത്യാസം ബന്ധത്തിലൂടെയാണ് അർത്ഥവത്താകുന്നത്.

ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന തത്ത്വമായി രൂപപ്പെടുത്താം: ഏകത വ്യത്യാസത്തിന്റെ നിഷേധമല്ല; വ്യത്യാസങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ ഏകതയാണ്. ദ്രവ്യവും സ്പേസും ഒരേ സത്തയല്ല; എന്നാൽ അവ പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ബന്ധത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. സ്ഥിരതയും മാറ്റവും ഒരേ അവസ്ഥയല്ല; എന്നാൽ സ്ഥിരത മാറ്റത്തിന്റെ സംഘടിതരൂപമായും മാറ്റം പുതിയ സ്ഥിരതയുടെ സാധ്യതയായും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഇവിടെ നിന്ന് “പ്രകൃതി” എന്ന ആശയവും മാറുന്നു. പ്രകൃതി നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളുടെ ഒരു ശേഖരമല്ല. അത് സ്വയംസംഘടിതവും സ്വയംപരിവർത്തിതവുമായ പ്രക്രിയകളുടെ സമഗ്രതയാണ്. ഒരു കണം, ഒരു ആറ്റം, ഒരു നക്ഷത്രം, ഒരു ആകാശഗംഗ — ഇവയെല്ലാം ചരിത്രമുള്ള ഘടനകളാണ്. അവയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ അവയുടെ മുൻകാല ഇടപെടലുകളുടെ ഫലമാണ്; അതേ സമയം അവയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ ഘടന ഭാവിയിലെ മാറ്റങ്ങളുടെ സാധ്യതകൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നു.

അതിനാൽ പ്രകൃതിയിലെ അസ്തിത്വത്തിന് ചരിത്രപരമായ സ്വഭാവമുണ്ട്. “ഇപ്പോൾ എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യം മാത്രം മതിയാകില്ല; “ഇത് എങ്ങനെ ഇവിടെ എത്തി?” എന്നും “ഇതിൽ നിന്ന് എന്തെല്ലാം സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു?” എന്നും ചോദിക്കണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പ്രകൃതിയെ ഒരു നിലനിൽക്കുന്ന അവസ്ഥയായി മാത്രമല്ല, സാധ്യതകളിൽ നിന്ന് പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങൾ നിരന്തരം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ചരിത്രപ്രക്രിയയായി കാണാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഈ ദൃഷ്ടിയിൽ സ്പേസ്-കാലവും ചരിത്രരഹിതമായ പശ്ചാത്തലമല്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വികാസത്തോടൊപ്പം അതിന്റെ ജ്യാമിതിയും ദ്രവ്യവിതരണവും മാറുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു, വളരുന്നു, മരിക്കുന്നു. ആകാശഗംഗകൾ രൂപപ്പെടുകയും പരസ്പരം ഇടപെടുകയും ചെയ്യുന്നു. കറുത്തതുളകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഗുരുത്വതരംഗങ്ങൾ സ്പേസ്-കാലത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്പേസ്-കാലത്തിനും ഒരു ചലനാത്മക ചരിത്രമുണ്ട്.

ഈ ചരിത്രപരതയെ ദ്രവ്യത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഘടനയും അതിലെ ദ്രവ്യവിതരണവും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടാണ് വികസിക്കുന്നത്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചചരിത്രം ദ്രവ്യത്തിന്റെ മാത്രം ചരിത്രമല്ല; ദ്രവ്യവും സ്പേസ്-കാലവും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രമാണ്.

ഈ തിരിച്ചറിവ് മനുഷ്യന്റെ പ്രപഞ്ചദർശനത്തിലും വലിയ മാറ്റം വരുത്തുന്നു. നാം പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് അതിനെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന സ്വതന്ത്ര നിരീക്ഷകരല്ല. നാം തന്നെ ഈ ദ്രവ്യ–ഊർജ–സ്പേസ് പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിൽ ഉദ്ഭവിച്ച ജീവരൂപങ്ങളാണ്. നമ്മുടെ ശരീരത്തിലെ ആറ്റങ്ങൾ നക്ഷത്രപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്. നമ്മുടെ ബോധവും അറിവും ജീവന്റെ സങ്കീർണ്ണ സംഘടനയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചവയാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള മനുഷ്യശ്രമം പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു പ്രവർത്തിയല്ല; പ്രകൃതി തന്നെ ഒരു പ്രത്യേക തലത്തിൽ സ്വയം മനസ്സിലാക്കാൻ നടത്തുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണാം.

ഇതോടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു ഭൗതികശാസ്ത്രദർശനത്തിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ വിപുലമായ പ്രകൃതിദർശനത്തിലേക്ക് വികസിക്കാനുള്ള സാധ്യത നേടുന്നു. അതിന്റെ ലക്ഷ്യം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ എല്ലാ സമവാക്യങ്ങൾക്കും ഒരു ദാർശനിക വിവർത്തനം നൽകുക എന്നതല്ല. മറിച്ച്, പ്രകൃതിയിലെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പൊതുവായ ഘടനകളെ തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ്. ബന്ധം, ചലനം, വിരോധം, സ്ഥിരത, മാറ്റം, ഉദ്ഭവം, സമഗ്രത, ചരിത്രപരത എന്നിവയാണ് ആ ഘടനകളുടെ പ്രധാന ഘടകങ്ങൾ.

അങ്ങനെ ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണത്തിൽ നിന്ന് നാം ഒരു കൂടുതൽ പൊതുവായ നിഗമനത്തിലെത്തുന്നു. വസ്തു എന്നത് ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു അന്തിമ സത്തയല്ല; ബന്ധങ്ങളിലൂടെ സ്ഥിരത കൈവരിച്ച ഒരു ചലനാത്മക രൂപമാണ്. സ്പേസ് എന്നത് വസ്തുക്കൾക്കിടയിലെ ശൂന്യമായ ഇടമല്ല; അവയുടെ ബന്ധങ്ങളെ ക്രമീകരിക്കുന്ന സജീവ ഘടനയാണ്. ഊർജം മാറ്റത്തിനുള്ള ശേഷിയാണ്. വിവരം ഘടനയുടെ ക്രമീകരണത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം വേർതിരിച്ച അന്തിമ വിഭാഗങ്ങളായി കാണുന്നതിനു പകരം പരസ്പരബന്ധിതമായ പ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത വശങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാം.

ഇവിടെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും വീണ്ടും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തെത്തുന്നു. സംയോജകബലം ഘടനയെ സൃഷ്ടിക്കുകയും നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വിയോജകബലം നിലവിലുള്ള ഘടനയിൽ വ്യതിചലനം സൃഷ്ടിക്കുകയും മാറ്റത്തിനും പുതിയ ഘടനയ്ക്കും വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഒന്നും പൂർണ്ണമായി ഒറ്റയ്ക്ക് നിലനിൽക്കുന്നില്ല. സംയോജകബലത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ വിയോജകതയുടെ സാധ്യതയും വിയോജകതയുടെ ഉള്ളിൽ പുതിയ സംയോജനത്തിന്റെ സാധ്യതയും നിലനിൽക്കുന്നു. അതാണ് പരിണാമത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ദ്വന്ദം.

അതിനാൽ ദ്രവ്യത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമവും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ രണ്ട് വസ്തുതകളല്ല. സ്ഥിരത പരിണാമത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടമാണ്; പരിണാമം സ്ഥിരതകളുടെ തുടർച്ചയായ പുനഃസംഘടനയാണ്. ഒരു കണം നിലനിൽക്കുന്നത് അതിൽ മാറ്റമില്ലാത്തതിനാൽ അല്ല; അതിലെ മാറ്റങ്ങൾ ഒരു പ്രത്യേക ക്രമത്തിൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നതിനാലാണ്. ഒരു പ്രപഞ്ചഘടന നിലനിൽക്കുന്നത് അത് നിശ്ചലമായതിനാൽ അല്ല; അതിലെ വിവിധ പ്രവണതകൾ ഒരു ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ കൈവരിക്കുന്നതിനാലാണ്.

ഇതുതന്നെയാണ് “സ്പേസ് ദ്രവ്യകണങ്ങളുടെ ഘടനയുടെ ഭാഗമാണ്” എന്ന ആശയത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക അർത്ഥം. ഇത് കണത്തിനകത്ത് സ്പേസ് എന്നൊരു പ്രത്യേക വസ്തു ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നല്ല. മറിച്ച്, ദ്രവ്യകണത്തിന്റെ അസ്തിത്വം തന്നെ അതിനെ സാധ്യമാക്കുന്ന സ്പേസ്-കാലബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല എന്നതാണ്. കണം ഒരു ബന്ധിത പ്രക്രിയയാണ്; സ്പേസ് ആ ബന്ധങ്ങളുടെ സജീവ ഘടനയാണ്; രണ്ടും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

യാഥാർഥ്യം വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമല്ല; പരസ്പരം നിർണ്ണയിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളുടെയും ചലനാത്മക പ്രക്രിയകളുടെയും ഏകതയാണ്. ദ്രവ്യം ആ പ്രക്രിയയിൽ സ്ഥിരത കൈവരിച്ച രൂപമാണ്. സ്പേസ് അതിന്റെ ബന്ധഘടനയാണ്. ഊർജം അതിന്റെ മാറ്റത്തിനുള്ള ശേഷിയാണ്. സമയം അതിന്റെ പരിണാമക്രമത്തെ പ്രകടമാക്കുന്നു. വിവരം അതിന്റെ ക്രമീകരണത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും അതിലെ സ്ഥിരതയുടെയും മാറ്റത്തിന്റെയും ദ്വന്ദപ്രവണതകളാണ്. ഇവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് പ്രകൃതിയുടെ അനന്തമായ രൂപവൈവിധ്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഏറ്റവും ആഴമുള്ള ചോദ്യം “ആദ്യം ദ്രവ്യമോ സ്പേസോ?” എന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴമുള്ള ചോദ്യം “ദ്രവ്യവും സ്പേസും പരസ്പരം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുകയും നിർണ്ണയിക്കുകയും മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു?” എന്നതാണ്. ഈ ചോദ്യത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയാണ് ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തെയും ആപേക്ഷികതയെയും ക്വാണ്ടം ഗുരുത്വാകർഷണത്തെയും ദ്വന്ദാത്മക ചിന്തയെയും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ ആശയബന്ധത്തിൽ കൊണ്ടുവരുന്നത്.

അവസാനമായി, ദ്രവ്യത്തെ ഒരു നിശ്ചലമായ വസ്തുവായും സ്പേസിനെ ഒരു ശൂന്യമായ പാത്രമായും കാണുന്ന ലോകദർശനത്തിൽ നിന്ന് മാറി, ദ്രവ്യം–ഊർജം–സ്പേസ്–കാലം–വിവരം–ബന്ധം എന്നിവ പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ഏകീകൃതവും ചലനാത്മകവുമായ പ്രകൃതിപ്രക്രിയയായി പ്രപഞ്ചത്തെ കാണുക എന്നതാണ് ഈ പഠനത്തിന്റെ പ്രധാന നിർദ്ദേശം. ഈ നിർദ്ദേശം ഇപ്പോഴും ഒരു വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ദാർശനിക-സൈദ്ധാന്തിക സാധ്യതയാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം തെളിയിക്കപ്പെടാത്ത അവകാശവാദങ്ങളിൽ അല്ല, പ്രകൃതിയുടെ വിവിധ തലങ്ങൾക്കിടയിലെ ബന്ധങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അന്വേഷിക്കാൻ അത് തുറന്നുകൊടുക്കുന്ന ചിന്താപരമായ സാധ്യതയിലാണ്.

അങ്ങനെ ദ്രവ്യവും സ്പേസും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി ഒരു മതിലല്ല, മറിച്ച് നിരന്തരമായി പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ബന്ധപരിധിയാണ്. കണവും മണ്ഡലവും, ദ്രവ്യവും സ്പേസും, സൂക്ഷ്മവും സ്ഥൂലവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സംയോജനവും വിയോഗവും — ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം വേർതിരിച്ച അന്തിമ സത്തകളല്ല. അവ ഒരേ ചലനാത്മക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളാണ്. വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാകാതെ ഏകത രൂപപ്പെടുകയും, ഏകത വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നിടത്താണ് പ്രകൃതിയുടെ യഥാർത്ഥ ദ്വന്ദാത്മകത നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദ്രവ്യം–സ്പേസ് ദർശനത്തിന്റെ ആഴമേറിയ നിഗമനം: പ്രകൃതി ഒരു നിശ്ചലമായ സൃഷ്ടിയല്ല; സ്വയംസംഘടിതവും സ്വയംപരിവർത്തിതവുമായ ഒരു അനന്ത പ്രക്രിയയാണ്. ദ്രവ്യവും സ്പേസും ആ പ്രക്രിയയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള രണ്ട് സ്വതന്ത്ര സത്തകളല്ല; പരസ്പരം നിർണ്ണയിച്ചുകൊണ്ട് യാഥാർഥ്യത്തെ നിരന്തരം സൃഷ്ടിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അതിന്റെ ദ്വന്ദാത്മക ഘടകങ്ങളാണ്.