മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികാസചരിത്രത്തിൽ വിശ്വാസവും അറിവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാവുന്ന രണ്ട് മണ്ഡലങ്ങളല്ല. അവ ഒരേ ബോധപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടങ്ങളും രൂപങ്ങളുമാണ്. എന്നാൽ അവയെ ഒന്നായി കാണുന്നതും ശരിയല്ല. അറിവ് തെളിവ്, അനുഭവം, പരിശോധന, പ്രവചനം, തിരുത്തൽ എന്നിവയിലൂടെ നിരന്തരം സ്വയം പുനർനിർമിക്കുന്ന ഒരു ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്; വിശ്വാസം അതേസമയം ലഭ്യമായ അറിവിന്റെ അപൂർണ്ണതയ്ക്കിടയിൽ മനുഷ്യൻ ഒരു സാധ്യതയെ യാഥാർഥ്യമെന്നോ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്കുള്ള മാർഗദർശിയെന്നോ സ്വീകരിക്കുന്ന ബോധാവസ്ഥയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിശ്വാസം അറിവിന്റെ അഭാവം മാത്രമല്ല; അറിവിലേക്കുള്ള യാത്രയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ഇടനില ഘടകവുമാകാം. എന്നാൽ വിശ്വാസം പരിശോധനയിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി സ്വയം അന്തിമസത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന നിമിഷം അത് അറിവിന്റെ വിപരീതമായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ബന്ധത്തെ സ്ഥിരമായ വിരുദ്ധതയായി കാണാതെ, പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ചലനാത്മക വൈരുദ്ധ്യമായി കാണുന്നു.
ഇവിടെ ആദ്യം വേർതിരിക്കേണ്ടത് “എനിക്ക് ഇത് സത്യമാണെന്ന് തോന്നുന്നു” എന്നതും “ഇത് സത്യമാണെന്ന് തെളിവുകളിലൂടെ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു” എന്നതുമാണ്. ആദ്യത്തേത് വിശ്വാസത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തോടും രണ്ടാമത്തേത് അറിവിന്റെ സ്വഭാവത്തോടും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒരാൾക്ക് ഒരു രോഗം മാറുമെന്ന് വിശ്വസിക്കാം; എന്നാൽ രോഗം മാറിയെന്നത് ശരീരശാസ്ത്രപരമായ അളവുകളിലൂടെയും ആവർത്തിക്കാവുന്ന നിരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെയും സ്ഥാപിക്കുമ്പോഴാണ് അത് ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ ഭാഗമാകുന്നത്. അതിനാൽ വിശ്വാസത്തിന് സത്യസാധ്യത ഉണ്ടായേക്കാം; അറിവിന് പരിശോധിതമായ സത്യബന്ധം ഉണ്ടായിരിക്കണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിനെ “വിശ്വാസം → പരിശോധന → അറിവ് → പുതിയ സംശയം → കൂടുതൽ പരിശോധന → വികസിത അറിവ്” എന്ന ചാക്രിക പ്രക്രിയയായി കാണാം.
എന്നാൽ ഇവിടെ മറ്റൊരു ആഴത്തിലുള്ള പ്രശ്നമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായ അറിവിന്റെ അവസ്ഥയിൽ നിന്നല്ല പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഓരോ തീരുമാനവും അപൂർണ്ണമായ വിവരങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് നടക്കുന്നത്. ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവചനങ്ങൾ, ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ പ്രയോഗം, സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം, രാഷ്ട്രീയ തന്ത്രം, വ്യക്തിജീവിതത്തിലെ തീരുമാനങ്ങൾ—എല്ലാം ഏതെങ്കിലും തരത്തിലുള്ള മുൻധാരണകളെയും സാധ്യതകളെയും ആശ്രയിക്കുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ ഓരോ ഘട്ടത്തിനകത്തും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചില പ്രതീക്ഷകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വിശ്വാസം അറിവിന്റെ പുറത്ത് നിൽക്കുന്ന ഒന്നല്ല; അറിവിന്റെ അപൂർണ്ണതയിൽ നിന്ന് ഉയരുന്ന ഒരു പ്രവർത്തനാത്മക ഘടകമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ യാഥാർഥ്യം തന്നെ ഒരു നിശ്ചല വസ്തുസമാഹാരമല്ല, പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെയും സാധ്യതകളുടെയും നിരന്തര പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും ചലനാത്മക സമഗ്രതയാണ്. അതിനാൽ അറിവിനെയും ഒരു നിശ്ചലമായ “സത്യശേഖരം” ആയി കാണാനാവില്ല. നാം അറിയുന്നത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിൽ, ഒരു പ്രത്യേക അളവുകോലിൽ, പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ, പ്രത്യേക ബന്ധവ്യവസ്ഥയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന രൂപങ്ങളെയാണ്. പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ കണ്ടെത്തുമ്പോൾ പഴയ അറിവിന്റെ പരിധികൾ വെളിവാകുന്നു. അതിനാൽ അറിവ് എന്നത് “സത്യം കൈവശപ്പെടുത്തൽ” എന്നതിലുപരി യാഥാർഥ്യവുമായി മനുഷ്യബോധം സ്ഥാപിക്കുന്ന കൂടുതൽ കൃത്യവും കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതുമായ ബന്ധത്തിന്റെ നിർമ്മാണം ആണ്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സാധ്യത എന്ന ആശയത്തിന് ഒരു ദാർശനിക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ക്വാണ്ടം തലത്തിൽ ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് നാം പലപ്പോഴും നിർണിതമായ ഒരു സംഭവത്തെക്കാൾ സാധ്യതകളുടെ വിതരണമാണ് വിവരിക്കുന്നത്. ഇതിനെ നേരിട്ട് മനുഷ്യവിശ്വാസത്തിന്റെ തെളിവായി ഉപയോഗിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി തെറ്റായിരിക്കും. പക്ഷേ ഒരു ദാർശനിക മാതൃകയായി ഇത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു സൂചന നൽകുന്നു: അറിയാത്തത് എന്നത് നിർബന്ധമായും അസംബന്ധമോ അസ്തിത്വരഹിതമോ അല്ല; അറിയാത്തത് പലപ്പോഴും ഇതുവരെ നിർണയിക്കപ്പെടാത്ത സാധ്യതകളുടെ മണ്ഡലമാണ്. വിശ്വാസം ഈ സാധ്യതകളിൽ ഒന്നിനെ ബോധത്തിൽ മുൻകൂട്ടി സ്വീകരിക്കാം. അറിവ് അതിന്റെ യാഥാർഥ്യബന്ധം പരിശോധിക്കുന്നു.
ഇതിലൂടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ വ്യക്തമായി വേർതിരിക്കാം. ഒന്നാമത്തേത് അന്വേഷണാത്മക വിശ്വാസം ആണ്. “ഇത് ശരിയായിരിക്കാം; നമുക്ക് പരിശോധിക്കാം” എന്നതാണ് അതിന്റെ നിലപാട്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലും ഇതിന് വലിയ സ്ഥാനമുണ്ട്. പുതിയൊരു സിദ്ധാന്തം ആദ്യം ഒരു അനുമാനമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അതിനെ പിന്തുടരാനുള്ള ബൗദ്ധിക ധൈര്യം ആവശ്യമാണ്. രണ്ടാമത്തേത് അടച്ചുപൂട്ടിയ വിശ്വാസം ആണ്. “ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇത് സത്യമാണ്; തെളിവ് ആവശ്യമില്ല” എന്നതാണ് അതിന്റെ ഘടന. ആദ്യത്തേത് അറിവിലേക്കുള്ള ചലനത്തെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് അറിവിന്റെ ചലനത്തെ തടയുന്നു.
അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സംശയം വിശ്വാസത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; വിശ്വാസത്തെ അറിവിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന വിയോജകബലമാണ്. ഒരു വിശ്വാസം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അവിടെനിന്നാണ് പരിശോധന ആരംഭിക്കുന്നത്. പരിശോധനയിൽ വിശ്വാസം ഭാഗികമായി സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെടാം, ഭാഗികമായി നിരസിക്കപ്പെടാം, അല്ലെങ്കിൽ പൂർണ്ണമായും തെറ്റാണെന്ന് തെളിയാം. സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെട്ട ഭാഗം അറിവിന്റെ ഘടകമാകുന്നു; നിരസിക്കപ്പെട്ട ഭാഗം പുതിയ അന്വേഷണത്തിന് കാരണമാകുന്നു. അതിനാൽ വിശ്വാസം → സംശയം → പരിശോധന → അറിവ് എന്ന ചലനത്തിൽ വിശ്വാസവും സംശയവും രണ്ടും അറിവിന്റെ വികാസത്തിൽ സജീവമായ പങ്ക് വഹിക്കുന്നു.
ഇവിടെ അറിവും അജ്ഞാനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും പ്രധാനമാണ്. അജ്ഞാനം വെറും ശൂന്യതയല്ല. അറിയാത്തതിനെ തിരിച്ചറിയുക എന്നത് തന്നെ അറിവിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്. “എനിക്ക് അറിയില്ല” എന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നിടത്താണ് യഥാർത്ഥ അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടക്കം. എന്നാൽ “എനിക്ക് അറിയില്ല, അതിനാൽ ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് സത്യം” എന്ന നിലപാട് അജ്ഞാനത്തെ വിശ്വാസത്തിന്റെ കവചമാക്കുന്നു. മറിച്ച് “എനിക്ക് അറിയില്ല; അതിനാൽ എന്താണ് സത്യം എന്ന് അന്വേഷിക്കണം” എന്ന നിലപാട് അജ്ഞാനത്തെ അറിവിലേക്കുള്ള ചലനശക്തിയാക്കുന്നു. ഈ വ്യത്യാസം വളരെ നിർണായകമാണ്.
മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ ധാരണകളും ഈ ദാർശനിക നിലപാടുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. മസ്തിഷ്കം പുറത്തുനിന്നുള്ള വിവരങ്ങളെ വെറും നിഷ്ക്രിയമായി സ്വീകരിക്കുന്ന ഉപകരണമല്ല; മുൻ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്നും മുൻ അറിവുകളിൽനിന്നും രൂപപ്പെട്ട മാതൃകകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അത് തുടർച്ചയായി പ്രവചനങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുകയും പുതിയ സംവേദനവിവരങ്ങളുമായി അവയെ താരതമ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രവചനവും അനുഭവവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പുതിയ പഠനത്തിനും നാഡീവ്യൂഹപരിഷ്കരണത്തിനും കാരണമാകുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ വിശ്വാസത്തെ ഒരു മുൻകൂട്ടി സ്വീകരിച്ച ബോധമാതൃകയായും അറിവിനെ അനുഭവവും പരിശോധനയും വഴി നിരന്തരം തിരുത്തപ്പെടുന്ന മാതൃകയായും കാണാം. പക്ഷേ ഇത് “വിശ്വാസം = മസ്തിഷ്കത്തിലെ പ്രവചനം” എന്ന ലളിതമായ സമീകരണമല്ല; വിശ്വാസം അതിനേക്കാൾ സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹികവും ഭാഷാപരവും സാംസ്കാരികവും വികാരപരവുമായ ഘടനയാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വ്യക്തിയുടെ വിശ്വാസം ഒറ്റപ്പെട്ട മാനസിക ഉൽപ്പന്നമല്ല. സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യം വിശ്വാസങ്ങളെ നിർമ്മിക്കുന്നു; വിശ്വാസങ്ങൾ തിരിച്ചും സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തെ നിർമ്മിക്കുന്നു. മതവിശ്വാസങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ വിശ്വാസങ്ങൾ, ദേശീയത, വർഗബോധം, ശാസ്ത്രീയ വിശ്വാസങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക പ്രതീക്ഷകൾ എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. കുടുംബം, വിദ്യാഭ്യാസം, മാധ്യമങ്ങൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ, അധികാരഘടനകൾ, സാമൂഹിക സംഘർഷങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ അവ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ വിശ്വാസത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ആ വ്യക്തിയുടെ മനസ്സിലേക്ക് മാത്രം നോക്കിയാൽ മതിയാകില്ല; ആ വിശ്വാസത്തെ ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ച സാമൂഹിക ബന്ധവ്യവസ്ഥ കൂടി പരിശോധിക്കണം.
ഇവിടെ മാർക്സിയൻ ദ്വന്ദ്വവാദവുമായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന് ഒരു പ്രധാന ബന്ധം കാണാം. മനുഷ്യന്റെ ബോധം സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തിൽനിന്ന് സ്വാധീനം സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യബോധം തിരിച്ചും സാമൂഹിക പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ യാഥാർഥ്യത്തെ മാറ്റുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനം ആദ്യം ഒരു സാധ്യതയിലുള്ള വിശ്വാസമായി ആരംഭിക്കാം. ആ വിശ്വാസം കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. പ്രവർത്തനം യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നു. പരാജയങ്ങളും വിജയങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ അറിവ് വീണ്ടും രാഷ്ട്രീയ വിശ്വാസത്തെയും തന്ത്രത്തെയും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ വിശ്വാസം → കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം → യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടൽ → അനുഭവം → അറിവ് → പുതിയ പ്രവർത്തനം എന്ന ചലനം സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഡയലക്ടിക്കൽ മാതൃകകളിലൊന്നാണ്.
എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു അപകടം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കണം. വിശ്വാസം അറിവായി സ്വയം പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന നിമിഷം ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം മരവിക്കുന്നു. ഒരു സിദ്ധാന്തം, മതം, രാഷ്ട്രീയ ആശയം, ശാസ്ത്രീയ സങ്കൽപ്പം, അല്ലെങ്കിൽ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവം—എന്തുതന്നെയായാലും—“ഇനി ചോദ്യം ചെയ്യേണ്ടതില്ല” എന്ന നിലയിലേക്ക് മാറുമ്പോൾ അത് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉപകരണമല്ലാതെ വൈചാരിക കോട്ടയായി മാറുന്നു. അതിന്റെ ലക്ഷ്യം സത്യത്തെ കണ്ടെത്തൽ അല്ല, സ്വന്തം വിശ്വാസത്തെ സംരക്ഷിക്കലായി മാറുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയ്ക്ക് നിരന്തരമായ സ്വയംവിമർശനം അനിവാര്യമായത്.
ഇതിന്റെ മറുവശവും അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്. എല്ലാ വിശ്വാസവും തെറ്റാണ്; തെളിയിക്കപ്പെട്ടത് മാത്രമേ മനുഷ്യന് പ്രവർത്തനത്തിന് അടിസ്ഥാനമാകാവൂ എന്ന അതിരുകടന്ന ശാസ്ത്രീയതയും അപര്യാപ്തമാണ്. കാരണം ശാസ്ത്രം പോലും പുതിയ അറിവിലേക്കുള്ള അന്വേഷണത്തിൽ അനുമാനങ്ങൾ, സിദ്ധാന്തപരമായ പ്രതീക്ഷകൾ, മാതൃകകൾ, സാധ്യതകൾ എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയമായ നിലപാടിന്റെ പ്രത്യേകത വിശ്വാസമില്ലാത്തതല്ല; മറിച്ച് തന്റെ വിശ്വാസങ്ങളെ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കാനുള്ള സന്നദ്ധതയാണ്. ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഗുണം “ഞാൻ ശരിയാണെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു” എന്നതല്ല, “ഞാൻ തെറ്റായിരിക്കാനുള്ള സാധ്യത അംഗീകരിക്കുന്നു” എന്നതാണ്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അറിവിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം ഉറപ്പല്ല; തിരുത്തപ്പെടാൻ തയ്യാറായ ഉറപ്പാണ്. അറിവിന് ശക്തിയുണ്ടാകുന്നത് അത് സ്വയം അടച്ചുപൂട്ടുന്നതിനാലല്ല, മറിച്ച് പുതിയ തെളിവുകളുടെ മുന്നിൽ സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നതിനാലാണ്. യഥാർത്ഥ അറിവ് സ്വന്തം പരിധികളെ തിരിച്ചറിയുന്നു. പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ പഴയ അറിവ് അപര്യാപ്തമാകാമെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് അറിവിന്റെ വളർച്ച പഴയ അറിവിനെ നശിപ്പിക്കുന്നതല്ല; അതിന്റെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അതിന്റെ പരിധികളെ അതിജീവിക്കുന്നതാണ്.
ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു രേഖീയമായ “അജ്ഞാനം → വിശ്വാസം → അറിവ്” എന്ന പുരോഗതി മാത്രമല്ല. അത് കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ചാക്രിക-സർപ്പിള ചലനമാണ്. മനുഷ്യന്റെ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് മുൻധാരണകൾ രൂപപ്പെടുന്നു; ആ മുൻധാരണകൾ സാധ്യതകളെക്കുറിച്ചുള്ള വിശ്വാസങ്ങളായി മാറുന്നു; വിശ്വാസം ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രവചനങ്ങൾക്ക് രൂപം നൽകുന്നു; പ്രവചനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യൻ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ആ പ്രവർത്തനം യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ പ്രതീക്ഷിച്ചതും സംഭവിച്ചതും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു; വൈരുദ്ധ്യം സംശയത്തെ ഉണർത്തുന്നു; സംശയം പരിശോധനയിലേക്കും പരിശോധന തെളിവിലേക്കും നയിക്കുന്നു; തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അറിവ് പുനർനിർമിക്കപ്പെടുന്നു; പുതിയ അറിവ് വീണ്ടും പുതിയ സാധ്യതകളെ തുറക്കുന്നു; ആ സാധ്യതകൾ പുതിയ വിശ്വാസങ്ങളെയോ അനുമാനങ്ങളെയോ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവ വീണ്ടും പുതിയ പരിശോധനകൾക്ക് വിധേയമാകുന്നു. അതിനാൽ ഈ ചലനം അനുഭവം → മുൻധാരണ → വിശ്വാസം → പ്രവചനം → യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടൽ → വൈരുദ്ധ്യം → സംശയം → പരിശോധന → തെളിവ് → അറിവ് → പുതിയ സാധ്യത → പുതിയ വിശ്വാസം/അനുമാനം → പുതിയ പരിശോധന എന്ന നിരന്തരമായ സർപ്പിള പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കാം. ഈ സർപ്പിളത്തിൽ ഓരോ ഘട്ടവും മുൻഘട്ടത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിലെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട്, അതിന്റെ പരിമിതികളെ അതിജീവിച്ച്, കൂടുതൽ വികസിതമായ ഒരു ബോധരൂപമായി ഉയരുന്നു. മുൻ അറിവിന്റെ നിഷേധത്തിലൂടെ പുതിയ അറിവ് രൂപപ്പെടുകയും, പുതിയ അറിവ് വീണ്ടും പുതിയ സാധ്യതകളുടെ വാതിൽ തുറക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ നിരന്തരമായ ഉൾക്കൊള്ളലും അതിജീവിക്കലുമാണ് യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ വികാസം.
അവസാനമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, വിശ്വാസം ഭാവിയിലേക്കുള്ള ബോധത്തിന്റെ നീട്ടലാണ്; അറിവ് ഭൂതകാലാനുഭവവും വർത്തമാനപരിശോധനയും ചേർന്ന് നിർമ്മിച്ച യാഥാർഥ്യബോധമാണ്. വിശ്വാസം സാധ്യതയെ കാണുന്നു; അറിവ് സാധ്യതയുടെ യാഥാർഥ്യബന്ധം പരിശോധിക്കുന്നു. വിശ്വാസം പ്രവർത്തനത്തിന് പ്രചോദനം നൽകുന്നു; പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ വിശ്വാസത്തെ പരീക്ഷിക്കുന്നു. അറിവ് വിശ്വാസത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; എന്നാൽ പുതിയ അറിവ് തന്നെ പുതിയ സാധ്യതകളെയും പുതിയ വിശ്വാസങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വിശ്വാസത്തെ അറിവിന്റെ വിരുദ്ധധ്രുവമായി കാണുന്നതും അറിവിനെ അന്തിമവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ സത്യമായി കാണുന്നതും ഒരുപോലെ തെറ്റാണ്. അവ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക വൈരുദ്ധ്യത്തിലാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികാസം നടക്കുന്നത്.
വിശ്വാസം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ അറിവിലേക്കുള്ള വാതിൽ തുറക്കുന്നു; അറിവ് സ്വന്തം പരിധികളെ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ പുതിയ വിശ്വാസത്തിന്റെയും അന്വേഷണത്തിന്റെയും വാതിൽ തുറക്കുന്നു. ഈ അനന്തമായ പരസ്പരപരിവർത്തനമാണ് ബോധത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്സ്.
മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികാസചരിത്രത്തിൽ വിശ്വാസവും അറിവും പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാവുന്ന രണ്ട് സ്വതന്ത്ര മണ്ഡലങ്ങളല്ല. അവ മനുഷ്യൻ യാഥാർഥ്യവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന ഒരേ ബോധപ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടങ്ങളും രൂപങ്ങളുമാണ്. എന്നാൽ അവയെ ഒന്നായി കാണുന്നതും ശരിയല്ല. അറിവ് തെളിവ്, അനുഭവം, നിരീക്ഷണം, പരിശോധന, പ്രവചനം, പ്രയോഗം, തിരുത്തൽ എന്നിവയിലൂടെ നിരന്തരം സ്വയം പുനർനിർമിക്കുന്ന ചലനാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. വിശ്വാസമാകട്ടെ, ലഭ്യമായ അറിവ് അപൂർണ്ണമായിരിക്കെ ഒരു സാധ്യതയെയോ ഒരു വ്യാഖ്യാനത്തെയോ ഒരു മൂല്യത്തെയോ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രതീക്ഷയെയോ മനുഷ്യബോധം താൽക്കാലികമായി സ്വീകരിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിശ്വാസത്തെ വെറും അറിവിന്റെ അഭാവമായി നിർവചിക്കുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. പലപ്പോഴും അറിവിന്റെ അതിരുകളിൽ നിന്നാണ് വിശ്വാസം ആരംഭിക്കുന്നത്; എന്നാൽ പരിശോധനയിൽനിന്നും വിമർശനത്തിൽനിന്നും സ്വതന്ത്രമായി വിശ്വാസം സ്വയം അന്തിമസത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന നിമിഷം അത് അറിവിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് തടസ്സമായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ അതിനാൽ വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു സ്ഥിരമായ വിരുദ്ധതയല്ല, മറിച്ച് പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുകയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു ചലനാത്മക വൈരുദ്ധ്യമാണ്.
മനുഷ്യൻ യാഥാർഥ്യത്തെ ഒരിക്കലും അതിന്റെ സമ്പൂർണ്ണതയിൽ നേരിട്ട് അറിയുന്നില്ല എന്നതാണ് ഈ പ്രശ്നത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ വശം. മനുഷ്യൻ പരിമിതമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുള്ള, പരിമിതമായ വിവരസംസ്കരണശേഷിയുള്ള, പരിമിതമായ ജീവിതാനുഭവമുള്ള ഒരു ജൈവസംവിധാനമാണ്. അതേസമയം മനുഷ്യൻ നിലനിൽക്കുന്ന പ്രകൃതിയും സമൂഹവും അനന്തമായ ബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രക്രിയകളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും സമഗ്രതയാണ്. അതിനാൽ അറിയുന്ന മനുഷ്യനും അറിയപ്പെടുന്ന യാഥാർഥ്യവും തമ്മിൽ ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായും അടഞ്ഞുപോകാത്ത ഒരു വിടവ് നിലനിൽക്കുന്നു. അറിവിന്റെ വളർച്ച ഈ വിടവ് പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അത് ക്രമേണ ചുരുക്കുകയും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധങ്ങളും നിയമിതത്വങ്ങളും തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ അറിവ് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു നിശ്ചല പകർപ്പല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മക ഘടനയുമായി മനുഷ്യബോധം സ്ഥാപിക്കുന്ന കൂടുതൽ കൃത്യവും കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതുമായ ബന്ധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ നിർമ്മാണമാണ്. ഈ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ വിശ്വാസം എന്നത് മനുഷ്യൻ അറിയാത്തതിന്റെ ശൂന്യതയിൽ നിൽക്കുന്ന ഒന്നല്ല; അറിയാവുന്നതും ഇപ്പോഴും അറിയപ്പെടാത്തതുമായ മേഖലകൾക്കിടയിൽ പാലം നിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു ബോധപ്രക്രിയയാണ്.
ഇവിടെ “എനിക്ക് ഇത് സത്യമാണെന്ന് തോന്നുന്നു” എന്നതും “ഇത് സത്യമാണെന്ന് തെളിവുകളിലൂടെ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു” എന്നതും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. ആദ്യത്തേത് വിശ്വാസത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തോട് ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് അറിവിന്റെ സ്വഭാവത്തോട്. എന്നാൽ ഈ രണ്ട് അവസ്ഥകൾക്കിടയിൽ പൂർണ്ണമായ ഒരു മതിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ഒരു പുതിയ ആശയം ആദ്യം ഒരു അനുമാനമായോ സാധ്യതയായോ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം; അതിനോടുള്ള ഒരു പ്രാഥമിക വിശ്വാസമാണ് അതിനെ പിന്തുടരാനുള്ള പ്രേരണ നൽകുന്നത്; തുടർന്ന് അത് പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാകുന്നു; പരിശോധനയുടെ ഫലമായി അതിലെ ചില ഘടകങ്ങൾ ശരിവെക്കപ്പെടുകയും ചിലത് നിരസിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു; ശരിവെക്കപ്പെട്ട ഭാഗങ്ങൾ അറിവിന്റെ ഘടകങ്ങളായി മാറുന്നു; അവയിൽനിന്ന് വീണ്ടും പുതിയ ചോദ്യങ്ങളും പുതിയ സാധ്യതകളും ഉയരുന്നു. അതിനാൽ വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം “അജ്ഞാനം → വിശ്വാസം → അറിവ്” എന്ന നേരിട്ടുള്ള രേഖീയ പ്രക്രിയയല്ല. കൂടുതൽ കൃത്യമായി പറഞ്ഞാൽ അത് “അനുഭവം → മുൻധാരണ → സാധ്യത → വിശ്വാസം → പ്രവചനം → യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടൽ → വൈരുദ്ധ്യം → സംശയം → പരിശോധന → തെളിവ് → അറിവ് → പുതിയ സാധ്യത” എന്ന നിരന്തരമായ സർപ്പിള ചലനമാണ്.
ഈ ചലനത്തിൽ പ്രവചനം എന്ന ഘടകത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മനുഷ്യബോധം ഭൂതകാലത്തെ മാത്രം രേഖപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ശേഖരമല്ല; അത് ഭാവിയെക്കുറിച്ച് നിരന്തരം മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തി എന്തെങ്കിലും വിശ്വസിക്കുമ്പോൾ, പലപ്പോഴും അവൻ ഒരു ഭാവിസാധ്യതയെ മുൻകൂട്ടി സ്വീകരിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. “ഇത് സംഭവിക്കും”, “ഈ വഴി വിജയിക്കും”, “ഈ വ്യക്തി വിശ്വസനീയനാണ്”, “ഈ ചികിത്സ ഫലപ്രദമാകും”, “ഈ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കാം”, “ഈ സിദ്ധാന്തം യാഥാർഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയും” തുടങ്ങിയ എല്ലാ വിശ്വാസങ്ങളിലും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രവചനാത്മക ഘടകം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിശ്വാസം വെറും ബൗദ്ധിക പ്രസ്താവനയല്ല; അത് പ്രവർത്തനത്തിന്റെ മുൻരൂപമാണ്. മനുഷ്യൻ വിശ്വസിക്കുന്നതനുസരിച്ചാണ് തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നത്, അപകടങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നത്, ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നത്, പ്രവർത്തനങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്, പ്രതീക്ഷകൾ നിർമ്മിക്കുന്നത്. പ്രവർത്തനം യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ പുതിയ അനുഭവങ്ങളായി ബോധത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരുന്നു. ആ അനുഭവങ്ങൾ പഴയ വിശ്വാസത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയോ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയോ പരിഷ്കരിക്കുകയോ പൂർണ്ണമായി തകർക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിശ്വാസം യാഥാർഥ്യത്തെ വെറും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ഒന്നല്ല; മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ യാഥാർഥ്യത്തിൽ ഇടപെടുന്ന ഒരു കാരണഘടകവുമാണ്.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവൽക്കരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പ്രയോഗിക്കാവുന്നത്. യാഥാർഥ്യത്തെ നിശ്ചലവും പൂർണ്ണമായി നിർണിതവുമായ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടമായി കാണുന്നതിനുപകരം, പരസ്പരബന്ധങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്ന സാധ്യതകളുടെയും പ്രവണതകളുടെയും പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും സമഗ്രതയായി കാണുമ്പോൾ മനുഷ്യവിശ്വാസത്തിന്റെ ഘടന കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാം. ഒരു സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകുന്നതിന് മുൻപ് അത് മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഒരു പ്രതീക്ഷയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം; പ്രതീക്ഷ ഒരു വിശ്വാസമായി ഉറപ്പിക്കപ്പെടാം; വിശ്വാസം തീരുമാനത്തെയും പ്രവർത്തനത്തെയും സൃഷ്ടിക്കാം; പ്രവർത്തനം നിലവിലുള്ള സാഹചര്യങ്ങളുമായി ഇടപെടുമ്പോൾ ഒരു ഫലം രൂപപ്പെടാം; ഫലം വീണ്ടും പുതിയ വിവരമായി ബോധത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം. എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു നിർണായക ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്: ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ സാധ്യതകളെ മനുഷ്യവിശ്വാസങ്ങളുടെ നേരിട്ടുള്ള ശാസ്ത്രീയ തെളിവായി ഉപയോഗിക്കാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ “സാധ്യത” എന്ന ആശയം ഇവിടെ പ്രധാനമായും ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിനെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. അതായത്, യാഥാർഥ്യം ഒരു നിശ്ചല വസ്തു മാത്രമല്ല; വിവിധ ബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രവണതകളുടെയും സാധ്യതകളുടെയും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ നിരന്തരം രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യവിശ്വാസം ഈ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയിൽ ചിലതിനെ മുൻഗണന നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ അവയെ യാഥാർഥ്യമാക്കുന്നത് വിശ്വാസം മാത്രം അല്ല, പ്രകൃതിയും സമൂഹവും ഉൾപ്പെടുന്ന സമഗ്രമായ ബന്ധവ്യവസ്ഥയാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ “ഞാൻ വിശ്വസിച്ചാൽ അത് യാഥാർഥ്യമാകും” എന്ന ലളിതമായ വ്യക്തികേന്ദ്രിത ആശയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ നിലപാടായി അംഗീകരിക്കാനാവില്ല. മനുഷ്യന്റെ ബോധം യാഥാർഥ്യത്തെ സ്വതന്ത്രമായി സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഒരു മാന്ത്രിക ശക്തിയല്ല. മനുഷ്യന്റെ വിശ്വാസം പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; പ്രവർത്തനം യാഥാർഥ്യവുമായി ഇടപെടുന്നു; എന്നാൽ ആ ഇടപെടലിന്റെ ഫലം നിർണയിക്കുന്നത് അനവധി പരസ്പരബന്ധിത ഘടകങ്ങളാണ്. ഒരു കർഷകൻ നല്ല വിളവുണ്ടാകുമെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നത് അവന്റെ പരിശ്രമത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാം; എന്നാൽ മഴ, മണ്ണിന്റെ ഘടന, രോഗാണുക്കൾ, വിത്തിന്റെ ഗുണം, താപനില, വിപണി തുടങ്ങിയ അനവധി ഘടകങ്ങളുമായി അവന്റെ പ്രവർത്തനം ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനം വിജയം സാധ്യമാണെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നത് കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തെ സൃഷ്ടിക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം നിർണയിക്കുന്നത് സാമൂഹിക ശക്തികളുടെ സന്തുലനം, സാമ്പത്തിക സാഹചര്യം, ജനങ്ങളുടെ ബോധം, സ്ഥാപനഘടനകൾ, എതിര്ശക്തികളുടെ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ്. അതിനാൽ വിശ്വാസം സാധ്യതകളുടെ യാഥാർഥ്യവൽക്കരണത്തിൽ ഒരു ഇടനില കാരണശക്തിയാണ്; സർവശക്തമായ നിർണായകശക്തിയല്ല.
അറിവിന്റെ സ്വഭാവവും ഇതേ രീതിയിൽ പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു വസ്തുവിനെക്കുറിച്ച് നമുക്ക് അറിവ് ലഭിക്കുമ്പോൾ ആ വസ്തുവിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ അസ്തിത്വം നമ്മുടെ മനസ്സിൽ പകർത്തപ്പെടുന്നില്ല. അതിന്റെ ഘടന, ബന്ധങ്ങൾ, പ്രവർത്തനരീതി, നിയമിതത്വങ്ങൾ, സാധ്യതകൾ എന്നിവയിൽ ചിലത് ആശയപരമായും ഗണിതപരമായും പരീക്ഷണപരമായും പുനർനിർമിക്കപ്പെടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഫോട്ടോഗ്രാഫിക് പകർപ്പല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിലെ ചില നിർണായക ബന്ധങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ വിശദീകരിക്കാനും പ്രവചിക്കാനും പ്രയോഗിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു മാതൃകയാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ മൂല്യം അതിന്റെ ഭാഷയുടെ ഭംഗിയിലോ അതിന്റെ വിശ്വാസ്യതയെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യരുടെ ധാരണയിലോ അല്ല; യാഥാർഥ്യവുമായി അതിനുള്ള പ്രവർത്തനപരമായ പൊരുത്തത്തിലാണ്. അത് നിരീക്ഷണങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്നുണ്ടോ, പുതിയ പ്രവചനങ്ങൾ നൽകുന്നുണ്ടോ, ആവർത്തിച്ച് പരിശോധിക്കാനാകുമോ, തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കാനുള്ള സാധ്യത അതിനുണ്ടോ, പുതിയ തെളിവുകൾ വന്നാൽ സ്വയം തിരുത്താൻ കഴിയുമോ എന്നതാണ് നിർണായകം.
ഇവിടെയാണ് സത്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം സംബന്ധിച്ച കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള പ്രശ്നം ഉയരുന്നത്. ഒരു പ്രസ്താവന സത്യമാണോ എന്ന് ചോദിക്കുന്നത് മാത്രം മതിയാകില്ല; അത് ഏത് സാഹചര്യത്തിലാണ് സത്യം, ഏത് അളവിൽ സത്യം, ഏത് തലത്തിലാണ് സത്യം, അതിന്റെ സാധുതയുടെ പരിധി എന്താണ് എന്നതും ചോദിക്കണം. ശാസ്ത്രചരിത്രം ഇതിന് അനവധി ഉദാഹരണങ്ങൾ നൽകുന്നു. ന്യൂട്ടന്റെ ചലനനിയമങ്ങൾ തെറ്റായ അറിവാണെന്ന് പറയുന്നത് ശരിയല്ല; പക്ഷേ അവ എല്ലാ വേഗങ്ങളിലും എല്ലാ ഗുരുത്വക്ഷേത്രങ്ങളിലും എല്ലാ അളവുകളിലും പൂർണ്ണമായ വിവരണം നൽകുന്നു എന്നും പറയാനാവില്ല. ആപേക്ഷികതയും ക്വാണ്ടം സിദ്ധാന്തവും വന്നപ്പോൾ ന്യൂട്ടൻ ഭൗതികശാസ്ത്രം ഇല്ലാതായില്ല; അതിന്റെ സാധുതയുടെ പരിധി കൂടുതൽ വ്യക്തമായി. അതായത് പുതിയ അറിവ് പഴയ അറിവിനെ വെറും നിഷേധിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് അതിന്റെ പരിധികളെ മറികടക്കുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥത്തിൽ ഇതാണ് ഉൾക്കൊള്ളിച്ചുള്ള അതിജീവനം. അറിവിന്റെ വളർച്ച പഴയതിനെ പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കുന്നതല്ല; അതിന്റെ സത്യഘടകങ്ങളെ കൂടുതൽ വിപുലമായ ഒരു അറിവുസംവിധാനത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവിനകത്തുപോലും വിശ്വാസത്തിന് ഒരു അനിവാര്യമായെങ്കിലും നിയന്ത്രിതമായ സ്ഥാനം ഉണ്ടെന്ന് കാണാം. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞന് ഓരോ ഉപകരണവും സ്വയം പുനർനിർമ്മിച്ച് പരിശോധിക്കാനാവില്ല; മുൻഗവേഷകരുടെ ഫലങ്ങൾ, ഗണിതരീതികൾ, അളവുപകരണങ്ങളുടെ വിശ്വാസ്യത, സഹപ്രവർത്തകരുടെ റിപ്പോർട്ടുകൾ, ശാസ്ത്രീയ പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങളുടെ പരിശോധനാ സംവിധാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക അറിവിന്റെ ഘടനകളെ ആശ്രയിക്കേണ്ടിവരും. അതിനാൽ ശാസ്ത്രം വിശ്വാസത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയ വിശ്വാസവും അന്ധവിശ്വാസവും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാന വ്യത്യാസം വിശ്വാസത്തിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലല്ല, വിശ്വാസം നിലനിൽക്കുന്ന പരിശോധനാ ഘടനയിലാണ്. ശാസ്ത്രീയ സമൂഹത്തിൽ ഒരു അവകാശവാദം ചോദ്യം ചെയ്യാം, പരീക്ഷണം ആവർത്തിക്കാം, വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ പ്രസിദ്ധീകരിക്കാം, സിദ്ധാന്തം തിരുത്താം. അതായത് ശാസ്ത്രം വിശ്വാസത്തെ ഒരു അടച്ചുപൂട്ടിയ സത്യമായി സംരക്ഷിക്കുന്നില്ല; അത് വിശ്വാസത്തെ തുറന്ന പരിശോധനയ്ക്കുള്ളിൽ നിർത്തുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ശാസ്ത്രീയ ബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഗുണം “ഞാൻ ശരിയാണെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു” എന്നതിൽക്കാൾ “ഞാൻ തെറ്റായിരിക്കാനുള്ള സാധ്യത അംഗീകരിക്കുന്നു” എന്നതാകുന്നത്.
ഇവിടെ സംശയത്തിന്റെ സ്ഥാനവും അടിസ്ഥാനപരമാണ്. സാധാരണയായി വിശ്വാസവും സംശയവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായി കരുതപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ സംശയം വിശ്വാസത്തിന്റെ ശത്രുവല്ല; വിശ്വാസത്തെ അറിവിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന വിയോജകബലമാണ്. ഒരു വിശ്വാസം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. “ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്ന കാര്യം യാഥാർഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നുണ്ടോ?” എന്ന ചോദ്യം ഉയരുന്നു. അവിടെനിന്ന് പരിശോധന ആരംഭിക്കുന്നു. പരിശോധനയിൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ ചില ഘടകങ്ങൾ ശരിവെക്കപ്പെടുകയും ചിലത് നിരസിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യാം. ശരിവെക്കപ്പെട്ട ഘടകങ്ങൾ അറിവിന്റെ ഭാഗമായി മാറുന്നു; നിരസിക്കപ്പെട്ട ഘടകങ്ങൾ പുതിയ അന്വേഷണത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു. അതിനാൽ സംശയം അറിവിന്റെ നാശമല്ല; അറിവിന്റെ സ്വയംശുദ്ധീകരണ പ്രക്രിയയാണ്. സംശയമില്ലാത്ത വിശ്വാസം കട്ടപിടിക്കും; എന്നാൽ അറിവില്ലാത്ത സംശയവും അനന്തമായ അനിശ്ചിതത്വത്തിലേക്ക് നയിക്കാം. അതുകൊണ്ട് ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം അന്ധവിശ്വാസത്തെയും അനന്തസംശയത്തെയും ഒരുപോലെ മറികടന്ന് പരിശോധിതമായ താൽക്കാലിക ഉറപ്പിലേക്കും അതിന്റെ തുടർപരിശോധനയിലേക്കും നീങ്ങുന്നു.
ഇവിടെ അജ്ഞാനം എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. അജ്ഞാനം വെറും അറിവിന്റെ അഭാവമല്ല. എന്താണ് അറിയാത്തത് എന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നത് തന്നെ അറിവിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന രൂപമാണ്. “എനിക്ക് അറിയില്ല” എന്ന സത്യസന്ധമായ തിരിച്ചറിവാണ് യഥാർത്ഥ അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടക്കം. എന്നാൽ “എനിക്ക് അറിയില്ല, അതിനാൽ ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് സത്യം” എന്ന നിലപാട് അജ്ഞാനത്തെ വിശ്വാസത്തിന്റെ കോട്ടയാക്കുന്നു. മറിച്ച് “എനിക്ക് അറിയില്ല; അതിനാൽ അന്വേഷിക്കണം” എന്ന നിലപാട് അജ്ഞാനത്തെ അറിവിലേക്കുള്ള വിയോജകശക്തിയാക്കി മാറ്റുന്നു. ഇതാണ് ശാസ്ത്രീയ ബോധവും അന്ധവിശ്വാസവും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളിലൊന്ന്. ശാസ്ത്രീയ ബോധം അറിയാത്തതിനെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; അത് അറിയാത്തതിന്റെ അതിർത്തിയെ അറിവിന്റെ അടുത്ത അന്വേഷണപ്രദേശമായി മാറ്റുന്നു.
മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ ധാരണകളും ഈ പ്രശ്നത്തിന് ഒരു പ്രധാന പശ്ചാത്തലം നൽകുന്നു. മസ്തിഷ്കം പുറത്തുനിന്നുള്ള വിവരങ്ങളെ നിഷ്ക്രിയമായി സ്വീകരിക്കുന്ന ഒരു ക്യാമറപോലുള്ള ഉപകരണമല്ല. മുൻ അനുഭവങ്ങളും മുൻ അറിവുകളും അടിസ്ഥാനമാക്കി അത് തുടർച്ചയായി പ്രവചനങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുകയും പുതിയ സംവേദനവിവരങ്ങളുമായി അവയെ താരതമ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രവചനവും അനുഭവവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പുതിയ പഠനത്തിനും നാഡീവ്യൂഹപരിഷ്കരണത്തിനും കാരണമാകുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ വിശ്വാസത്തെ ഒരു മുൻകൂട്ടി സ്വീകരിച്ച ബോധമാതൃകയായും അറിവിനെ അനുഭവവും പരിശോധനയും വഴി നിരന്തരം തിരുത്തപ്പെടുന്ന മാതൃകയായും ഒരു പരിധിവരെ മനസ്സിലാക്കാം. എന്നാൽ വിശ്വാസത്തെ മസ്തിഷ്കത്തിലെ പ്രവചനവുമായി പൂർണ്ണമായി സമീകരിക്കുന്നത് ശരിയല്ല; വിശ്വാസം വ്യക്തിയുടെ വികാരങ്ങൾ, ഭാഷ, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സംസ്കാരം, ചരിത്രാനുഭവങ്ങൾ, മൂല്യങ്ങൾ, അധികാരബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയാൽ രൂപപ്പെടുന്ന കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ബോധഘടനയാണ്. എന്നിരുന്നാലും ഈ സമീപനം ഒരു പ്രധാന കാര്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു: മനുഷ്യൻ യാഥാർഥ്യത്തെ അനുഭവിക്കുന്നത് മുൻധാരണകളില്ലാത്ത ശൂന്യബോധത്തിലൂടെയല്ല; മുൻപരിചയങ്ങളും പ്രതീക്ഷകളും ഉൾക്കൊണ്ട ഒരു സജീവ ബോധസംവിധാനത്തിലൂടെയാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വ്യക്തിയുടെ വിശ്വാസം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായും വ്യക്തിപരമായ ഒരു മാനസിക ഉൽപ്പന്നമല്ല. സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യം വിശ്വാസങ്ങളെ നിർമ്മിക്കുകയും വിശ്വാസങ്ങൾ തിരിച്ചും സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തെ നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കുടുംബം, വിദ്യാഭ്യാസം, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയസംഘടനകൾ, സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ, ഉൽപ്പാദനരീതികൾ, വർഗബന്ധങ്ങൾ, അധികാരഘടനകൾ എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ലോകബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു മനുഷ്യൻ എന്താണ് സത്യമെന്ന് കരുതുന്നത്, ആരെയാണ് വിശ്വസിക്കുന്നത്, എന്തിനെയാണ് ഭയപ്പെടുന്നത്, എന്തിനെ പ്രതീക്ഷയോടെ കാണുന്നത് എന്നിവ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങളുടെ ഫലം മാത്രമല്ല; സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട അർത്ഥഘടനകളുടെ ഫലവുമാണ്. അതിനാൽ ഒരു വിശ്വാസത്തെ വിമർശിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉള്ളടക്കം മാത്രം പരിശോധിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; ആ വിശ്വാസത്തെ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുകയും പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെയും പരിശോധിക്കണം.
ഇവിടെ മാർക്സിയൻ ദ്വന്ദ്വവാദവുമായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന് ഒരു ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധം കണ്ടെത്താനാകും. മനുഷ്യന്റെ ബോധം സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തിൽനിന്നും ഭൗതികജീവിതത്തിൽനിന്നും സ്വാധീനം സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യബോധം കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തെയും മാറ്റുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയ ആശയം ആദ്യം ഒരു സാധ്യതയിലുള്ള വിശ്വാസമായി ഉയരാം. ആ വിശ്വാസം കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പ്രവർത്തനം നിലവിലുള്ള സാമൂഹിക ശക്തികളുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നു. വിജയങ്ങളും പരാജയങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും പുതിയ അനുഭവങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് പുതിയ അറിവ് രൂപപ്പെടുന്നു. പുതിയ അറിവ് പഴയ രാഷ്ട്രീയവിശ്വാസത്തെയും തന്ത്രത്തെയും പുനർനിർമിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ചക്രം ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു: സാധ്യതയുടെ ബോധം → വിശ്വാസം → കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം → യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടൽ → അനുഭവം → വിമർശനാത്മക അറിവ് → പുതിയ തന്ത്രം → പുതിയ പ്രവർത്തനം → മാറിയ യാഥാർഥ്യം. ഇവിടെ വിശ്വാസം ചരിത്രത്തിന്റെ പുറത്തുള്ള ആത്മീയശക്തിയല്ല; ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളുമായി ഇടപെടുന്ന മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ബോധപരമായ മുൻരൂപമാണ്.
ഇതിനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും തമ്മിലുള്ള ചലനമായും കാണാം. വിശ്വാസം മനുഷ്യന്റെ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന അനുഭവങ്ങളെയും പ്രതീക്ഷകളെയും മൂല്യങ്ങളെയും ഒരു ഏകീകൃത അർത്ഥഘടനയിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന സംയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. “ലോകം ഇങ്ങനെയാണ്”, “മനുഷ്യൻ ഇങ്ങനെയാണ്”, “ഈ വഴി പിന്തുടരണം”, “ഈ ലക്ഷ്യം കൈവരിക്കാനാകും” എന്നിങ്ങനെയുള്ള വിശ്വാസങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ അനുഭവങ്ങൾക്ക് ഒരു ഏകീകരിച്ച അർത്ഥം നൽകുന്നു. എന്നാൽ ഈ സംയോജകബലം അതിരുകടന്ന് കട്ടപിടിച്ചാൽ പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ പുറത്താക്കുന്ന അടച്ചുപൂട്ടലായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ വിയോജകബലം അനിവാര്യമാകുന്നു. സംശയം, വിമർശനം, വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ വെളിപ്പെടുത്തൽ, പുതിയ തെളിവ്, പരാജയം, പരീക്ഷണം എന്നിവ പഴയ വിശ്വാസഘടനയെ ഇളക്കിമറിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വിയോജനം വെറും നിഷേധത്തിനുവേണ്ടിയുള്ള നിഷേധമല്ല. പഴയ ഘടനയിലെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യസമ്മതമായ ഒരു ഉയർന്ന സംയോജനത്തിലേക്ക് നീങ്ങാനുള്ള പ്രക്രിയയാണ് അത്. അതിനാൽ ബോധത്തിന്റെ വികാസത്തെ സംയോജനം → വിയോജനം → ഉയർന്ന സംയോജനം എന്ന സർപ്പിള ചലനമായി കാണാം.
വിശ്വാസം സ്വയം അറിവായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന നിമിഷമാണ് ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയിലും ഏറ്റവും അപകടകരമായ വഴിത്തിരിവ്. ഒരു ആശയം ആദ്യം ഒരു അനുമാനമായിരുന്നു; പിന്നീട് അത് സിദ്ധാന്തമായി; പിന്നെ അത് ചോദ്യം ചെയ്യാനാവാത്ത സത്യമായി; ഒടുവിൽ അതിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ യാഥാർഥ്യത്തെ തന്നെ വളച്ചൊടിക്കുന്ന അവസ്ഥയായി മാറാം. അപ്പോൾ ബോധം യാഥാർഥ്യത്തെ അനുസരിച്ച് സ്വന്തം മാതൃക തിരുത്തുന്നില്ല; മറിച്ച് യാഥാർഥ്യത്തെ സ്വന്തം മുൻനിശ്ചിത മാതൃകയ്ക്ക് അനുസരിച്ച് പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഇതാണ് ആശയപരമായ അടച്ചുപൂട്ടൽ. മതവിശ്വാസങ്ങളിൽ ഇത് ഒരു പ്രത്യേക രൂപം സ്വീകരിക്കാം; രാഷ്ട്രീയ സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ മറ്റൊരു രൂപം; ദേശീയതയിൽ മറ്റൊരു രൂപം; വ്യക്തിപരമായ മുൻവിധികളിൽ മറ്റൊരു രൂപം; ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലും പോലും ഒരു സിദ്ധാന്തത്തോടുള്ള അമിതമായ അനുരക്തി സമാനമായ പ്രശ്നം സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ ഒരു ആശയം ശാസ്ത്രീയമാണോ മതപരമാണോ രാഷ്ട്രീയമാണോ എന്നതുമാത്രമല്ല നിർണായകം; അത് പുതിയ തെളിവുകളെയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയും നേരിടുമ്പോൾ സ്വയം തിരുത്താൻ അനുവദിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതാണ് അതിന്റെ ബോധപരമായ ഗുണനിലവാരത്തിന്റെ പ്രധാന മാനദണ്ഡം.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സത്യത്തോടുള്ള പ്രതിബദ്ധതയും സ്വന്തം വിശ്വാസത്തോടുള്ള പ്രതിബദ്ധതയും തമ്മിൽ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസം വരുത്തണം. സ്വന്തം വിശ്വാസത്തോടുള്ള പ്രതിബദ്ധത എന്നത് “ഞാൻ സ്വീകരിച്ച ആശയം എങ്ങനെയും സംരക്ഷിക്കും” എന്ന നിലപാടാണ്. സത്യത്തോടുള്ള പ്രതിബദ്ധതയാകട്ടെ “യാഥാർഥ്യം എന്റെ വിശ്വാസത്തിന് വിരുദ്ധമാണെങ്കിൽ എന്റെ വിശ്വാസം തിരുത്താൻ ഞാൻ തയ്യാറാണ്” എന്ന നിലപാടാണ്. രണ്ടാമത്തേതാണ് ശാസ്ത്രീയവും ഡയലക്ടിക്കലുമായ ബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ഒരു സിദ്ധാന്തം ശരിയാണെന്ന് കരുതുന്നത് തെറ്റല്ല; അത് എന്തുകൊണ്ട് ശരിയാണെന്ന് പരിശോധിക്കാതെ അതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നതാണ് പ്രശ്നം. ഒരു വിശ്വാസം മനുഷ്യന് പ്രവർത്തിക്കാൻ ധൈര്യം നൽകുന്നതും തെറ്റല്ല; എന്നാൽ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ വിശ്വാസത്തെ തിരുത്താനുള്ള അവകാശം നിഷേധിക്കുന്നതാണ് പ്രശ്നം. അതിനാൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ ഉറപ്പിൽ മാത്രം അല്ല, യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ സ്വയം മാറാനുള്ള ശേഷിയിലാണ്.
ഇവിടെ അറിവിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം “പൂർണ്ണ ഉറപ്പ്” അല്ലെന്ന ഒരു പ്രധാന നിഗമനത്തിലേക്ക് നാം എത്തുന്നു. യഥാർത്ഥ അറിവിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ മാറ്റമില്ലായ്മയിൽ അല്ല; പുതിയ തെളിവുകളുടെ മുന്നിൽ സ്വയം തിരുത്താനുള്ള കഴിവിലാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തം തെറ്റാണെന്ന് തെളിഞ്ഞാൽ അത് ഉപേക്ഷിക്കാനും അതിൽനിന്ന് പുതിയ അറിവ് നിർമ്മിക്കാനും കഴിയുന്ന അറിവുസംവിധാനമാണ് കൂടുതൽ ശക്തമായത്. അതുകൊണ്ട് അറിവ് ഒരു അടച്ച പെട്ടിയല്ല; തുറന്ന സംവിധാനമാണ്. ഇന്നത്തെ ഏറ്റവും ശക്തമായ അറിവ് നാളത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അറിവിലൂടെ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടാം. ഇത് അറിവിന്റെ ദൗർബല്യമല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ ശക്തിയാണ്. കാരണം യാഥാർഥ്യം തന്നെ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ അറിവും അതിനനുസരിച്ച് വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ഒരു ചലനാത്മക ജ്ഞാനചക്രം ആയി കാണാം: അനുഭവം മുൻധാരണയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; മുൻധാരണ സാധ്യതകളെ ക്രമീകരിക്കുന്നു; സാധ്യത വിശ്വാസമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; വിശ്വാസം പ്രവചനവും തീരുമാനവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; തീരുമാനം പ്രവർത്തനമായി മാറുന്നു; പ്രവർത്തനം യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നു; ഏറ്റുമുട്ടൽ വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വൈരുദ്ധ്യം സംശയത്തെ ഉണർത്തുന്നു; സംശയം പരിശോധനയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; പരിശോധന തെളിവ് നൽകുന്നു; തെളിവ് അറിവിനെ വികസിപ്പിക്കുന്നു; പുതിയ അറിവ് പഴയ വിശ്വാസത്തിന്റെ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; അതിൽനിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകൾ ഉയരുന്നു; പുതിയ സാധ്യതകൾ വീണ്ടും പുതിയ അന്വേഷണത്തിന്റെയും പുതിയ വിശ്വാസത്തിന്റെയും തുടക്കമാകുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വികാസം ഒരു നേർരേഖയല്ല; സ്വയം തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു സർപ്പിളമാണ്. ഓരോ ചക്രത്തിലും മനുഷ്യൻ പഴയ അറിവിനെ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ സാധുതയുള്ള ഭാഗങ്ങളെ ഉൾക്കൊണ്ട് കൂടുതൽ വിപുലമായ ഒരു അറിവുസംവിധാനം നിർമ്മിക്കുന്നു.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വിശ്വാസം ഭാവിയിലേക്കുള്ള ബോധത്തിന്റെ നീട്ടലാണ്; അറിവ് യാഥാർഥ്യവുമായി പരിശോധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ബോധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ രൂപമാണ്. വിശ്വാസം സാധ്യതയെ മുൻകൂട്ടി സ്വീകരിക്കുന്നു; അറിവ് ആ സാധ്യതയുടെ യാഥാർഥ്യബന്ധം പരിശോധിക്കുന്നു. വിശ്വാസം പ്രവർത്തനത്തിന് ദിശ നൽകുന്നു; പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ വിശ്വാസത്തെ പരീക്ഷിക്കുന്നു. അറിവ് വിശ്വാസത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; പുതിയ അറിവ് വീണ്ടും പുതിയ സാധ്യതകളെയും പുതിയ വിശ്വാസങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിശ്വാസത്തെ അറിവിന്റെ വെറും വിപരീതമായി കാണുന്നതും അറിവിനെ അന്തിമവും മാറ്റമില്ലാത്തതുമായ സത്യമായി കാണുന്നതും ഒരുപോലെ ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയ്ക്ക് വിരുദ്ധമാണ്. യഥാർത്ഥ വൈരുദ്ധ്യം വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിൽ മാത്രമല്ല; അടഞ്ഞ വിശ്വാസവും തുറന്ന അറിവും തമ്മിലും, നിശ്ചലതയും ചലനവും തമ്മിലും, മുൻധാരണയും അനുഭവവും തമ്മിലും, ഉറപ്പും സംശയവും തമ്മിലും, സംയോജനവും വിയോജനവും തമ്മിലുമാണ്.
അവസാനമായി ഇതിനെ ഒരു അടിസ്ഥാന തത്വമായി ചുരുക്കാം: വിശ്വാസം അറിവിന്റെ ശത്രുവാകേണ്ടതില്ല; പക്ഷേ അത് അറിവിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഇരിക്കരുത്. അറിവ് വിശ്വാസത്തെ നശിപ്പിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ വിശ്വാസത്തെ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കണം. സംശയം വിശ്വാസത്തെ തകർക്കാനല്ല, അതിലെ സത്യഘടകങ്ങളെ വേർതിരിച്ചെടുക്കാനാണ്. തെളിവ് ഒരു വിശ്വാസത്തെ ശാശ്വതസത്യമായി മാറ്റുന്നില്ല; അതിന്റെ സാധുതയെ ഒരു പ്രത്യേക പരിധിയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പുതിയ അറിവ് പഴയ അറിവിനെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ പരിധികളെ മറികടന്ന് അതിനെ കൂടുതൽ വിപുലമായ അറിവിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ പരസ്പരപരിവർത്തനമാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം. അതിനാൽ സത്യത്തോടുള്ള യഥാർത്ഥ പ്രതിബദ്ധത എന്നത് “ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നതിനെ സംരക്ഷിക്കുക” എന്നതല്ല; “യാഥാർഥ്യം എന്ത് ആവശ്യപ്പെടുന്നുവോ അതനുസരിച്ച് എന്റെ വിശ്വാസത്തെയും അറിവിനെയും നിരന്തരം പുനർനിർമിക്കാൻ തയ്യാറാവുക” എന്നതാണ്. სწორედ ഈ തുറന്ന, സ്വയംതിരുത്തുന്ന, സാധ്യതയിൽനിന്ന് അറിവിലേക്കും അറിവിൽനിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകളിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്ന ബോധപ്രക്രിയയിലാണ് വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
വിശ്വാസവും അറിവും വ്യക്തിയുടെ മസ്തിഷ്കത്തിനകത്ത് മാത്രം നടക്കുന്ന പ്രക്രിയകളായി കാണുന്നത് അവയുടെ യഥാർത്ഥ സങ്കീർണ്ണതയെ മറച്ചുവയ്ക്കും. മനുഷ്യൻ ഒരു സാമൂഹിക ജീവിയായതിനാൽ അവൻ എന്ത് വിശ്വസിക്കണം, എന്ത് സംശയിക്കണം, എന്താണ് അറിവായി അംഗീകരിക്കേണ്ടത് എന്നതെല്ലാം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളാൽ ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു കുഞ്ഞ് ജനിക്കുമ്പോൾ ലോകത്തെക്കുറിച്ച് തയ്യാറായ വിശ്വാസങ്ങളുമായി ജനിക്കുന്നില്ല; ഭാഷ, കുടുംബം, സമൂഹം, വിദ്യാഭ്യാസം, സംസ്കാരം, മതം, മാധ്യമം, അധികാരസ്ഥാപനങ്ങൾ, വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ അവൻ ക്രമേണ ഒരു ലോകമാതൃക നിർമ്മിക്കുന്നു. “ഇത് നല്ലതാണ്”, “അത് മോശമാണ്”, “ഇയാളെ വിശ്വസിക്കാം”, “ഇവരെ ഭയപ്പെടണം”, “ഈ സമൂഹം ഇങ്ങനെയാണ്”, “ഈ ആശയം ശരിയാണ്” തുടങ്ങിയ ധാരണകൾ വ്യക്തിയുടെ സ്വതന്ത്രമായ കണ്ടെത്തലുകൾ മാത്രമല്ല. അവയിൽ വലിയൊരു ഭാഗം സാമൂഹികമായി കൈമാറപ്പെട്ടവയാണ്. അതിനാൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ ഉത്ഭവം അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ മനഃശാസ്ത്രത്തോടൊപ്പം അതിന്റെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദന സാഹചര്യങ്ങളും അന്വേഷിക്കേണ്ടിവരും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സമഗ്രദൃഷ്ടിയിൽ വ്യക്തിബോധവും സാമൂഹികബോധവും പരസ്പരം വേർതിരിച്ചിരിക്കുന്ന രണ്ട് ലോകങ്ങളല്ല; വ്യക്തിയുടെ ബോധം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ സാന്ദ്രീകൃത രൂപവും സാമൂഹികബോധം അനവധി വ്യക്തികളുടെ ബോധപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധിത സമഗ്രതയുമാണ്.
ഇവിടെ ഭാഷയ്ക്ക് അസാധാരണമായ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ ലോകത്തെ അനുഭവിക്കുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ ലോകത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന ആശയരൂപങ്ങൾ സമൂഹത്തിൽനിന്ന് സ്വീകരിക്കുന്നു. ഒരു വസ്തുവിനെ നാം എങ്ങനെ നാമകരണം ചെയ്യുന്നു, ഒരു സംഭവത്തെ എന്തായി വർഗ്ഗീകരിക്കുന്നു, ഒരു വ്യക്തിയെ ഏത് സാമൂഹിക വിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു, ഒരു സംഭവത്തിന് ഏത് അർത്ഥം നൽകുന്നു എന്നിവയെല്ലാം നമ്മുടെ ബോധത്തിന്റെ ഘടനയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഭാഷ വെറും ആശയവിനിമയ ഉപകരണമല്ല; അത് യാഥാർഥ്യത്തെ ബോധത്തിൽ ക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു സംയോജക സംവിധാനമാണ്. എന്നാൽ ഭാഷയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന വിഭാഗീകരണങ്ങൾ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അന്തിമരൂപങ്ങളല്ല. അവ ചരിത്രപരമായി രൂപപ്പെട്ടവയാണ്; പുതിയ അനുഭവങ്ങളും പുതിയ അറിവുകളും വന്നാൽ അവ പുനർനിർമിക്കപ്പെടാം. അതുകൊണ്ട് ഭാഷയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഡയലക്ടിക്കൽ ആണ്. ഭാഷ യാഥാർഥ്യത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ യാഥാർഥ്യത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ ഭാഷയെ മാറ്റുന്നു. പുതിയ അറിവ് പുതിയ ആശയങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ആശയങ്ങൾ വീണ്ടും പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് വർധിപ്പിക്കുന്നു.
ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സാമൂഹിക വിശ്വാസം ഒരു അത്യന്തം ശക്തമായ ചരിത്രശക്തിയായി മാറുന്നു. വ്യക്തികൾ ഒരേ വിശ്വാസം പങ്കിടുമ്പോൾ അത് കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാകുന്നു. പണം അതിന് ഒരു മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. ഒരു കടലാസ് നോട്ടിന് അതിന്റെ ഭൗതികഘടനയിൽ സ്വതന്ത്രമായി വലിയ സാമ്പത്തിക മൂല്യമില്ല; എന്നാൽ സമൂഹത്തിലെ വലിയൊരു വിഭാഗം അതിന് മൂല്യമുണ്ടെന്ന് അംഗീകരിക്കുകയും അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനാൽ അത് സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകളുടെ ശക്തമായ മാധ്യമമാകുന്നു. ഇവിടെ വിശ്വാസം ഭൗതിക യാഥാർഥ്യത്തെ സൃഷ്ടിച്ചുവെന്ന് പറയുന്നത് ലളിതീകരണമാകും. മറിച്ച് ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക ബന്ധവ്യവസ്ഥയ്ക്കകത്ത് രൂപപ്പെട്ട ഒരു കൂട്ടായ അംഗീകാരം ഒരു ഭൗതിക ചിഹ്നത്തിന് സാമൂഹിക പ്രവർത്തനശേഷി നൽകുന്നു. അതിനാൽ വിശ്വാസം സാമൂഹികമായി സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് യാഥാർഥ്യത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ഘടനാപരമായ ശക്തിയായി മാറുന്നു. നിയമം, പദവി, അധികാരം, സ്ഥാപനങ്ങൾ, വിപണി, രാഷ്ട്രീയ അധികാരം തുടങ്ങിയവയിലും ഇതിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ കാണാം.
എന്നാൽ സാമൂഹികമായി പങ്കുവെക്കപ്പെടുന്ന എല്ലാ വിശ്വാസങ്ങളും അറിവല്ല. ഒരു വിശ്വാസം അനവധി ആളുകൾ ആവർത്തിച്ച് സ്വീകരിച്ചതുകൊണ്ട് അത് സത്യമായി മാറുന്നില്ല. ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ ഭൂരിപക്ഷം ആളുകളും വിശ്വസിച്ചിരുന്ന പല കാര്യങ്ങളും പിന്നീട് തെറ്റാണെന്ന് തെളിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ഭൂമി പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണെന്ന വിശ്വാസം ഒരിക്കൽ വ്യാപകമായിരുന്നു; രോഗങ്ങൾ ദുഷ്ടാത്മാക്കളാൽ ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന വിശ്വാസവും വ്യാപകമായിരുന്നു; ചില മനുഷ്യസമൂഹങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായി മറ്റുള്ളവരെക്കാൾ താഴ്ന്നവരാണ് എന്ന ആശയങ്ങളും ചരിത്രത്തിൽ ശക്തമായ സാമൂഹിക വിശ്വാസങ്ങളായിരുന്നു. അവയ്ക്ക് സാമൂഹിക ശക്തിയുണ്ടായിരുന്നു എന്നത് അവ സത്യമായിരുന്നു എന്നതിന് തെളിവല്ല. ഇവിടെ സാമൂഹിക സാധുതയും വസ്തുനിഷ്ഠ സത്യവും തമ്മിൽ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസം വരുത്തണം. ഒരു വിശ്വാസത്തിന് സാമൂഹികമായി വലിയ ശക്തിയുണ്ടാകാം; എന്നാൽ അതിന്റെ യാഥാർഥ്യബന്ധം ദുർബലമായിരിക്കാം. അതുകൊണ്ടാണ് അറിവിന്റെ വിമർശനാത്മക പരിശോധന അനിവാര്യമാകുന്നത്.
ഇതിലൂടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു: സമൂഹം അറിവിനെ നിർമ്മിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെ തെറ്റായ വിശ്വാസങ്ങളെയും നിർമ്മിക്കാനാകും. മനുഷ്യർ പരസ്പരം അറിവ് കൈമാറുന്ന അതേ ഭാഷാ-സാമൂഹിക ശൃംഖലകളിലൂടെയാണ് മുൻവിധികളും തെറ്റിദ്ധാരണകളും പ്രചാരണങ്ങളും ഭയങ്ങളും അന്ധവിശ്വാസങ്ങളും വ്യാപിക്കുന്നത്. ഒരു തെറ്റായ വിവരം നിരന്തരം ആവർത്തിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് പരിചിതമാകുന്നു; പരിചിതത്വം വിശ്വാസ്യതയുടെ പ്രതീതി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പലരും അത് വിശ്വസിക്കുന്നതായി കാണുമ്പോൾ സാമൂഹിക സ്ഥിരീകരണത്തിന്റെ പ്രതീതി ഉണ്ടാകുന്നു; ഒടുവിൽ ആ വിശ്വാസം സ്വയം തെളിവായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതൊരു സ്വയംപുനരുത്പാദന ചക്രം ആണ്. “എല്ലാവരും പറയുന്നതിനാൽ ശരിയായിരിക്കണം; ശരിയായതിനാലാണ് എല്ലാവരും പറയുന്നത്” എന്ന ചാക്രിക യുക്തി ഇവിടെ രൂപപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് ഒരു അടഞ്ഞ പ്രതികരണവലയമാണ്; പുതിയ യാഥാർഥ്യവിവരങ്ങൾ പ്രവേശിക്കാതെയായാൽ ഈ വലയം കൂടുതൽ ശക്തമാവുകയും വിശ്വാസം കൂടുതൽ കട്ടപിടിക്കുകയും ചെയ്യും.
മാധ്യമങ്ങളും സാമൂഹിക ആശയവിനിമയ സംവിധാനങ്ങളും ഈ പ്രക്രിയയിൽ നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ നേരിട്ടുള്ള അനുഭവപരിധി വളരെ ചെറുതാണ്; എന്നാൽ ആധുനിക സമൂഹത്തിൽ വ്യക്തിയുടെ ലോകബോധത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം മറ്റുള്ളവരിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളിലാണ് അധിഷ്ഠിതം. ഒരു സംഭവം നാം നേരിട്ട് കണ്ടിട്ടില്ലെങ്കിൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണ വാർത്തകളിലൂടെയും സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളിലൂടെയും മറ്റുള്ളവരുടെ വിവരണങ്ങളിലൂടെയും രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ വിവരത്തിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് തന്നെ വിശ്വാസനിർമ്മാണത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഘട്ടമാണ്. ഏത് സംഭവമാണ് ആവർത്തിച്ച് കാണിക്കുന്നത്, ഏത് സംഭവമാണ് മറയ്ക്കുന്നത്, ഏത് വാക്കുകളാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്, ആരുടെ ശബ്ദമാണ് വിശ്വസനീയമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത്, ആരുടെ ശബ്ദമാണ് സംശയാസ്പദമാക്കുന്നത്—ഇവയെല്ലാം ഒരു സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവിടെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള അനുഭവവും അതിന്റെ പ്രതിനിധാനവും തമ്മിൽ ഒരു പുതിയ ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നു.
അതുകൊണ്ട് വിവരം അറിവിന് തുല്യമല്ല എന്നത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു തത്വമാണ്. വിവരം ഒരു സംഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഡാറ്റയോ പ്രസ്താവനയോ ആയിരിക്കാം. അറിവാകണമെങ്കിൽ ആ വിവരത്തിന്റെ ഉറവിടം, വിശ്വാസ്യത, പശ്ചാത്തലം, കാരണബന്ധം, മറ്റ് തെളിവുകളുമായുള്ള പൊരുത്തം, ആവർത്തനക്ഷമത, പ്രവചനശേഷി എന്നിവ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇന്നത്തെ വിവരസമൃദ്ധമായ ലോകത്ത് മനുഷ്യന്റെ പ്രധാന പ്രശ്നം വിവരക്കുറവ് മാത്രമല്ല; വിവരങ്ങളുടെ അമിതപ്രവാഹത്തിനിടയിൽ യാഥാർഥ്യബന്ധമുള്ള അറിവിനെ വേർതിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവില്ലായ്മ കൂടിയാണ്. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ വിശ്വാസം വളരെ വേഗത്തിൽ അറിവിന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കാം. ഒരു ദൃശ്യവസ്തു, ഒരു വീഡിയോ, ഒരു കണക്ക്, ഒരു വിദഗ്ധന്റെ വാക്ക്, ഒരു ജനപ്രിയ അഭിപ്രായം എന്നിവ “തെളിവ്” എന്ന നിലയിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടാം. എന്നാൽ തെളിവിന്റെ രൂപം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നത് മാത്രം അതിനെ ശാസ്ത്രീയ തെളിവാക്കുന്നില്ല. തെളിവിന്റെ ഉത്ഭവം, നിർമ്മാണരീതി, പരിശോധന, പുനരാവർത്തനക്ഷമത, വ്യാഖ്യാനപരിധി എന്നിവ പരിശോധിക്കണം.
ഇവിടെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പ്രതീതിയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം നിർണായകമാകുന്നത്. മനുഷ്യൻ ആദ്യം യാഥാർഥ്യത്തെ അനുഭവിക്കുന്നത് പ്രതീതികളിലൂടെയാണ്. പ്രതീതി തെറ്റായിരിക്കണമെന്നില്ല; പക്ഷേ അത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ ഘടന വെളിപ്പെടുത്തണമെന്നുമില്ല. സൂര്യൻ ഭൂമിയെ ചുറ്റുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ആ പ്രതീതി യഥാർത്ഥ ചലനബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പൂർണ്ണ അറിവല്ല. വെള്ളത്തിൽ മുക്കിയ ഒരു വടി വളഞ്ഞതായി കാണപ്പെടാം; പ്രതീതി യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഒരു അനുഭവരൂപമാണ്, എന്നാൽ അതിന്റെ പിന്നിലെ പ്രകാശവക്രത മനസ്സിലാക്കിയാൽ പ്രതീതിയുടെ കാരണം വ്യക്തമാകും. സാമൂഹിക ജീവിതത്തിലും ഇതുതന്നെ സംഭവിക്കുന്നു. ഒരു സംഭവത്തിന്റെ പുറംരൂപം ഒരു പ്രത്യേക കാരണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതായി തോന്നാം; എന്നാൽ ആ പ്രതീതിയുടെ പിന്നിലെ ഘടനാപരമായ ബന്ധങ്ങൾ വേറെയായിരിക്കാം. അതിനാൽ പ്രതീതിയിൽനിന്ന് സാരത്തിലേക്കും, സാരത്തിൽനിന്ന് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്നതാണ് അറിവിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ വിശ്വാസം ഒരു ഇരട്ടപങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ഒരു വശത്ത് അത് പ്രതീതിയെ ക്രമീകരിച്ച് ഒരു പ്രാഥമിക വ്യാഖ്യാനം നൽകുന്നു; മറുവശത്ത് ആ വ്യാഖ്യാനം തന്നെ പ്രതീതിയെ കാണുന്ന രീതിയെ നിർണ്ണയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരാൾ എന്താണ് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത് എന്നത് അവൻ എന്താണ് ശ്രദ്ധിക്കുന്നത് എന്നതിനെ സ്വാധീനിക്കും. ഒരേ സംഭവത്തെ വ്യത്യസ്ത മുൻധാരണകളുള്ള ആളുകൾ വ്യത്യസ്തമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാം. ഇതാണ് വിശ്വാസത്തിന്റെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന സ്വഭാവം. എന്നാൽ ഇത് “യാഥാർഥ്യം ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടേതായി സൃഷ്ടിക്കുന്നു” എന്ന ആപേക്ഷികവാദത്തിലേക്ക് നയിക്കരുത്. വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായാലും യാഥാർഥ്യത്തിന് സ്വന്തം പ്രതിരോധശേഷിയുണ്ട്. നമ്മുടെ വിശ്വാസം തെറ്റാണെങ്കിൽ യാഥാർഥ്യവുമായി ആവർത്തിച്ച് ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ അതിന്റെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടും. അതിനാൽ ബോധത്തിന് വ്യത്യസ്ത വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം; പക്ഷേ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ കാരണബന്ധങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം മാറുന്നില്ല. ഈ വസ്തുനിഷ്ഠ പ്രതിരോധമാണ് വിശ്വാസത്തെ അറിവിലേക്ക് പരീക്ഷിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ശക്തി.
ഇതിലാണ് പ്രയോഗം അറിവിന്റെ നിർണായക മാനദണ്ഡമായി മാറുന്നത്. ഒരു ആശയം യാഥാർഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നുണ്ടോ എന്ന് പരിശോധിക്കുന്ന ഏറ്റവും ശക്തമായ മാർഗങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് അതിന്റെ പ്രയോഗഫലം. ഒരു പാലം ഒരു പ്രത്യേക ഭൗതിക മാതൃക അനുസരിച്ച് നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ അത് താങ്ങേണ്ട ഭാരം താങ്ങുന്നുണ്ടോ എന്നത് സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പ്രായോഗിക സാധുത പരിശോധിക്കുന്നു. ഒരു ഔഷധത്തിന്റെ ഫലപ്രാപ്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള അവകാശവാദം നിയന്ത്രിത പഠനങ്ങളിലും ആവർത്തിച്ച നിരീക്ഷണങ്ങളിലും പരിശോധിക്കാം. ഒരു രാഷ്ട്രീയ തന്ത്രം വിജയിക്കുമെന്ന് കരുതുന്നുവെങ്കിൽ അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ യാഥാർഥ്യത്തിൽ പരിശോധിക്കാം. ഇതിലൂടെ വിശ്വാസം പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറുകയും പ്രവർത്തനം വീണ്ടും വിശ്വാസത്തെ പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ചക്രമാണ് അറിവിനെ വെറും ആശയപരമായ നിർമ്മിതിയിൽനിന്ന് യാഥാർഥ്യബന്ധമുള്ള ബോധരൂപമാക്കി മാറ്റുന്നത്.
എന്നാൽ പ്രയോഗവും ഒരൊറ്റ തവണത്തെ വിജയവും അറിവിന്റെ അന്തിമ തെളിവായി കാണാനാവില്ല. ഒരു തെറ്റായ സിദ്ധാന്തം ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ശരിയായ പ്രവചനം നൽകാം; ഒരു ഫലപ്രദമായ പ്രവർത്തനം ശരിയായ സിദ്ധാന്തത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണെന്ന് നിർബന്ധമില്ല; യാദൃച്ഛിക വിജയവും കാരണബന്ധമുള്ള വിജയവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ അറിവ് ഒറ്റ അനുഭവത്തേക്കാൾ ആവർത്തിക്കാവുന്ന ബന്ധിത അനുഭവങ്ങളുടെ സമഗ്രത ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഒരു സംഭവത്തിന് പിന്നാലെ മറ്റൊന്ന് സംഭവിച്ചതുകൊണ്ട് ആദ്യത്തേതാണ് രണ്ടാമത്തേതിന്റെ കാരണം എന്ന് പറയാനാവില്ല. സഹസംഭവവും കാരണബന്ധവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. വിശ്വാസം പലപ്പോഴും ഈ വ്യത്യാസം മറികടക്കുന്നു; അറിവ് അതിനെ പരിശോധിക്കുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയിൽ കാരണബന്ധം ഒരു ഒറ്റ ഘടകത്തിൽ കണ്ടെത്തുന്നതിനു പകരം പരസ്പരബന്ധിതമായ പ്രക്രിയകളുടെ സമഗ്രതയിൽ കണ്ടെത്തേണ്ടതുണ്ട്.
ഇതോടെ സാധ്യതയും നിർണിതത്വവും തമ്മിലുള്ള മറ്റൊരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്ക് നാം എത്തുന്നു. വിശ്വാസം പലപ്പോഴും അനിശ്ചിതമായ ഭാവിയെ ഒരു ഉറപ്പായി അനുഭവിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. മനുഷ്യന് അനിശ്ചിതത്വം അസ്വസ്ഥത സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനാൽ “എന്താണ് സംഭവിക്കാൻ പോകുന്നത്” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഉറച്ച ഉത്തരമുണ്ടാകണമെന്ന ആഗ്രഹം ശക്തമാണ്. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യം പലപ്പോഴും സാധ്യതകളുടെ രൂപത്തിലാണ് മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്. ചില ഫലങ്ങൾ കൂടുതൽ സാധ്യതയുള്ളവയാണ്; ചിലത് കുറവാണ്; ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുതിയ ഇടപെടലുകൾ പുതിയ ഫലസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ ബോധം അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനു പകരം അതിനെ അളക്കാനും മാതൃകപ്പെടുത്താനും നിയന്ത്രിക്കാനും ശ്രമിക്കുന്നു. “എനിക്ക് ഉറപ്പില്ല” എന്നത് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ദൗർബല്യമല്ല; പലപ്പോഴും അത് യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ സത്യസന്ധമായ പ്രസ്താവനയാണ്. ഒരു ഫലം എത്രത്തോളം സാധ്യതയുള്ളതാണ് എന്ന് അറിയുന്നത് “ഇത് തീർച്ചയായും സംഭവിക്കും” എന്ന തെറ്റായ ഉറപ്പിനേക്കാൾ കൂടുതൽ പ്രയോജനകരമായ അറിവായിരിക്കാം.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ പക്വതയെയും അളക്കാം. അപരിപക്വമായ വിശ്വാസം അനിശ്ചിതത്വത്തെ ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; പക്വമായ വിശ്വാസം അനിശ്ചിതത്വത്തിനകത്ത് പ്രവർത്തിക്കാൻ പഠിക്കുന്നു. ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞന് ഒരു സിദ്ധാന്തം ശക്തമായി വിശ്വസിക്കാം, എന്നാൽ അതിന്റെ പരിധിയും പിശകിന്റെ സാധ്യതയും അറിയാം. ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകന് തന്റെ ലക്ഷ്യത്തിൽ ഉറച്ച വിശ്വാസമുണ്ടാകാം, എന്നാൽ ചരിത്രത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം തിരിച്ചറിയാം. ഒരു മനുഷ്യന് തന്റെ ജീവിതത്തിൽ പ്രതീക്ഷയുണ്ടാകാം, എന്നാൽ എല്ലാ ഫലങ്ങളും തന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലല്ലെന്ന് അംഗീകരിക്കാം. ഇത്തരത്തിലുള്ള വിശ്വാസം അറിവുമായി വൈരുദ്ധ്യപ്പെടുന്നില്ല; മറിച്ച് അറിവിന്റെ പരിധികളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ടുള്ള പ്രവർത്തനാത്മക പ്രതിബദ്ധതയായി മാറുന്നു.
ഇവിടെ തന്നെയാണ് വിശ്വാസം, പ്രതീക്ഷ, അറിവ്, പ്രവർത്തനം എന്നിവയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. അറിവ് നമ്മോട് “യാഥാർഥ്യം ഇപ്പോൾ എങ്ങനെയാണ്” എന്ന് പറയുന്നു; വിശ്വാസം “എന്ത് സാധ്യമാകാം” എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പ്രതീക്ഷ “ആ സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകണമെന്ന് നാം ആഗ്രഹിക്കുന്നു” എന്ന മാനസിക-മൂല്യപരമായ ഘടകം ചേർക്കുന്നു; പ്രവർത്തനം “ആ സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാക്കാൻ നമുക്ക് എന്ത് ചെയ്യാനാകും” എന്ന ചോദ്യത്തിന് മറുപടി നൽകുന്നു. ഇവയെല്ലാം ഒന്നായി കലർത്തിയാൽ ചിന്ത ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാകും. എന്നാൽ അവയെ ഡയലക്ടിക്കലായി ബന്ധിപ്പിച്ചാൽ മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഘടന വ്യക്തമാകും. അറിവില്ലാത്ത വിശ്വാസം അന്ധമാണ്; വിശ്വാസമില്ലാത്ത അറിവ് പ്രവർത്തനശൂന്യമാകാം; പ്രവർത്തനമില്ലാത്ത അറിവ് ചരിത്രപരമായി നിർജ്ജീവമാകാം; അറിവില്ലാത്ത പ്രവർത്തനം അന്ധപ്രവർത്തനമായി മാറാം. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനം ഈ ഘടകങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപരിവർത്തനത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
ഇതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം വിമർശനാത്മക വിശ്വാസം എന്ന് വിളിക്കാവുന്നതാണ്. വിമർശനാത്മക വിശ്വാസം എന്നത് ഒന്നും വിശ്വസിക്കാത്ത സംശയവാദമല്ല; അതുപോലെ വിശ്വസിച്ചതെല്ലാം സത്യമാണെന്ന് കരുതുന്ന അന്ധവിശ്വാസവുമല്ല. അത് ഒരു സാധ്യതയോട് പ്രതിബദ്ധത പുലർത്തുകയും അതേസമയം അതിനെ നിരന്തരം പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബോധാവസ്ഥയാണ്. “ഇത് ശരിയാകാം, അതിനാൽ ഞാൻ ഇതിനെ പിന്തുടരുന്നു; എന്നാൽ യാഥാർഥ്യം വേറൊരു ഫലം കാണിച്ചാൽ എന്റെ ധാരണ തിരുത്തും” എന്നതാണ് അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടന. ഈ നിലപാടിലാണ് പ്രതിബദ്ധതയും സ്വയംവിമർശനവും ഒന്നിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പക്വത എന്നത് സംശയമില്ലാത്ത ഉറപ്പിലേക്കുള്ള യാത്രയല്ല; മറിച്ച് അനിശ്ചിതത്വത്തിനകത്ത് കൂടുതൽ കൃത്യമായി പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള കഴിവിന്റെ വികാസമാണ്.
അതുകൊണ്ട് വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ അവസാനമായി ഒരു സർപ്പിളപ്രക്രിയയായി കാണാം: മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുന്നു; അനുഭവത്തിൽനിന്ന് മാതൃക നിർമ്മിക്കുന്നു; മാതൃകയിൽനിന്ന് സാധ്യത തിരിച്ചറിയുന്നു; സാധ്യതയിൽ വിശ്വാസം രൂപപ്പെടുന്നു; വിശ്വാസം പ്രവചനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പ്രവചനം പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; പ്രവർത്തനം യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നു; ഏറ്റുമുട്ടൽ വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വൈരുദ്ധ്യം സംശയത്തെ ഉണർത്തുന്നു; സംശയം പരിശോധനയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; പരിശോധന തെളിവ് നൽകുന്നു; തെളിവ് അറിവിനെ വികസിപ്പിക്കുന്നു; വികസിച്ച അറിവ് പഴയ വിശ്വാസത്തിന്റെ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; അതിൽനിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകൾ ജനിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വിശ്വാസം അറിവിൽ ലയിക്കുകയും അറിവ് വീണ്ടും പുതിയ വിശ്വാസത്തിന്റെയും അന്വേഷണത്തിന്റെയും വിത്തായി മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ചലനം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി അവസാനിക്കുന്നില്ല, കാരണം യാഥാർഥ്യം തന്നെ അവസാനിച്ചിട്ടില്ല. മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സജീവതയും അറിവിന്റെ ചരിത്രപരമായ വികാസവും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം ഈ ചക്രം തുടരും.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള നിർദ്ദേശം ഇതായിരിക്കാം: യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സത്യാന്വേഷണം എന്നത് വിശ്വാസത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന യാത്രയല്ല; വിശ്വാസത്തെ നിരന്തരം യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടിച്ച് അതിലെ സത്യഘടകങ്ങളെ വേർതിരിച്ചെടുത്ത് കൂടുതൽ ഉയർന്ന അറിവായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന യാത്രയാണ്. ഇവിടെ സത്യം ഒരു കൈവശപ്പെടുത്തിയ വസ്തുവല്ല; യാഥാർഥ്യവുമായുള്ള കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണ്. വിശ്വാസം ഈ യാത്രയുടെ തുടക്കത്തിൽ സാധ്യതയുടെ വാതിൽ തുറക്കുന്നു; സംശയം ആ വാതിൽ അടയാതെ കാക്കുന്നു; പരിശോധന വഴിയെ പരിശോധിക്കുന്നു; അനുഭവം അതിന്റെ ദിശ തിരുത്തുന്നു; അറിവ് ഓരോ ഘട്ടത്തിലും കുറച്ചുകൂടി ഉറച്ച നിലം നൽകുന്നു; പുതിയ അറിവ് വീണ്ടും മുന്നിൽ കാണാത്ത സാധ്യതകളുടെ പുതിയ ലോകം തുറക്കുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ യഥാർത്ഥ ശത്രു വിശ്വാസമല്ല; ചോദ്യം ചെയ്യാനാവാത്ത വിശ്വാസമാണ്. അറിവിന്റെ യഥാർത്ഥ വിപരീതം അജ്ഞാനമല്ല; അജ്ഞാനത്തെ അറിവായി അവതരിപ്പിക്കുന്ന അടച്ചുപൂട്ടിയ ബോധമാണ്. ഈ വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കുന്നിടത്താണ് വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു ആഴത്തിലുള്ള ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരവും സാമൂഹികവുമായ സിദ്ധാന്തമായി രൂപം കൊള്ളുന്നത്.
ഇവിടെനിന്ന് നമുക്ക് വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടനയിലേക്ക് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ കൊണ്ടുപോകാം. മനുഷ്യൻ ലോകത്തെ അറിയുന്നത് വെറും പുറംലോകത്തിൽനിന്ന് വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ടല്ല; ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങളെ മുൻ അനുഭവങ്ങളുടെയും നിലവിലുള്ള അറിവിന്റെയും പ്രതീക്ഷകളുടെയും മൂല്യങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിരന്തരം വ്യാഖ്യാനിച്ചുകൊണ്ടാണ്. അതിനാൽ ഓരോ അനുഭവത്തിന്റെയും പിന്നിൽ ഒരു മുൻബോധഘടന പ്രവർത്തിക്കുന്നു. നാം കാണുന്നത് വെറും “ലോകം” അല്ല; നമ്മുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മസ്തിഷ്കം, ഭാഷ, മുൻ അനുഭവങ്ങൾ, സാമൂഹിക പരിശീലനം എന്നിവ ചേർന്ന് നിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു വ്യാഖ്യാനിത ലോകമാണ്. ഇതുകൊണ്ടാണ് ഒരേ യാഥാർഥ്യത്തെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന രണ്ട് മനുഷ്യർക്ക് വ്യത്യസ്ത പ്രതീതികൾ ഉണ്ടാകുന്നത്. എന്നാൽ ഇതിൽനിന്ന് “യാഥാർഥ്യം എന്നൊന്നില്ല; ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം യാഥാർഥ്യം നിർമ്മിക്കുന്നു” എന്ന ആപേക്ഷികവാദപരമായ നിഗമനത്തിലേക്ക് പോകുന്നത് തെറ്റാണ്. വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായാലും അവയെല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഒരു വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർഥ്യം നിലനിൽക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ബോധം അതിനെ വ്യത്യസ്തമായി പ്രതിനിധീകരിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സ്വതന്ത്രമായ കാരണബന്ധങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം മാറുകയില്ല. അതിനാൽ ബോധത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രശ്നം “യാഥാർഥ്യം ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ” എന്നതല്ല; നമ്മുടെ പരിമിതമായ പ്രതീതികളിൽനിന്ന് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഘടനകളിലേക്ക് എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കാം എന്നതാണ്.
ഇവിടെയാണ് പ്രതീതി → ആശയം → സാരം → നിയമിതത്വം → സമഗ്രത എന്ന അറിവിന്റെ വികാസക്രമം പ്രസക്തമാകുന്നത്. ഒരു സംഭവം ആദ്യം നമ്മുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ ഒരു പ്രതീതിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ഭാഷ അതിന് ഒരു പേര് നൽകുന്നു. ബുദ്ധി അതിനെ മറ്റുഘടകങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ആവർത്തിച്ച അനുഭവങ്ങളിൽനിന്ന് ചില സ്ഥിരതകൾ തിരിച്ചറിയുന്നു. ആ സ്ഥിരതകൾക്ക് പിന്നിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ കണ്ടെത്തുമ്പോൾ ആശയം കൂടുതൽ ആഴമാകുന്നു. നിരവധി ബന്ധങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ഒരു പ്രക്രിയയുടെ സാരം വ്യക്തമാകുന്നു. അതിനപ്പുറം അതിന്റെ പൊതുവായ നിയമിതത്വം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുമ്പോൾ അറിവ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന തലത്തിലെത്തുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യം ഒരു നിയമത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല; നിയമിതത്വങ്ങളും സാഹചര്യങ്ങളും സാധ്യതകളും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളും ചേർന്ന സമഗ്രതയിലാണ് യാഥാർഥ്യം നിലനിൽക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് അറിവിന്റെ ഓരോ ഘട്ടവും മുൻഘട്ടത്തെ നിഷേധിക്കുന്നതോടൊപ്പം അതിനെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിശ്വാസം പലപ്പോഴും പ്രതീതിയിൽനിന്ന് ആശയത്തിലേക്കുള്ള ആദ്യ ചാട്ടമാണ്; ശാസ്ത്രീയ അറിവ് ആ ചാട്ടത്തെ പരിശോധനയിലൂടെ നിയന്ത്രിച്ച് സാരത്തിലേക്കും നിയമിതത്വത്തിലേക്കും കൊണ്ടുപോകുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ തെറ്റായ വിശ്വാസം എന്നതിനെക്കുറിച്ചും കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി ചിന്തിക്കണം. ഒരു വിശ്വാസം തെറ്റാണെന്ന് പറയുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉള്ളടക്കം മാത്രം നോക്കുന്നത് മതിയാകില്ല. അത് എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു, ഏത് അനുഭവമാണ് അതിന് അടിസ്ഥാനം നൽകിയത്, ഏത് സാമൂഹിക സാഹചര്യമാണ് അതിനെ ശക്തിപ്പെടുത്തിയത്, അതിന് എന്ത് പ്രവർത്തനപരമായ ഫലമാണ് ഉണ്ടായത് എന്നിവ കൂടി പരിശോധിക്കണം. പല തെറ്റായ വിശ്വാസങ്ങൾക്കും ഏതെങ്കിലും യഥാർത്ഥ അനുഭവത്തിൽ വേരുകളുണ്ടാകാം. എന്നാൽ ആ അനുഭവത്തെ തെറ്റായ രീതിയിൽ പൊതുവൽക്കരിക്കുകയോ, ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിലെ ബന്ധത്തെ സർവസാധാരണ നിയമമാക്കുകയോ, യാദൃച്ഛികമായ സഹസംഭവത്തെ കാരണബന്ധമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുകയോ, ഒരു ഭാഗിക സത്യത്തെ സമ്പൂർണ്ണ സത്യമായി ഉയർത്തുകയോ ചെയ്യുമ്പോഴാണ് തെറ്റായ വിശ്വാസം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ട് തെറ്റായ വിശ്വാസം എല്ലായ്പ്പോഴും യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ട ഒരു സങ്കൽപ്പമല്ല; പലപ്പോഴും അത് ഭാഗിക സത്യത്തിന്റെ ഏകപക്ഷീയമായ വികസനം ആണ്. ഡയലക്ടിക്കൽ വിമർശനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ആ ഭാഗിക സത്യത്തെ കണ്ടെത്തുകയും അതിനെ തെറ്റായ പൊതുവൽക്കരണത്തിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ്.
ഇത് ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ വികാസത്തിലും കാണാം. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം പൂർണ്ണമായും തെറ്റായ വിശ്വാസങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായ സത്യങ്ങളിലേക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള യാത്രയല്ല. മറിച്ച് ഭാഗികമായി ശരിയായ മാതൃകകൾ കൂടുതൽ വിപുലമായ മാതൃകകളിലേക്ക് വികസിക്കുന്ന ചരിത്രമാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തം ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ അത്യന്തം കൃത്യമായിരിക്കാം; എന്നാൽ പുതിയ നിരീക്ഷണങ്ങൾ അതിന്റെ പരിധി വെളിപ്പെടുത്താം. അപ്പോൾ പഴയ സിദ്ധാന്തത്തിലെ സാധുതയുള്ള ഘടകങ്ങൾ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് കൂടുതൽ വിപുലമായ സിദ്ധാന്തം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ അറിവിന്റെ ചരിത്രം നിരന്തരമായ സ്വയംനിഷേധത്തിലൂടെ നടക്കുന്ന സ്വയംവികാസമാണ്. പഴയ അറിവ് പുതിയ അറിവിനാൽ “തോൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു”, എന്നാൽ അതിന്റെ സത്യഘടകങ്ങൾ ഉയർന്ന തലത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ അർത്ഥത്തിൽ നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം എന്ന ആശയത്തെ ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നത്.
ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട തത്വം ലഭിക്കുന്നു: അറിവിന്റെ വളർച്ച വെറും കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നതല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ ആഴം വർധിപ്പിക്കുന്നതാണ്. ഒരാൾക്ക് ഒരു വിഷയത്തെക്കുറിച്ച് ആയിരക്കണക്കിന് വിവരങ്ങൾ അറിയാം; എന്നാൽ ആ വിവരങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള കാരണബന്ധങ്ങളും ഘടനാപരമായ ബന്ധങ്ങളും മനസ്സിലാകുന്നില്ലെങ്കിൽ അതിനെ ആഴത്തിലുള്ള അറിവായി വിളിക്കാനാവില്ല. മറുവശത്ത് കുറച്ച് വിവരങ്ങൾ മാത്രമുള്ള ഒരാൾക്ക് അവയുടെ പരസ്പരബന്ധം വ്യക്തമായി മനസ്സിലാകുന്നുവെങ്കിൽ കൂടുതൽ ശക്തമായ ഒരു അറിവുമാതൃക നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയും. അതിനാൽ വിവരത്തിന്റെ അളവിനേക്കാൾ ബന്ധങ്ങളുടെ ഘടനയെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവാണ് അറിവിന്റെ ഗുണനിലവാരം നിർണയിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്, കാരണം യാഥാർഥ്യത്തിലെ ഓരോ ഘടകവും ഒറ്റപ്പെട്ട അസ്തിത്വമല്ല; അതിന്റെ അസ്തിത്വം തന്നെ ബന്ധങ്ങളിൽ നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇവിടെയാണ് വിശ്വാസത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ രൂപം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്: ബന്ധങ്ങളിലുള്ള വിശ്വാസം. മനുഷ്യൻ ഒരു ഒറ്റ വസ്തുവിനെക്കുറിച്ച് മാത്രം വിശ്വസിക്കുന്നില്ല; വസ്തുക്കൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചും വിശ്വസിക്കുന്നു. “ഇത് ചെയ്താൽ അത് സംഭവിക്കും”, “ഈ കാരണം ഈ ഫലം ഉണ്ടാക്കും”, “ഈ വ്യക്തിയുടെ പെരുമാറ്റം ഇങ്ങനെയായിരിക്കും”, “ഈ സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കും” എന്നിങ്ങനെ വിശ്വാസത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം കാരണബന്ധങ്ങളെയും ഭാവിപ്രവണതകളെയും കുറിച്ചുള്ളതാണ്. അതിനാൽ ഒരു വിശ്വാസത്തെ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ വസ്തുതാപരമായ ഉള്ളടക്കം മാത്രമല്ല, അതിന്റെ ബന്ധപരമായ മാതൃക കൂടി പരിശോധിക്കണം. ഒരു വിശ്വാസം ശരിയാകണമെങ്കിൽ അത് സൂചിപ്പിക്കുന്ന ബന്ധങ്ങൾ യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതാണ് നിർണായകം.
ഇതോടെ കാരണം–ഫലം എന്ന ആശയത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവവും വ്യക്തമായി വരുന്നു. സാധാരണ ബോധത്തിൽ കാരണം ഒന്നാണ്, ഫലം മറ്റൊന്നാണ് എന്ന രീതിയിൽ ചിന്തിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യത്തിലെ പല സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങളിലും കാരണം–ഫലം ബന്ധം പരസ്പരമാണ്. ഒരു കാരണം ഫലത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ആ ഫലം വീണ്ടും കാരണത്തിന്റെ അവസ്ഥയെ മാറ്റുന്നു. ജൈവവ്യവസ്ഥകളിലും പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളിലും സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയിലും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലും മസ്തിഷ്കപ്രവർത്തനങ്ങളിലും ഇത്തരം പ്രതികരണവലയങ്ങൾ കാണാം. വിശ്വാസവും ഇതേ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ വിശ്വാസം അവന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; പ്രവർത്തനം പുതിയ അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അനുഭവം വിശ്വാസത്തെ മാറ്റുന്നു. അതായത് വിശ്വാസം കാരണമാകുകയും ഫലമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. വിശ്വാസം മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പ്രവർത്തനം വീണ്ടും വിശ്വാസത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതൊരു സ്വയംപ്രതികരണശേഷിയുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ സംവിധാനമാണ്.
ഇവിടെയാണ് സ്വയംസാക്ഷാത്കരിക്കുന്ന പ്രവചനം എന്ന സാമൂഹിക-മനഃശാസ്ത്രപരമായ പ്രതിഭാസത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നത്. ഒരു വ്യക്തി ഒരു സാഹചര്യത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു വിശ്വാസം സ്വീകരിക്കുന്നു; അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അവന്റെ പ്രവർത്തനം മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രതികരണത്തെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ പ്രതികരണം ആദിയിലെ വിശ്വാസത്തെ ശരിവെക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന് ഒരാൾ ഒരു കൂട്ടത്തെ വിശ്വസിക്കാനാവാത്തവരായി കരുതുന്നു; അതനുസരിച്ച് അവരോട് സംശയത്തോടെയും വൈരാഗ്യത്തോടെയും പെരുമാറുന്നു; ആ പെരുമാറ്റം മറുവശത്ത് പ്രതിരോധപരമായ പ്രതികരണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഒടുവിൽ “ഞാൻ ആദ്യം കരുതിയത് ശരിയായിരുന്നു” എന്ന് അവൻ കരുതുന്നു. ഇവിടെ വിശ്വാസം യാഥാർഥ്യത്തെ പൂർണ്ണമായി സൃഷ്ടിച്ചിട്ടില്ല; പക്ഷേ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക് ഇടപെടുന്ന ഒരു പ്രതികരണവലയത്തിന്റെ ഭാഗമായിട്ടുണ്ട്. ഈ സൂക്ഷ്മമായ വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനമാണ്.
ഇതിന്റെ സാമൂഹികരൂപം കൂടുതൽ ശക്തമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു തെറ്റായ വിശ്വാസം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുമ്പോൾ, ആ വിശ്വാസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി സ്ഥാപനങ്ങൾ പ്രവർത്തിച്ചാൽ, അവസരങ്ങൾ നിഷേധിക്കപ്പെടുകയോ വിഭവവിതരണം മാറുകയോ സാമൂഹിക അകലം വർധിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, ആ സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ജീവിതസാഹചര്യങ്ങൾ മാറാം. പിന്നീട് ആ മാറിയ യാഥാർഥ്യത്തെ തന്നെയാണ് പഴയ വിശ്വാസത്തിന്റെ “തെളിവായി” അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. ഇവിടെ ഒരു വിശ്വാസം → നയം → സാമൂഹികഫലം → വ്യാജസ്ഥിരീകരണം എന്ന ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹിക വിശ്വാസങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയശക്തിയെ മനസ്സിലാക്കാൻ അവയുടെ സത്യാവസ്ഥ മാത്രം പരിശോധിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; അവ യാഥാർഥ്യത്തിൽ എന്തുതരം പ്രവർത്തനഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നും പരിശോധിക്കണം.
ഇതിലാണ് അറിവും അധികാരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നിർണായകമാകുന്നത്. അറിവ് യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഉപകരണമാണെങ്കിലും, ഏത് അറിവാണ് അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നത്, ആരുടെ അറിവാണ് അധികാരപരമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്, ഏത് വിവരമാണ് ഔദ്യോഗികമായി പ്രചരിക്കുന്നത്, ഏത് അനുഭവങ്ങളാണ് അവഗണിക്കപ്പെടുന്നത് തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ സാമൂഹിക അധികാരബന്ധങ്ങൾ ഇടപെടുന്നു. അതിനാൽ “അറിവ്” എന്ന പേരിൽ പ്രചരിക്കുന്ന ഓരോ അവകാശവാദവും സ്വതവേ അറിവായി സ്വീകരിക്കാനാവില്ല. അതിന്റെ തെളിവുകൾ, രീതിശാസ്ത്രം, സ്ഥാപനപരമായ പശ്ചാത്തലം, താൽപര്യബന്ധങ്ങൾ, വിമർശനത്തിന് തുറന്നതാണോ എന്നതെല്ലാം പരിശോധിക്കണം. എന്നാൽ ഇതിൽനിന്ന് “എല്ലാ അറിവും അധികാരത്തിന്റെ നിർമ്മിതിയാണ്” എന്ന അതിരുകടന്ന നിഗമനത്തിലേക്കും പോകരുത്. അധികാരം അറിവിന്റെ സാമൂഹിക പ്രചരണത്തെ സ്വാധീനിക്കാം; പക്ഷേ പ്രകൃതിയുടെ കാരണബന്ധങ്ങളെ അധികാരം ഇഷ്ടാനുസരണം മാറ്റാൻ കഴിയില്ല. ഒരു ഔഷധം ശരീരത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക ജൈവപ്രഭാവം ഉണ്ടാക്കുന്നുണ്ടോ എന്നത് രാഷ്ട്രീയ അധികാരം തീരുമാനിക്കുന്നതല്ല. ഒരു രാസപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലം അധികാരസ്ഥാനം നോക്കി മാറുകയില്ല. ഈ വസ്തുനിഷ്ഠ പ്രതിരോധശേഷിയാണ് അറിവിനെ വെറും സാമൂഹിക നിർമ്മിതിയിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നതിൽനിന്ന് നമ്മെ തടയുന്നത്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ സാമൂഹിക നിർമ്മാണവും വസ്തുനിഷ്ഠ യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരുമിച്ച് കാണണം. മനുഷ്യന്റെ അറിവിന്റെ രൂപങ്ങൾ സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അവ നിർമ്മിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യം മനുഷ്യന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഭാഷയും ആശയങ്ങളും സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളും നമ്മുടെ യാഥാർഥ്യബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ അവയുടെ സാധുതയെ പരീക്ഷിക്കുന്നത് ഒടുവിൽ അവയ്ക്കു പുറത്തുള്ള ഭൗതിക-സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യവുമായുള്ള ഇടപെടലാണ്. ഈ ഇരട്ടബന്ധം നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ രണ്ട് അതിരുകളിലൊന്നിലേക്ക് നാം വീഴും: ഒന്നാമത്, അറിവ് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ യാന്ത്രിക പകർപ്പാണ് എന്ന ലളിതവാദം; രണ്ടാമത്, യാഥാർഥ്യം മുഴുവൻ മനുഷ്യന്റെ ഭാഷയുടെയും വിശ്വാസത്തിന്റെയും നിർമ്മിതിയാണ് എന്ന ആപേക്ഷികവാദം. ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഇവ രണ്ടിനെയും മറികടക്കുന്നു. യാഥാർഥ്യം സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അറിവ് ചരിത്രപരമായും സാമൂഹികമായും സജീവമായും നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇതിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടം വ്യക്തിപരമായ അനുഭവവും ശാസ്ത്രീയ അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമാണ്. വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം അനുഭവം വളരെ ശക്തമായ തെളിവായി തോന്നാം. ഒരു പ്രത്യേക ചികിത്സ എടുത്തതിന് ശേഷം രോഗലക്ഷണം കുറഞ്ഞാൽ “ഈ ചികിത്സയാണ് എന്നെ സുഖപ്പെടുത്തിയത്” എന്ന വിശ്വാസം സ്വാഭാവികമാണ്. എന്നാൽ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവം വിലപ്പെട്ടതാണെങ്കിലും അത് കാരണബന്ധത്തിന്റെ അന്തിമ തെളിവല്ല. രോഗത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഗതി, പ്ലാസിബോ പ്രതികരണം, ഒരേസമയം നടന്ന മറ്റു ഇടപെടലുകൾ, അളക്കൽപിശക്, തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ഓർമ്മ, പ്രതീക്ഷയുടെ സ്വാധീനം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇവിടെ വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസത്തെ അപമാനിക്കുകയല്ല വേണ്ടത്; അതിനെ കൂടുതൽ വിശാലമായ പരിശോധനാ സംവിധാനത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുകയാണ് വേണ്ടത്. വ്യക്തിപരമായ അനുഭവം ഒരു ചോദ്യത്തിന്റെ തുടക്കമാകാം; നിയന്ത്രിതവും ആവർത്തിക്കാവുന്നതുമായ പഠനം അതിനെ പൊതുവായ അറിവിന്റെ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്താൻ സഹായിക്കുന്നു.
ഈ തത്വം ആരോഗ്യശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. ഒരു ചികിത്സാരീതിയെക്കുറിച്ച് നൂറ്റാണ്ടുകളായി ശേഖരിച്ച അനുഭവങ്ങൾ അവഗണിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ അനുഭവം മാത്രം മതിയെന്നും പറയാനാവില്ല. അതിലെ യഥാർത്ഥ ഫലപ്രാപ്തി, പ്രവർത്തനരീതി, രോഗിയുടെ സ്വാഭാവിക രോഗഗതി, താരതമ്യചികിത്സകളുമായുള്ള വ്യത്യാസം, ദോഷഫലങ്ങൾ, ആവർത്തിക്കാവുന്ന ഫലങ്ങൾ എന്നിവ പരിശോധിക്കണം. അതേസമയം നിലവിലുള്ള ശാസ്ത്രീയ മാതൃകകൾക്ക് പുറത്തുള്ള ഒരു നിരീക്ഷണം ഉണ്ടായാൽ അതിനെ മുൻകൂട്ടി “അസാധ്യം” എന്ന് തള്ളുന്നതും ശാസ്ത്രീയമല്ല. തെളിവിന്റെ അഭാവം ഒരു അവകാശവാദം തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ തെളിവില്ലാത്ത അവകാശവാദത്തെ സ്ഥാപിത അറിവായി പ്രഖ്യാപിക്കാനും കഴിയില്ല. ഈ സൂക്ഷ്മമായ മധ്യസ്ഥലമാണ് തുറന്ന ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിന്റെ അടിത്തറ.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വിശ്വാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം അതിന്റെ ഉറപ്പിൽ അല്ല, അത് അന്വേഷണത്തിന് എത്രത്തോളം തുറന്നിരിക്കുന്നു എന്നതിലാണ്. “ഇത് സത്യമാണ്; അതിനാൽ തെളിവ് ആവശ്യമില്ല” എന്ന വിശ്വാസം അടഞ്ഞ സംവിധാനമാണ്. “ഇത് സത്യമാകാം; അതിനാൽ പരിശോധിക്കണം” എന്ന വിശ്വാസം തുറന്ന സംവിധാനമാണ്. ആദ്യത്തേത് സ്വന്തം നിലനിൽപ്പിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ തെളിവുകളെ തിരഞ്ഞെടുക്കും; രണ്ടാമത്തേത് സ്വന്തം വിശ്വാസത്തെ പോലും തെളിവിന്റെ മുന്നിൽ നിർത്തും. ആദ്യത്തേത് സ്ഥിരീകരണ പക്ഷപാതത്തിലേക്ക് നീങ്ങും; രണ്ടാമത്തേത് തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കാനുള്ള സാധ്യതയെ സ്വീകരിക്കും. ഈ വ്യത്യാസം ചെറിയതല്ല. മനുഷ്യബോധം സ്വയം തിരുത്താൻ കഴിയുന്നുണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നതാണ് ഇതിലൂടെ നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്.
ഇവിടെനിന്ന് നമുക്ക് ബോധത്തിന്റെ സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷിയെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്രഗുണമായി കാണാം. ഒരു സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് പ്രതികരണവലയങ്ങൾ ആവശ്യമായതുപോലെ, ബോധത്തിനും അതിന്റെ സ്വന്തം പ്രവചനങ്ങളെ പരിശോധിച്ച് തിരുത്തുന്ന പ്രതികരണവലയം ആവശ്യമാണ്. അനുഭവം പ്രവചനത്തെ തിരുത്തുന്നു; തിരുത്തിയ പ്രവചനം പുതിയ അനുഭവത്തെ വ്യത്യസ്തമായി വായിക്കുന്നു; പുതിയ പിശക് പുതിയ പരിഷ്കാരത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ ബോധത്തിന്റെ വികാസം വിവരശേഖരണത്തിലല്ല, പ്രവചനപിശകിനെ അറിവാക്കി മാറ്റാനുള്ള കഴിവിലാണ്. ഈ നിലയിൽ വിശ്വാസം ഒരു മുൻമാതൃകയാണ്; സംശയം അതിലെ വ്യതിയാനം തിരിച്ചറിയുന്നു; പരിശോധന വ്യതിയാനത്തിന്റെ കാരണം കണ്ടെത്തുന്നു; അറിവ് മാതൃകയെ പുനർനിർമിക്കുന്നു.
ഇതിൽ ഒരു അത്യന്തം ആഴമുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ തത്വം കാണാം: തെറ്റ് അറിവിന്റെ വിരുദ്ധമല്ല; തിരിച്ചറിഞ്ഞ് തിരുത്തപ്പെടുന്ന തെറ്റ് അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്. ഒരു തെറ്റായ പ്രവചനം പുതിയ വിവരമാണ്. ഒരു പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷണം ശാസ്ത്രത്തിന് ഒരു ഫലം നൽകുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയ പരാജയം തന്ത്രത്തിന്റെ പരിമിതി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ തെറ്റായ വിശ്വാസം യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ, അത് സ്വയംവിമർശനത്തിന് അവസരം നൽകുന്നു. അതിനാൽ ഡയലക്ടിക്കൽ ബോധം പരാജയത്തെ വെറും നിഷേധാത്മക സംഭവമായി കാണുന്നില്ല. വൈരുദ്ധ്യം തന്നെ പുതിയ അറിവിന്റെ ജനനസ്ഥാനമാണ്.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ കൂടുതൽ കൃത്യമായി ഇങ്ങനെ നിർവചിക്കാം: വിശ്വാസം സാധ്യതയെ ബോധത്തിൽ സജീവമാക്കുന്നു; അറിവ് ആ സാധ്യതയുടെ യാഥാർഥ്യബന്ധത്തെ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കുന്നു; പ്രവർത്തനം സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിൽ ഇടപെടൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വൈരുദ്ധ്യം പുതിയ അറിവിന്റെ ആവശ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ അറിവ് പഴയ വിശ്വാസത്തെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ വളർച്ച വിശ്വാസത്തിൽനിന്ന് അറിവിലേക്കുള്ള ഏകദിശാ യാത്രയല്ല. വിശ്വാസം അറിവിൽനിന്ന് ജനിക്കുന്നു; അറിവ് വിശ്വാസത്തെ തിരുത്തുന്നു; തിരുത്തിയ വിശ്വാസം പുതിയ പ്രവർത്തനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പ്രവർത്തനം പുതിയ അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന, തുറന്ന, സ്വയംസംഘടിതമായ ജ്ഞാനപ്രക്രിയയാണ്.
അവസാനമായി, ഈ മുഴുവൻ ചർച്ചയെ ഒരു കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സൂത്രവാക്യത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാം: “വിശ്വാസം സാധ്യതയുടെ ബോധമാണ്; അറിവ് സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ പരിശോധനിത ബോധമാണ്; ജ്ഞാനം ആ ബന്ധത്തെ നിരന്തരം പുനർനിർമിക്കുന്ന കഴിവാണ്.” വിശ്വാസം യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക് മനുഷ്യനെ നീക്കുന്നു; സംശയം അവനെ നിർത്തി നോക്കാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു; അനുഭവം അവനെ യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടിക്കുന്നു; തെളിവ് അവന്റെ വിശ്വാസത്തിന്റെ പരിധി നിർണ്ണയിക്കുന്നു; അറിവ് അവന്റെ ബോധത്തെ പുനർസംഘടിപ്പിക്കുന്നു; പുതിയ അറിവ് വീണ്ടും മുമ്പ് കാണാത്ത സാധ്യതകളെ തുറക്കുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ജ്ഞാനയാത്രയുടെ അന്തിമ ലക്ഷ്യം വിശ്വാസരഹിതമായ ഒരു പൂർണ്ണ ഉറപ്പിലെത്തുക എന്നതല്ല; മറിച്ച് തന്റെ വിശ്വാസങ്ങളെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിരന്തര പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കിക്കൊണ്ട് കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതും കൂടുതൽ സമഗ്രവുമായ അറിവിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സ്വയംതിരുത്തുന്ന ബോധം നിർമ്മിക്കുക എന്നതാണ്. ഈ സ്വയംതിരുത്തുന്ന ചലനശേഷിയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സവിശേഷതകളിലൊന്ന്.
ഇവിടെനിന്ന് പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നത് സത്യത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണ്. മനുഷ്യൻ എന്തുകൊണ്ടാണ് വിശ്വസിക്കുന്നത് എന്നതിനെക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യം, അവൻ വിശ്വസിക്കുന്നതും യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നതുമായ ബന്ധം എങ്ങനെയാണ് നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നതാണ്. ഒരു വിശ്വാസം എത്ര ശക്തമായാലും അതിന്റെ ശക്തി അതിനെ സത്യമായി മാറ്റുന്നില്ല. അതുപോലെ ഒരു ആശയം വളരെ കുറച്ച് ആളുകൾ മാത്രമേ അംഗീകരിക്കുന്നുള്ളൂ എന്ന കാരണത്താൽ അത് തെറ്റായിത്തീരുന്നുമില്ല. സത്യത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം വിശ്വാസത്തിന്റെ തീവ്രതയിലോ വിശ്വസിക്കുന്നവരുടെ എണ്ണത്തിലോ സാമൂഹിക അംഗീകാരത്തിലോ അധികാരത്തിന്റെ പിന്തുണയിലോ അല്ല; അത് യാഥാർഥ്യവുമായി ആ ആശയത്തിനുള്ള വസ്തുനിഷ്ഠമായ പൊരുത്തത്തിലും പ്രവർത്തനപരമായ സാധുതയിലും ആണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യന് ഈ പൊരുത്തം ഒരൊറ്റ നിമിഷത്തിൽ സമ്പൂർണ്ണമായി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് സത്യം മനുഷ്യന് ഒരേസമയം ലഭിക്കുന്ന ഒരു അന്തിമ വസ്തുവല്ലാതെ, ചരിത്രപരമായ അനുഭവത്തിലൂടെയും സാമൂഹിക പ്രയോഗത്തിലൂടെയും ശാസ്ത്രീയ അന്വേഷണത്തിലൂടെയും നിരന്തരം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ വെളിപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാകുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പ്രക്രിയയെ ഒരു അടഞ്ഞ ജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയായി കാണുന്നില്ല; ഓരോ അറിവും പുതിയ ചോദ്യങ്ങളിലേക്ക് തുറക്കുന്ന തുറന്ന സർപ്പിളവികാസം ആയി കാണുന്നു.
ഇവിടെ “സത്യം” എന്ന പദത്തിന് രണ്ട് വശങ്ങളുണ്ട്. ഒരു വശത്ത് യാഥാർഥ്യത്തിന് മനുഷ്യബോധത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു അസ്തിത്വമുണ്ട്. മറുവശത്ത് ആ യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ അറിവ് എപ്പോഴും ചരിത്രപരമായി പരിമിതവും വ്യവസ്ഥാപിതവുമാണ്. ഈ രണ്ട് വശങ്ങളിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം സ്വീകരിച്ചാൽ പ്രശ്നം ഏകപക്ഷീയമാകും. യാഥാർഥ്യം മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന് നിഷേധിച്ചാൽ നാം അതിരുകടന്ന ആപേക്ഷികവാദത്തിലേക്ക് പോകും; മനുഷ്യന്റെ അറിവ് പരിമിതമാണെന്ന വസ്തുത നിഷേധിച്ചാൽ നാം നിർണിതമായ അന്തിമസത്യത്തിന്റെ മിഥ്യാഭിമാനത്തിലേക്ക് വീഴും. ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഈ രണ്ടിനെയും ഒരുമിച്ച് പിടിച്ചുനിർത്തുന്നു: യാഥാർഥ്യം വസ്തുനിഷ്ഠമാണ്; അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് ചരിത്രപരമായി വികസിക്കുന്നതാണ്. അതിനാൽ ഇന്നത്തെ അറിവ് നാളത്തെ അറിവിലൂടെ തിരുത്തപ്പെടുന്നത് ഇന്നത്തെ അറിവ് മുഴുവൻ അസത്യമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. അതിന്റെ പരിധി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതാണ് പരിമിതസത്യവും കൂടുതൽ വിപുലമായ സത്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ അബ്സല്യൂട്ട് സത്യവും ആപേക്ഷിക സത്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വീണ്ടും ചിന്തിക്കാം. മനുഷ്യന്റെ ഓരോ അറിവും ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിലും സാഹചര്യത്തിലും ഉപകരണപരിധിയിലും സിദ്ധാന്തപരമായ ചട്ടക്കൂടിലും രൂപപ്പെടുന്നതിനാൽ അത് ആപേക്ഷികമാണ്. എന്നാൽ അതിനർത്ഥം അതിൽ യാതൊരു വസ്തുനിഷ്ഠ സത്യഘടകവുമില്ല എന്നല്ല. ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം പിന്നീട് വികസിപ്പിക്കപ്പെട്ടാലും അതിലൂടെ കണ്ടെത്തിയ ചില ബന്ധങ്ങൾ യാഥാർഥ്യത്തിൽ തുടർന്നും സാധുവായിരിക്കാം. അതിനാൽ അറിവിന്റെ വളർച്ചയെ “ഇന്നത്തെ സത്യം നാളെ മുഴുവൻ അസത്യമാകും” എന്ന രീതിയിൽ കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. കൂടുതൽ കൃത്യമായി പറഞ്ഞാൽ, പരിമിതമായ സത്യഘടകങ്ങൾ കൂടുതൽ വിശാലമായ സത്യഘടനകളിൽ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്നു. ഒരു ചെറിയ പരിധിയിൽ ശരിയായിരുന്ന അറിവ് അതിന്റെ പരിധി മറികടന്നാൽ അപര്യാപ്തമാകാം; എന്നാൽ അതിന്റെ സാധുതയുള്ള മേഖലയിൽ അത് തുടർന്നും ശരിയായിരിക്കും. ഇതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ സത്യത്തിന്റെ സവിശേഷത.
ഇവിടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രശ്നം വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിശ്വാസം സാധാരണയായി ഒരു അനിശ്ചിത സാഹചര്യത്തെ ഒരു പ്രവർത്തനയോഗ്യമായ രൂപത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നു. മനുഷ്യന് അനന്തമായ സാധ്യതകളുടെ മുഴുവൻ മണ്ഡലവും ഒരേസമയം കൈകാര്യം ചെയ്യാനാവില്ല. അതിനാൽ അവൻ ചില സാധ്യതകളെ മുൻഗണന നൽകുന്നു, ചിലത് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, ചിലതിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി തീരുമാനമെടുക്കുന്നു. ഈ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ വിശ്വാസം അനിവാര്യമായ പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ ചുരുക്കൽ തന്നെ അപകടകരവുമാണ്. കാരണം ഒരു സാധ്യതയെ പ്രവർത്തനത്തിനായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത് അതിനെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഏക സാധ്യതയായി തെറ്റിദ്ധരിക്കാനുള്ള സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇവിടെ സാധ്യതയുടെ ചുരുക്കം → ഉറപ്പിന്റെ പ്രതീതി → വിശ്വാസത്തിന്റെ കട്ടപിടിത്തം എന്ന പ്രക്രിയ ഉണ്ടാകാം. ഡയലക്ടിക്കൽ ബോധം ഈ കട്ടപിടിത്തത്തെ നിരന്തരം തകർക്കുന്നു. അത് ചോദിക്കുന്നു: “നാം സ്വീകരിച്ച സാധ്യത യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ മുഴുവൻ മണ്ഡലമാണോ, അതോ അതിലെ ഒരു പ്രത്യേക പ്രവണത മാത്രമാണോ?” ഈ ചോദ്യം തന്നെയാണ് വിശ്വാസത്തെ അറിവിന്റെ തുറന്ന പ്രക്രിയയിൽ നിലനിർത്തുന്നത്.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അനിശ്ചിതത്വം അറിവിന്റെ ശത്രുവല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകും. മനുഷ്യൻ പലപ്പോഴും ഉറപ്പിനെ അറിവിന്റെ പരമരൂപമായി കാണുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യം പലതലങ്ങളുള്ളതും ചലനാത്മകവുമായതിനാൽ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ കൃത്യമായ ഉറപ്പിനേക്കാൾ സാധ്യതാപരമായ അറിവാണ് കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായത്. “ഇത് സംഭവിക്കും” എന്നതിനു പകരം “നിലവിലുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഇത് സംഭവിക്കാനുള്ള സാധ്യത കൂടുതലാണ്” എന്ന പ്രസ്താവന ചിലപ്പോൾ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള അറിവായിരിക്കും. കാരണം രണ്ടാമത്തെ പ്രസ്താവന യാഥാർഥ്യത്തിലെ വ്യതിയാനങ്ങളെയും സാഹചര്യാധീനതയെയും അംഗീകരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാധ്യതാഭിമുഖമായ സമീപനത്തിൽ സാധ്യത അജ്ഞാനത്തിന്റെ അടയാളമല്ല; പലപ്പോഴും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ കൃത്യമായ പ്രസ്താവനയാണ്. ഇതാണ് വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള മറ്റൊരു അടിസ്ഥാന വ്യത്യാസം: വിശ്വാസം പലപ്പോഴും സാധ്യതയെ ഉറപ്പായി അനുഭവിക്കുന്നു; അറിവ് സാധ്യതയുടെ പരിധിയും വ്യതിയാനവും അളക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
ഇതോടെ മനുഷ്യബോധത്തിലെ ഉറപ്പിന്റെ മനഃശാസ്ത്രം കൂടി പരിഗണിക്കേണ്ടിവരും. അനിശ്ചിതത്വം മനുഷ്യന് മാനസികമായി അസ്വസ്ഥത സൃഷ്ടിക്കാം. അതിനാൽ സങ്കീർണ്ണമായ യാഥാർഥ്യത്തിന് ലളിതമായ വിശദീകരണങ്ങൾ നൽകുന്ന വിശ്വാസങ്ങൾ വേഗത്തിൽ സ്വീകരിക്കപ്പെടാം. “എല്ലാത്തിനും ഒരു കാരണം ഉണ്ട്”, “ഇതിനു പിന്നിൽ ഒരൊറ്റ ശക്തിയുണ്ട്”, “ഇവർ തന്നെയാണ് എല്ലാത്തിനും ഉത്തരവാദികൾ”, “ഈ ഒരു മാർഗം മാത്രമാണ് പരിഹാരം” തുടങ്ങിയ ലളിതീകരണങ്ങൾ ബോധത്തിന് താൽക്കാലികമായ നിയന്ത്രണബോധം നൽകുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യം പലപ്പോഴും അനവധി കാരണങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്. അതിനാൽ സങ്കീർണ്ണമായ യാഥാർഥ്യത്തെ അമിതമായി ലളിതീകരിക്കുന്ന വിശ്വാസം മാനസികമായി സുഖകരമായിരിക്കാം, പക്ഷേ അറിവിന്റെ നിലയിൽ ദുർബലമായിരിക്കാം. അനിശ്ചിതത്വം സഹിക്കാനുള്ള കഴിവ് അതുകൊണ്ട് തന്നെ ശാസ്ത്രീയവും ഡയലക്ടിക്കലുമായ ബോധത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഗുണമാണ്.
ഇവിടെ കാരണമാനസികതയും ഡയലക്ടിക്കൽ കാരണബോധവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പ്രസക്തമാണ്. സാധാരണ വിശ്വാസം പലപ്പോഴും സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ഫലത്തിന് ഒരു ലളിതമായ കാരണം കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യത്തിലെ സങ്കീർണ്ണ സംവിധാനങ്ങളിൽ ഒരു ഫലത്തിന് നിരവധി കാരണങ്ങളുണ്ടാകാം; ഒരേ കാരണം വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത ഫലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാം; ചെറിയൊരു മാറ്റം വലിയൊരു പരിവർത്തനത്തിന് കാരണമാകാം; ഒരു ഫലം തന്നെ പിന്നീട് മറ്റൊരു കാരണമായി പ്രവർത്തിക്കാം. അതിനാൽ കാരണം ഒരു ഒറ്റ ബിന്ദുവല്ല; പലപ്പോഴും അത് ബന്ധങ്ങളുടെ ശൃംഖലയും പ്രതികരണവലയവും ആണ്. വിശ്വാസം ഈ ശൃംഖലയെ ഒരു ലളിതമായ കഥയായി ചുരുക്കാം. അറിവ് ആ കഥയ്ക്കു പിന്നിലെ ബന്ധഘടന പുനർനിർമിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇതാണ് പ്രതീതിയിൽനിന്ന് സാരത്തിലേക്കുള്ള യഥാർത്ഥ ചലനം.
ഇതിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സാമൂഹിക ഉദാഹരണം രാഷ്ട്രീയ ബോധം ആണ്. ഒരു സമൂഹത്തിലെ ആളുകൾ ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയ വ്യാഖ്യാനം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ, അവർ സംഭവങ്ങളെ അതിന്റെ ചട്ടക്കൂടിലൂടെ വായിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഒരേ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിയെ ഒരാൾ “ഭരണകൂടത്തിന്റെ അഴിമതി” എന്നായി കാണാം; മറ്റൊരാൾ “വിപണിയുടെ സ്വാഭാവിക ചക്രം” എന്നായി കാണാം; മറ്റൊരാൾ “വർഗബന്ധങ്ങളുടെ പ്രതിസന്ധി” എന്നായി കാണാം. ഓരോ വ്യാഖ്യാനവും ചില യാഥാർഥ്യഘടകങ്ങളെ പിടിച്ചെടുക്കാം. എന്നാൽ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സമഗ്രത മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ അവയ്ക്കു പിന്നിലെ സാമ്പത്തിക, രാഷ്ട്രീയ, ചരിത്ര, സാംസ്കാരിക, വർഗ, സ്ഥാപനപരമായ ബന്ധങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് പരിശോധിക്കണം. ഇവിടെ ഡയലക്ടിക്കൽ അറിവ് ഒരു വിശ്വാസത്തെ വെറും നിരസിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ ഭാഗിക സത്യത്തെ കണ്ടെത്തി അതിനെ കൂടുതൽ വിശാലമായ ബന്ധവ്യവസ്ഥയിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു.
ഇതേ കാര്യം ശാസ്ത്രവും രാഷ്ട്രീയവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലും ബാധകമാണ്. ശാസ്ത്രീയ അറിവ് സാമൂഹിക തീരുമാനങ്ങൾക്ക് അനിവാര്യമായ വിവരങ്ങൾ നൽകാം; എന്നാൽ സാമൂഹിക തീരുമാനങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയ വസ്തുതകളിൽനിന്ന് മാത്രം യാന്ത്രികമായി പുറത്തുവരുന്നില്ല. ഒരു നയം രൂപപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ശാസ്ത്രീയ അറിവിനൊപ്പം മൂല്യങ്ങൾ, വിഭവവിതരണം, സാമൂഹിക മുൻഗണനകൾ, നൈതിക പരിഗണനകൾ, അധികാരബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയും ഇടപെടുന്നു. അതിനാൽ “ശാസ്ത്രം എല്ലാത്തിനും അന്തിമ രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരം നൽകും” എന്ന വിശ്വാസവും തെറ്റാണ്. അതുപോലെ “ശാസ്ത്രം ഒന്നിനും പ്രയോജനമില്ല; എല്ലാം അഭിപ്രായമാണ്” എന്ന നിലപാടും തെറ്റാണ്. ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ വസ്തുനിഷ്ഠ ശക്തിയെ അംഗീകരിക്കുകയും അതിന്റെ സാമൂഹിക പ്രയോഗം ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്ന് പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇതോടെ അറിവും മൂല്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും വ്യക്തമാകും. “എന്താണ്” എന്ന ചോദ്യത്തിന് അറിവ് മറുപടി നൽകുന്നു; “എന്ത് വേണം” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ മൂല്യങ്ങൾ പ്രവേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിൽ ഇവ പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കാനാവില്ല. എന്ത് ഗവേഷണം നടത്തണം, ഏത് പ്രശ്നത്തിന് മുൻഗണന നൽകണം, ഏത് അപകടം അംഗീകരിക്കണം, ഏത് സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രയോഗിക്കണം തുടങ്ങിയ തീരുമാനങ്ങളിൽ മൂല്യങ്ങൾ ഇടപെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിശ്വാസം പലപ്പോഴും വസ്തുതാപരമായ പ്രസ്താവനയും മൂല്യപരമായ പ്രതിബദ്ധതയും ഒരുമിച്ച് ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ വിശകലനം ഈ രണ്ടിനെയും വേർതിരിച്ച് വീണ്ടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു വസ്തുതയെക്കുറിച്ചുള്ള അവകാശവാദം തെളിവിലൂടെ പരിശോധിക്കണം; അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ എന്ത് ചെയ്യണം എന്നത് മൂല്യങ്ങളും സാമൂഹിക ലക്ഷ്യങ്ങളും കൂടി നിർണ്ണയിക്കും. ഈ വ്യത്യാസം നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ മൂല്യത്തെ വസ്തുതയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നതും വസ്തുതയെ മൂല്യമായി മാറ്റുന്നതും സംഭവിക്കും.
ഇതിലൂടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ നൈതികത എന്ന പ്രശ്നവും ഉയരുന്നു. ഒരു വ്യക്തി തന്റെ വിശ്വാസങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തയ്യാറാണോ എന്നത് വെറും ബൗദ്ധിക ഗുണമല്ല; അത് ഒരു നൈതിക ഗുണവുമാണ്. കാരണം തെറ്റായ ഒരു വിശ്വാസം മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതത്തെ ബാധിക്കാം. സ്വന്തം വിശ്വാസത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനേക്കാൾ യാഥാർഥ്യത്തോടും മറ്റുള്ള മനുഷ്യരോടും ഉത്തരവാദിത്വം പുലർത്തുക പ്രധാനമാണ്. “ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നതിനാൽ അത് ശരിയാണ്” എന്ന നിലപാട് മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവത്തെയും തെളിവുകളെയും അവഗണിക്കാൻ നയിക്കാം. അതിനാൽ സ്വയംവിമർശനം ബൗദ്ധിക വിനയത്തിന്റെ മാത്രമല്ല, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെയും രൂപമാണ്. സ്വന്തം അറിവിന്റെ പരിധി അംഗീകരിക്കുന്നത് ദൗർബല്യമല്ല; മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതത്തിൽ നമ്മുടെ തെറ്റായ വിശ്വാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാവുന്ന നാശത്തെ തിരിച്ചറിയുന്ന നൈതിക പക്വതയാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ജ്ഞാനവിനയം ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ ഗുണമായി മാറുന്നു. “എനിക്ക് അറിയാം” എന്ന ആത്മവിശ്വാസം പ്രവർത്തനത്തിന് ആവശ്യമാണ്; എന്നാൽ “എനിക്ക് എല്ലാം അറിയില്ല” എന്ന വിനയം പുതിയ അറിവിനുള്ള വാതിൽ തുറക്കുന്നു. ഈ രണ്ടും തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് പക്വമായ ബോധം. അതിരുകടന്ന ആത്മവിശ്വാസം അടച്ചുപൂട്ടലിലേക്ക് നയിക്കും; അതിരുകടന്ന സംശയം പ്രവർത്തനശൂന്യതയിലേക്ക് നയിക്കും. അതിനാൽ താൽക്കാലിക ഉറപ്പും അടിസ്ഥാനപരമായ തുറന്നത്വവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കണം. നമുക്ക് ലഭ്യമായ തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒരു തീരുമാനം എടുക്കാം; എന്നാൽ പുതിയ തെളിവ് വന്നാൽ അത് തിരുത്താൻ തയ്യാറായിരിക്കണം. ഇതാണ് ശാസ്ത്രീയ തീരുമാനമെടുക്കലിന്റെയും ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രവർത്തനത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനം.
ഇതിൽനിന്ന് മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം ഉയരുന്നു: വിശ്വാസം ഒരു വ്യക്തിയുടെ മാനസിക സ്വത്തല്ല; അത് ഒരു ജ്ഞാനപരമായ നിക്ഷേപമാണ്. ഒരു വിശ്വാസത്തിൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ സമയം, ഊർജം, വികാരം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ചിലപ്പോൾ ജീവിതംപോലും നിക്ഷേപിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിശ്വാസം തെറ്റാണെന്ന് തെളിയുമ്പോൾ അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ മനുഷ്യന് ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടാകുന്നു. കാരണം അവൻ ഒരു ആശയം മാത്രം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തന്റെ മുൻകാല പ്രവർത്തനങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും സ്വയം തിരിച്ചറിയലും അർത്ഥബോധവും പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടിവരും. അതിനാൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ തിരുത്തൽ ഒരു ശുദ്ധമായ ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; അത് പലപ്പോഴും അസ്തിത്വപരമായ പുനർസംഘടന കൂടിയാണ്. ഡയലക്ടിക്കൽ വിമർശനം ഇതിനെ മനസ്സിലാക്കാതെ വിജയിക്കില്ല. തെറ്റായ വിശ്വാസത്തെ വെറും പരിഹസിക്കുന്നത് അതിനെ കൂടുതൽ കട്ടപിടിപ്പിക്കാം; അതിന്റെ സാമൂഹിക-മാനസിക അടിത്തറ മനസ്സിലാക്കി അതിലെ യഥാർത്ഥ അനുഭവങ്ങളെ കൂടുതൽ വിശാലമായ അറിവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ വഴി.
ഇതുതന്നെയാണ് ശാസ്ത്രീയ പ്രബോധനവും അന്ധവിശ്വാസവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനവും നേരിടുന്ന പ്രധാന വെല്ലുവിളി. ഒരു അന്ധവിശ്വാസത്തെ “അത് തെറ്റാണ്” എന്ന് പറഞ്ഞ് മാത്രം നീക്കം ചെയ്യാനാവില്ല. ആ വിശ്വാസം ഏത് ഭയം, ഏത് അനുഭവം, ഏത് സാമൂഹിക അസുരക്ഷിതാവസ്ഥ, ഏത് സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യം, ഏത് അധികാരബന്ധം എന്നിവയിൽനിന്നാണ് രൂപപ്പെട്ടത് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. അതിന്റെ പിന്നിൽ യഥാർത്ഥമായ ഏതെങ്കിലും അനുഭവമുണ്ടെങ്കിൽ അത് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യസമ്മതമായ വിശദീകരണം നൽകണം. അതായത് വിശ്വാസത്തിന്റെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം മനസ്സിലാക്കാതെ വിശ്വാസത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം മാത്രം ആക്രമിക്കുന്നത് അപൂർണ്ണമായ വിമർശനമാണ്. ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം വിശ്വാസത്തിന്റെ സാമൂഹിക വേരുകൾ കണ്ടെത്തുകയും അതിലെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യങ്ങളെ കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയവും മാനുഷികവുമായ അറിവിലൂടെ പരിഹരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
അവസാനം ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു കേന്ദ്രതത്വത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരാം: വിശ്വാസം യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ പ്രാഥമിക മാതൃകയാണ്; അറിവ് ആ മാതൃകയുടെ യാഥാർഥ്യപരിശോധിത രൂപമാണ്; ജ്ഞാനം ആ മാതൃകയെ നിരന്തരം തിരുത്താനും വിപുലീകരിക്കാനും കഴിയുന്ന ബോധശേഷിയാണ്. വിശ്വാസം ഇല്ലാതെ മനുഷ്യൻ സാധ്യതകളിലേക്ക് നീങ്ങാൻ പ്രയാസപ്പെടും; അറിവില്ലാതെ അവന്റെ വിശ്വാസം അന്ധമാകും; സംശയമില്ലാതെ അറിവ് കട്ടപിടിക്കും; പ്രവർത്തനമില്ലാതെ അറിവ് ചരിത്രപരമായ ശക്തിയാകില്ല; അനുഭവത്തിൽനിന്നുള്ള തിരുത്തലില്ലാതെ പ്രവർത്തനം അന്ധ ആവർത്തനമായി മാറും. അതിനാൽ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പൂർണ്ണ ചലനത്തെ ഒരു ഏകവാക്യത്തിൽ ചുരുക്കണമെങ്കിൽ അത് ഇങ്ങനെയായിരിക്കും: “വിശ്വാസം സാധ്യതയെ തുറക്കുന്നു; അറിവ് സാധ്യതയെ യാഥാർഥ്യവുമായി പരിശോധിക്കുന്നു; വൈരുദ്ധ്യം അറിവിന്റെ പരിധി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; സംശയം പുതിയ അന്വേഷണത്തെ ഉണർത്തുന്നു; പ്രവർത്തനം പുതിയ അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ അനുഭവം പുതിയ അറിവ് നിർമ്മിക്കുന്നു; പുതിയ അറിവ് വീണ്ടും പുതിയ സാധ്യതകളുടെ ലോകം തുറക്കുന്നു.”
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ജ്ഞാനയാത്രയുടെ ലക്ഷ്യം വിശ്വാസത്തെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കി ഒരു അന്തിമ ഉറപ്പിലെത്തുക എന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ ഉയർന്ന ലക്ഷ്യം വിശ്വാസം, സംശയം, അനുഭവം, തെളിവ്, അറിവ്, പ്രവർത്തനം എന്നിവയെ പരസ്പരം തിരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന ബോധസംവിധാനമായി ഏകീകരിക്കുക എന്നതാണ്. യാഥാർഥ്യം ചലിക്കുന്നിടത്തോളം അറിവും ചലിക്കണം; അറിവ് ചലിക്കുന്നിടത്തോളം വിശ്വാസവും പുനർനിർമിക്കപ്പെടണം; വിശ്വാസം പുനർനിർമിക്കപ്പെടുന്നിടത്തോളം മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിന്റെയും സാമൂഹികപരിവർത്തനത്തിന്റെയും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കും. അതിനാൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിപാകം വിശ്വാസരഹിതത്വമല്ല; അറിവിനോടും യാഥാർഥ്യത്തോടും സ്വയംവിമർശനത്തോടും ചേർന്ന ഒരു തുറന്ന പ്രതിബദ്ധതയാണ്. അറിവിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിപാകം അന്തിമ ഉറപ്പുമല്ല; പുതിയ സത്യത്തിലേക്കുള്ള സാധ്യതകളെ നിരന്തരം തുറന്നുവെക്കുന്ന സ്വയംതിരുത്തൽ ശേഷിയാണ്. ഈ പരസ്പരപരിവർത്തനത്തിലാണ് ബോധത്തിന്റെ ചലനവും അറിവിന്റെ വികാസവും മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യസാധ്യതയും ഒരേ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയിൽ സംഗമിക്കുന്നത്.
ഇവിടെ വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ഇനിയും ഒരു പടി ആഴത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന സവിശേഷത നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയും: മനുഷ്യൻ ഒരിക്കലും വെറും “അറിയുന്ന” ജീവി മാത്രമല്ല; അവൻ അർത്ഥം നിർമ്മിക്കുന്ന ജീവി കൂടിയാണ്. പുറംലോകത്തിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന സംവേദനവിവരങ്ങൾ സ്വതവേ മനുഷ്യന് അർത്ഥമുള്ള അറിവായി മാറുന്നില്ല. അവയെ മുൻ അനുഭവങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും, വർഗ്ഗീകരിക്കുകയും, താരതമ്യം ചെയ്യുകയും, ഭാഷയിൽ പ്രതിനിധീകരിക്കുകയും, ഭാവിയിലെ പ്രവർത്തനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് അവ അറിവിന്റെ ഭാഗമാകുന്നത്. ഈ അർത്ഥനിർമ്മാണ പ്രക്രിയയിലാണ് വിശ്വാസം പ്രവേശിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് വിശ്വാസത്തെ വെറും “തെളിവില്ലാത്ത അഭിപ്രായം” എന്ന നിലയിൽ നിർവചിക്കുന്നത് വളരെ പരിമിതമായ സമീപനമാണ്. വിശ്വാസം പലപ്പോഴും മനുഷ്യൻ ലോകത്തെക്കുറിച്ച് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു അർത്ഥമാതൃകയുടെ സ്ഥിരതയുള്ള ഭാഗമാണ്. ആ മാതൃകയാണ് അവനെ പുതിയ അനുഭവങ്ങളെ വ്യാഖ്യാനിക്കാനും ഭാവിയെക്കുറിച്ച് പ്രവചിക്കാനും തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാനും പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഒരു അർത്ഥമാതൃക യാഥാർഥ്യവുമായി പൊരുത്തപ്പെടണമെങ്കിൽ അത് യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് നിരന്തരം പുതിയ വിവരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും സ്വന്തം ഘടനയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും വേണം. അതുകൊണ്ട് ബോധത്തിന്റെ ആരോഗ്യം അതിന്റെ വിശ്വാസങ്ങളുടെ എണ്ണംകൊണ്ടല്ല, അവയെ തിരുത്താനുള്ള കഴിവുകൊണ്ടാണ് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്.
ഇതിൽനിന്ന് “വിശ്വാസം” എന്ന പദത്തിനകത്ത് തന്നെ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ വ്യത്യാസം കണ്ടെത്താം. ഒരു വിശ്വാസം തുറന്ന വിശ്വാസം ആയിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ അടഞ്ഞ വിശ്വാസം ആയിരിക്കാം. തുറന്ന വിശ്വാസം ഒരു സാധ്യതയെ സ്വീകരിക്കുന്നു, പക്ഷേ അതിനെ പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കുന്നു. അത് പറയുന്നു: “ഇത് ശരിയാകാമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; അതിനാൽ അന്വേഷിക്കുകയും പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യാം; എന്നാൽ പുതിയ തെളിവുകൾ വന്നാൽ എന്റെ നിലപാട് മാറ്റാൻ ഞാൻ തയ്യാറാണ്.” അടഞ്ഞ വിശ്വാസം പറയുന്നു: “ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇത് സത്യമാണ്; ഇനി തെളിവുകൾ ആവശ്യമില്ല.” ആദ്യത്തേത് അറിവിന്റെ ചലനവുമായി സംയോജിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് അറിവിന്റെ ചലനത്തെ തടയുന്നു. അതിനാൽ പ്രശ്നം വിശ്വാസത്തിന്റെ സാന്നിധ്യമല്ല; വിശ്വാസം സ്വയം തിരുത്തലിന് തുറന്ന സംവിധാനമാണോ എന്നതാണ്. ഈ വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കാതെ വിശ്വാസത്തെ മുഴുവൻ നിരസിക്കുന്നതും വിശ്വാസത്തെ മുഴുവൻ അംഗീകരിക്കുന്നതും ഒരുപോലെ ഏകപക്ഷീയമായ സമീപനങ്ങളാണ്.
മനുഷ്യന്റെ ജ്ഞാനവികാസത്തിൽ വൈരുദ്ധ്യം അതുകൊണ്ട് ഒരു അപകടമല്ല; അത് വികസനത്തിന്റെ ഊർജമാണ്. നാം പ്രതീക്ഷിച്ചതും സംഭവിച്ചതും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ടാകുമ്പോഴാണ് നമ്മുടെ ബോധത്തിൽ ഒരു വിള്ളൽ ഉണ്ടാകുന്നത്. “ഞാൻ കരുതിയത് ഇങ്ങനെയായിരുന്നു; പക്ഷേ യാഥാർഥ്യം മറ്റൊന്നാണ് കാണിക്കുന്നത്” എന്ന തിരിച്ചറിവാണ് പുതിയ അറിവിന്റെ ജനനബിന്ദു. ഈ വ്യത്യാസത്തെ ഒഴിവാക്കാൻ മനുഷ്യൻ ശ്രമിച്ചാൽ അവൻ യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിക്കും. അതിനെ അംഗീകരിച്ചാൽ അവൻ തന്റെ ബോധമാതൃകയെ തിരുത്തേണ്ടിവരും. അതിനാൽ പ്രവചനവും അനുഭവവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ബോധവികാസത്തിന്റെ ഒരു അടിസ്ഥാന ചാലകശക്തിയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, നിലവിലുള്ള ബോധഘടനയും പുതിയ യാഥാർഥ്യവിവരവും തമ്മിലുള്ള വിയോജനം ഒരു പുതിയ സംയോജനത്തിനുള്ള സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ സമ്മർദ്ദമാണ് അറിവിനെ മുന്നോട്ടു നീക്കുന്നത്.
ഇതിനെ ഒരു സാധാരണ ഉദാഹരണത്തിലൂടെ കാണാം. ഒരു മനുഷ്യൻ ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ തനിക്ക് ഒരിക്കലും വിജയം ലഭിക്കില്ലെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു. ഈ വിശ്വാസം അവന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; അവൻ അവസരങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുന്നു, ശ്രമം കുറയ്ക്കുന്നു, പരാജയത്തെ മുൻകൂട്ടി പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി അവന്റെ വിജയസാധ്യത യഥാർത്ഥത്തിൽ കുറയാം. പിന്നീട് ആ പരാജയം തന്നെ “എന്റെ വിശ്വാസം ശരിയായിരുന്നു” എന്ന പുതിയ തെളിവായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടാം. ഇവിടെ വിശ്വാസം യാഥാർഥ്യത്തെ നേരിട്ട് സൃഷ്ടിച്ചിട്ടില്ല; എന്നാൽ അത് പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ യാഥാർഥ്യത്തിലെ ചില ഫലസാധ്യതകളെ സ്വാധീനിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതേ ഘടന വ്യക്തിപരമായ ബന്ധങ്ങളിലും സാമൂഹിക മുൻവിധികളിലും രാഷ്ട്രീയ ധാരണകളിലും സാമ്പത്തിക പ്രതീക്ഷകളിലും കാണാം. അതിനാൽ വിശ്വാസം നിഷ്ക്രിയമായ ഒരു ചിത്രം അല്ല; പ്രതികരണവലയത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്ന സജീവ ഘടകമാണ്.
ഇതിൽനിന്ന് സ്വയംസ്ഥിരീകരിക്കുന്ന വിശ്വാസങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. ആദ്യം ഒരു വിശ്വാസം രൂപപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യൻ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട വിവരങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു. വിരുദ്ധമായ വിവരങ്ങളെ അവഗണിക്കുകയോ ചെറുതായി കാണുകയോ ചെയ്യുന്നു. അനുകൂലമായ വിവരങ്ങൾ കൂടുതൽ ഓർമ്മിക്കുകയും ആവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ലഭിച്ച വിവരങ്ങൾ പഴയ വിശ്വാസത്തെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ശക്തിപ്പെട്ട വിശ്വാസം വീണ്ടും അതേ രീതിയിൽ വിവരങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വിശ്വാസം → തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട അനുഭവം → സ്ഥിരീകരണം → ശക്തിപ്പെട്ട വിശ്വാസം എന്ന അടഞ്ഞ പ്രതികരണവലയം രൂപപ്പെടുന്നു. ആധുനിക വിവരസാങ്കേതിക പരിസരത്തിൽ ഇതിന് വലിയ സാമൂഹിക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരേ തരത്തിലുള്ള ആശയങ്ങൾ മാത്രം നിരന്തരം കാണുന്ന വിവരപരിസരം ഒരു വ്യക്തിയുടെ വിശ്വാസത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും വിരുദ്ധമായ തെളിവുകളുമായുള്ള സമ്പർക്കം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യാം. അപ്പോൾ വ്യക്തിക്ക് തന്റെ വിശ്വാസം “തെളിവുകളാൽ ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടതാണ്” എന്ന ശക്തമായ പ്രതീതി ഉണ്ടാകും, യഥാർത്ഥത്തിൽ അവൻ കണ്ടത് മുൻകൂട്ടി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട വിവരങ്ങളുടെ ഒരു പരിമിത ലോകം മാത്രമായിരിക്കാം.
അതുകൊണ്ട് അറിവിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ വളർച്ചയ്ക്ക് വൈവിധ്യമാർന്ന അനുഭവങ്ങളുമായുള്ള സമ്പർക്കം അനിവാര്യമാണ്. സ്വന്തം വിശ്വാസത്തിന് അനുകൂലമായ വിവരങ്ങൾ മാത്രം സ്വീകരിക്കുന്ന ബോധം സ്വയം അടച്ചുപൂട്ടുന്നു. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത വശങ്ങളുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്ന ബോധമാണ് സ്വയം തിരുത്താൻ കഴിയുന്നത്. ഇവിടെ വിയോജിപ്പ് ഒരു സാമൂഹിക പ്രശ്നമല്ല; അത് അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ ഘടകമാണ്. ഒരു ശാസ്ത്രീയ സമൂഹത്തിൽ വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങൾ, വ്യത്യസ്ത സിദ്ധാന്തങ്ങൾ, വ്യത്യസ്ത പരീക്ഷണഫലങ്ങൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം പുതിയ അറിവിന് കാരണമാകുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനത്തിലും വിമർശനവും ആത്മവിമർശനവും തന്ത്രപരമായ പുനഃപരിശോധനയും അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ പഠനശേഷിയുടെ ഭാഗമാണ്. വിയോജിപ്പ് ഇല്ലാത്ത ഏകമതം പലപ്പോഴും അറിവിന്റെ ഉയർന്ന നിലയല്ല; അത് അറിവിന്റെ നിശ്ചലതയായിരിക്കാം.
ഇതിലൂടെ അധികാരവും വിശ്വാസവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാം. അധികാരത്തിന് വിശ്വാസത്തെ നിർബന്ധിച്ച് സൃഷ്ടിക്കാനാവില്ലെങ്കിലും, ഏത് വിശ്വാസത്തിന് കൂടുതൽ പ്രചരണശേഷി ലഭിക്കണം, ഏത് വിവരമാണ് വിശ്വസനീയമായി തോന്നേണ്ടത്, ഏത് വ്യാഖ്യാനമാണ് സാധാരണബോധമായി മാറേണ്ടത് എന്നതിൽ അധികാരഘടനകൾക്ക് വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്താനാകും. ഒരു പ്രത്യേക വ്യാഖ്യാനം നിരന്തരം പ്രചരിക്കുമ്പോൾ അത് പരിചിതമാകുന്നു; പരിചിതത്വം സാധാരണത്വത്തിന്റെ പ്രതീതി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സാധാരണത്വം സത്യത്തിന്റെ പ്രതീതിയായി മാറുന്നു. ഇങ്ങനെ ആവർത്തനം → പരിചിതത്വം → വിശ്വാസ്യതയുടെ പ്രതീതി → സാമൂഹിക അംഗീകാരം → വിശ്വാസത്തിന്റെ സ്ഥാപനവൽക്കരണം എന്ന പ്രക്രിയ രൂപപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന മുന്നറിയിപ്പ് ആവശ്യമാണ്: സാമൂഹികമായി ശക്തമായ ഒരു വിശ്വാസം സത്യമായിരിക്കണമെന്നില്ല. അതിന്റെ സാമൂഹിക ശക്തിയും വസ്തുനിഷ്ഠ സത്യവും രണ്ട് വ്യത്യസ്ത കാര്യങ്ങളാണ്.
ഇതിന്റെ മറുവശത്ത്, അറിവിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും അധികാരത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായ സ്വാതന്ത്ര്യമില്ല എന്ന കാര്യം അംഗീകരിക്കണം. സർവകലാശാലകൾ, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ, പ്രസാധനസംവിധാനങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, സർക്കാർ ഏജൻസികൾ, വ്യവസായസ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിലും പ്രചരണത്തിലും പങ്കാളികളാണ്. സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ, സ്ഥാപനപരമായ മുൻഗണനകൾ, ഗവേഷണധനസഹായം, സാമൂഹിക മുൻവിധികൾ എന്നിവ അറിവിന്റെ ദിശയെ സ്വാധീനിക്കാം. എന്നാൽ ഇതിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി “എല്ലാ അറിവും അധികാരത്തിന്റെ നിർമ്മിതിയാണ്” എന്ന് പറയുന്നത് വീണ്ടും മറ്റൊരു ഏകപക്ഷീയതയായിരിക്കും. കാരണം ഒരു അവകാശവാദം സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതായാലും അതിന്റെ വസ്തുനിഷ്ഠ സാധുത വേറിട്ട പ്രശ്നമാണ്. അറിവിന്റെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവും അറിവിന്റെ വസ്തുനിഷ്ഠ സാധുതയും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒന്നാമത്തേത് അറിവ് എങ്ങനെ സമൂഹത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്നു എന്ന ചോദ്യമാണ്; രണ്ടാമത്തേത് അത് യാഥാർഥ്യവുമായി എത്രത്തോളം പൊരുത്തപ്പെടുന്നു എന്ന ചോദ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടിനെയും ഒരുമിച്ച് പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഇവിടെ മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്ന ആശയവും പുതിയ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് വിശ്വാസങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി മോചിതനാകുക എന്നതല്ല. മനുഷ്യന് യാതൊരു മുൻധാരണയും കൂടാതെ പ്രവർത്തിക്കാനാവില്ല. മറിച്ച്, സ്വന്തം മുൻധാരണകളെ തിരിച്ചറിയാനും അവയെ പരിശോധിക്കാനും ആവശ്യമെങ്കിൽ മാറ്റാനും കഴിയുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉയർന്ന സ്വാതന്ത്ര്യം. അതായത് സ്വയംതിരുത്താനുള്ള കഴിവാണ് ജ്ഞാനപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. “ഞാൻ ഇങ്ങനെയാണ് വിശ്വസിക്കുന്നത്; അതിനാൽ എനിക്ക് മറ്റൊന്നും കേൾക്കേണ്ടതില്ല” എന്ന നിലപാട് യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല; അത് സ്വന്തം മുൻധാരണകളുടെ തടവറയാണ്. “ഞാൻ ഇപ്പോൾ ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കുന്നു; എന്നാൽ കൂടുതൽ തെളിവുകൾ വന്നാൽ ഞാൻ എന്റെ ധാരണ മാറ്റാം” എന്ന നിലപാടാണ് ബോധത്തെ തുറന്ന നിലയിൽ നിലനിർത്തുന്നത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്ത സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ സ്വയംനിഷേധത്തിലൂടെ സ്വയംവികസിപ്പിക്കുന്ന കഴിവായി കാണുന്നു.
ഇവിടെ നിന്നാണ് ജ്ഞാനവും വിമോചനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നത്. മനുഷ്യൻ തന്റെ വിശ്വാസങ്ങളുടെ സാമൂഹിക വേരുകൾ തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അവയിൽനിന്ന് ഒരു വിമർശനാത്മക അകലം നേടുന്നു. തന്റെ അനുഭവവും മറ്റുള്ളവരുടെ അനുഭവവും തമ്മിൽ താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ അവന്റെ സ്വകാര്യ പ്രതീതി സാമൂഹിക ഘടനകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വ്യക്തിപരമായ പരാജയം മാത്രം കാണുന്നതിനുപകരം അതിന് പിന്നിലെ സാമൂഹിക കാരണങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നു. വ്യക്തിപരമായ ഭയത്തെ മാത്രം കാണുന്നതിനുപകരം അതിനെ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യപരമായ സാഹചര്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും. ഈ മാറ്റമാണ് ബോധത്തെ ഒരു സ്വകാര്യ പ്രതീതിയിൽനിന്ന് സാമൂഹിക അറിവിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നത്. അതിനാൽ ജ്ഞാനം വെറും വിവരശേഖരമല്ല; മനുഷ്യനെ സ്വന്തം അനുഭവത്തിന്റെ പരിമിതികളിൽനിന്ന് പുറത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്ന ഒരു വിമോചനശക്തിയുമാണ്.
ഇതേ കാര്യം ശാസ്ത്രത്തിനും ബാധകമാണ്. ശാസ്ത്രം മനുഷ്യനെ തന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രതീതികളുടെ തടവിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു. ഭൂമി നിശ്ചലമായി തോന്നുന്നു; ശാസ്ത്രം അതിന്റെ ചലനം കാണിക്കുന്നു. വസ്തുക്കൾ സ്വതന്ത്രവും സ്ഥിരവുമായതായി തോന്നുന്നു; ശാസ്ത്രം അവയുടെ ആന്തരിക ഘടനയും പരസ്പരബന്ധങ്ങളും കാണിക്കുന്നു. രോഗം ഒരു വ്യക്തിയുടെ വിധിയെന്നോ ശിക്ഷയെന്നോ തോന്നാം; ജൈവശാസ്ത്രം അതിന്റെ കാരണബന്ധങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുന്നു. സാമൂഹിക ദാരിദ്ര്യം വ്യക്തിയുടെ പരാജയമായി തോന്നാം; സാമൂഹികശാസ്ത്രവും രാഷ്ട്രീയസാമ്പത്തികശാസ്ത്രവും അതിന് പിന്നിലെ ഘടനാപരമായ ബന്ധങ്ങളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതാണ് പ്രതീതിയിൽനിന്ന് സാരത്തിലേക്കുള്ള ജ്ഞാനയാത്ര. വിശ്വാസം പ്രതീതിയെ അർത്ഥവൽക്കരിക്കാം; അറിവ് പ്രതീതിക്ക് പിന്നിലെ ബന്ധങ്ങളെ അന്വേഷിക്കുന്നു.
എന്നാൽ സാരത്തെ കണ്ടെത്തിയെന്ന് കരുതുന്ന നിമിഷം തന്നെ പുതിയ അപകടം ആരംഭിക്കുന്നു. കാരണം സാരവും നിശ്ചലമല്ല. ഒരു ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴത്തിലുള്ള അറിവ് മറ്റൊരു ബന്ധവ്യവസ്ഥയിൽ അപര്യാപ്തമാകാം. അതിനാൽ സാരം തന്നെ പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമാണ്. യാഥാർഥ്യത്തിലെ ബന്ധങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ അവയുടെ സാരപ്രകടനവും മാറാം. ഒരു സാമ്പത്തിക നിയമം ഒരു ചരിത്രഘട്ടത്തിൽ ശക്തമായി പ്രവർത്തിക്കാം; പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും സ്ഥാപനപരമായ മാറ്റങ്ങളും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളും അതിന്റെ പ്രവർത്തനരീതിയെ മാറ്റാം. ഒരു ജൈവപ്രക്രിയ പരിസ്ഥിതിസാഹചര്യങ്ങൾ മാറുമ്പോൾ വ്യത്യസ്തമായി പ്രകടമാകാം. അതിനാൽ അറിവ് ഒരു നിശ്ചല സാരത്തെ കൈവശപ്പെടുത്തൽ അല്ല; സാരത്തിന്റെ മാറ്റങ്ങളെയും അതിന്റെ പ്രകടനരൂപങ്ങളെയും നിരന്തരം തിരിച്ചറിയുന്ന പ്രക്രിയയാണ്.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം—തലങ്ങളുടെയും അളവുകളുടെയും പരസ്പരബന്ധം—പ്രസക്തമാകുന്നു. ഒരേ യാഥാർഥ്യത്തെ സൂക്ഷ്മതലത്തിൽ കാണുമ്പോൾ ഒരു പ്രത്യേക രൂപം പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം; വലിയതലത്തിൽ മറ്റൊരു രൂപം; സാമൂഹികതലത്തിൽ മറ്റൊരു രൂപം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയും സമൂഹത്തിന്റെ കൂട്ടായ ബോധത്തിൽ നടക്കുന്ന പ്രക്രിയയും ഒരേ കാര്യമല്ല; എന്നാൽ അവ പരസ്പരം ബന്ധിതമാണ്. അതുപോലെ ഒരു കോശത്തിലെ പ്രക്രിയയും ഒരു മുഴുവൻ ജീവിയുടെ പെരുമാറ്റവും തമ്മിൽ നേരിട്ടുള്ള ഏകസമീകരണം സാധ്യമല്ല; എന്നാൽ അവ തമ്മിൽ ഘടനാപരമായ ബന്ധമുണ്ട്. വിശ്വാസത്തെയും ഇതേ രീതിയിൽ കാണണം. വ്യക്തിയുടെ വിശ്വാസം ഒരു സൂക്ഷ്മതലത്തിലുള്ള ബോധപ്രക്രിയയാണ്; എന്നാൽ അതേ വിശ്വാസം ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾ പങ്കിടുമ്പോൾ അത് സാമൂഹികതലത്തിൽ ഒരു ചരിത്രശക്തിയായി മാറാം. അളവ് മാറുമ്പോൾ പ്രകടനരൂപം മാറുന്നു; എന്നാൽ ബന്ധം പൂർണ്ണമായി വിച്ഛേദിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
അതിനാൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ വ്യക്തിയിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വ്യക്തിയിലേക്കും നിരന്തരം സഞ്ചരിക്കണം. സമൂഹം വ്യക്തിയുടെ വിശ്വാസത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു; വ്യക്തി തന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ സമൂഹത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഒരു ആശയം വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിൽ ജനിച്ചാലും അത് ഭാഷയിലൂടെയും ആശയവിനിമയത്തിലൂടെയും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെയും സാമൂഹിക ഘടനയായി മാറാം. വീണ്ടും ആ സാമൂഹിക ഘടന വ്യക്തികളുടെ ബോധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഇതൊരു മുകളിൽനിന്നും താഴേക്കും താഴെനിന്നും മുകളിലേക്കും നടക്കുന്ന ദ്വിദിശാ പ്രതികരണവലയമാണ്. ഈ വലയത്തെ മനസ്സിലാക്കാതെ വിശ്വാസത്തെ വ്യക്തിപരമായ മനഃശാസ്ത്രത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കുന്നതും സമൂഹത്തിന്റെ ഘടനയിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കുന്നതും ഒരുപോലെ അപൂർണ്ണമാണ്.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധം ബോധത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനയും സ്വയംതിരുത്തലും എന്ന രണ്ട് ശക്തികളുടെ വൈരുദ്ധ്യത്തിലാണ്. വിശ്വാസം ബോധത്തെ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു; അറിവ് ആ സംയോജനത്തെ യാഥാർഥ്യവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു; വൈരുദ്ധ്യം സംയോജനത്തെ ഇളക്കുന്നു; സംശയം പുതിയ ഘടനയ്ക്കുള്ള ഇടം തുറക്കുന്നു; പുതിയ അറിവ് കൂടുതൽ ശക്തമായ ഒരു സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ പുതിയ സംയോജനവും അന്തിമമല്ല. യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പുതിയ തലങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ വീണ്ടും വൈരുദ്ധ്യം ഉയരും. അതുകൊണ്ട് ബോധത്തിന്റെ സ്ഥിരതയും ബോധത്തിന്റെ മാറ്റവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായിട്ടും പരസ്പരം ആവശ്യപ്പെടുന്നവയാണ്. സ്ഥിരതയില്ലാതെ അനുഭവം ഏകീകരിക്കാനാവില്ല; മാറ്റമില്ലാതെ അറിവ് വളരുകയുമില്ല. വിശ്വാസം സ്ഥിരത നൽകുന്നു; സംശയവും പരിശോധനയും മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അറിവ് ഈ രണ്ടിനുമിടയിലെ സജീവമായ സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ്.
ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയെ ഒറ്റ ചലനസൂത്രമായി എഴുതുകയാണെങ്കിൽ അത് ഇങ്ങനെ വികസിപ്പിക്കാം: യാഥാർഥ്യാനുഭവം → പ്രതീതി → മുൻധാരണ → സാധ്യതാമാതൃക → വിശ്വാസം → പ്രവചനം → പ്രവർത്തനം → യാഥാർഥ്യവുമായി ഇടപെടൽ → ഫലം → പ്രവചനവ്യത്യാസം → വൈരുദ്ധ്യം → സംശയം → അന്വേഷണം → പരിശോധന → തെളിവ് → അറിവ് → മാതൃകാപരിഷ്കാരം → പുതിയ പ്രവചനം → പുതിയ പ്രവർത്തനം → പുതിയ യാഥാർഥ്യാനുഭവം. ഇത് ഒരു അടഞ്ഞ ചക്രമല്ല; ഓരോ ചുറ്റിലും അറിവിന്റെ ഘടന കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണവും കൂടുതൽ സമഗ്രവും കൂടുതൽ യാഥാർഥ്യസമ്മതവുമാകുന്ന ഒരു സർപ്പിള വികാസമാണ്. ചിലപ്പോൾ ഈ സർപ്പിള മുന്നോട്ടുപോകും; ചിലപ്പോൾ തെറ്റായ വിശ്വാസങ്ങൾ കാരണം പിന്നോട്ടുപോകാം; ചിലപ്പോൾ സാമൂഹിക അധികാരങ്ങൾ അറിവിന്റെ വിമർശനശേഷിയെ തടയാം; ചിലപ്പോൾ വലിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ പഴയ ബോധഘടനയെ തകർത്തുകൊണ്ട് പുതിയ അറിവിന്റെ ജനനത്തിന് വഴിയൊരുക്കാം. അതിനാൽ ജ്ഞാനത്തിന്റെ വികാസം നിർബന്ധമായും നേരിട്ടുള്ള പുരോഗതിയല്ല; സംഘർഷങ്ങളിലൂടെയും പ്രതിസന്ധികളിലൂടെയും പുനർനിർമാണങ്ങളിലൂടെയും നടക്കുന്ന സങ്കീർണ്ണമായ ചരിത്രപ്രക്രിയയാണ്.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വിശ്വാസത്തെ ഏറ്റവും താഴ്ന്ന ജ്ഞാനരൂപമായി കാണുന്നതും അറിവിനെ വിശ്വാസത്തിന്റെ പൂർണ്ണ വിപരീതമായി കാണുന്നതും രണ്ടും അപര്യാപ്തമാണ്. വിശ്വാസം അറിവിന്റെ മുമ്പിലുള്ള സാധ്യതയാണ്; അറിവ് വിശ്വാസത്തിന്റെ പരിശോധനിത പരിവർത്തനമാണ്; ജ്ഞാനം ആ പരിവർത്തനപ്രക്രിയയെ സ്വയം ബോധപൂർവ്വം നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. വിശ്വാസം മനുഷ്യനെ ഭാവിയിലേക്ക് നീക്കുന്നു; സംശയം അവനെ നിർത്തി പരിശോധിക്കാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു; അറിവ് അവന് താൽക്കാലികമായ ഒരു ഉറച്ച അടിത്തറ നൽകുന്നു; പ്രവർത്തനം ആ അറിവിനെ യാഥാർഥ്യത്തിൽ പരീക്ഷിക്കുന്നു; പുതിയ അനുഭവം വീണ്ടും അറിവിന്റെ പരിധി തുറന്നുകാട്ടുന്നു. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ ഉയർന്ന ബോധാവസ്ഥ “ഞാൻ അറിയുന്നു” എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല; “ഞാൻ ഇപ്പോൾ അറിയുന്നത് ഇത്രത്തോളം മാത്രമാണ്; അതിനപ്പുറം എന്താണ് എന്നറിയാൻ ഞാൻ തയ്യാറാണ്” എന്ന തുറന്ന നിലയിലാണ് അത് എത്തുന്നത്. അവിടെ വിശ്വാസം അന്ധതയല്ല, സാധ്യതയിലേക്കുള്ള പ്രതിബദ്ധതയാണ്; സംശയം നിഷേധമല്ല, സ്വയംതിരുത്തലിന്റെ ശക്തിയാണ്; അറിവ് അന്തിമ കോട്ടയല്ല, കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള സത്യത്തിലേക്കുള്ള തുറന്ന പാലമാണ്. ഈ മൂന്നിന്റെയും—വിശ്വാസം, സംശയം, അറിവ്—നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലാണ് മനുഷ്യബോധം സ്വന്തം പരിധികളെ അതിജീവിച്ച് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ യാഥാർഥ്യബോധത്തിലേക്ക് വികസിക്കുന്നത്.
ഇതിന്റെ അടുത്ത ആഴത്തിലുള്ള തലത്തിൽ വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകുന്ന പ്രക്രിയയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഒരു സാധ്യത ആദ്യം ഒരു സങ്കൽപ്പമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ആ സങ്കൽപ്പത്തിന് അനുഭവങ്ങളും മുൻഅറിവുകളും സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളും പിന്തുണ നൽകുമ്പോൾ അത് ഒരു വിശ്വാസമായി രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ വിശ്വാസം മാത്രം സാധ്യതയെ യാഥാർഥ്യമാക്കുന്നില്ല. സാധ്യതയ്ക്ക് പിന്നിൽ നിലനിൽക്കുന്ന വസ്തുനിഷ്ഠ സാഹചര്യങ്ങൾ, ലഭ്യമായ വിഭവങ്ങൾ, കാരണബന്ധങ്ങൾ, സാമൂഹിക ശക്തികൾ, പ്രകൃതിനിയമങ്ങൾ എന്നിവയുമായി വിശ്വാസം ഇടപെടുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ യാഥാർഥ്യവൽക്കരണത്തിനുള്ള സാഹചര്യം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ വിശ്വാസത്തെ സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ഇടനില ബോധഘടകമായി കാണാം. ഒരു സാധ്യത മനുഷ്യബോധത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുകൊണ്ട് അത് യാഥാർഥ്യമാകുന്നില്ല; എന്നാൽ മനുഷ്യബോധം അതിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറ്റുമ്പോൾ ആ സാധ്യതയുടെ യാഥാർഥ്യവൽക്കരണത്തിൽ മനുഷ്യൻ ഒരു സജീവ കാരണമായി മാറുന്നു. ഇവിടെ ബോധവും ഭൗതിക യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരുതരത്തിലുള്ള ഏകദിശാ ബന്ധമല്ല. യാഥാർഥ്യം ബോധത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു; ബോധം പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ യാഥാർഥ്യത്തെ മാറ്റുന്നു. ഈ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ ഭൗതിക അടിത്തറയിൽ ബോധത്തിന് ലഭിക്കുന്ന സജീവ സ്ഥാനത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നത്.
ഒരു സാധ്യത യാഥാർഥ്യമാകാനുള്ള കഴിവ് അതിന്റെ അന്തരിക പ്രവണതകളിലും ബാഹ്യ സാഹചര്യങ്ങളിലുമാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഒരു വിത്തിനകത്ത് ഒരു വൃക്ഷമാകാനുള്ള ജൈവസാധ്യതയുണ്ട്; എന്നാൽ വിത്ത് മാത്രം മതിയാകില്ല. മണ്ണ്, ജലം, താപനില, പ്രകാശം, സൂക്ഷ്മജീവികൾ, പോഷകങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിയുടെ സ്ഥിരത എന്നിവയുമായി അതിന്റെ ജീവപ്രക്രിയ ഇടപെടണം. മനുഷ്യസമൂഹത്തിലും സമാനമായ ഘടനയുണ്ട്. ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ആശയം ഉയർന്നുവന്നാൽ അത് മാത്രം ചരിത്രത്തെ മാറ്റുകയില്ല. അതിന് അനുയോജ്യമായ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളും സംഘടനയും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനവും വിഭവങ്ങളും ആശയവിനിമയവും ആവശ്യമാണ്. അതുകൊണ്ട് വിശ്വാസം ഒരു സാധ്യതയുടെ ബോധപരമായ രൂപം ആണെങ്കിലും, അതിന്റെ യാഥാർഥ്യവൽക്കരണം ഭൗതികവും സാമൂഹികവുമായ ബന്ധങ്ങളുടെ സമഗ്രതയിൽ നടക്കുന്നു. ഇതാണ് വ്യക്തിയുടെ ആഗ്രഹത്തെയും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ കാരണബന്ധങ്ങളെയും തമ്മിൽ വേർതിരിച്ചറിയേണ്ടത്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ആഗ്രഹവും വിശ്വാസവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും നിർണായകമാണ്. മനുഷ്യൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം സാധ്യമല്ല; എന്നാൽ സാധ്യമാകുന്ന എല്ലാ കാര്യങ്ങളും മനുഷ്യൻ ആഗ്രഹിക്കണമെന്നുമില്ല. ആഗ്രഹം ഒരു മൂല്യപരമായ പ്രവണതയാണ്; വിശ്വാസം ആ പ്രവണതയ്ക്ക് യാഥാർഥ്യസാധ്യതയുണ്ടെന്ന് കരുതുന്ന ബോധാവസ്ഥയാണ്. “എനിക്ക് ഇത് വേണം” എന്നത് ആഗ്രഹം; “ഇത് സാധ്യമാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു” എന്നത് വിശ്വാസം; “ഇത് സാധ്യമാക്കാൻ ഈ സാഹചര്യങ്ങളും പ്രവർത്തനങ്ങളും ആവശ്യമാണ്” എന്നത് അറിവിലേക്കുള്ള ചലനമാണ്. അതിനാൽ അറിവ് ആഗ്രഹത്തെയും വിശ്വാസത്തെയും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഘടനയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ ആഗ്രഹം തന്നെ യാഥാർഥ്യമായി തോന്നുകയും, മനുഷ്യൻ തന്റെ ഇച്ഛയെ പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും നിയമങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമാക്കുകയും ചെയ്യും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ ആഗ്രഹം–വിശ്വാസം–സാധ്യത–യാഥാർഥ്യം എന്ന ബന്ധത്തെ പരസ്പരപരിവർത്തനത്തിന്റെ ഭാഗമായി കാണുന്നു.
ഇവിടെ പ്രതീക്ഷ ഒരു പ്രത്യേക ഇടനിലയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിശ്വാസം ഒരു അവസ്ഥയെ സത്യസാധ്യതയുള്ളതായി സ്വീകരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, പ്രതീക്ഷ അതിന്റെ ഭാവിയാഥാർഥ്യവൽക്കരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വികാരപരവും മൂല്യപരവുമായ പ്രതിബദ്ധതയാണ്. മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനത്തിൽ പ്രതീക്ഷയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഒരു ഭാവി സാധ്യമാണെന്ന് ആളുകൾ വിശ്വസിക്കുമ്പോൾ അവർ അതിനായി പ്രവർത്തിക്കാൻ തയ്യാറാകും. കൂട്ടായ പ്രതീക്ഷ സാമൂഹികശക്തിയായി മാറുമ്പോൾ അത് സംഘടനകളെയും പ്രസ്ഥാനങ്ങളെയും സ്ഥാപനങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ പ്രതീക്ഷ യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ടാൽ അത് വെറും ആശ്വാസമായി മാറാം. അതിനാൽ യാഥാർഥ്യബോധമുള്ള പ്രതീക്ഷയും യാഥാർഥ്യവിരുദ്ധമായ പ്രതീക്ഷയും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ആദ്യത്തേത് അറിവിനോട് ചേർന്ന് പ്രവർത്തനത്തെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിച്ച് നിരാശയിലേക്കോ അന്ധവിശ്വാസത്തിലേക്കോ നയിക്കാം.
ഇവിടെ അറിവിന് ഒരു തിരഞ്ഞെടുക്കൽശക്തി ഉണ്ട്. മനുഷ്യന് അനന്തമായ സാധ്യതകളിൽനിന്ന് പ്രവർത്തനയോഗ്യമായ സാധ്യതകളെ വേർതിരിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ശാസ്ത്രീയ അറിവ് ഏത് സാധ്യതകൾക്ക് കൂടുതൽ വസ്തുനിഷ്ഠ പിന്തുണയുണ്ട് എന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കുന്നു. സാമൂഹിക അറിവ് ഏത് സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഏത് പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ സാധ്യതയുണ്ട് എന്ന് കാണിക്കുന്നു. വ്യക്തിപരമായ അനുഭവം ഏത് വഴികൾ തന്റെ ജീവിതത്തിൽ പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ തലത്തിലുമുള്ള അറിവിനും പരിധിയുണ്ട്. അതിനാൽ സാധ്യതകളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുമ്പോൾ പലതലത്തിലുള്ള അറിവുകളെ സംയോജിപ്പിക്കണം. ഒരു സാധ്യതയ്ക്ക് ശാസ്ത്രീയമായി സാധ്യതയുണ്ടെന്നത് മാത്രം അതിനെ സാമൂഹികമായി ഉടൻ നടപ്പാക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് അർത്ഥമല്ല; സാമൂഹികമായി സാധ്യമെന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി ശരിയാണെന്നും അർത്ഥമല്ല. ഈ തലങ്ങളിലെ വ്യത്യാസവും ബന്ധവും തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് സമഗ്രമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്ത.
ഇതോടെ വിശ്വാസവും മാതൃകയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും വ്യക്തമാകുന്നു. മനുഷ്യൻ ലോകത്തെക്കുറിച്ച് മാനസിക മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. ആ മാതൃകകളിൽ ചിലത് ബോധപൂർവ്വമാണ്—ഒരു ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തം പോലുള്ളവ; ചിലത് അർദ്ധബോധപൂർവ്വമാണ്—ഒരു വ്യക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ പ്രതീക്ഷകൾ പോലുള്ളവ; ചിലത് ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹിക മാതൃകകളാണ്—വർഗം, ജാതി, ലിംഗം, ദേശീയത, മതം, അധികാരം തുടങ്ങിയവയെക്കുറിച്ചുള്ള മുൻധാരണകൾ. ഒരു മാതൃക സ്ഥിരമായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അത് ബോധത്തിൽ “ലോകം ഇങ്ങനെയാണ്” എന്ന സ്വാഭാവിക സത്യമായി തോന്നിത്തുടങ്ങുന്നു. ഇതാണ് വിശ്വാസത്തിന്റെ സ്വാഭാവികവൽക്കരണം. ഒരിക്കൽ സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഒരു ആശയം പിന്നീട് മനുഷ്യന് പ്രകൃതിദത്തമായ സത്യമായി തോന്നുന്നു. ഡയലക്ടിക്കൽ വിമർശനം ഈ സ്വാഭാവികവൽക്കരണത്തെ തകർക്കുന്നു. അത് ചോദിക്കുന്നു: “ഇത് യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അനിവാര്യ സത്യമാണോ, അതോ ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രസാഹചര്യത്തിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട സാമൂഹിക മാതൃകയാണോ?” ഈ ചോദ്യം ഉയരുന്നിടത്താണ് വിശ്വാസം വീണ്ടും ചരിത്രത്തിന്റെ മണ്ഡലത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരുന്നത്.
ഇവിടെ ചരിത്രം തന്നെ ഒരു ജ്ഞാനപരീക്ഷണശാലയായി കാണാവുന്നതാണ്. ഒരു സാമൂഹിക വിശ്വാസം ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിൽ വളരെ ശക്തമായിരിക്കാം. എന്നാൽ ചരിത്രം മുന്നോട്ടുപോകുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രവർത്തനഫലങ്ങൾ പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു. ചില വിശ്വാസങ്ങൾ സാമൂഹികസംഘടനയ്ക്ക് ശക്തി നൽകുന്നു; ചിലത് സംഘർഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ചിലത് പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങളെ ജനിപ്പിക്കുന്നു; ചിലത് സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാൽ തകരുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രം വിശ്വാസങ്ങളുടെ ദീർഘകാല പ്രവർത്തനഫലങ്ങളെ പരിശോധിക്കുന്ന ഒരു വിപുലമായ പരീക്ഷണവേദിയാണ്. എന്നാൽ ചരിത്രത്തെയും യാന്ത്രികമായ പരീക്ഷണശാലയായി കാണാനാവില്ല. മനുഷ്യസമൂഹം ആവർത്തിക്കാവുന്ന ഒരേ സാഹചര്യങ്ങളുള്ള ഒരു ലബോറട്ടറി അല്ല. അതിനാൽ ചരിത്രത്തിൽനിന്നുള്ള അറിവ് നിയമിതത്വങ്ങളെ കണ്ടെത്തേണ്ടതുണ്ടെങ്കിലും ഓരോ സാഹചര്യത്തിന്റെയും പ്രത്യേകതയും പരിഗണിക്കണം. ഇതാണ് പൊതുവും പ്രത്യേകവും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം.
ഈ ബന്ധം വിശ്വാസത്തിലും കാണാം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ അനുഭവം സത്യമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിൽനിന്ന് എല്ലാവർക്കും ബാധകമായ ഒരു പൊതുനിയമം ഉടൻ നിർമ്മിക്കാനാവില്ല. ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു ചികിത്സ ഫലപ്രദമായിരിക്കാം; അതുകൊണ്ട് എല്ലാ രോഗികൾക്കും അതേ ഫലം ഉണ്ടാകുമെന്ന് പറയാനാവില്ല. ഒരു രാഷ്ട്രീയ തന്ത്രം ഒരു പ്രദേശത്ത് വിജയിച്ചിരിക്കാം; അതുകൊണ്ട് എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും അതേ തന്ത്രം വിജയിക്കുമെന്ന് പറയാനാവില്ല. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഒരു പ്രത്യേക ആത്മീയാനുഭവം ഉണ്ടായിരിക്കാം; അതിനെ സർവസാധാരണമായ അസ്തിത്വസത്യമായി പ്രഖ്യാപിക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ വ്യക്തിഗത സത്യവും പൊതുവായ അറിവും തമ്മിൽ ഒരു ഇടനില പ്രക്രിയ ആവശ്യമാണ്. നിരീക്ഷണം, താരതമ്യം, ആവർത്തനം, നിയന്ത്രണം, വ്യത്യാസങ്ങളുടെ പഠനം, കാരണബന്ധത്തിന്റെ പരിശോധന എന്നിവയിലൂടെ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവം പൊതുവായ അറിവിലേക്ക് ഉയർത്തപ്പെടുന്നു.
ഇതോടെ അനുഭവത്തിന്റെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം എന്ന ആശയവും പ്രധാനമാകുന്നു. അറിവിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ വിദഗ്ധരുടെ അറിവിന് മുൻഗണന നൽകുമ്പോൾ സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ അനുഭവങ്ങളെ അവഗണിക്കാം. മറുവശത്ത്, “എന്റെ അനുഭവം തന്നെയാണ് അന്തിമസത്യം” എന്ന വ്യക്തികേന്ദ്രിത നിലപാടും തെറ്റാണ്. ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം ഈ രണ്ടിനെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ജനങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങൾ അറിവിന്റെ പ്രധാന ഉറവിടങ്ങളാണ്; എന്നാൽ അവയെ വിശാലമായ തെളിവുസംവിധാനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കണം. വിദഗ്ധജ്ഞാനം അനിവാര്യമാണ്; എന്നാൽ അത് ജനങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്നും വിമർശനങ്ങളിൽനിന്നും വേർപെടരുത്. താഴെനിന്നുള്ള അനുഭവവും മുകളിൽനിന്നുള്ള സിദ്ധാന്തവും തമ്മിലുള്ള സംയോജനത്തിലാണ് കൂടുതൽ ശക്തമായ അറിവ് രൂപപ്പെടുന്നത്.
ഇതിന്റെ രാഷ്ട്രീയപ്രാധാന്യം വളരെ വലുതാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ജനങ്ങൾ നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യവും ഔദ്യോഗികമായി പ്രചരിപ്പിക്കുന്ന യാഥാർഥ്യവും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ടാകാം. അപ്പോൾ ജനങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങളെ “തെറ്റായ ധാരണ” എന്ന് മാത്രം തള്ളുന്നത് പ്രശ്നപരിഹാരമല്ല. അതുപോലെ വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങളെല്ലാം സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ പൂർണ്ണ പ്രതിനിധാനമാണെന്ന് കരുതുന്നതും തെറ്റാണ്. ആവശ്യമായത് അനുഭവവും ഘടനയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം കണ്ടെത്തുകയാണ്. ഒരു വ്യക്തി അനുഭവിക്കുന്ന പ്രശ്നം വ്യക്തിപരമായതായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന്റെ കാരണം സാമൂഹികമായിരിക്കാം. ഒരു സാമൂഹിക പ്രതിസന്ധി അനവധി വ്യക്തികളുടെ അനുഭവങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാം; എന്നാൽ ഓരോ വ്യക്തിയും അതിനെ വ്യത്യസ്തമായി അനുഭവിച്ചേക്കാം. ഈ ബന്ധം മനസ്സിലാക്കുമ്പോഴാണ് സ്വകാര്യ അനുഭവം സാമൂഹിക അറിവായി ഉയരുന്നത്.
ഇതോടൊപ്പം ശാസ്ത്രീയ അറിവിന്റെ പരിധിയും തിരിച്ചറിയണം. ശാസ്ത്രം അതിന്റെ രീതിശാസ്ത്രപരമായ പരിധിക്കുള്ളിൽ അത്യന്തം ശക്തമായ അറിവുസംവിധാനമാണ്. എന്നാൽ എല്ലാ മനുഷ്യചോദ്യങ്ങളും ഒരേ തരത്തിലുള്ള ശാസ്ത്രീയ പരീക്ഷണത്തിലൂടെ പരിഹരിക്കാനാവില്ല. “എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ശാസ്ത്രം ശക്തമായ മറുപടി നൽകാം; “ഇത് എന്തുകൊണ്ട് സംഭവിക്കണം?” എന്ന മൂല്യപരമായ ചോദ്യത്തിന് അധികമായ നൈതിക-സാമൂഹിക ചർച്ച ആവശ്യമായി വരാം. “മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എന്താണ്?” എന്ന ചോദ്യവും ശാസ്ത്രീയ വിവരണത്തിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ഇതിന്റെ മറുവശത്ത് മൂല്യചോദ്യങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയ വസ്തുതകളെ അവഗണിക്കണമെന്നും പറയാനാവില്ല. വസ്തുതയും മൂല്യവും വേർതിരിച്ചറിയുകയും പിന്നീട് അവയുടെ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ മാർഗം.
ഇവിടെ ജ്ഞാനം, ബോധം, പ്രവർത്തനം എന്ന ത്രയത്തിന്റെ ഏകത്വം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി വരുന്നു. ജ്ഞാനം പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ടാൽ അത് നിർജ്ജീവമായ ധാരണയായി മാറാം. പ്രവർത്തനം ജ്ഞാനത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ടാൽ അത് അന്ധമായ ചലനമായി മാറാം. ബോധം ഈ രണ്ടിനുമിടയിലെ ഇടനിലയാണ്. മനുഷ്യൻ ആദ്യം ഒരു സാഹചര്യത്തെ അനുഭവിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഒരു മാതൃക നിർമ്മിക്കുന്നു; അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു; പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ വീണ്ടും അനുഭവമായി മടങ്ങിവരുന്നു. ഈ ആവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് ബോധം സ്വയം തിരുത്തുന്നത്. അതിനാൽ ജ്ഞാനം പ്രവർത്തനത്തിന്റെ മുൻവ്യവസ്ഥയും പ്രവർത്തനം ജ്ഞാനത്തിന്റെ പരീക്ഷണവേദിയും ആണ്. വിശ്വാസം ഇവയ്ക്കിടയിലെ പാലമാണ്—അത് ഒരു സാധ്യതയെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു. എന്നാൽ പാലം ലക്ഷ്യസ്ഥാനമല്ല; അതിലൂടെ കടന്നുപോകേണ്ടതുണ്ട്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യന്റെ ബോധസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ നിർവചിക്കാം. സ്വാതന്ത്ര്യം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിയമങ്ങളിൽനിന്ന് മോചിതനാകുക എന്നതല്ല; മറിച്ച് ആ നിയമിതത്വങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയുടെ പരിധിക്കുള്ളിൽ സാധ്യതകളെ സജീവമായി ഉപയോഗിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. പ്രകൃതിയെ ഇഷ്ടാനുസരണം മാറ്റാനാവില്ല; എന്നാൽ പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയുമായി സഹകരിച്ച് പുതിയ സാങ്കേതിക സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കാം. സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യവും വ്യക്തിയുടെ ഇച്ഛപ്രകാരം മാറുകയില്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ ഘടനയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും മനസ്സിലാക്കി കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അതിനെ മാറ്റാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ അറിവ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്; വിശ്വാസം പ്രവർത്തനത്തിന്റെ പ്രേരണയാണ്; യാഥാർഥ്യബോധം പ്രവർത്തനത്തിന്റെ പരിധി നിർണ്ണയിക്കുന്നു.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപം അറിവിനോട് ചേർന്ന പ്രവർത്തനാത്മക വിശ്വാസം ആണ്. അത് അന്ധമായ ഉറപ്പല്ല; സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിയുകയും അവയുടെ വസ്തുനിഷ്ഠ സാഹചര്യങ്ങളെ പരിശോധിക്കുകയും യാഥാർഥ്യവുമായുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലിനെ സ്വീകരിക്കുകയും പരാജയങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കുകയും വിജയങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന വിശ്വാസമാണ്. അതിന്റെ ശക്തി “എന്തുവന്നാലും ഞാൻ വിശ്വാസം മാറ്റില്ല” എന്ന കടുംപിടിത്തത്തിൽ അല്ല; “യാഥാർഥ്യം എന്ത് പഠിപ്പിച്ചാലും അതിൽനിന്ന് കൂടുതൽ ശക്തമായ അറിവും കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ പ്രവർത്തനവും നിർമ്മിക്കും” എന്ന പ്രതിബദ്ധതയിലാണ്.
ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വിശ്വാസം, അറിവ്, സംശയം, അനുഭവം, പ്രവർത്തനം, യാഥാർഥ്യം എന്നിവയെ വേർതിരിച്ചിട്ടുള്ള പെട്ടികളിൽ അടയ്ക്കാനാവില്ല. അവ ഒരു തുറന്ന, സ്വയംതിരുത്തുന്ന, പ്രതികരണവലയങ്ങളാൽ ബന്ധിതമായ ജ്ഞാന-പ്രവർത്തന സംവിധാനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങളാണ്. വിശ്വാസം സാധ്യതയെ സജീവമാക്കുന്നു; അറിവ് സാധ്യതയുടെ യാഥാർഥ്യബന്ധം പരിശോധിക്കുന്നു; സംശയം വിശ്വാസത്തിന്റെ അടച്ചുപൂട്ടൽ തടയുന്നു; പ്രവർത്തനം വിശ്വാസത്തെ യാഥാർഥ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; അനുഭവം ഫലങ്ങളെ ബോധത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരുന്നു; വൈരുദ്ധ്യം പഴയ മാതൃകയെ ഇളക്കുന്നു; പുതിയ അറിവ് കൂടുതൽ വിപുലമായ മാതൃക സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഓരോ ഘടകവും മറ്റൊന്നിന്റെ കാരണവും ഫലവും ആകുന്നു. വിശ്വാസം അറിവിൽനിന്ന് ജനിക്കുന്നു; അറിവ് വിശ്വാസത്തെ മാറ്റുന്നു; മാറ്റിയ വിശ്വാസം പ്രവർത്തനത്തെ മാറ്റുന്നു; പ്രവർത്തനം യാഥാർഥ്യത്തെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ യാഥാർഥ്യം വീണ്ടും പുതിയ അറിവിന്റെ ആവശ്യകത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതാണ് വിശ്വാസത്തിന്റെയും അറിവിന്റെയും യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനം.
അവസാനം, മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ പക്വതയെ അളക്കേണ്ടത് അവൻ എത്ര കാര്യങ്ങളിൽ വിശ്വസിക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ടല്ല; തന്റെ വിശ്വാസങ്ങൾക്കും യാഥാർഥ്യത്തിനുമിടയിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ എത്ര വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയുന്നു, അവയെ എത്ര സത്യസന്ധമായി പരിശോധിക്കുന്നു, തെറ്റുകൾ സമ്മതിച്ച് എത്ര വേഗത്തിൽ തന്റെ മാതൃകയെ പുനർനിർമിക്കുന്നു, പുതിയ അറിവിനെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് എത്ര ഫലപ്രദമായി മാറ്റുന്നു എന്നതുകൊണ്ടാണ്. അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ജ്ഞാനം ഒരു സംഭരിച്ച സമ്പത്ത് അല്ല; നിരന്തരം സ്വയം പുനർനിർമിക്കുന്ന ഒരു സജീവ പ്രക്രിയയാണ്. വിശ്വാസം അതിന്റെ തുടക്കത്തിലെ സാധ്യതയായിരിക്കാം; സംശയം അതിന്റെ വിയോജകശക്തിയായിരിക്കാം; തെളിവ് അതിന്റെ പരിശോധനാമാധ്യമമായിരിക്കാം; പ്രവർത്തനം അതിന്റെ യാഥാർഥ്യബന്ധമായിരിക്കാം; അറിവ് അതിന്റെ താൽക്കാലിക സംയോജനമായിരിക്കാം; പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം വീണ്ടും അതിനെ അതിജീവിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കും. ഇങ്ങനെ വിശ്വാസം അറിവായി, അറിവ് പുതിയ വിശ്വാസസാധ്യതയായി, സാധ്യത പ്രവർത്തനമായി, പ്രവർത്തനം പുതിയ യാഥാർഥ്യമായി, പുതിയ യാഥാർഥ്യം വീണ്ടും പുതിയ അറിവിന്റെ ആവശ്യകതയായി മാറുന്ന അനന്തമായ സർപ്പിളചലനമാണ് മനുഷ്യന്റെ ജ്ഞാനവികാസം. ഈ ചലനം നിലയ്ക്കാത്തിടത്തോളം മനുഷ്യബോധവും ചരിത്രവും തുറന്ന സാധ്യതകളുടെ മണ്ഡലമായി തുടരും.
വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ഈ ദീർഘമായ അന്വേഷണത്തെ കൂടുതൽ സമഗ്രമായി സംയോജിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അവയെ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചിരിക്കുന്ന രണ്ട് ജ്ഞാനരൂപങ്ങളായി കാണാനാവില്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. വിശ്വാസം അറിവിന്റെ അഭാവത്തിൽ മാത്രം ജനിക്കുന്നതല്ല; ഇതിനകം ലഭ്യമായ അറിവിന്റെ അതിരുകളിൽ നിന്നാണ് പലപ്പോഴും പുതിയ വിശ്വാസം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതുപോലെ അറിവും വിശ്വാസത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല; ഒരു പുതിയ സാധ്യതയെ അന്വേഷിക്കാനും ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ പരീക്ഷിക്കാനും ഒരു ഭാവിസാധ്യതയെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കാനും ഏതെങ്കിലും തരത്തിലുള്ള പ്രാഥമിക പ്രതിബദ്ധത ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ഈ ബന്ധത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള നിർണായക വ്യത്യാസം ഇതാണ്: വിശ്വാസം സാധ്യതയെ സ്വീകരിക്കുന്നു; അറിവ് ആ സാധ്യതയുടെ യാഥാർഥ്യബന്ധം പരിശോധിക്കുന്നു. വിശ്വാസം “ഇത് ആയിരിക്കാം” എന്ന് പറയുന്നു; അറിവ് “ഇത് എത്രത്തോളം, ഏത് സാഹചര്യത്തിൽ, ഏത് തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ശരിയാണ്” എന്ന് അന്വേഷിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിശ്വാസം അറിവിലേക്കുള്ള ചലനത്തിന്റെ തുടക്കമാകാം, എന്നാൽ അറിവിന്റെ സ്ഥാനത്ത് വിശ്വാസം ഇരിക്കുമ്പോൾ അന്വേഷണത്തിന്റെ ചലനം അവസാനിക്കുന്നു.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ ദൃഷ്ടിയിൽ യാഥാർഥ്യം ഒരു നിശ്ചലമായ വസ്തുസമാഹാരമല്ല; നിരന്തരമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന ബന്ധങ്ങളുടെയും സാധ്യതകളുടെയും പ്രവണതകളുടെയും പ്രക്രിയകളുടെയും സമഗ്രതയാണ്. അതുകൊണ്ട് യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ അറിവും നിശ്ചലമാകാനാവില്ല. ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിൽ ശരിയായിരുന്ന അറിവ് മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ അപര്യാപ്തമാകാം. പുതിയ തെളിവുകൾ പഴയ മാതൃകയുടെ പരിധികൾ വെളിപ്പെടുത്താം. പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ ഇതുവരെ കാണാത്ത യാഥാർഥ്യങ്ങളെ തുറന്നുകാട്ടാം. പുതിയ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ പഴയ ആശയങ്ങളുടെ അപര്യാപ്തത വെളിപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ അറിവിന്റെ ചലനാത്മകത യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനാത്മകതയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മാറുന്ന യാഥാർഥ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ മാറാൻ കഴിയുന്ന അറിവാണ് ആവശ്യമായത്. സ്വയം തിരുത്താൻ കഴിയാത്ത അറിവ് യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിവിന്റെ ജീവനുള്ള രൂപമല്ല; അത് ഒരു സിദ്ധാന്തപരമായ അവശിഷ്ടമായി മാറുന്നു.
ഇതിൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ അപകടവും ഏറ്റവും വലിയ സാധ്യതയും ഒരേ സ്ഥലത്താണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. വിശ്വാസം മനുഷ്യന് അനിശ്ചിതത്വത്തിനിടയിൽ പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള കഴിവ് നൽകുന്നു. ഭാവിയെക്കുറിച്ച് പൂർണ്ണമായ അറിവില്ലെങ്കിലും ഒരു തീരുമാനമെടുക്കാനും ഒരു ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങാനും വിശ്വാസം സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതേ വിശ്വാസം സ്വയംവിമർശനത്തിൽനിന്ന് മുക്തമാകുമ്പോൾ അത് അന്ധവിശ്വാസമായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ മനുഷ്യൻ യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് പഠിക്കുന്നതിനുപകരം യാഥാർഥ്യത്തെ തന്റെ വിശ്വാസത്തിന് അനുസരിച്ച് വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. വിരുദ്ധമായ തെളിവുകൾ നിരസിക്കപ്പെടുന്നു; പരാജയങ്ങൾ ന്യായീകരിക്കപ്പെടുന്നു; വിജയങ്ങൾ അമിതമായി പൊതുവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നു; സ്വന്തം വിശ്വാസത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ മാത്രം തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുന്നു. ഇതോടെ വിശ്വാസം ഒരു തുറന്ന ജ്ഞാനസംവിധാനത്തിൽനിന്ന് അടഞ്ഞ ബോധസംവിധാനമായി മാറുന്നു. വിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രശ്നം അതിന്റെ ഉറപ്പല്ല; അതിന്റെ അടച്ചുപൂട്ടലാണ്. ഒരു വിശ്വാസം ശക്തമായിരിക്കാം, എന്നാൽ അതോടൊപ്പം തന്നെ അത് ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടാനും തിരുത്തപ്പെടാനും തയ്യാറാണെങ്കിൽ അത് ബോധത്തിന്റെ സജീവ ഘടകമായി തുടരുന്നു.
അറിവിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന രൂപവും അതുകൊണ്ട് അന്തിമമായ ഉറപ്പല്ല. അറിവിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ അചഞ്ചലതയിൽ അല്ല, സ്വയം തിരുത്താനുള്ള ശേഷിയിലാണ്. “ഇതാണ് അന്തിമസത്യം” എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന അറിവ് ചരിത്രത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിൽ സ്വന്തം പരിധികളെ നേരിടേണ്ടിവരും. എന്നാൽ “ഇപ്പോൾ ലഭ്യമായ ഏറ്റവും ശക്തമായ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതാണ് ഏറ്റവും യുക്തിസഹമായ വിശദീകരണം; പുതിയ തെളിവുകൾ വന്നാൽ ഇത് തിരുത്താം” എന്ന നിലപാടാണ് ശാസ്ത്രീയമായ പക്വത. ഈ നിലപാട് അറിവിന്റെ ഉറപ്പിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന് യഥാർത്ഥമായ ശാസ്ത്രീയ ശക്തി നൽകുന്നു. താൽക്കാലിക ഉറപ്പും അടിസ്ഥാനപരമായ തുറന്നത്വവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നിടത്താണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ പക്വത. തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക, തെളിവ് മാറുമ്പോൾ മാറാൻ തയ്യാറാവുക—ഇതാണ് വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ആരോഗ്യകരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ബന്ധം.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ സംശയത്തിന് ലഭിക്കുന്ന സ്ഥാനം പ്രത്യേകമായി ശ്രദ്ധിക്കണം. സംശയം എല്ലാം നിഷേധിക്കുന്ന ശൂന്യവാദമല്ല. അതുപോലെ സംശയമില്ലാത്ത വിശ്വാസവും ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉയർന്ന രൂപമല്ല. യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ സംശയം ഒരു വിശ്വാസത്തിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നു. “എന്റെ ധാരണയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിൽ എന്തെങ്കിലും വ്യത്യാസമുണ്ടോ?”, “ഈ ഫലത്തിന് മറ്റൊരു വിശദീകരണമുണ്ടോ?”, “ഞാൻ കാണാത്ത ഏതെങ്കിലും ഘടകം ഉണ്ടോ?”, “ഈ അറിവിന്റെ പരിധി എവിടെയാണ്?”, “വിരുദ്ധമായ തെളിവുകളെ ഞാൻ എന്തുകൊണ്ട് അംഗീകരിക്കുന്നില്ല?” തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളാണ് സംശയത്തെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയാക്കുന്നത്. അതിനാൽ സംശയം അറിവിന്റെ നിഷേധമല്ല; അറിവിന്റെ സ്വയംവിമർശനമാണ്. വിശ്വാസത്തെ അറിവിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്ന വിയോജകബലം സംശയമാണ്; അറിവിനെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്ന സമ്മർദ്ദവും സംശയമാണ്.
ഇതിൽ തെറ്റ് പോലും പുതിയൊരു അർത്ഥം നേടുന്നു. ഒരു തെറ്റായ വിശ്വാസം യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ അത് വെറും പരാജയം മാത്രമല്ല; യാഥാർഥ്യം നമ്മുടെ മാതൃകയ്ക്ക് നൽകിയ ഒരു തിരുത്തൽസൂചനയാണ്. ഒരു തെറ്റായ പ്രവചനം എന്തുകൊണ്ടാണ് തെറ്റിയത് എന്ന് അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ പുതിയ കാരണബന്ധങ്ങൾ കണ്ടെത്താം. ഒരു പരാജയപ്പെട്ട ശാസ്ത്രീയ പരീക്ഷണം പുതിയ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ തുടക്കമാകാം. ഒരു രാഷ്ട്രീയ പരാജയം തന്ത്രത്തിന്റെ പരിമിതികളെ വെളിപ്പെടുത്താം. വ്യക്തിപരമായ ഒരു തെറ്റായ തീരുമാനവും ഭാവിയിലെ തീരുമാനങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള അറിവായി മാറാം. അതിനാൽ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് തിരുത്തപ്പെടുന്ന തെറ്റ് അറിവിന്റെ ശത്രുവല്ല; അറിവിന്റെ ഉൽപ്പാദനശക്തിയാണ്. തെറ്റിനെ മറയ്ക്കുന്ന ബോധം വളരുന്നില്ല; തെറ്റിനെ വിശകലനം ചെയ്യുന്ന ബോധമാണ് വളരുന്നത്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസവും സാമൂഹിക വിശ്വാസവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും ബന്ധവും നിർണായകമാണ്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ വിശ്വാസം അവന്റെ അനുഭവങ്ങളിൽനിന്നും കുടുംബത്തിൽനിന്നും വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽനിന്നും സംസ്കാരത്തിൽനിന്നും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിൽനിന്നും രൂപപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഒരേ വിശ്വാസം വലിയൊരു ജനവിഭാഗം പങ്കിടുമ്പോൾ അത് ഒരു സാമൂഹികശക്തിയായി മാറുന്നു. രാഷ്ട്രീയ ആശയങ്ങൾ, മതവിശ്വാസങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക പ്രതീക്ഷകൾ, ദേശീയബോധം, സാമൂഹിക മുൻവിധികൾ തുടങ്ങിയവ ഇതിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ഇവിടെ വിശ്വാസം വ്യക്തിയുടെ മനസ്സിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല; അത് സ്ഥാപനങ്ങളിലും ഭാഷയിലും മാധ്യമങ്ങളിലും നിയമങ്ങളിലും രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനങ്ങളിലും സാമൂഹിക പെരുമാറ്റങ്ങളിലും പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു സാമൂഹിക വിശ്വാസത്തെ മാറ്റണമെങ്കിൽ വ്യക്തിയുടെ ചിന്തയെ മാത്രം മാറ്റിയാൽ മതിയാകില്ല; ആ വിശ്വാസത്തെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെയും മാറ്റേണ്ടിവരും.
ഇവിടെ മാർക്സിയൻ ദ്വന്ദ്വവാദവുമായി ഈ ചർച്ചയുടെ ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ബോധം അവന്റെ ഭൗതിക-സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തിൽനിന്ന് സ്വാധീനം സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ബോധം മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അതേ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തെ തിരിച്ചും മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ആശയവും ഭൗതിക സാഹചര്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. ഒരു സാമൂഹിക വിശ്വാസം പ്രവർത്തനത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പ്രവർത്തനം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ അനുഭവങ്ങൾ പഴയ വിശ്വാസത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രം വെറും സംഭവങ്ങളുടെ പരമ്പരയല്ല; വിശ്വാസം, പ്രവർത്തനം, യാഥാർഥ്യം, അനുഭവം, അറിവ് എന്നിവ തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ്. ഈ പ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ചരിത്രത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, എന്നാൽ താൻ തിരഞ്ഞെടുക്കാത്ത സാഹചര്യങ്ങളുടെയും മുൻകാല ചരിത്രത്തിന്റെയും പരിധിക്കുള്ളിലാണ് അത് ചെയ്യുന്നത്. ഇതാണ് ബോധത്തിന്റെ സജീവതയും ഭൗതിക സാഹചര്യത്തിന്റെ നിർണായകതയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകത.
ഇവിടെനിന്ന് മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ആഴത്തിലുള്ള നിർവചനം ലഭിക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിയമങ്ങളിൽനിന്ന് മോചിതനാകുക എന്നതല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിയമിതത്വങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കി അവയ്ക്കുള്ളിൽ പുതിയ സാധ്യതകളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്നതാണ്. പ്രകൃതിയെ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹത്തിന് അനുസരിച്ച് മാറ്റാനാവില്ല; എന്നാൽ പ്രകൃതിയുടെ ഘടന മനസ്സിലാക്കി അതുമായി ഇടപെട്ട് പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകളും ജീവിതരീതികളും സൃഷ്ടിക്കാം. സമൂഹത്തെയും വ്യക്തിപരമായ ആഗ്രഹം കൊണ്ട് ഉടൻ മാറ്റാനാവില്ല; എന്നാൽ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ഘടനയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും തിരിച്ചറിഞ്ഞ് കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അവയെ മാറ്റാൻ കഴിയും. അതിനാൽ അറിവ് സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ മുൻവ്യവസ്ഥയാണ്. എന്നാൽ അറിവ് മാത്രം മതിയല്ല; അറിവിനെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് മാറ്റാനുള്ള കൂട്ടായ കഴിവും ആവശ്യമാണ്. വിശ്വാസം ഈ പ്രവർത്തനത്തിന് ദിശയും പ്രതിബദ്ധതയും നൽകുന്നു; അറിവ് അതിന്റെ സാധ്യതയും പരിധിയും നിർണ്ണയിക്കുന്നു.
ഇതോടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ ഒരു ഉയർന്ന രൂപം നമുക്ക് നിർവചിക്കാം: വിമർശനാത്മക പ്രതിബദ്ധത. ഇത് അന്ധവിശ്വാസമല്ല; ഒന്നും വിശ്വസിക്കാത്ത നിഷ്ക്രിയ സംശയവാദവുമല്ല. ഒരു സാധ്യതയോട് ഉറച്ച പ്രതിബദ്ധത പുലർത്തിക്കൊണ്ട് അതിന്റെ യാഥാർഥ്യപരിശോധനയിൽനിന്ന് പിന്മാറാതിരിക്കുന്നതാണ് അത്. “ഈ ലക്ഷ്യം സാധ്യമാണെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു; അതിനായി ഞാൻ പ്രവർത്തിക്കും; എന്നാൽ യാഥാർഥ്യം എന്നെ പഠിപ്പിക്കുന്നതെന്താണോ അതനുസരിച്ച് എന്റെ മാർഗം തിരുത്തും” എന്ന നിലപാടാണ് ഇതിന്റെ സാരം. ശാസ്ത്രത്തിൽ ഇത് ഒരു സിദ്ധാന്തത്തെ ശക്തമായി പിന്തുടരുന്നതിനൊപ്പം അതിന്റെ തെറ്റായിരിക്കാനുള്ള സാധ്യത അംഗീകരിക്കുന്ന രൂപം സ്വീകരിക്കും. രാഷ്ട്രീയത്തിൽ അത് ഒരു സാമൂഹിക ലക്ഷ്യത്തോട് പ്രതിബദ്ധത പുലർത്തുന്നതിനൊപ്പം യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്നുള്ള പഠനത്തെ സ്വീകരിക്കുന്ന രൂപമാകും. വ്യക്തിജീവിതത്തിൽ അത് പ്രതീക്ഷയോടൊപ്പം അനിശ്ചിതത്വത്തെ അംഗീകരിക്കുന്ന പക്വതയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടും.
ഈ ആശയം സാധ്യത, പ്രവണത, നിർണിതത്വം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെയും കൂടുതൽ കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. യാഥാർഥ്യത്തിലെ എല്ലാ സംഭവങ്ങളും ഒരേ അർത്ഥത്തിൽ മുൻകൂട്ടി നിർണയിക്കപ്പെട്ടവയല്ല; അതുപോലെ അവ പൂർണ്ണമായും യാദൃച്ഛികവുമല്ല. നിരവധി പ്രക്രിയകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ ചില പ്രവണതകൾ ശക്തമാകുന്നു, ചില സാധ്യതകൾ ദുർബലമാകുന്നു, ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ചെറിയ വ്യതിയാനങ്ങൾ വലിയ പരിവർത്തനങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. മനുഷ്യപ്രവർത്തനം ഈ സാധ്യതകളുടെ മണ്ഡലത്തിൽ ഇടപെടുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രം “എല്ലാം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു” എന്ന നിർണിതവാദത്തിലേക്കും “എല്ലാം യാദൃച്ഛികമാണ്” എന്ന അനിശ്ചിതവാദത്തിലേക്കും ചുരുക്കാനാവില്ല. സാധ്യതകളുടെ ഘടനയും മനുഷ്യപ്രവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിലാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ തുറന്ന സ്വഭാവം. വിശ്വാസം ഈ തുറന്ന സാധ്യതകളിൽ ഒരു ദിശ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു; അറിവ് ആ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ വസ്തുനിഷ്ഠ സാഹചര്യങ്ങളെ പരിശോധിക്കുന്നു; പ്രവർത്തനം അതിനെ യാഥാർഥ്യത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
അതിനാൽ പ്രതീക്ഷയ്ക്ക് പോലും ഒരു ശാസ്ത്രീയ-ഡയലക്ടിക്കൽ രൂപം ഉണ്ടായിരിക്കാം. യാഥാർഥ്യത്തെ നിഷേധിച്ചുകൊണ്ടുള്ള പ്രതീക്ഷ ഭ്രമമാണ്; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ സാധ്യതകളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ടുള്ള പ്രതീക്ഷ പ്രവർത്തനശക്തിയാണ്. യാഥാർഥ്യം പ്രതികൂലമാണെന്ന് കണ്ടാൽ പ്രതീക്ഷയുടെ രൂപം മാറണം; പക്ഷേ പ്രതികൂലതയെ അന്തിമ വിധിയായി കരുതേണ്ടതില്ല. നിലവിലുള്ള യാഥാർഥ്യത്തിനകത്ത് തന്നെ പുതിയ സാധ്യതകളുടെ വിത്തുകൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം. അവ കണ്ടെത്തുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ് ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രവർത്തനം. അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ പ്രതീക്ഷ യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെടുന്നില്ല; യാഥാർഥ്യത്തിനകത്തെ സാധ്യതകളെ കണ്ടെത്തുന്നു.
ഇതെല്ലാം ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ജ്ഞാനവ്യവസ്ഥയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിശ്വാസം ഒരു മുൻമാതൃകയാണ്; അറിവ് ആ മാതൃകയുടെ പരിശോധനിത രൂപമാണ്; സംശയം അതിന്റെ വിയോജകശക്തിയാണ്; അനുഭവം അതിന്റെ പരീക്ഷണവേദിയാണ്; പ്രവർത്തനം അതിന്റെ യാഥാർഥ്യബന്ധമാണ്; വൈരുദ്ധ്യം അതിന്റെ വികാസപ്രേരണയാണ്; പുതിയ അറിവ് അതിന്റെ പുനഃസംയോജനമാണ്. ഈ സംവിധാനത്തിലെ ഒരു ഘടകം നിശ്ചലമായാൽ മുഴുവൻ ചലനവും ദുർബലമാകും. വിശ്വാസം കട്ടപിടിച്ചാൽ അന്ധവിശ്വാസമാകും. സംശയം അതിരുകടന്നാൽ നിഷ്ക്രിയ സംശയവാദമാകും. അറിവ് സ്വയം അന്തിമമെന്ന് കരുതിയാൽ സിദ്ധാന്തപരമായ അടച്ചുപൂട്ടലാകും. പ്രവർത്തനം അറിവിൽനിന്ന് വേർപെട്ടാൽ അന്ധപ്രവർത്തനമാകും. പ്രതീക്ഷ യാഥാർഥ്യത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ടാൽ ഭ്രമമാകും. അതിനാൽ സന്തുലിതമായ ഡയലക്ടിക്കൽ ഏകതയാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ രൂപം.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ഒറ്റവാക്യത്തിൽ നിർവചിക്കുകയാണെങ്കിൽ: വിശ്വാസം സാധ്യതയുടെ ബോധമാണ്; അറിവ് സാധ്യതയും യാഥാർഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ പരിശോധനിത ബോധമാണ്; ജ്ഞാനം ഈ ബന്ധത്തെ നിരന്തരം പുനർനിർമിക്കാനുള്ള ബോധപൂർവ്വമായ കഴിവാണ്. മനുഷ്യൻ ആദ്യം യാഥാർഥ്യത്തെ അനുഭവിക്കുന്നു; അനുഭവത്തിൽനിന്ന് ഒരു പ്രതീതി രൂപപ്പെടുന്നു; പ്രതീതിയിൽനിന്ന് ഒരു മുൻധാരണ ജനിക്കുന്നു; മുൻധാരണയിൽനിന്ന് സാധ്യത തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു; സാധ്യത വിശ്വാസമായി രൂപപ്പെടുന്നു; വിശ്വാസം പ്രവചനവും പ്രവർത്തനവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പ്രവർത്തനം യാഥാർഥ്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നു; ഏറ്റുമുട്ടൽ വൈരുദ്ധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വൈരുദ്ധ്യം സംശയത്തെ ഉണർത്തുന്നു; സംശയം പരിശോധനയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; പരിശോധന തെളിവ് നൽകുന്നു; തെളിവ് അറിവിനെ പുനർനിർമിക്കുന്നു; പുതിയ അറിവ് പഴയ വിശ്വാസത്തിന്റെ പരിധികളെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; അതിൽനിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകൾ ജനിക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് അവസാനമില്ല, കാരണം യാഥാർഥ്യത്തിനും അവസാനമില്ല. അറിവിന്റെ ഓരോ നേട്ടവും പുതിയ അജ്ഞാതത്തിന്റെ അതിർത്തി തുറക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യന്റെ ജ്ഞാനപരമായ പക്വത വിശ്വാസരഹിതത്വത്തിലല്ല, വിശ്വാസത്തെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ നിരന്തര പരിശോധനയ്ക്ക് വിധേയമാക്കാനുള്ള കഴിവിലാണ്. ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വിശ്വാസമില്ലായ്മയല്ല; തിരുത്താവുന്ന വിശ്വാസമാണ്. യഥാർത്ഥ അറിവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉറപ്പല്ല; തെളിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള താൽക്കാലിക ഉറപ്പും പുതിയ തെളിവിനോടുള്ള തുറന്നത്വവുമാണ്. യഥാർത്ഥ സംശയത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എല്ലാം നിഷേധിക്കുകയല്ല; സത്യവും അസത്യവും വേർതിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് വർധിപ്പിക്കുകയാണ്. യഥാർത്ഥ ഡയലക്ടിക്കൽ ചിന്തയുടെ ലക്ഷ്യം പഴയ ആശയങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുക മാത്രമല്ല; അവയിലെ സത്യഘടകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു സമഗ്രതയിലേക്ക് ഉയർത്തുകയാണ്.
ഈ നിലയിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ കേന്ദ്രതത്വം ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം: യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സത്യാന്വേഷണം സ്വന്തം വിശ്വാസത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന പ്രക്രിയയല്ല; സ്വന്തം വിശ്വാസത്തെ യാഥാർഥ്യവുമായി നിരന്തരം ഏറ്റുമുട്ടിച്ച് അതിലെ സത്യഘടകങ്ങളെ വേർതിരിച്ചെടുത്ത് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ അറിവായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. വിശ്വാസം മനുഷ്യനെ സാധ്യതയിലേക്ക് തുറക്കുന്നു; അറിവ് ആ സാധ്യതയെ യാഥാർഥ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; സംശയം ഇരുവരും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; പ്രവർത്തനം സാധ്യതയെ പരീക്ഷിക്കുന്നു; അനുഭവം ഫലത്തെ തിരികെ കൊണ്ടുവരുന്നു; പുതിയ അറിവ് ബോധത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. അങ്ങനെ മനുഷ്യൻ ഒരിക്കലും “അവസാന സത്യം” കൈവശപ്പെടുത്തുന്നില്ല; പകരം യാഥാർഥ്യവുമായി കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതും കൂടുതൽ കൃത്യവുമായതും കൂടുതൽ സമഗ്രവുമായ ബന്ധം സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
അതിനാൽ വിശ്വാസത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിപാകം അന്ധമായ ഉറപ്പല്ല; വിമർശനാത്മക പ്രതിബദ്ധതയാണ്. അറിവിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിപാകം അന്തിമമായ അവകാശവാദമല്ല; സ്വയംതിരുത്തുന്ന തുറന്നത്വമാണ്. സംശയത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിപാകം നിഷേധമല്ല; സത്യാന്വേഷണമാണ്. പ്രവർത്തനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരിപാകം അന്ധമായ ഇടപെടലല്ല; അറിവാൽ നയിക്കപ്പെടുകയും അനുഭവത്താൽ തിരുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ഇടപെടലാണ്.
ഇതാണ് വിശ്വാസവും അറിവും തമ്മിലുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ്: സാധ്യതയിൽനിന്ന് വിശ്വാസത്തിലേക്ക്, വിശ്വാസത്തിൽനിന്ന് പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക്, പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് അനുഭവത്തിലേക്ക്, അനുഭവത്തിൽനിന്ന് വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്ക്, വൈരുദ്ധ്യത്തിൽനിന്ന് അറിവിലേക്ക്, അറിവിൽനിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകളിലേക്ക്—അവസാനമില്ലാത്ത ഒരു ബോധസർപ്പിളം. മനുഷ്യന്റെ ജ്ഞാനവികാസവും ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വികാസവും സാമൂഹികബോധത്തിന്റെ വികാസവും ഒടുവിൽ ഈ ഒരേ ഡയലക്ടിക്കൽ ചലനത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കാം. യാഥാർഥ്യം മാറുന്നു; അതിനനുസരിച്ച് അറിവ് മാറുന്നു; അറിവ് മാറുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ വിശ്വാസങ്ങളും പ്രവർത്തനങ്ങളും മാറുന്നു; മനുഷ്യപ്രവർത്തനം വീണ്ടും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചരിത്രരൂപത്തെ മാറ്റുന്നു. ഈ പരസ്പരപരിവർത്തനത്തിലാണ് മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ സൃഷ്ടിപരമായ ശക്തിയും ചരിത്രത്തിന്റെ തുറന്ന സാധ്യതയും നിലനിൽക്കുന്നത്.
QUANTUM DIALECTICS- 
Leave a comment