പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അത്ഭുതകരമായ ക്രമം, സങ്കീർണ്ണത, പരസ്പരബന്ധിതമായ ഘടന, പ്രവർത്തനപരമായ കൃത്യത, ലക്ഷ്യബോധമുള്ളതുപോലെ തോന്നിക്കുന്ന സ്വഭാവം എന്നിവ മനുഷ്യചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ആഴമുള്ള ചോദ്യങ്ങളിലൊന്നിന് കാരണമായിട്ടുണ്ട്: പ്രപഞ്ചത്തിന് ഇത്രയും സങ്കീർണ്ണമായ ഘടനകൾ സ്വയം സൃഷ്ടിക്കാനും നിലനിർത്താനും കഴിയുന്നത് എങ്ങനെയാണ്? താരാപഥങ്ങളുടെ മഹത്തായ ഘടന മുതൽ ജീവകോശത്തിനുള്ളിലെ അതിസൂക്ഷ്മമായ തന്മാത്രാ സംവിധാനങ്ങൾ വരെ, ആറ്റങ്ങളുടെയും തന്മാത്രകളുടെയും രൂപവിന്യാസം മുതൽ ജീവന്റെ സങ്കീർണ്ണതയും ബോധത്തിന്റെ ഉദയവും വരെ, പ്രകൃതി നിരന്തരം ക്രമബദ്ധവും പരസ്പരാശ്രിതവുമായ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ കണ്ണ്, ജനിതകവസ്തുവിന്റെ ഇരട്ടച്ചുരുൾ ഘടന, കോശത്തിനുള്ളിലെ തന്മാത്രാ യന്ത്രസമാന സംവിധാനങ്ങൾ, ജീവിവർഗങ്ങളുടെ പരസ്പരബന്ധിതമായ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വൻതോതിലുള്ള ഘടനകൾ എന്നിവയെല്ലാം ആദ്യനോട്ടത്തിൽ മുൻകൂട്ടി ആസൂത്രണം ചെയ്തതുപോലെ തോന്നാം. പ്രകൃതിയിലെ ഈ സങ്കീർണ്ണതയും പ്രവർത്തനപരമായ ക്രമവും തന്നെയാണ് “ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പന” എന്ന ആശയത്തിന് അടിസ്ഥാനമായ പ്രധാന കാരണങ്ങളിലൊന്ന്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടനുസരിച്ച് പ്രകൃതിയിലെ സങ്കീർണ്ണതയും ക്രമവും പൂർണ്ണമായും അനിയന്ത്രിതമായ സ്വാഭാവിക പ്രക്രിയകളിലൂടെ വിശദീകരിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുകൊണ്ട് അതിന് പിന്നിൽ ഏതെങ്കിലും ബുദ്ധിശക്തിയോ രൂപകൽപ്പനാകർത്താവോ ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്ന് വാദിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇതേ പ്രകൃതിവാസ്തവത്തെ മറ്റൊരു ദാർശനിക ദിശയിൽനിന്നാണ് സമീപിക്കുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തെ പുറത്തുനിന്ന് രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്ന ഒരു ബാഹ്യബുദ്ധിയെ മുൻകൂട്ടി അംഗീകരിക്കുന്നതിനുപകരം, വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായി പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ശക്തികളിലൂടെ ക്രമവും സങ്കീർണ്ണതയും എങ്ങനെ ആന്തരികമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്നതാണ് അത് അന്വേഷിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് അടിസ്ഥാന ചോദ്യം “പ്രപഞ്ചത്തെ ആരാണ് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തത്?” എന്നതിൽ നിന്ന് “പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഘടനയും സംഘടനയും സങ്കീർണ്ണതയും സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവ് ഏത് അടിസ്ഥാന പ്രക്രിയകളിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്?” എന്നതിലേക്ക് മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആശയപരമായ ചട്ടക്കൂടിൽ പ്രകൃതിയിലെ അത്ഭുതകരമായ രൂപവിന്യാസങ്ങളെ പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു രൂപകൽപ്പനാകർത്താവിന്റെ തെളിവായി കാണേണ്ടതില്ല. മറിച്ച് പദാർഥം, സ്ഥലം, ഊർജം, പരസ്പരപ്രവർത്തനം, പരിവർത്തനം, ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സംഘടന എന്നിവയിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു പ്രാഥമിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക ശക്തിയുടെ സാർവത്രിക പ്രകടനങ്ങളായി അവയെ കാണാൻ കഴിയും.
ഇവിടെ “രൂപകൽപ്പന” എന്ന പദത്തിന്റെ അർത്ഥം വളരെ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. മനുഷ്യന്റെ രൂപകൽപ്പന സാധാരണയായി ബോധപൂർവമായ ഒരു രൂപകൽപ്പനാകർത്താവിനെയാണ് ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. ഒരു വാസ്തുശിൽപി ആദ്യം ഒരു കെട്ടിടത്തിന്റെ ആശയം മനസ്സിൽ രൂപപ്പെടുത്തുകയും അതിനുശേഷം അതിനനുസരിച്ച് വസ്തുക്കളെ ക്രമീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒരു എഞ്ചിനീയർ ഒരു യന്ത്രത്തിന്റെ പ്രവർത്തനലക്ഷ്യം മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച് അതിനനുസരിച്ച് ഘടകങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിലെ ജൈവപരവും പ്രപഞ്ചപരവുമായ ഘടനകൾക്ക് ഇതേ തരത്തിലുള്ള ബാഹ്യമായ ആസൂത്രണം നിർബന്ധമായും ആവശ്യമായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഒരു മഞ്ഞുതുള്ളിയുടെ അതിസുന്ദരവും കൃത്യവുമായ രൂപവിന്യാസം പരിഗണിക്കാം. ഓരോ ജലതന്മാത്രയെയും ആരും ബോധപൂർവം അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിക്കുന്നില്ല. ജലതന്മാത്രകളുടെ സ്വഭാവവും താപനിലയും മർദ്ദവും തന്മാത്രകൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളും ചേർന്നാണ് അതിന്റെ രൂപം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതുപോലെ ഒരു നദിയുടെ ശാഖാപരമായ രൂപം, ഒരു താരാപഥത്തിന്റെ ചുഴിയാകൃതിയിലുള്ള ഘടന, അനേകം ജൈവഘടനകളുടെ രൂപീകരണം എന്നിവയും അവയുടെ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വാഭാവികമായി ഉദ്ഭവിക്കാം. അതിനാൽ ക്രമം നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന വസ്തുത മാത്രം ബാഹ്യമായ ഒരു ക്രമീകരണബുദ്ധിയുടെ സാന്നിധ്യം തെളിയിക്കുന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു പ്രധാന ആശയം, സംഘടിതമായ സങ്കീർണ്ണത വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായി പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന ശക്തികളുടെ ഫലമായി സ്വാഭാവികമായി ഉദ്ഭവിക്കാമെന്നതാണ്. ഉയർന്ന തലത്തിൽ “രൂപകൽപ്പന”യായി കാണപ്പെടുന്നത് താഴ്ന്ന തലങ്ങളിലെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവിച്ച ഘടനാപരമായ പ്രകടനമായിരിക്കാം.
ഇതോടെ പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന രൂപകൽപ്പനയും ഉള്ളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സംഘടനയും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാന വ്യത്യാസം വ്യക്തമാകുന്നു. ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പന എന്ന ആശയം സാധാരണയായി ആദ്യം ഒരു ബുദ്ധിശക്തിയെ അംഗീകരിക്കുകയും പിന്നീട് പ്രകൃതിയിലെ ക്രമത്തെ ആ ബുദ്ധിശക്തിയുടെ ആസൂത്രണത്തിലൂടെ വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് അതിന്റെ വിശദീകരണദിശ മറിച്ചിടുന്നു. അത് പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുകയും പദാർഥത്തിന്റെ അന്തർലീനമായ ചലനാത്മകതയിൽനിന്ന് ക്രമവും സങ്കീർണ്ണതയും എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് അന്വേഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ബുദ്ധിശക്തി പ്രപഞ്ചത്തിന് മുമ്പേ നിലനിന്ന ഒന്നായിരിക്കണമെന്നില്ല; മറിച്ച് പദാർഥത്തിന്റെ ക്രമീകരണശേഷിയിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ ഉദ്ഭവഗുണമായിരിക്കാം ബുദ്ധി. പ്രപഞ്ചം ആദ്യം ഒരു ബാഹ്യബുദ്ധിയെ കൈവശം വച്ചതിനുശേഷം ക്രമബദ്ധമായ പദാർഥത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതല്ല; പകരം പദാർഥം നിരന്തരമായ പരിവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ആറ്റങ്ങൾ, തന്മാത്രകൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, രാസവ്യവസ്ഥകൾ, ജീവകോശങ്ങൾ, ജീവികൾ, നാഡീവ്യവസ്ഥകൾ, ഒടുവിൽ സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന ബോധമുള്ള ജീവികൾ എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം സ്വഭാവത്തെ അറിയാനുള്ള കഴിവ് ബോധത്തിന്റെ ഉദയത്തിലൂടെ സ്വന്തം ഉള്ളിൽനിന്നുതന്നെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് പരമ്പരാഗത ബുദ്ധിപൂർവ രൂപകൽപ്പനാ സങ്കൽപ്പത്തിന് പകരം നിൽക്കുന്ന ശക്തമായ ഒരു പദാർഥവാദപരമായ വ്യാഖ്യാനമാണ്.
ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയങ്ങളിൽ ഒന്നായി സംയോജക ശക്തിയും വിഘടനാത്മക ശക്തിയും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തെ കാണാം. സംയോജക ശക്തി ഒന്നിച്ചുചേരൽ, ബന്ധനം, കേന്ദ്രീകരണം, ഏകീകരണം, സംഘടന എന്നിവയിലേക്കുള്ള പ്രവണതയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുമ്പോൾ വിഘടനാത്മക ശക്തി വേർപെടൽ, വ്യാപനം, വികേന്ദ്രീകരണം, വ്യത്യാസം എന്നിവയിലേക്കുള്ള പ്രവണതയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നിനെയും മറ്റൊന്നിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. സംയോജനം പൂർണ്ണമായിരുന്നെങ്കിൽ വ്യത്യാസവും ചലനവും വ്യാപ്തിയും ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല. വിഘടനം പൂർണ്ണമായിരുന്നെങ്കിൽ സ്ഥിരമായ ഘടനകൾക്ക് രൂപംകൊള്ളാനാകുമായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെ പരസ്പരം വിരുദ്ധവും അതേസമയം പരസ്പരപൂരകവുമായ ഈ പ്രവണതകളുടെ നിരന്തരമായ പ്രവർത്തനമേഖലയായി കാണാം. അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനം ഒരു ആപേക്ഷിക സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നിടത്താണ് ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. അത്തരം ഘടനകൾ നിശ്ചലമായ വസ്തുക്കളല്ല; നിരന്തരമായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്ന ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥകളാണ്. ഒരു ആറ്റം, ഒരു നക്ഷത്രം, ഒരു ഗ്രഹം, ഒരു ജീവി, ഒരു പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ, ഒരുപക്ഷേ ഒരു സാമൂഹികസ്ഥാപനം പോലും പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്നതും പരസ്പരം പൂർത്തിയാക്കുന്നതുമായ പ്രവണതകളുടെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയുടെ താൽക്കാലിക പ്രകടനങ്ങളായി കാണാം. അങ്ങനെ നാം “ഘടന” എന്നു വിളിക്കുന്നത് പദാർഥത്തിന്റെ ഒരു നിശ്ചലമായ ക്രമീകരണം മാത്രമല്ല; നിരന്തരമായ വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ആപേക്ഷിക സ്ഥിരതയാണ്.
പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷമായ രൂപകൽപ്പനയെ ഈ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയുടെ ദൃശ്യമായ പ്രകടനമായി മനസ്സിലാക്കാം. ഒരു ആറ്റത്തെ ഉദാഹരണമായി എടുക്കാം. ഓരോ കണികയുടെയും സ്ഥാനം പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു രൂപകൽപ്പനാകർത്താവ് നിശ്ചയിച്ചതിനാലല്ല ആറ്റത്തിന്റെ കൃത്യമായ ഘടന രൂപപ്പെടുന്നത്. ക്വാണ്ടം മേഖലകൾ, വൈദ്യുതകാന്തിക ഇടപെടലുകൾ, ആണവശക്തികൾ, പദാർഥത്തിന് അനുവദിക്കപ്പെട്ട അവസ്ഥകൾ തുടങ്ങിയവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിലൂടെയാണ് ആറ്റഘടന ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. പ്രത്യേകമായ ചില ഘടനകളിൽ മാത്രമേ ആറ്റം നിലനിൽക്കുകയുള്ളൂ, കാരണം ഭൗതികനിയമങ്ങൾ സാധ്യമായ ഘടനകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അതേപോലെ രാസബന്ധങ്ങളിലൂടെ തന്മാത്രകൾ രൂപപ്പെടുന്നു; തന്മാത്രകൾ വലുതായ ഘടനകളിലേക്ക് സംഘടിക്കുന്നു; സങ്കീർണ്ണമായ തന്മാത്രാ വ്യവസ്ഥകൾ അവയുടെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളിൽ ഇല്ലാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ഘടകങ്ങളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് പുതിയൊരു സംഘടന ഉയർന്നുവരുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ പടിപടിയായ ഉദ്ഭവത്തെ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവമായി കാണുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചം മുൻകൂട്ടി രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത വസ്തുക്കളുടെ ഒരു ശേഖരം മാത്രമല്ല; ഓരോ തലത്തിലുള്ള സംഘടനയും അതിനേക്കാൾ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള പുതിയ സംഘടനയ്ക്ക് ഭൗതിക അടിത്തറയാകുന്ന നിരന്തരമായ സ്വയംസംഘടനാ പ്രക്രിയയാണ്.
നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും താരാപഥങ്ങളുടെയും രൂപീകരണത്തിലും ഇതേ തത്ത്വം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ഗുരുത്വാകർഷണം പദാർഥത്തെ ഒന്നിച്ചുകൂട്ടുന്നു; അതേസമയം താപചലനം, വികിരണസമ്മർദ്ദം തുടങ്ങിയ പ്രക്രിയകൾ അനിയന്ത്രിതമായ തകർച്ചയെ പ്രതിരോധിക്കുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രവർത്തനത്തിലാണ് നക്ഷത്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. ഒരു നക്ഷത്രം കേവലം സംയോജനമല്ല; അതുപോലെ കേവലം വിഘടനവുമല്ല. ഗുരുത്വാകർഷണ സങ്കോചവും അതിനെ പ്രതിരോധിക്കുന്ന വിവിധ പ്രക്രിയകളും തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയിലാണ് നക്ഷത്രത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ്. അതിന്റെ അകത്തുള്ള ആണവപ്രവർത്തനങ്ങൾ ഊർജം ഉൽപാദിപ്പിക്കുകയും ഈ സമതുലിതാവസ്ഥയെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുപോലെ ഗുരുത്വാകർഷണം, ഭ്രമണചലനം, പദാർഥത്തിന്റെ വിതരണം തുടങ്ങിയവ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ താരാപഥങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നു. അവയുടെ മനോഹരമായ ചുഴിയാകൃതിയിലുള്ള ഘടന മനുഷ്യന്റെ കാഴ്ചയിൽ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തതുപോലെ തോന്നിയാലും, അവയുടെ രൂപം നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഭൗതികബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് അത് സ്വാഭാവികമായി ഉദ്ഭവിക്കാം. അതിനാൽ “രൂപകൽപ്പന” ഒരു മുൻകൂട്ടിയുള്ള രൂപരേഖയിൽ മാത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നില്ല; അടിസ്ഥാനപരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങൾ സങ്കീർണ്ണ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന കഴിവിലാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനം.
ക്വാണ്ടം ഭൗതികശാസ്ത്രം ബാഹ്യമായ രൂപകൽപ്പനയെക്കുറിച്ചുള്ള ലളിതമായ ധാരണകൾക്ക് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള വെല്ലുവിളി ഉയർത്തുന്നു. സൂക്ഷ്മലോകം ഒരു യാന്ത്രിക യന്ത്രംപോലെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച പാതകളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളുടെ ലോകമല്ല. ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥകൾ സാധ്യതകൾ, അനിശ്ചിതത്വം, ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്ന വിവിധ സാധ്യതാവസ്ഥകൾ, അവസ്ഥകൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയാൽ സവിശേഷമാണ്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം അനിശ്ചിതത്വം പരിധിയില്ലാത്ത അരാജകത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. ഒരു ക്വാണ്ടം വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് സാധ്യമായ അവസ്ഥകൾ പോലും ഗണിതപരവും ഭൗതികവുമായ ബന്ധങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്. യാഥാർഥ്യത്തിൽ സാധ്യതയും നിയന്ത്രണവും, തുറന്ന സാധ്യതയും നിർബന്ധിതമായ പരിമിതിയും, വ്യത്യാസവും സംഘടനയും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം നിരന്തരം പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോഴും അതേ സമയം അടിസ്ഥാനബന്ധങ്ങളിലൂടെ അവയുടെ പരിധി നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഓരോ ഫലവും ഒരു ബാഹ്യബുദ്ധി പ്രത്യേകം നിർദ്ദേശിക്കാതെതന്നെ വളരെ കൃത്യമായ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടാം.
ഈ ആശയത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ഉദ്ഭവം എന്ന ആശയം നിർണായകമാണ്. ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും അവയുടെ സ്വതന്ത്രമായ പ്രത്യേക ഗുണങ്ങൾ ഉള്ള ആറ്റങ്ങളാണ്; എന്നാൽ അവ ചേർന്ന് രൂപപ്പെടുന്ന ജലത്തിന് ഹൈഡ്രജന്റെയോ ഓക്സിജന്റെയോ ഒറ്റപ്പെട്ട ഗുണങ്ങളിൽനിന്ന് നേരിട്ട് വിശദീകരിക്കാനാവാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങളുണ്ട്. ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു നാഡീകോശം ഒരു സമ്പൂർണ്ണ നാഡീവ്യവസ്ഥയിൽ പ്രകടമാകുന്ന രീതിയിലുള്ള ബോധം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല. ജനിതകവസ്തു മാത്രം ഒരു ജീവിയല്ല; എന്നാൽ ന്യൂക്ലിക് ആസിഡുകൾ, പ്രോട്ടീനുകൾ, കോശഭിത്തികൾ, ഊർജപരിവർത്തന സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ ശൃംഖലകൾ ചേർന്നാണ് ജീവവ്യവസ്ഥകൾ രൂപപ്പെടുന്നത്. അതുപോലെ വ്യക്തികൾ സമൂഹമല്ല; എന്നാൽ ലക്ഷക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് സ്ഥാപനങ്ങൾ, സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകൾ, ഭാഷകൾ, സംസ്കാരങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഓരോ തലത്തിലും അതിന്റെ ഘടകങ്ങളുടെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഗുണങ്ങളിൽനിന്ന് ലളിതമായി വിശദീകരിക്കാനാവാത്ത പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സമഗ്രവ്യവസ്ഥയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇത്തരം ഉദ്ഭവത്തെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക വികാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രകടനമായി കാണുന്നു. അളവ്, പരസ്പരപ്രവർത്തനം, സംഘടന എന്നിവയുടെ സംയോജനത്തിലൂടെ പുതിയ ഗുണപരമായ ഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കാം. അതിനാൽ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള “രൂപകൽപ്പന” താഴ്ന്ന തലങ്ങളിലെ ഘടകങ്ങളുടെ ബന്ധാത്മക ചലനാത്മകതയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നതായിരിക്കാം.
ജീവൻ ഈ വാദത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഒരു ജീവകോശം അതിസങ്കീർണ്ണമായ ഒരു വ്യവസ്ഥയാണ്. കോശസ്തരം, പ്രോട്ടീനുകൾ, ജനിതകവസ്തു, തന്മാത്രകളുടെ ഗതാഗതസംവിധാനങ്ങൾ, ഊർജപരിവർത്തന സംവിധാനങ്ങൾ, സന്ദേശവിനിമയ ശൃംഖലകൾ, നിയന്ത്രണസംവിധാനങ്ങൾ, സ്വയംപരിഹാര സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു കോശത്തിന് സ്വയം പുനർനിർമ്മിക്കാനും പരിസ്ഥിതിയിലെ മാറ്റങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കാനും തുടർച്ചയായ തന്മാത്രാ മാറ്റങ്ങൾക്കിടയിലും ആന്തരിക സംഘടന നിലനിർത്താനും കഴിയും. മനുഷ്യന്റെ കാഴ്ചയിൽ ഈ സങ്കീർണ്ണത എഞ്ചിനീയറിങ് രൂപകൽപ്പനയെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. എന്നാൽ ജീവപരിണാമം ഈ സങ്കീർണ്ണ പ്രവർത്തനപരമായ സംഘടന എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചിരിക്കാം എന്നതിന് മറ്റൊരു വിശദീകരണം നൽകുന്നു. വ്യതിയാനം, പാരമ്പര്യം, ജനിതകമാറ്റം, പുനഃസംയോജനം, പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ഇടപെടൽ, സ്വാഭാവിക തിരഞ്ഞെടുപ്പ് എന്നിവ ദീർഘകാലം പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ജീവിവർഗങ്ങളിൽ സങ്കീർണ്ണമായ അനുകൂലനങ്ങൾ രൂപപ്പെടാം. സ്വാഭാവിക തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഒരു ബോധമുള്ള രൂപകൽപ്പനാകർത്താവല്ല; എന്നിരുന്നാലും തുടർച്ചയായ തിരഞ്ഞെടുപ്പിലൂടെ എഞ്ചിനീയറിങ് പോലെയുള്ള കൃത്യതയുള്ള ഘടനകൾ രൂപപ്പെടാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ പരിണാമം ജീവിയും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ശക്തമായ ഉദാഹരണമായി കാണാം. ജീവികൾ പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു; പരിസ്ഥിതി ജീവികൾക്ക് പ്രവർത്തിക്കേണ്ട സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വ്യതിയാനം സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; തിരഞ്ഞെടുപ്പ് അവയിൽ ചിലതിനെ നിലനിർത്തുന്നു. സ്ഥിരതയും പരിവർത്തനവും നിരന്തരം പരസ്പരം വിരോധിക്കുകയും പരസ്പരം പൂർത്തിയാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
പരിണാമം സ്വതന്ത്രമായ ഒരു പ്രക്രിയയല്ലെന്നതും ഇവിടെ പ്രധാനമാണ്. ജൈവപരിണാമം രാസപരിണാമം, ഭൂഗർഭപരിണാമം, ഗ്രഹപരിണാമം, പ്രപഞ്ചപരിണാമം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തിന് ആവശ്യമായ രാസസാഹചര്യങ്ങൾ ഭൂമിയുടെ ചരിത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു; ഭൂമിയുടെ ചരിത്രം അതിന്റെ ഗ്രഹപരമായ വികാസവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു; സങ്കീർണ്ണ രസതന്ത്രത്തിന് ആവശ്യമായ മൂലകങ്ങൾ മുൻതലമുറകളിലെ നക്ഷത്രങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ടവയായിരുന്നു; നക്ഷത്രങ്ങൾ തന്നെ പ്രപഞ്ചപദാർഥത്തിന്റെ മുൻകാല വികാസത്തിൽനിന്നാണ് രൂപപ്പെട്ടത്. അതിനാൽ ഒരു ജീവിയുടെ ജൈവ “രൂപകൽപ്പന” കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളായി നീളുന്ന പ്രപഞ്ചചരിത്രത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടം മാത്രമാണ്. മനുഷ്യശരീരത്തിലെ കാർബൺ ഉൾപ്പെടെയുള്ള അനേകം മൂലകങ്ങൾ ഭൂമിയുടെ രൂപീകരണത്തിന് മുമ്പേ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ആന്തരിക പ്രക്രിയകളിൽ രൂപപ്പെട്ടവയാണ്. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യജീവി പ്രപഞ്ചപദാർഥത്തിന്റെ ദീർഘമായ ചരിത്രപരമായ പരിണാമത്തിന്റെ അത്യന്തം സംഘടിതമായ ഒരു തുടർച്ചയാണ്.
മനുഷ്യ മസ്തിഷ്കം ഈ ചോദ്യത്തിന് മറ്റൊരു അസാധാരണമായ മാനമാണ് നൽകുന്നത്, കാരണം അത് ബോധത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കോടിക്കണക്കിന് നാഡീകോശങ്ങൾ വൈദ്യുത-രാസ-തന്മാത്രാ പ്രക്രിയകളിലൂടെ സങ്കീർണ്ണമായ ശൃംഖലകളായി പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ ബോധം ഏതെങ്കിലും ഒരു നാഡീകോശത്തോട് തുല്യമല്ല. മസ്തിഷ്കത്തിലെ വ്യാപകമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്നതല ഗുണമായി അതിനെ മനസ്സിലാക്കാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ബോധത്തെ പുറത്തുനിന്ന് പദാർഥത്തിൽ ചേർത്തുവച്ച ഒന്നായി കാണുന്നതിനുപകരം, അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ പദാർഥസംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ഗുണമായി കാണുന്നു. ബോധത്തിന്റെ അന്തിമ പ്രവർത്തനരീതി ശാസ്ത്രം പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിച്ചുകഴിഞ്ഞുവെന്ന് പറയുന്നത് ഇപ്പോൾ ശാസ്ത്രീയമായി ന്യായീകരിക്കാനാവില്ല. എന്നിരുന്നാലും ബോധത്തിന്റെ ഉദയം സംഘടിതമായ പദാർഥത്തിന്റെ അസാധാരണമായ സൃഷ്ടിശേഷിയെ തെളിയിക്കുന്നു. പദാർഥത്തിന് അനുഭവിക്കാനും ഓർക്കാനും ചിന്തിക്കാനും സങ്കൽപ്പിക്കാനും സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനും കഴിയുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചം രൂപകൽപ്പന ചെയ്തതാണോ എന്ന ചോദ്യം പോലും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ബോധത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയാണ്.
ഇതോടെ ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പനയെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത വാദത്തിന് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട വൈരുദ്ധ്യാത്മക മറിച്ചിടൽ സംഭവിക്കുന്നു. സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് ബുദ്ധി ആവശ്യമാണ്, അതിനാൽ ബുദ്ധി സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് മുമ്പേ ഉണ്ടായിരിക്കണം എന്ന വാദത്തിന് പകരം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പറയുന്നത് സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് ബുദ്ധിയെ തന്നെ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും എന്നതാണ്. ബുദ്ധി പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് വന്ന ഒന്നായിരിക്കണമെന്നില്ല; ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട പദാർഥത്തിന്റെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഉദ്ഭവഗുണമായിരിക്കാം അത്. വിശദീകരണത്തിന്റെ ദിശ അതിനാൽ “ബുദ്ധി → രൂപകൽപ്പന → പ്രപഞ്ചം” എന്നതിൽനിന്ന് “പരസ്പരപ്രവർത്തനം → സംഘടന → സങ്കീർണ്ണത → ജീവൻ → ബോധം → ബുദ്ധി” എന്ന ക്രമത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. ഇത് പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഏതെങ്കിലും അതീതമായ ബുദ്ധിശക്തി ഉണ്ടാകാൻ കഴിയില്ലെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിലെ സങ്കീർണ്ണതയെ വിശദീകരിക്കാൻ ബാഹ്യമായ ഒരു രൂപകൽപ്പനാകർത്താവിനെ അനിവാര്യമായി അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ലെന്ന ഒരു പദാർഥവാദപരമായ വിശദീകരണപാത അത് തുറന്നുകൊടുക്കുന്നു.
ജീവിവർഗങ്ങളും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലും ഇതേ വൈരുദ്ധ്യാത്മകത പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ജീവികൾ തമ്മിൽ മത്സരിക്കുന്നു, സഹകരിക്കുന്നു, പരസ്പരം ഭക്ഷണമാകുന്നു, വിഭവങ്ങൾ പങ്കിടുന്നു, പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു. ഒരു പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥയിൽ കാണുന്ന ആപേക്ഷിക സ്ഥിരത ഏതെങ്കിലും കേന്ദ്രനിയന്ത്രിത രൂപകൽപ്പനയുടെ ഫലമാകണമെന്നില്ല; എണ്ണമറ്റ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് സ്വാഭാവികമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ചലനാത്മക സംഘടനയായിരിക്കാം അത്. വേട്ടക്കാരനും ഇരയും പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്നു; സസ്യങ്ങൾ മണ്ണിന്റെയും അന്തരീക്ഷത്തിന്റെയും ഘടന മാറ്റുന്നു; സൂക്ഷ്മജീവികൾ പോഷകചക്രങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; മൃഗങ്ങൾ വിത്തുവിതരണം നടത്തുന്നു; വിഘടകർ മരിച്ച ജൈവവസ്തുക്കളെ വീണ്ടും പരിസ്ഥിതിയിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരുന്നു. അതിനാൽ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ ഒരു കേന്ദ്രത്തിൽനിന്ന് രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത യന്ത്രത്തേക്കാൾ അനവധി ബന്ധങ്ങളുടെ ചലനാത്മക ശൃംഖലയോട് സാമ്യമുള്ളതാണ്. അതിന്റെ പ്രത്യക്ഷമായ രൂപകൽപ്പന അനേകം തലങ്ങളിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സഞ്ചിതഫലമാണ്.
ഈ സമീപനം പ്രപഞ്ചം ക്രമരഹിതമാണെന്ന നിഗമനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് അതിന്റെ വിപരീതമാണ്. ബാഹ്യമായ ബുദ്ധിപൂർവ രൂപകൽപ്പനയെ നിരസിക്കുന്നത് പൂർണ്ണമായ അരാജകത്വത്തെ അംഗീകരിക്കണമെന്നില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് കഠിനമായ യാന്ത്രിക നിർണിതവാദത്തിനും പൂർണ്ണമായ യാദൃച്ഛികതയ്ക്കും ഇടയിലുള്ള മറ്റൊരു ആശയപരമായ സ്ഥാനം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. യാഥാർഥ്യത്തിൽ നിയമപരമായ നിയന്ത്രണങ്ങളും സാധ്യതകളും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളും പ്രതികരണശൃംഖലകളും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഘടനകളും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നു. ഭാവി പൂർണ്ണമായി മുൻകൂട്ടി എഴുതപ്പെട്ട ഒരു തിരക്കഥയല്ലായിരിക്കാം; അതേ സമയം നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത യാദൃച്ഛിക സംഭവങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മയുമല്ല. അടിസ്ഥാനബന്ധങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കുന്ന സാധ്യതകളുടെ ഒരു പരിധിക്കുള്ളിലാണ് വൈരുദ്ധ്യാത്മക വികാസം നടക്കുന്നത്. സാധ്യതയും അനിവാര്യതയും പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു; യാദൃച്ഛികത നിയമവും ഘടനയും നിർണ്ണയിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾക്കുള്ളിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സങ്കീർണ്ണതയുടെ ഉദ്ഭവം മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് ഇത് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ഒരു ചട്ടക്കൂട് നൽകുന്നു.
പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം പാളി ഘടന എന്ന ആശയത്തിലൂടെ ഈ വ്യാഖ്യാനത്തെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാം. വ്യത്യസ്ത അളവുതലങ്ങൾക്ക് വ്യത്യസ്ത സ്വഭാവങ്ങളുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുള്ള ഒരു പടിപടിയായ ഘടനയായി യാഥാർഥ്യത്തെ കാണാം. ഉപആണവതലത്തിലെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങൾ ആറ്റങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനമാകുന്നു; ആറ്റങ്ങൾ തന്മാത്രകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; തന്മാത്രകൾ സങ്കീർണ്ണമായ തന്മാത്രാസംഘടനകളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നു; അവ ജീവകോശങ്ങളുടെ രൂപീകരണത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നു; കോശങ്ങൾ ജീവികളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ജീവികൾ പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നു; ബോധമുള്ള ജീവികൾ സമൂഹങ്ങളും സംസ്കാരങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഓരോ തലവും താഴത്തെ തലങ്ങളിൽനിന്ന് സാഹചര്യങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുമ്പോഴും അതിനപ്പുറം പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. താഴത്തെ തലങ്ങളിലെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉയർന്ന തലങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെ, ഉയർന്ന തലങ്ങളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഘടനകൾ താഴത്തെ ഘടകങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചം ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായി പാളികളായി വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഘടനയാണ്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷമായ രൂപകൽപ്പന ഒരു ഏക സംഭവത്തിന്റെ ഫലമല്ല; മറിച്ച് തുടർച്ചയായ ഉദ്ഭവങ്ങളുടെ ഒരു സഞ്ചിതഫലമാണ്. ഭൗതികനിയമങ്ങൾ പദാർഥത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; പദാർഥം ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഘടനകൾ പുതിയ പരിസ്ഥിതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ പരിസ്ഥിതികൾ തുടർന്നുള്ള ഘടനകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടനകൾ പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പ്രപഞ്ചം വളരെ കുറച്ച് അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങളിൽനിന്ന് അനന്തമായ രൂപവൈവിധ്യം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിവുള്ള ഒരു സ്വയംവികസിക്കുന്ന ഘടനാ വ്യവസ്ഥയായി മാറുന്നു. ഒരു ഗണിതസമവാക്യത്തിൽനിന്ന് അനവധി സങ്കീർണ്ണ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാവുന്നതുപോലെ, അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങൾക്ക് ഓരോ ഘടനയ്ക്കും പ്രത്യേകം നിർദ്ദേശം നൽകാതെതന്നെ അനവധി രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും.
ഭൗതികനിയമങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മമായ ക്രമീകരണം മറ്റൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യവും ഉയർത്തുന്നു: അടിസ്ഥാന സ്ഥിരാങ്കങ്ങളും ഭൗതികബന്ധങ്ങളും എന്തുകൊണ്ടാണ് സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു പ്രപഞ്ചം രൂപപ്പെടാൻ അനുവദിക്കുന്ന രീതിയിൽ നിലനിൽക്കുന്നത്? ചില ദാർശനിക വാദങ്ങൾ ഇതിനെ രൂപകൽപ്പനയുടെ തെളിവായി കാണുന്നു. മറ്റുചിലർ നിരീക്ഷകന്റെ നിലനിൽപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തിരഞ്ഞെടുപ്പുസിദ്ധാന്തങ്ങൾ, അനേകപ്രപഞ്ച സങ്കൽപ്പങ്ങൾ, അല്ലെങ്കിൽ ഭാവിയിൽ കണ്ടെത്തപ്പെടാവുന്ന കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ഭൗതികനിയമങ്ങൾ എന്നിവ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മറ്റൊരു ആശയസാധ്യത ചൂണ്ടിക്കാണിക്കാം: സങ്കീർണ്ണമായ സ്ഥിരഘടനകൾ ഉണ്ടാകാൻ കഴിയുന്ന ബന്ധങ്ങളുടെ സാധ്യതാമേഖല തന്നെ പരിമിതമായിരിക്കാം. സ്ഥിരതയുള്ള ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരു പ്രപഞ്ചത്തിൽ അതിന്റെ അഭാവത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കാൻ കഴിയുന്ന നിരീക്ഷകർ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ നിരീക്ഷകന്റെ സാന്നിധ്യം ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഫലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇതുമാത്രം അടിസ്ഥാനനിയമങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് ഇത്തരത്തിലാണെന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയമായ ചോദ്യം ഇപ്പോഴും തുറന്നുകിടക്കുന്നു. ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക ദർശനം ഒരു വിശദീകരിക്കാത്ത രഹസ്യത്തിന് പകരം മറ്റൊരു വിശദീകരിക്കാത്ത രഹസ്യം സ്ഥാപിക്കരുത്. ബാഹ്യമായ ഒരു രൂപകൽപ്പനാകർത്താവിനെ തെളിയിക്കാനാകാത്തത് മാത്രം വൈരുദ്ധ്യാത്മക വിശദീകരണം തെളിയിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രത്യേക ആശയങ്ങൾക്കും ഒടുവിൽ പരീക്ഷിക്കാവുന്ന ശാസ്ത്രീയ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കണം.
ഇവിടെ ദർശനവും ശാസ്ത്രവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വ്യക്തമായി നിലനിർത്തേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്. “പ്രാഥമിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക ശക്തി” എന്ന ആശയം വിവിധ തലങ്ങളിലുള്ള പ്രകൃതിപ്രക്രിയകളുടെ ഏകത്വം വിശദീകരിക്കുന്ന ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടായി പ്രവർത്തിക്കാം. എന്നാൽ അതിനെ നിലവിലുള്ള ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന് പകരം ഒരു പൂർണ്ണ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തമായി പ്രഖ്യാപിക്കാനാവില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ശാസ്ത്രീയമായി വികസിക്കണമെങ്കിൽ അതിലെ സംയോജക ശക്തി, വിഘടനാത്മക ശക്തി, ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ, ക്വാണ്ടം പാളി, ഉദ്ഭവം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾക്ക് കൃത്യമായ നിർവചനങ്ങൾ നൽകുകയും അവയെ അളക്കാനും ഗണിതരൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കാനും പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ നിലവിലുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചറിയാനും കഴിയണം. അപ്പോഴാണ് ഈ ചട്ടക്കൂട് ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനത്തിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര ആരംഭിക്കുന്നത്. ഈ ആവശ്യം അതിന്റെ ദാർശനിക മൂല്യം കുറയ്ക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ തുടർവികാസത്തിനുള്ള വ്യക്തമായ ദിശയാണ് നൽകുന്നത്.
ഈ സമീപനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ആശയം സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് നിർബന്ധമായും പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു സങ്കീർണ്ണതാസ്രോതസ്സ് ആവശ്യമില്ല എന്നതാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ചലനാത്മകതയിൽതന്നെ കൂടുതൽ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ സംഘടന സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവ് അടങ്ങിയിരിക്കാം. പ്രകൃതിനിയമങ്ങൾ പദാർഥത്തിന്മേൽ പുറത്തുനിന്ന് ചുമത്തിയ നിയന്ത്രണങ്ങൾ മാത്രമല്ല; പദാർഥം രൂപങ്ങളും ഘടനകളും കൈവരിക്കുന്നതിനുള്ള ബന്ധങ്ങളുമാണ്. വളരെ കുറച്ച് അടിസ്ഥാനപരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് അതിശയകരമായ വൈവിധ്യമാർന്ന ഘടനകൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു രൂപരേഖ അനുസരിച്ച് നിർമ്മിച്ച പൂർത്തിയായ യന്ത്രമായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന ഒരു സൃഷ്ടിശേഷിയുള്ള പ്രക്രിയയായി കാണുന്നതാണ് കൂടുതൽ ഉചിതം. അതിന്റെ പ്രത്യക്ഷമായ രൂപകൽപ്പന അനവധി പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സഞ്ചിതചരിത്രമാണ്.
ഇവിടെ അനിവാര്യതയും സൃഷ്ടിശേഷിയും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധവും പ്രധാനമാണ്. പ്രകൃതി പൂർണ്ണമായും കഠിനമായ അനിവാര്യതകളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിൽ പുതിയ രൂപങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവം വിശദീകരിക്കാൻ പ്രയാസമാകുമായിരുന്നു. മറിച്ച് എല്ലാം നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത യാദൃച്ഛികത മാത്രമായിരുന്നെങ്കിൽ സ്ഥിരതയുള്ള സങ്കീർണ്ണഘടനകൾ വിശദീകരിക്കാനും പ്രയാസമാകും. യഥാർത്ഥ പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിയന്ത്രണവും പുതുമയും ഒരുമിച്ച് കാണാം. ഭൗതികനിയമങ്ങൾ സാധ്യതകളുടെ പരിധി നിർണ്ണയിക്കുമ്പോഴും അതിനുള്ളിൽ പുതിയ ഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ജീവപരിണാമം പരിസ്ഥിതിയുടെ നിയന്ത്രണങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ജൈവവൈവിധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മനുഷ്യസൃഷ്ടിപരത ഭൗതികവും ചരിത്രപരവുമായ സാഹചര്യങ്ങൾക്കുള്ളിൽ പുതിയ സാമൂഹിക, സാംസ്കാരിക, സാങ്കേതിക രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ സൃഷ്ടിപരതയെപ്പോലും പദാർഥത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സംഘടനാശേഷിയുടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു ഉദ്ഭവപ്രകടനമായി കാണാം. ബോധത്തിന്റെ തലത്തിൽ നാം “സൃഷ്ടിപരത” എന്നു വിളിക്കുന്നതിന് അതിന്റെ ദൂരെയുള്ള അടിസ്ഥാനങ്ങൾ പദാർഥത്തിന്റെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവിൽ കണ്ടെത്താനാകും.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പ്രാഥമിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക ശക്തി എന്ന ആശയം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സൃഷ്ടിപരമായ ചലനത്തെ വിശദീകരിക്കാനുള്ള ഒരു ശ്രമമായി കാണാം. അത് നിർബന്ധമായും ഒരു ബോധമുള്ള ശക്തിയല്ല; അതീതമായ ഒരു വ്യക്തിത്വമോ മനുഷ്യസദൃശമായ ബുദ്ധിയോ അല്ല. മറിച്ച് വിരുദ്ധശക്തികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രവണതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ആശയമാണത്. സംയോജനം വിഘടനമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാകും; വിഘടനം സംയോജനമില്ലാതെ പ്രവർത്തിച്ചാൽ പദാർഥം നിയന്ത്രണമില്ലാതെ ചിതറിപ്പോകും. ഇവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനമാണ് വ്യത്യാസവും അതിരുകളും ഘടനകളും ചലനവും പരിവർത്തനവും സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. ഓരോ തലത്തിലും ഈ ഘടനകൾ അടുത്ത തലത്തിലുള്ള സങ്കീർണ്ണതയ്ക്ക് അടിത്തറയാകുന്നു. അങ്ങനെ പ്രപഞ്ചം വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഉദ്ഭവങ്ങളുടെ ഒരു മഹത്തായ തുടർച്ചയായി കാണപ്പെടുന്നു.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പ്രകൃതിയിലെ പ്രത്യക്ഷമായ “ബുദ്ധി”യെ പദാർഥത്തിന്റെ അസാധാരണമായ സംഘടനാശേഷിയുടെ ഒരു രൂപകമായി കാണാം. എന്നാൽ “ബുദ്ധി” എന്ന പദം സൂക്ഷ്മമായി ഉപയോഗിക്കണം. ജൈവശാസ്ത്രപരമായ ബുദ്ധിയിൽ വിവരസംസ്കരണം, പഠനം, അനുകൂലനം, പ്രതിനിധാനം തുടങ്ങിയ കഴിവുകൾ ഉൾപ്പെടുന്നു. പ്രകൃതിക്ക് മനുഷ്യബുദ്ധിയെന്ന അർത്ഥത്തിൽ ബോധമുണ്ടെന്ന് ഇതിൽനിന്ന് നിഗമനം ചെയ്യാനാവില്ല. എന്നാൽ ബോധപൂർവമായ ആസൂത്രണമില്ലാതെയും പ്രവർത്തനക്ഷമമായ അതിസങ്കീർണ്ണ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ പ്രകൃതിക്ക് കഴിയുന്നു എന്നത് നിസ്സംശയമാണ്. ഒരു പ്രോട്ടീൻ അതിന്റെ തന്മാത്രാ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളാൽ ഒരു പ്രത്യേക രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു; ഒരു ഭ്രൂണം കോശസന്ദേശവിനിമയവും ജനിതകനിയന്ത്രണവും വഴി വികസിക്കുന്നു; ഒരു പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ അനവധി പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ സംഘടന നേടുന്നു; പരിണാമം അനുകൂലനങ്ങൾ സഞ്ചിതമാക്കുന്നു; മസ്തിഷ്കം ലോകത്തിന്റെ ആന്തരിക മാതൃകകൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. ഈ ഘടനകൾ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത യന്ത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നുന്നത് അവയിൽ വിവരപരമായ സംഘടന അടങ്ങിയിരിക്കുന്നതിനാലാണ്. അതിനാൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ദാർശനിക ചോദ്യം പ്രകൃതിയിലെ അത്ഭുതകരമായ സങ്കീർണ്ണതയെ നിഷേധിക്കുകയല്ല; ബോധമില്ലാത്ത പ്രക്രിയകൾക്ക് എങ്ങനെ ബുദ്ധിപൂർവമായ സംഘടനയെപ്പോലെ തോന്നിക്കുന്ന ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്നു എന്നത് വിശദീകരിക്കുകയാണ്.
ഇവിടെനിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ “ജ്ഞാനം” എന്ന ആശയത്തെയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം. പ്രകൃതിക്ക് മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥത്തിലുള്ള ബോധമുണ്ടാകണമെന്നില്ല; എന്നാൽ ബോധമുള്ള ആസൂത്രണമില്ലാതെയും പ്രവർത്തനക്ഷമവും അനുകൂലനക്ഷമവുമായ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ അതിന് കഴിയും. ജീവപരിണാമം ഇതിന്റെ മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. പരിണാമത്തിന് ഭാവിയെക്കുറിച്ച് മുൻകൂട്ടി ബോധമില്ല; എന്നിട്ടും ദീർഘകാലത്തെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രക്രിയയിലൂടെ പരിസ്ഥിതിയോട് അത്യന്തം അനുയോജ്യമായ ജീവരൂപങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ അവയുടെ പ്രത്യക്ഷമായ ലക്ഷ്യബോധം ജീവിയും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ദീർഘമായ ചരിത്രപരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ജീവികളുടെ ഘടനകളിൽ അവരുടെ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ചരിത്രപരമായ ഇടപെടലിന്റെ വിവരങ്ങൾ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
അതിനാൽ “ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പനയോ പ്രാഥമിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക ശക്തിയുടെ സാർവത്രിക പ്രകടനമോ?” എന്ന ചോദ്യം മതവും പദാർഥവാദവും തമ്മിലുള്ള ലളിതമായ ഏറ്റുമുട്ടലായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. ഇത് യാഥാർഥ്യത്തെ വിശദീകരിക്കുന്ന രണ്ട് വ്യത്യസ്ത രീതികളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഒന്നാമത്തേത് ബുദ്ധിയെ ആദിമമായി അംഗീകരിക്കുകയും പ്രകൃതിയിലെ ക്രമത്തെ ഉദ്ദേശ്യപൂർവമായ രൂപകൽപ്പനയിലൂടെ വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രണ്ടാമത്തേത് പദാർഥബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് ആരംഭിക്കുകയും ക്രമം, സങ്കീർണ്ണത, ജീവൻ, ഒടുവിൽ ബുദ്ധി എന്നിവ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് അന്വേഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രണ്ടാമത്തെ സമീപനം ആധുനിക പരിണാമജീവശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെയും വിശാലമായ സ്വാഭാവിക വിശദീകരണരീതികളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ പ്രത്യേക സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ഇപ്പോഴും കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയ വികസനം ആവശ്യപ്പെടുന്ന ഒരു ദാർശനിക-സൈദ്ധാന്തിക ചട്ടക്കൂടായി കാണേണ്ടതാണ്. അതിന്റെ സവിശേഷമായ സംഭാവന, വിരോധം, പരസ്പരപ്രവർത്തനം, പരിവർത്തനം, ഉദ്ഭവം എന്നിവ യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഉപരിതലഗുണങ്ങൾ മാത്രമല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ സ്വഭാവങ്ങളിലൊന്നായിരിക്കാം എന്ന ആശയം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നതിലാണ്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പ്രപഞ്ചത്തെ പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു മഹത്തായ രൂപകൽപ്പനാകർത്താവ് നിർമ്മിച്ച ഒരു യന്ത്രമായി സങ്കൽപ്പിക്കേണ്ട ആവശ്യമില്ല. പകരം അതിനെ സ്വയംപരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന, വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായി സംഘടിതമായ, ചലനാത്മകമായ പദാർഥപ്രക്രിയയായി കാണാം. താരാപഥങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, തന്മാത്രകൾ, ജീവകോശങ്ങൾ, ജീവികൾ, പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ, സമൂഹങ്ങൾ, ബോധമുള്ള മനസ്സുകൾ എന്നിവ ഈ പ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത ചരിത്രപരമായ തലങ്ങളാണ്. ഓരോ തലവും മുൻതലങ്ങളിലെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുകയും അതേസമയം അടുത്ത തലത്തിലുള്ള വികാസത്തിന് പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിൽ കാണപ്പെടുന്ന അത്ഭുതകരമായ രൂപവിന്യാസങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ എഞ്ചിനീയറിങ് അർത്ഥത്തിലുള്ള രൂപകൽപ്പനകളായിരിക്കണമെന്നില്ല. അവ പദാർഥത്തിന്റെ ഉദ്ഭവിച്ച വാസ്തുവിദ്യകളായിരിക്കാം—സംയോജകവും വിഘടനാത്മകവുമായ പ്രവണതകളുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്നും, ഭൗതികബന്ധങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽനിന്നും, ചരിത്രപരമായ പരിണാമത്തിൽനിന്നും, സംഘടനയുടെ തുടർച്ചയായ ഉയർന്ന തലങ്ങളിൽനിന്നും രൂപപ്പെട്ടവ.
ഈ അർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള “രൂപകൽപ്പന” അതിനുള്ളിലെ ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക ഘടനയായിരിക്കണമെന്നില്ല. ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കഴിവുതന്നെയായിരിക്കാം അതിന്റെ അടിസ്ഥാന രൂപകൽപ്പന. ലളിതതയിൽനിന്ന് സങ്കീർണ്ണതയിലേക്ക്, അസ്ഥിരതയിൽനിന്ന് ആപേക്ഷിക സ്ഥിരതയിലേക്ക്, രാസപരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ജീവൻവരെ, നാഡീപ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്ക്, ബോധത്തിൽനിന്ന് ശാസ്ത്രീയ അറിവിലേക്കുള്ള ഈ തുടർച്ച മനുഷ്യചിന്തയുടെ ഏറ്റവും വലിയ അത്ഭുതങ്ങളിലൊന്നാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യന് ബുദ്ധിപൂർവം രൂപകൽപ്പന ചെയ്തതായി തോന്നുന്ന പ്രപഞ്ചം, യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധങ്ങളുടെ ക്രമാനുഗതമായ സംഘടനാശേഷിയുടെ പ്രകടനമായിരിക്കാം. മുൻകൂട്ടി തയ്യാറാക്കിയ ഒരു പ്രപഞ്ചരൂപരേഖയായി തോന്നുന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ചലനത്തിലുള്ള പദാർഥത്തിന്റെ ദീർഘമായ ചരിത്രമായിരിക്കാം. മുൻനിശ്ചിതമായ രൂപകൽപ്പനയായി തോന്നുന്നത് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സംഘടനയായിരിക്കാം. പ്രകൃതിക്കുമേൽ പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിച്ച ബുദ്ധിയായി തോന്നുന്നത് പ്രകൃതിയിൽനിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ച ബുദ്ധിയായിരിക്കാം.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന നിർദ്ദേശം ഇങ്ങനെ സംഗ്രഹിക്കാം: പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഘടനകളിൽ പ്രകടമാകുന്ന അത്ഭുതകരമായ ബുദ്ധിസദൃശമായ ക്രമം പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു ബുദ്ധിശക്തിയുടെ നിർബന്ധിത തെളിവായിരിക്കണമെന്നില്ല; മറിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിനുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധങ്ങളുടെ ക്രമാനുഗതമായ സംഘടനയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു സാർവത്രിക ഗുണമായിരിക്കാം അത്. സംയോജനവും വിഘടനവും, സ്ഥിരതയും പരിവർത്തനവും, സാധ്യതയും അനിവാര്യതയും, ഏകീകരണവും വ്യത്യാസവും നിരന്തരം പരസ്പരം പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടാണ് അസ്തിത്വത്തിന്റെ അനന്തമായ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. പ്രപഞ്ചം വെറുതെ ക്രമം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒന്നല്ല; അത് നിരന്തരം ക്രമം സൃഷ്ടിക്കുകയും, നിലവിലുള്ള ക്രമങ്ങളെ തകർക്കുകയും, അവയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുകയും, പുതിയ തലത്തിലുള്ള ക്രമങ്ങൾ ഉദ്ഭവിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു സജീവ വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. അതിനാൽ രൂപകൽപ്പന പ്രകൃതിക്കു പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒന്നായിരിക്കണമെന്നില്ല. പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ സാർവത്രിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക ചലനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന രൂപമായിരിക്കാം അത്.
പ്രപഞ്ചത്തിലെ സങ്കീർണ്ണതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായി പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ട ആശയം “രൂപകൽപ്പന” എന്നതാണ്. മനുഷ്യൻ ഒരു വസ്തുവിനെ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുമ്പോൾ, രൂപകൽപ്പന ചെയ്യപ്പെടേണ്ട വസ്തുവിന്റെ അന്തിമരൂപത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ആശയം ആദ്യം മനുഷ്യബോധത്തിൽ ഉണ്ടായിരിക്കും. അതിനുശേഷം ലഭ്യമായ വസ്തുക്കളെയും ഉപകരണങ്ങളെയും ഉപയോഗിച്ച് ആ മുൻകൂട്ടിയുള്ള ആശയത്തെ യാഥാർഥ്യമാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ രൂപകൽപ്പനയിൽ ബോധം → ആശയം → ലക്ഷ്യം → പ്രവർത്തനം → ഘടന എന്ന ഒരു ക്രമം കാണാം. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിൽ കാണുന്ന സങ്കീർണ്ണ ഘടനകളെ ഇതേ മാതൃകയിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ ദാർശനിക പ്രശ്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കാരണം പ്രകൃതിയിലെ ഘടനകൾ മനുഷ്യനിർമ്മിത വസ്തുക്കളെപ്പോലെ പുറത്തുനിന്ന് കൊണ്ടുവന്ന് കൂട്ടിച്ചേർത്തവയല്ല. അവ സ്വാഭാവിക പ്രക്രിയകളുടെ ചരിത്രപരമായ വികാസത്തിലൂടെയാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിലെ ക്രമത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ “ആരാണ് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തത്?” എന്ന ചോദ്യം മാത്രം മതിയാകില്ല; അതിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യം “രൂപകൽപ്പന ചെയ്യപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നുന്ന ഘടനകൾ രൂപപ്പെടാനുള്ള കഴിവ് പ്രകൃതിയുടെ അടിസ്ഥാന ചലനാത്മകതയിൽ എങ്ങനെ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു?” എന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യത്തെയാണ് മുൻനിരയിൽ കൊണ്ടുവരുന്നത്.
ഇവിടെ “രൂപകൽപ്പന” എന്നത് ഒരു വസ്തുവിന്റെ പുറംരൂപം മാത്രമല്ലെന്നും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു ജീവകോശത്തിന്റെ രൂപകൽപ്പന അതിന്റെ ആകൃതിയിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; അതിലെ തന്മാത്രകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ, ഊർജവിനിമയത്തിൽ, വിവരസംസ്കരണത്തിൽ, സ്വയംപുനർനിർമ്മാണത്തിൽ, പരിസ്ഥിതിയോടുള്ള പ്രതികരണത്തിൽ, ആന്തരിക സമതുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവിൽ എന്നിവയിലാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സംഘടന. അതായത് രൂപകൽപ്പന എന്നത് ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു പ്രത്യേക ക്രമീകരണമാണ്. ഒരു ഘടനയിലെ ഓരോ ഘടകവും മറ്റുഘടകങ്ങളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് അതിന്റെ പ്രവർത്തനപരമായ സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ യഥാർത്ഥ “രൂപകൽപ്പന” ഏതെങ്കിലും പുറംരേഖയല്ല; മറിച്ച് പദാർഥത്തിന്റെ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ആന്തരിക സംഘടനയാണ്. അതുകൊണ്ട് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ രൂപകൽപ്പനയെ ഒരു സ്ഥിരമായ വസ്തുവായി കാണാതെ ബന്ധങ്ങളുടെ ചലനാത്മക രൂപമായി കാണാൻ കഴിയും.
ഇവിടെയാണ് സംയോജകവും വിയോഗാത്മകവുമായ ശക്തികളുടെ ആശയം അടിസ്ഥാന പ്രാധാന്യം നേടുന്നത്. ഏതൊരു ഘടനയും നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ അതിലെ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിൽ ഏതെങ്കിലും തരത്തിലുള്ള സംയോജനം ഉണ്ടായിരിക്കണം. എന്നാൽ പൂർണ്ണമായ സംയോജനം ഉണ്ടായാൽ വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാകും. ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം, അവയ്ക്കിടയിലെ അകലം, അവയുടെ സ്വതന്ത്ര ചലനം എന്നിവയ്ക്കായി വിയോഗാത്മക പ്രവണത ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ഘടനയുടെ നിലനിൽപ്പിന് സംയോജനവും വ്യത്യാസത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിന് വിയോഗവും ആവശ്യമാണ്. ഇതിൽനിന്ന് ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യാത്മക തത്ത്വം രൂപപ്പെടുന്നു: ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചാൽ രണ്ടും തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. സംയോജനമില്ലാതെ ഘടനയില്ല; വിയോഗമില്ലാതെ വ്യത്യാസമില്ല. ഘടനയും വ്യത്യാസവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നത് അവയുടെ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ പ്രവണതകളുടെ ചലനാത്മക ബന്ധത്തിലൂടെയാണ്.
ഈ ആശയം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ കൊണ്ടുപോയാൽ, അസ്തിത്വം തന്നെ ഒരു സമതുലിതാവസ്ഥയുടെ പ്രകടനമാണ് എന്ന് പറയാം. എന്നാൽ ഇവിടെ സമതുലിതാവസ്ഥ എന്നത് നിശ്ചലമായ തുല്യതയല്ല. ഒരു തുലാസിന്റെ ഇരുവശവും പൂർണ്ണമായി നിശ്ചലമായിരിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള സമതുലിതാവസ്ഥയല്ല പ്രകൃതിയിലെ യഥാർത്ഥ സമതുലിതാവസ്ഥ. മറിച്ച് നിരന്തരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ തമ്മിൽ പരസ്പരം നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു ആപേക്ഷിക സ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് അത്. ഒരു ജീവി ജീവനോടെ തുടരുന്നത് അതിന്റെ ശരീരത്തിൽ യാതൊരു മാറ്റവും സംഭവിക്കാത്തതിനാലല്ല; മറിച്ച് കോടിക്കണക്കിന് തന്മാത്രാ മാറ്റങ്ങൾക്കിടയിലും അതിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള സംഘടന നിലനിർത്തപ്പെടുന്നതിനാലാണ്. അതിനാൽ സ്ഥിരത എന്നത് മാറ്റത്തിന്റെ അഭാവമല്ല; നിയന്ത്രിതമായ മാറ്റത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ എന്ന ആശയത്തിന്റെ ആഴം.
ഈ തത്ത്വം ആറ്റത്തിൽനിന്ന് ജീവിയിലേക്കും ജീവിയിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും പ്രയോഗിക്കാവുന്നതാണ്. ഒരു ആറ്റത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ പ്രത്യേക ക്രമീകരണത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ഒരു തന്മാത്രയുടെ സ്ഥിരത അതിലെ ആറ്റങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ഒരു കോശത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് തന്മാത്രകളുടെ സംഘടിതമായ പ്രവർത്തനത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ നിലനിൽപ്പ് കോശങ്ങളുടെ സംഘടനയെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ഒരു പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ ജീവികളും അജൈവ ഘടകങ്ങളും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹം വ്യക്തികൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, ഉൽപാദനബന്ധങ്ങൾ, ആശയങ്ങൾ, അധികാരബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സങ്കീർണ്ണമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് രൂപപ്പെടുന്നു. അതായത് ഓരോ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഘടനയും താഴ്ന്ന തലത്തിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു പുതിയ സംഘടനയാണ്. എന്നാൽ ഉയർന്ന തലത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന പുതിയ സംഘടന വീണ്ടും താഴത്തെ തലങ്ങളിലെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പുതിയ സാഹചര്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഉദ്ഭവവും തിരിച്ചുപ്രവർത്തനവും ചേർന്ന ഒരു യഥാർത്ഥ വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയ.
ഇതിലൂടെ “രൂപകൽപ്പന” എന്ന ആശയത്തെ “വിവരം” എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. ഒരു ജീവകോശത്തിലെ ജനിതകവിവരം ഒരു അർത്ഥത്തിൽ പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘമായ ചരിത്രം സംഭരിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു സംഘടനാപരമായ രൂപമാണ്. എന്നാൽ വിവരം പദാർഥത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട് നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു അമൂർത്ത സത്തയല്ല. ജനിതകവിവരം പ്രത്യേക തന്മാത്രാ ഘടനകളിൽ ഭൗതികമായി നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ വിവരം പദാർഥത്തിന്റെ സംഘടനയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവാത്ത ഒരു ഗുണമാണ്. ഒരു അർത്ഥത്തിൽ രൂപകൽപ്പന എന്നത് വിവരത്തിന്റെ ഭൗതികസംഘടനയാണ്. എന്നാൽ ആ വിവരം എവിടെനിന്നാണ് വന്നത് എന്ന ചോദ്യത്തിന് വീണ്ടും പരിണാമചരിത്രത്തിലേക്കാണ് പോകേണ്ടിവരുന്നത്. ജീവികളിലെ അനുകൂലനങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ദീർഘകാല പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ സഞ്ചിതഫലങ്ങളാണ്. അതിനാൽ ജീവന്റെ ഘടനയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന വിവരം ഒരു ബാഹ്യബുദ്ധി എഴുതി ചേർത്ത ഒരു സന്ദേശമായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല; അത് ജീവിയും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ചരിത്രപരമായ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഇടപെടലിന്റെ പദാർഥരൂപത്തിലുള്ള സ്മരണം കൂടിയാണ്.
ഇവിടെ പരിണാമത്തിന് ഒരു പുതിയ ദാർശനിക അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. പരിണാമം വെറും ജീവിവർഗങ്ങളുടെ മാറ്റമല്ല. അത് സാധ്യതകളുടെ തുടർച്ചയായ പരീക്ഷണവും അവയിൽ ചില ഘടനകളുടെ ചരിത്രപരമായ നിലനിൽപ്പുമാണ്. പ്രകൃതിയിൽ നിരന്തരം വ്യതിയാനങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. അവയിൽ ചിലത് പരിസ്ഥിതിയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു; ചിലത് പരാജയപ്പെടുന്നു; ചിലത് പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ പ്രക്രിയയിൽ ജീവി പരിസ്ഥിതിയുടെ നിർജ്ജീവമായ ഇര മാത്രമല്ല. ജീവികൾ തന്നെ പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ ജീവിയും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഏകദിശയിലുള്ള തിരഞ്ഞെടുപ്പല്ല; അത് പരസ്പരം മാറ്റുന്ന ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ പരിണാമം ഒരു ബാഹ്യ രൂപകൽപ്പനാകർത്താവിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന് പകരം ജീവനും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരനിർമാണ പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കാം.
ഈ ആശയം പ്രകൃതിയിലെ “ലക്ഷ്യബോധം” എന്ന പ്രശ്നത്തെയും പുതിയ രീതിയിൽ കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഒരു കണ്ണിന് കാണാനാണ് രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് നാം പറയാറുണ്ട്. ഒരു ചിറകിന് പറക്കാനാണ് രൂപപ്പെട്ടതെന്നും പറയാം. എന്നാൽ ശാസ്ത്രീയമായി നോക്കുമ്പോൾ “കാണുക” എന്ന പ്രവർത്തനത്തിനും “പറക്കുക” എന്ന പ്രവർത്തനത്തിനും അനുയോജ്യമായ ഘടനകൾ ദീർഘകാല പരിണാമപ്രക്രിയയിലൂടെ നിലനിന്നവയാണ്. അതിനാൽ പ്രവർത്തനക്ഷമതയെ ലക്ഷ്യബോധവുമായി തുല്യമാക്കേണ്ടതില്ല. ഒരു ഘടനയ്ക്ക് ഒരു പ്രത്യേക പ്രവർത്തനം നിർവഹിക്കാൻ കഴിയുന്നു എന്നത് അതിന്റെ രൂപീകരണത്തിന് മുൻപേ ആ പ്രവർത്തനലക്ഷ്യം ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. പ്രവർത്തനക്ഷമത തന്നെ ചരിത്രപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ ഫലമായിരിക്കാം. ഇതാണ് പ്രകൃതിയിലെ പ്രത്യക്ഷമായ ലക്ഷ്യബോധത്തെ വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായി വിശദീകരിക്കാനുള്ള പ്രധാന താക്കോൽ.
ഇതിൽനിന്ന് “അന്തിമകാരണം” എന്ന ആശയവും “പ്രവർത്തനകാരണം” എന്ന ആശയവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരു ഘടന എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് നിലനിൽക്കുന്നത് എന്നത് അതിന്റെ പ്രവർത്തനപരമായ വിശദീകരണമാണ്; എന്നാൽ അത് എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു എന്നത് ചരിത്രപരമായ വിശദീകരണമാണ്. ഒരു കണ്ണ് കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു എന്നത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ അത് കാണുന്നതിനായി ആരോ മുൻകൂട്ടി നിർമ്മിച്ചു എന്ന നിഗമനം അതിൽനിന്ന് നിർബന്ധമായും വരുന്നില്ല. അതിന്റെ ഘടന ദീർഘമായ പരിണാമചരിത്രത്തിൽ രൂപപ്പെട്ടിരിക്കാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ വ്യത്യാസത്തെ നിർണായകമായി കാണുന്നു. നിലവിലെ പ്രവർത്തനത്തിൽ ലക്ഷ്യബോധം പോലെ തോന്നുന്ന ഒന്നിന് അതിന്റെ ഉത്ഭവത്തിൽ മുൻകൂട്ടിയുള്ള ലക്ഷ്യം ആവശ്യമില്ല. ചരിത്രപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പും സ്വയംസംഘടനയും ഒരു ഘടനയെ പിന്നീട് ലക്ഷ്യബോധമുള്ളതുപോലെ തോന്നിക്കുന്ന പ്രവർത്തനക്ഷമതയിലേക്ക് നയിക്കാം.
ഇതോടെ “പ്രപഞ്ചം എന്തിനാണ്?” എന്ന ചോദ്യവും “പ്രപഞ്ചം എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു?” എന്ന ചോദ്യവും വേർതിരിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ആദ്യത്തേത് അന്തിമലക്ഷ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനിക ചോദ്യം; രണ്ടാമത്തേത് പ്രകൃതിനിയമങ്ങളെയും പ്രക്രിയകളെയും കുറിച്ചുള്ള ശാസ്ത്രീയ ചോദ്യം. ശാസ്ത്രം പ്രധാനമായും രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യത്തിനാണ് ഉത്തരം നൽകുന്നത്. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പോലുള്ള ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂട് ആദ്യത്തെ ചോദ്യത്തെ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് “ലക്ഷ്യം” എന്ന ആശയം മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ രീതിയിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്മേൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നതിന് പകരം വികാസത്തിന്റെ ദിശകളും ഘടനകളുടെ ഉദ്ഭവവും പരിശോധിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന് മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥത്തിലുള്ള ഒരു മുൻനിശ്ചിത ലക്ഷ്യം ഉണ്ടെന്ന് തെളിയിക്കാൻ നിലവിലെ ശാസ്ത്രത്തിന് കഴിയുന്നില്ല. എന്നാൽ പ്രപഞ്ചത്തിൽ സങ്കീർണ്ണതയും സംഘടനയും തുടർച്ചയായി ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ പ്രവണത നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയും.
ഇവിടെ “വികാസത്തിന്റെ ദിശ”യും “മുൻനിശ്ചിത ലക്ഷ്യം”വും തമ്മിൽ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒരു വിത്ത് ഒരു വൃക്ഷമായി വളരുമ്പോൾ അതിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് ചില നിയന്ത്രിത ദിശകളുണ്ട്. എന്നാൽ അതിന്റെ ഓരോ ശാഖയും ഇലയും മുൻകൂട്ടി വരച്ച ഒരു രൂപരേഖയുടെ കൃത്യമായ പകർപ്പായിരിക്കണമെന്നില്ല. അതുപോലെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വികാസത്തിലും ചില ഭൗതിക നിയന്ത്രണങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു; എന്നാൽ അവയിൽനിന്ന് അനവധി പുതുമകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ നിയമബദ്ധമായ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്ന ആശയം ഇവിടെ പ്രയോഗിക്കാം. നിയമങ്ങൾ സാധ്യതകളുടെ പരിധി നിശ്ചയിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ പരിധിക്കുള്ളിൽ പുതിയ ഘടനകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇത് കഠിന നിർണിതവാദത്തിനും പൂർണ്ണ യാദൃച്ഛികതയ്ക്കും ഇടയിലുള്ള ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്ഥിതിയാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ “സ്ഥലം” എന്ന ആശയത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നു. സ്ഥലം വെറും ശൂന്യമായ ഒരു പാത്രമല്ലെങ്കിൽ, പദാർഥത്തിന്റെ സംഘടനയുമായി അതിന്റെ ബന്ധം അടിസ്ഥാനപരമായിരിക്കണം. നിങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ആശയത്തിൽ സ്ഥലം പരമാവധി വിയോഗാത്മക പ്രവണതയുള്ള ഒരു രൂപമായി പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു. അതേസമയം സംയോജക പ്രവണത പദാർഥത്തെ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ രണ്ട് പ്രവണതകളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് “വസ്തു”യും “അതിനിടയിലെ സ്ഥലം” എന്ന പരമ്പരാഗത വിഭജനം തന്നെ പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടി വരുന്നത്. ഒരു വസ്തുവിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ഉള്ളിൽ മാത്രം നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; മറ്റുവസ്തുക്കളുമായുള്ള ബന്ധവും അതിന്റെ ചുറ്റുപാടുമായുള്ള ഇടപെടലും അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതിനാൽ അസ്തിത്വം അടിസ്ഥാനപരമായി ബന്ധാത്മകമാണ് എന്ന നിഗമനത്തിലേക്കാണ് ഈ ചിന്ത നീങ്ങുന്നത്.
ഇതിൽനിന്ന് “വസ്തു” എന്ന ആശയത്തിനും പുതിയ അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു. ഒരു വസ്തുവിനെ പൂർണ്ണമായും ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു സത്തയായി കാണാനാവില്ല. ഒരു ആറ്റത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ കണികകളുടെ ബന്ധത്തോടും ബാഹ്യ മേഖലകളുമായുള്ള ഇടപെടലുകളോടും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ സ്വഭാവം അതിന്റെ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ മാത്രം അടങ്ങിയിട്ടില്ല; പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള തുടർച്ചയായ വസ്തു-ഊർജ കൈമാറ്റവും അതിന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. മനുഷ്യനും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ചുനിർത്താനാവില്ല. അതിനാൽ ഘടന എന്നത് സ്വതന്ത്ര വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടായ്മയല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ സുസംഘടിതമായ നിലയാണ്. ഈ ബന്ധാത്മകതയാണ് “രൂപകൽപ്പന” എന്ന ആശയത്തിന്റെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ഭൗതിക അടിത്തറ.
ഇവിടെ ഗുരുത്വാകർഷണത്തെയും ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ഭാഷയിൽ പുനർവിചാരിക്കാം. നിലവിലെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ഗുരുത്വാകർഷണത്തെ സാധാരണ ആപേക്ഷികതയുടെ ചട്ടക്കൂടിൽ സ്ഥലം-കാലത്തിന്റെ വളവായി വിവരിക്കുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഗുരുത്വാകർഷണത്തെ സംയോജക പ്രവണതയുടെ ഒരു സാർവത്രിക പ്രകടനമായി ആശയപരമായി കാണാനുള്ള ശ്രമം നടത്താം. നിങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന “സംയോജക ശക്തി വസ്തുവിൽനിന്ന് സ്ഥലത്തെ പിൻവലിക്കുന്നു” എന്ന ആശയം ഇതിന്റെ ദാർശനിക രൂപമായി കാണാം. എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു നിർണായക ശാസ്ത്രീയ ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്: ഇത് നിലവിലുള്ള ഗുരുത്വാകർഷണസിദ്ധാന്തത്തിന് പകരമായ ഒരു സ്ഥാപിത ഭൗതിക സിദ്ധാന്തമല്ല. അതിനെ ശാസ്ത്രീയ സിദ്ധാന്തമാക്കണമെങ്കിൽ “സ്ഥലം പിൻവലിക്കൽ” എന്ന ആശയത്തിന് കൃത്യമായ ഗണിത നിർവചനവും അളക്കാവുന്ന പ്രവചനങ്ങളും ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ആശയപരമായി നോക്കുമ്പോൾ, ഗുരുത്വാകർഷണം പദാർഥത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണ പ്രവണതയും സ്ഥലത്തിന്റെ വിയോഗാത്മക പ്രവണതയും തമ്മിലുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യമായി പുനർചിന്തിക്കാനുള്ള സാധ്യത ഇവിടെ തുറക്കുന്നു.
ഇതേ ചിന്ത ഊർജത്തെക്കുറിച്ചും വികസിപ്പിക്കാം. ഊർജം പദാർഥത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര “വസ്തു”യായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ, പദാർഥത്തിന്റെ അവസ്ഥയും ചലനവും മാറ്റാനുള്ള ശേഷിയുടെ ഒരു രൂപമായി കാണാം. നിങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്ന “ഉയർന്ന സ്ഥലം-പിണ്ഡ അനുപാതമുള്ള കണികകളായി ഊർജം” എന്ന ആശയം കൂടുതൽ കൃത്യമായി വികസിപ്പിക്കണമെങ്കിൽ അതിന് നിലവിലുള്ള ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഊർജം, ഭാരം, ചലനവേഗം, ക്ഷേത്രങ്ങൾ, സ്ഥലം-കാല ഘടന എന്നിവയുമായി ഗണിതപരമായ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കേണ്ടിവരും. എന്നാൽ ദാർശനിക തലത്തിൽ ഇതിന്റെ പ്രധാന ആശയം, ഊർജം എന്നത് ഘടനകളെ മാറ്റാനുള്ള ശേഷിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ചലനാത്മക ഘടകമാണെന്നതാണ്. അങ്ങനെ ഊർജം, പദാർഥം, സ്ഥലം, ബലം എന്നിവയെ പരസ്പരം വേർതിരിച്ച വിഭാഗങ്ങളായി കാണുന്നതിനുപകരം ഒരു ഏകീകൃത ബന്ധവ്യവസ്ഥയിൽ കാണാനുള്ള ശ്രമം നടക്കുന്നു.
ഈ ചിന്തയുടെ ഏറ്റവും വിപ്ലവകരമായ സാധ്യത സ്വയംസംഘടന എന്ന ആശയത്തിലാണ്. പ്രകൃതിയിൽ പുറംനിയന്ത്രണമില്ലാതെയും സംഘടന രൂപപ്പെടുന്ന അനവധി ഉദാഹരണങ്ങളുണ്ട്. തന്മാത്രകൾ പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിൽ ക്രമബദ്ധമായ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ചില രാസവ്യവസ്ഥകൾ സ്വയം ആവർത്തിക്കുന്ന മാതൃകകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കോശങ്ങൾ സങ്കീർണ്ണമായ ആന്തരിക സംഘടന നിലനിർത്തുന്നു; ജീവിവർഗങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിയുമായി പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ ഘടനാപരമായ സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ഒരേ ഒരു കാര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ക്രമം ഉണ്ടാകാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരു കേന്ദ്രനിയന്ത്രകൻ ആവശ്യമില്ല. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ നിയമങ്ങൾതന്നെ ക്രമത്തിന്റെ ഉത്പാദകരാകുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ സ്വയംസംഘടനയെ സംയോജക–വിയോഗാത്മക ശക്തികളുടെ ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയിൽനിന്നുള്ള ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഉദ്ഭവമായി കാണാം.
ഇവിടെ “പ്രകൃതിക്ക് ബുദ്ധിയുണ്ടോ?” എന്ന ചോദ്യം പോലും പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരുന്നു. പ്രകൃതിക്ക് മനുഷ്യനെപ്പോലെ ചിന്തിക്കുന്ന ഒരു കേന്ദ്രബോധമുണ്ടെന്ന് പറയാൻ ശാസ്ത്രീയ തെളിവില്ല. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിൽ വിവരസദൃശമായ സംഘടനയും പ്രതികരണശേഷിയും സ്വയംക്രമീകരണവും അനുകൂലനവും കാണാം. അതിനാൽ “ബുദ്ധി” എന്ന പദത്തെ മനുഷ്യബോധത്തിന്റെ അർത്ഥത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് സംഘടനയുടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള കഴിവ് എന്ന അർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുകയാണെങ്കിൽ ഒരു പുതിയ ആശയപരമായ മേഖല തുറക്കുന്നു. ജീവപരിണാമം, നാഡീവ്യവസ്ഥ, മസ്തിഷ്കം, ബോധം എന്നിവ ഈ സംഘടനാശേഷിയുടെ ഉയർന്ന ഘട്ടങ്ങളായി കാണാം. അങ്ങനെ മനുഷ്യബുദ്ധി പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു സത്തയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ദീർഘമായ സംഘടനാപരമായ ചരിത്രത്തിൽ ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു ഗുണമാണ്.
ഇതിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക പ്രത്യാഘാതം ഇതാണ്: മനുഷ്യബുദ്ധി പ്രപഞ്ചത്തെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, പ്രപഞ്ചം തന്നെ സ്വന്തം ഘടനയെ മനുഷ്യബുദ്ധിയിലൂടെ ഒരു പരിധിവരെ മനസ്സിലാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒരു നിരീക്ഷകനല്ല. മനുഷ്യശരീരത്തിലെ ആറ്റങ്ങളും തന്മാത്രകളും നക്ഷത്രങ്ങളിൽ രൂപപ്പെട്ട മൂലകങ്ങളും ഭൂമിയുടെ രാസപരിണാമവും ജീവപരിണാമവും നാഡീവികാസവും ചേർന്നാണ് മനുഷ്യബോധം രൂപപ്പെട്ടത്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ അറിവ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സ്വയംപ്രതിഫലനമായി കാണാം. ബാഹ്യമായ ഒരു ദൈവികബുദ്ധി പ്രപഞ്ചത്തെ അറിയുന്നതിന് പകരം, പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം ഉള്ളിൽനിന്ന് ബോധത്തെ സൃഷ്ടിച്ച് സ്വന്തം സ്വഭാവത്തെ അന്വേഷിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.
ഈ ആശയം “പ്രപഞ്ചം ഒരു ജീവിയാണ്” എന്ന ലളിതമായ ജൈവസങ്കൽപ്പത്തിലേക്ക് നയിക്കേണ്ടതില്ല. പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു ജീവിയായി വിളിക്കാൻ ശാസ്ത്രീയമായ അടിസ്ഥാനമില്ല. എന്നാൽ പ്രപഞ്ചം ഒരു സ്വയംവികസിക്കുന്ന സമഗ്ര പ്രക്രിയയാണെന്ന് പറയാൻ കഴിയും. അതിലെ ഘടകങ്ങൾ നിരന്തരം രൂപപ്പെടുകയും നശിക്കുകയും പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങൾ ജനിക്കുന്നു, വളരുന്നു, മരിക്കുന്നു; അവയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളിൽനിന്ന് പുതിയ നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും രൂപപ്പെടുന്നു; ഗ്രഹങ്ങളിൽ രാസസംഘടനകൾ വികസിക്കുന്നു; ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ജീവൻ പരിണമിക്കുന്നു; ബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ബോധം വീണ്ടും പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു. ഈ മുഴുവൻ പ്രക്രിയയിൽ ഉൽപാദകനും ഉൽപന്നവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പോലും വൈരുദ്ധ്യാത്മകമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ ഉൽപന്നമാണ്; എന്നാൽ മനുഷ്യപ്രവർത്തനങ്ങൾ വീണ്ടും പ്രകൃതിയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു.
അതിനാൽ “പ്രകൃതി മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിച്ചു” എന്നും “മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു” എന്നും പറയുന്നത് പരസ്പരവിരുദ്ധമായ പ്രസ്താവനകളല്ല. രണ്ടും ഒരേ വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയുടെ രണ്ടു ദിശകളാണ്. പ്രകൃതി മനുഷ്യനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; മനുഷ്യൻ ബോധപൂർവമായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ പ്രകൃതിയെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഇതാണ് പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും വികസിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യാത്മക തുടർച്ച. അതിനാൽ ബോധമുള്ള മനുഷ്യന്റെ രൂപകൽപ്പനാശേഷിയും പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടനാശേഷിയും തമ്മിൽ പൂർണ്ണമായ വേർതിരിവ് വരുത്തുന്നത് ശരിയല്ല. മനുഷ്യൻ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് നേടിയത് പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘമായ സംഘടനാപരമായ ചരിത്രത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ രൂപകൽപ്പനാശേഷി തന്നെ പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടനാശേഷിയുടെ ഒരു ഉയർന്ന ഉദ്ഭവരൂപമാണ്.
ഇവിടെ നിന്നാണ് ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പന എന്ന ആശയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക വിമർശനം രൂപപ്പെടുന്നത്. മനുഷ്യൻ ആദ്യം രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നു, പിന്നീട് നിർമ്മിക്കുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതി പലപ്പോഴും ആദ്യം പ്രവർത്തനക്ഷമമായ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും അവയുടെ ചരിത്രപരമായ നിലനിൽപ്പിലൂടെ അവയിൽ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണത സഞ്ചയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനുഷ്യന്റെ രൂപകൽപ്പന മുൻകൂട്ടിയുള്ള ലക്ഷ്യത്തിൽനിന്ന് രൂപത്തിലേക്കുള്ള ചലനമാണ്; പ്രകൃതിയിലെ പരിണാമപരമായ രൂപീകരണം പലപ്പോഴും വ്യത്യാസങ്ങളിൽനിന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട രൂപങ്ങളിലേക്കുള്ള ചരിത്രപരമായ ചലനമാണ്. രണ്ടിലും സംഘടനയുണ്ട്, എന്നാൽ സംഘടനയുടെ ഉത്ഭവരീതി വ്യത്യസ്തമാണ്. ഈ വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് “പ്രകൃതിയുടെ രൂപകൽപ്പന” എന്ന ആശയത്തെ ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമാക്കുന്നത്.
അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ നിർദ്ദേശം ഇതായി രൂപപ്പെടുത്താം: പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ക്രമം പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു പദ്ധതി ആവണമെന്നില്ല; അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക ചലനത്തിൽനിന്ന് നിരന്തരം ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു സംഘടനയായിരിക്കാം. സംയോജകവും വിയോഗാത്മകവുമായ ശക്തികൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഘടനകൾ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ഗുണങ്ങൾ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ തുടർച്ചയിൽ പദാർഥം സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു, ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, ബോധം രൂപപ്പെടുന്നു, ബോധം അറിവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു, അറിവ് വീണ്ടും പ്രകൃതിയെ മാറ്റുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ “രൂപകൽപ്പന” ഒരു പൂർത്തിയായ വസ്തുവല്ല; സ്വയം രൂപപ്പെടുകയും സ്വയം മാറ്റപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു നിരന്തര പ്രക്രിയയാണ്.
ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ “ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പന” എന്ന ചോദ്യത്തിന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നൽകുന്ന ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള മറുപടി “പ്രപഞ്ചത്തിൽ രൂപകൽപ്പനയില്ല” എന്നതല്ല. അതിനേക്കാൾ സൂക്ഷ്മമായ മറുപടിയാണ്: രൂപകൽപ്പനയുണ്ട്; എന്നാൽ അത് അനിവാര്യമായും ഒരു ബാഹ്യ രൂപകൽപ്പനാകർത്താവിന്റെ പ്രവർത്തനമല്ല. രൂപകൽപ്പന എന്നത് തന്നെ പദാർഥത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സംഘടനയുടെ ഉദ്ഭവിച്ച രൂപമായിരിക്കാം. നാം പ്രകൃതിയിൽ കാണുന്ന അത്ഭുതകരമായ ക്രമവും സൗന്ദര്യവും പ്രവർത്തനക്ഷമതയും ഒരു മുൻകൂട്ടി എഴുതിയ മഹാപദ്ധതിയുടെ അടയാളങ്ങളായിരിക്കാം എന്ന മനുഷ്യന്റെ പുരാതന സങ്കൽപ്പത്തിന് പകരം, അവയെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വന്തം സംഘടനാശേഷിയുടെ ചരിത്രപരമായ അടയാളങ്ങൾ എന്ന നിലയിൽ വായിക്കാം. അപ്പോൾ “ആരാണ് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തത്?” എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ ആഴമുള്ള ചോദ്യം ഉയരുന്നു: “രൂപകൽപ്പന ചെയ്യപ്പെടുന്നതുപോലെ തോന്നുന്ന ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവ് പദാർഥത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്വഭാവത്തിൽ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു?” ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ യഥാർത്ഥ അന്വേഷണ മേഖല അതാണ്.
പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ അത്ഭുതം ഒരുപക്ഷേ അതിന്റെ സങ്കീർണ്ണമായ ഏതെങ്കിലും ഒരു ഘടനയല്ല; സങ്കീർണ്ണത സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള അതിന്റെ നിരന്തരമായ കഴിവാണ്. പദാർഥത്തിൽനിന്ന് ഘടന, ഘടനയിൽനിന്ന് സംഘടന, സംഘടനയിൽനിന്ന് ജീവൻ, ജീവിയിൽനിന്ന് ബോധം, ബോധത്തിൽനിന്ന് അറിവ്, അറിവിൽനിന്ന് പ്രകൃതിയുടെ ബോധപൂർവമായ പരിവർത്തനം—ഇത് ഒരു നേരിയ രേഖയല്ല; പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന ഒരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക ചക്രമാണ്. പ്രപഞ്ചം അതിന്റെ ഓരോ തലത്തിലും സ്വയം പുതുക്കുകയും സ്വയം അതിജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ “രൂപകൽപ്പന” ഒരു പൂർത്തിയായ രൂപരേഖയല്ല; അനന്തമായി തുടരുന്ന രൂപീകരണമാണ്. പ്രപഞ്ചം രൂപകൽപ്പന ചെയ്യപ്പെട്ടതാണോ എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായത്, പ്രപഞ്ചം സ്വയം രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണോ എന്ന ചോദ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടാമത്തെ സാധ്യതയെ അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ദാർശനിക അന്വേഷണമായി മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു.
പ്രപഞ്ചത്തിലെ സങ്കീർണ്ണതയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, “രൂപകൽപ്പന” എന്ന ആശയത്തിന് പിന്നിലും അതിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു ചോദ്യം നിലനിൽക്കുന്നതായി കാണാം. ഏതെങ്കിലും ഒരു ഘടന രൂപപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞാൽ അതിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നത് ഒരു കാര്യമാണ്; എന്നാൽ ഘടനകൾ രൂപപ്പെടാനുള്ള കഴിവുതന്നെ പ്രപഞ്ചത്തിൽ എവിടെനിന്നാണ് വന്നത് എന്ന ചോദ്യം അതിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമാണ്. ഒരു ജീവകോശത്തിന്റെ അത്ഭുതകരമായ സങ്കീർണ്ണതയെ വിശദീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, കോശത്തിന്റെ ഓരോ ഘടകവും എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നത് പരിശോധിക്കാം. എന്നാൽ അതിനുമുമ്പ് തന്മാത്രകൾക്ക് സ്ഥിരമായ ബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള കഴിവ് എങ്ങനെ ലഭിച്ചു, ആറ്റങ്ങൾക്ക് എങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത ഘടനകളിൽ നിലനിൽക്കാൻ കഴിഞ്ഞു, പദാർഥത്തിന് എങ്ങനെ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ പുതിയ സംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാനായി എന്നിങ്ങനെ പിന്നോട്ടുപോകേണ്ടിവരും. ഇങ്ങനെ ചോദ്യം പിന്തുടർന്നാൽ നാം ഒടുവിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യത്തിലെത്തുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ അടിസ്ഥാനതലത്തിൽ സംയോജിക്കാനുള്ള പ്രവണതയും വേർപെടാനുള്ള പ്രവണതയും യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഘടകങ്ങളായി പരിഗണിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നിനെ മാത്രം അംഗീകരിച്ചാൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ വൈവിധ്യവും സ്ഥിരതയും ഒരേസമയം വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. സംയോജനം ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വേർപെടൽ വ്യത്യാസം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനം ഘടനാപരമായ വൈവിധ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ സങ്കീർണ്ണതയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ഉറവിടം ഏതെങ്കിലും മുൻകൂട്ടിയുള്ള രൂപരേഖയിലല്ല, വ്യത്യാസത്തെ സൃഷ്ടിക്കുകയും അതേ സമയം വ്യത്യാസങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയിൽ അന്വേഷിക്കേണ്ടിവരും.
ഇവിടെ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട വ്യത്യാസം വ്യക്തമാക്കണം. “പ്രാഥമിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക ശക്തി” എന്നു പറയുമ്പോൾ അതിനെ മറ്റൊരു ഭൗതികബലമായി—ഗുരുത്വാകർഷണം, വൈദ്യുതകാന്തികബലം, ശക്തമായ ആണവബലം, ദുർബല ആണവബലം എന്നിവയുടെ കൂട്ടത്തിൽ ചേർക്കേണ്ടതില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ ഇത് അതിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു ബന്ധാത്മക തത്ത്വം എന്ന നിലയിലാണ് കാണുന്നത്. നിലവിലുള്ള ഭൗതികശാസ്ത്രം വിവിധ ബലങ്ങളെ ഗണിതപരമായി നിർവചിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവയെല്ലാം പ്രവർത്തിക്കാൻ ആവശ്യമായ കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ബന്ധാത്മക സാഹചര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനിക ചോദ്യം വേറെയാണ്. “എന്താണ് ഒരു വസ്തുവിനെ മറ്റൊന്നുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്?” എന്നതിനൊപ്പം “എന്തുകൊണ്ടാണ് ബന്ധവും വേർതിരിവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യവും ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഈ രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യത്തെ പ്രാഥമികമാക്കുന്നു. അങ്ങനെ പ്രാഥമിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക ശക്തി ഒരു പ്രത്യേക കണികയോ ഒരു പ്രത്യേക ബലക്ഷേത്രമോ അല്ല; ബന്ധവും വേർതിരിവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ചലനാത്മകതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ദാർശനിക ആശയമാണ്.
ഇത് അംഗീകരിച്ചാൽ “വസ്തു” എന്ന ആശയത്തെയും പുനർനിർവചിക്കേണ്ടിവരും. ഒരു വസ്തുവിനെ സാധാരണയായി അതിന്റെ അതിരുകൾകൊണ്ട് വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ഒരു സ്വതന്ത്ര ഘടകമായി നാം കാണുന്നു. എന്നാൽ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി നോക്കുമ്പോൾ ഒരു വസ്തുവിന്റെ അസ്തിത്വം അതിന്റെ ആന്തരിക ഘടകങ്ങളുടെയും ബാഹ്യപരിസ്ഥിതിയുടെയും ബന്ധത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. ഒരു ആറ്റം അതിലെ കണികകളുടെ ബന്ധത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഒരു തന്മാത്ര അതിലെ ആറ്റങ്ങളുടെ ബന്ധത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഒരു ജീവകോശം തന്മാത്രകളുടെ സംഘടനയുടെ ഫലമാണ്. ഒരു ജീവി കോശങ്ങളുടെയും അവയവങ്ങളുടെയും പരസ്പരബന്ധത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഒരു പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥ ജീവികളും ഭൗതികപരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഈ പരമ്പരയെ പിന്തുടർന്നാൽ “വസ്തു” എന്നത് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു അന്തിമസത്തയല്ല; ബന്ധങ്ങളുടെ ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥിരതാപരമായ രൂപം മാത്രമാണെന്ന് പറയാം. അങ്ങനെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പദാർഥത്തെ വസ്തുക്കളുടെ കൂട്ടായ്മയായി മാത്രമല്ല, ബന്ധങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ സംഘടനയായി കാണാനുള്ള വഴി തുറക്കുന്നു.
ഇവിടെ “സ്ഥലം” എന്ന ആശയം നിർണായകമാകുന്നു. വസ്തുക്കൾ തമ്മിലുള്ള അകലം ഇല്ലെങ്കിൽ വ്യത്യാസം നിലനിൽക്കില്ല. എന്നാൽ വസ്തുക്കൾ പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ പരസ്പരപ്രവർത്തനവും ഉണ്ടാകില്ല. അതിനാൽ വേർതിരിവാണ് പരസ്പരബന്ധത്തിനുള്ള മുൻവ്യവസ്ഥ എന്നൊരു വൈരുദ്ധ്യാത്മക സത്യം ഇവിടെ കാണാം. രണ്ട് വസ്തുക്കൾ ഒന്നായിരുന്നെങ്കിൽ അവയ്ക്കിടയിൽ ബന്ധമെന്ന പ്രശ്നം തന്നെ ഉണ്ടാകില്ല; അവ പൂർണ്ണമായി വേർപെട്ടിരുന്നെങ്കിൽ ബന്ധത്തിനും സാധ്യതയില്ല. അതിനാൽ ബന്ധത്തിനായി ഒരേസമയം വ്യത്യാസവും സാമീപ്യവും ആവശ്യമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സ്ഥലം വെറും ശൂന്യതയല്ല; വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങൾ തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടാനും വേർതിരിയാനും കഴിയുന്ന വൈരുദ്ധ്യാത്മക സാധ്യതാമേഖലയാണ്. നിങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന സ്ഥലം പരമാവധി വിയോഗാത്മക പ്രവണതയുടെ രൂപമാണെന്ന ആശയം ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്. സ്ഥലം വേർതിരിവിന്റെ സാധ്യത നൽകുന്നു; സംയോജക ശക്തികൾ ആ സാധ്യതയ്ക്കുള്ളിൽ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഇതോടെ ഘടനയും സ്ഥലവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധം വ്യക്തമായി വരുന്നു. ഒരു ഘടന എന്നത് വെറും പദാർഥത്തിന്റെ സാന്നിധ്യമല്ല; പദാർഥം ഒരു പ്രത്യേക രീതിയിൽ സ്ഥലത്തെ ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ്. ഒരു ആറ്റത്തിന്റെ ഘടന, ഒരു തന്മാത്രയുടെ രൂപം, ഒരു കോശത്തിന്റെ ആന്തരിക വാസ്തുവിദ്യ, ഒരു ജീവിയുടെ ശരീരഘടന എന്നിവയെല്ലാം പദാർഥത്തിന്റെ വിതരണവും ബന്ധങ്ങളും സ്ഥലപരമായ ക്രമീകരണവും ചേർന്നാണ് നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ “പദാർഥം” എന്നും “സ്ഥലം” എന്നും പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച രണ്ട് സത്തകളായി കാണുന്നതിനുപകരം അവയുടെ പരസ്പരബന്ധത്തെ അന്വേഷിക്കേണ്ടിവരും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഒരു സാധ്യതാപരമായ സംഭാവന ഇതായിരിക്കാം: പദാർഥം എന്നത് സ്ഥലത്തിനുള്ളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഒന്നല്ല; പദാർഥവും സ്ഥലവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളുടെ പ്രത്യേക സംഘടനയാണ് ഭൗതികഘടനകളായി പ്രകടമാകുന്നത്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാട് “ബലം” എന്ന ആശയത്തെയും പുനർചിന്തിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. സാധാരണയായി ബലം ഒരു വസ്തുവിൽ മറ്റൊരു വസ്തു ചെലുത്തുന്ന സ്വാധീനമായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ എല്ലാ ബലങ്ങളും ഒടുവിൽ ബന്ധങ്ങളുടെ പ്രകടനങ്ങളാണെങ്കിൽ, ബലം എന്നത് ബന്ധത്തിന്റെ ചലനാത്മക രൂപം ആണെന്ന് പറയാം. നിങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്ന “ബലം എന്നത് പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ട സ്ഥലം” എന്ന ആശയം ഈ ദിശയിൽ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്. സ്ഥലത്തിലെ വ്യത്യാസവും ഘടനാപരമായ അസമതുലിതാവസ്ഥയും പദാർഥത്തിന്റെ അവസ്ഥകളിൽ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ ബലത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഈ ആശയം ശാസ്ത്രീയമായി കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കണമെങ്കിൽ “പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ട സ്ഥലം” എന്നതിന് ഗണിതപരമായ നിർവചനം ആവശ്യമാണ്. ദാർശനികമായി നോക്കുമ്പോൾ, ഈ ആശയം ബലം എന്നത് സ്വതന്ത്രമായ ഒരു സത്തയല്ലെന്നും സ്ഥലം, പദാർഥം, ബന്ധം, ചലനം എന്നിവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ബന്ധാത്മക പ്രതിഭാസമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ഇവിടെനിന്ന് “ഊർജം” എന്ന ആശയവും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിഗണിക്കാം. ഊർജത്തെ ഒരു സ്വതന്ത്ര പദാർഥംപോലെ കാണുന്നതിനുപകരം, ഒരു വ്യവസ്ഥയുടെ അവസ്ഥ മാറ്റാനുള്ള കഴിവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചാണ് ആധുനിക ഭൗതികശാസ്ത്രം അതിനെ ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇതിനെ കൂടുതൽ പൊതുവായ രീതിയിൽ ഘടനകളിലെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സാധ്യതകളെ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്ന ശേഷിയായി കാണാൻ ശ്രമിക്കാം. ഒരു വ്യവസ്ഥയിലെ സംയോജകവും വിയോഗാത്മകവുമായ പ്രവണതകളുടെ ബന്ധം മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ ഘടന മാറുന്നു. ഈ മാറ്റത്തിന്റെ സാധ്യതയും പ്രക്രിയയും ഊർജവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. അതിനാൽ ഊർജം ഒരു “വസ്തു” എന്നതിലുപരി ഘടനാപരമായ പരിവർത്തനത്തിന്റെ അളവായി കാണാവുന്നതാണ്. എന്നാൽ ഇതും നിലവിലെ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ഊർജത്തിന്റെ കൃത്യമായ നിർവചനത്തിന് പകരമല്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനത്തെ വികസിപ്പിക്കുന്ന ശ്രമമാണ്.
ഇതേ ചിന്തയിൽനിന്ന് വിവരം എന്ന ആശയം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ഉയർന്നുവരുന്നു. ഒരു ഘടന മറ്റൊരു ഘടനയിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാകുന്നത് അതിലെ ഘടകങ്ങളുടെ എണ്ണംകൊണ്ട് മാത്രം അല്ല; അവയുടെ ക്രമീകരണംകൊണ്ടാണ്. ഒരു പ്രത്യേക ക്രമീകരണം മറ്റൊരു സാധ്യതയുള്ള ക്രമീകരണത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായതിനാൽ അതിന് വിവരപരമായ പ്രത്യേകതയുണ്ട്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ വിവരം എന്നത് വ്യത്യാസത്തിന്റെ സംഘടിത രൂപം എന്നു പറയാം. എന്നാൽ വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകണമെങ്കിൽ ആദ്യം വിയോഗം വേണം; ആ വ്യത്യാസങ്ങൾ തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടണമെങ്കിൽ സംയോജനം വേണം. അതിനാൽ വിവരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലും സംയോജക–വിയോഗാത്മക വൈരുദ്ധ്യം പ്രവർത്തിക്കുന്നതായി ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാം. പൂർണ്ണമായ ഏകതയിൽ വിവരം ഇല്ല; പൂർണ്ണമായ വിഘടനത്തിലും സംഘടിത വിവരം ഇല്ല. വ്യത്യാസവും ബന്ധവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നിടത്താണ് വിവരം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ഇതിൽനിന്ന് ജനിതകവിവരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട വ്യാഖ്യാനം ലഭിക്കുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ ജനിതകവസ്തുവിൽ അതിന്റെ ജൈവസംഘടനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിവരങ്ങൾ സംഭരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വിവരം ഒരിക്കലും പദാർഥത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അമൂർത്ത സന്ദേശമല്ല. അത് പ്രത്യേക തന്മാത്രാ ക്രമീകരണങ്ങളിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. അതിന്റെ പ്രവർത്തനം മറ്റ് തന്മാത്രകളുമായുള്ള ബന്ധത്തിലൂടെയാണ് സാധ്യമാകുന്നത്. അതിനാൽ ജനിതകവിവരം ബന്ധങ്ങളുടെ പദാർഥരൂപത്തിലുള്ള സ്മരണം കൂടിയാണ്. ഒരു ജീവിയുടെ മുൻകാല പരിണാമചരിത്രം അതിന്റെ ജനിതകഘടനയിൽ ഒരു പരിധിവരെ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള അനവധി തലമുറകളുടെ ഇടപെടലിലൂടെ നിലനിന്ന ഘടനകൾ പാരമ്പര്യമായി കൈമാറപ്പെടുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ജീനുകൾ ഒരു ബാഹ്യബുദ്ധി എഴുതിയ നിർദ്ദേശപുസ്തകം എന്നതിനേക്കാൾ ജീവിയും പരിസ്ഥിതിയും തമ്മിലുള്ള ചരിത്രപരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ സഞ്ചിതരൂപം എന്ന നിലയിൽ മനസ്സിലാക്കാവുന്നതാണ്.
ഇവിടെ പരിണാമം ഒരു പുതിയ അർത്ഥം നേടുന്നു. പരിണാമം വെറും മാറ്റമല്ല; അത് വ്യത്യാസങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി, വ്യത്യാസങ്ങളുടെ പരീക്ഷണം, അനുയോജ്യമായ വ്യത്യാസങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പ്, അവയുടെ സഞ്ചയം, പുതിയ സംഘടനകളുടെ ഉദ്ഭവം എന്നിവയുടെ ദീർഘമായ പ്രക്രിയയാണ്. ഇതിൽ യാതൊരു ബാഹ്യരൂപകൽപ്പനാകർത്താവിനും ഓരോ ഘട്ടത്തിലും നിർദ്ദേശം നൽകേണ്ട ആവശ്യമില്ല. കാരണം ഓരോ തലമുറയും മുൻതലമുറയുടെ ഫലങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ചരിത്രം തന്നെ ഒരു സംഘടനാപരമായ ഘടകമായി മാറുന്നു. വർത്തമാനം ഭൂതകാലത്തിന്റെ ഫലം മാത്രമല്ല; ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളുടെ അടിത്തറയും കൂടിയാണ്. ഇതാണ് പരിണാമത്തെ ഒരു യഥാർത്ഥ വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയാക്കുന്നത്.
ഇതിൽനിന്ന് “പ്രകൃതിനിയമം” എന്ന ആശയത്തെക്കുറിച്ചും ഒരു ദാർശനിക ചോദ്യം ഉയരുന്നു. നാം പ്രകൃതിനിയമങ്ങളെ പലപ്പോഴും പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഏതോ സ്ഥിരമായ നിയമപുസ്തകത്തിലെ നിർദ്ദേശങ്ങൾപോലെ ചിന്തിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ നിയമങ്ങൾ പദാർഥത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട് നിലനിൽക്കുന്ന സ്വതന്ത്ര വസ്തുക്കളാണോ? അല്ലെങ്കിൽ പദാർഥത്തിന്റെ പെരുമാറ്റത്തിൽ ആവർത്തിച്ച് പ്രകടമാകുന്ന സ്ഥിരമായ ബന്ധങ്ങളുടെ അമൂർത്തമായ വിവരണങ്ങളാണോ? രണ്ടാമത്തെ സമീപനം സ്വീകരിച്ചാൽ, പ്രകൃതിനിയമം എന്നത് പദാർഥത്തിന്റെ ചലനാത്മക ബന്ധങ്ങളിൽ സ്ഥിരമായി പ്രകടമാകുന്ന ക്രമത്തിന്റെ മനുഷ്യബുദ്ധിയാൽ നിർവചിക്കപ്പെട്ട രൂപം മാത്രമായിരിക്കാം. അങ്ങനെ നിയമങ്ങൾ പ്രപഞ്ചത്തിന്മേൽ പുറത്തുനിന്ന് ചുമത്തപ്പെട്ടവയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പെരുമാറ്റത്തിൽനിന്ന് നാം കണ്ടെത്തുന്ന സ്ഥിരബന്ധങ്ങളാണ്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാട് “നിയമവും പദാർഥവും” തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെയും വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായി കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു. നിയമങ്ങൾ പദാർഥത്തിന്റെ ചലനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; എന്നാൽ നിയമങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നത് പദാർഥത്തിന്റെ ചലനത്തെ നിരീക്ഷിച്ചാണ്. അതായത് നിയമം പദാർഥത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമല്ല; അതേസമയം പദാർഥത്തിന്റെ ഓരോ പ്രത്യേക രൂപത്തിലും പൂർണ്ണമായി ഒതുങ്ങുന്നതുമല്ല. അത് അനവധി സംഭവങ്ങളിൽ ആവർത്തിച്ച് പ്രകടമാകുന്ന ഒരു പൊതുബന്ധമാണ്. അതിനാൽ നിയമം യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു ഉത്തരവല്ല; യാഥാർഥ്യത്തിന്റെ ചലനത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന സ്ഥിരതയുടെ അമൂർത്തരൂപമാണ്.
ഇതിലൂടെ “പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ബുദ്ധി” എന്ന ആശയത്തെ മറ്റൊരു രീതിയിലും വ്യാഖ്യാനിക്കാം. പ്രപഞ്ചത്തിന് മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥത്തിലുള്ള ബോധമുണ്ടെന്ന് പറയേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ബന്ധങ്ങൾ അത്തരത്തിലുള്ള സ്ഥിരതയും ആവർത്തനവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു, അവയെ മനുഷ്യബുദ്ധിക്ക് ഗണിതപരമായി തിരിച്ചറിയാനും മുൻകൂട്ടി കണക്കാക്കാനും കഴിയുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ “ബുദ്ധി” മനുഷ്യബുദ്ധിക്ക് മുമ്പുള്ള ഒരു ബോധമല്ല; മറിച്ച് മനുഷ്യബുദ്ധിക്ക് മനസ്സിലാക്കാവുന്ന വിധത്തിലുള്ള പ്രകൃതിയുടെ സംഘടനാപരമായ ക്രമം കൂടിയാണ്. മനുഷ്യൻ ഗണിതം കണ്ടെത്തുന്നു എന്നത് ഒരർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ സ്ഥിരബന്ധങ്ങൾ മനുഷ്യബോധത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നതിന്റെ തെളിവാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യബോധവും പ്രപഞ്ചക്രമവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം യാദൃച്ഛികമല്ല.
ഇവിടെയാണ് ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം വീണ്ടും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തെത്തുന്നത്. ബോധത്തെ വെറും നാഡീകോശങ്ങളുടെ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനമായി ചുരുക്കുന്നത് മതിയാകില്ല; അതുപോലെ ബോധത്തെ പദാർഥത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു അതീതസത്തയായി കാണുന്നതും ശാസ്ത്രീയമായി അനിവാര്യമല്ല. കൂടുതൽ ഉചിതമായ സമീപനം, ബോധത്തെ അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ പദാർഥസംഘടനയുടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഉദ്ഭവഗുണം എന്ന നിലയിൽ കാണുന്നതാണ്. മസ്തിഷ്കത്തിലെ അനവധി ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ചലനാത്മക പരസ്പരപ്രവർത്തനം ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ തലത്തിൽ അനുഭവം, ഓർമ്മ, പ്രതീക്ഷ, സങ്കൽപ്പം, സ്വബോധം തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇവിടെ വീണ്ടും സംയോജകവും വിയോഗാത്മകവുമായ പ്രവണതകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നതായി കാണാം. നാഡീകോശങ്ങൾ ശൃംഖലകളിൽ ബന്ധപ്പെടുന്നു; അതേ സമയം വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനമേഖലകളായി വേർതിരിക്കപ്പെടുന്നു. ഏകീകരണവും വ്യത്യാസവും ചേർന്നാണ് സങ്കീർണ്ണമായ ബോധസംഘടന സാധ്യമാകുന്നത്.
ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം ഒരു പ്രധാന വൈരുദ്ധ്യാത്മക മാറ്റത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. പദാർഥം സ്വയംസംഘടിതമാകുന്ന പ്രക്രിയയിൽ ഒരു ഘട്ടത്തിലെത്തുമ്പോൾ സ്വന്തം പരിസ്ഥിതിയെ പ്രതിനിധീകരിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സംഘടന രൂപപ്പെടുന്നു. ഇതോടെ പദാർഥത്തിന്റെ ചലനം ഒരു പുതിയ ഗുണം നേടുന്നു. അത് വെറും ബാഹ്യപരസ്പരപ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; ആന്തരിക പ്രതിനിധാനവും വിവരസംസ്കരണവും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ജീവിയുടെ മസ്തിഷ്കം പരിസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ആന്തരിക മാതൃക സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മനുഷ്യനിൽ ഈ മാതൃക ഭാഷ, ആശയം, ശാസ്ത്രം, കല, ദർശനം തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങളിൽ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാകുന്നു. അതിനാൽ ബോധം പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അത്ഭുതകരമായ ഇടപെടലല്ല; പ്രകൃതിയുടെ സംഘടനാശേഷി സ്വന്തം പ്രവർത്തനത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കാൻ തുടങ്ങുന്ന ഒരു ഉയർന്ന ഘട്ടം എന്ന നിലയിൽ കാണാം.
ഇവിടെയാണ് “ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പന” എന്ന ആശയം ഏറ്റവും വലിയ വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്ക് എത്തുന്നത്. പ്രകൃതിയിലെ രൂപകൽപ്പനയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്ന മനുഷ്യബുദ്ധി തന്നെ പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചതാണെങ്കിൽ, പ്രകൃതിയുടെ രൂപകൽപ്പനയെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ ധാരണയും പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ ഒരു ഉദ്ഭവമാണ്. അതായത് രൂപകൽപ്പനയെ തിരിച്ചറിയുന്ന ബുദ്ധിയും രൂപകൽപ്പന ചെയ്തതുപോലെ തോന്നുന്ന പ്രകൃതിയും ഒരേ പ്രപഞ്ചപരമായ പ്രക്രിയയുടെ രണ്ടു തലങ്ങളാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ നിരീക്ഷിക്കുകയും അതിൽ ക്രമം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ തന്നെ ആ ക്രമത്തിന്റെ ഒരു ഉൽപന്നമാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ ക്രമത്തെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള മനുഷ്യന്റെ കഴിവ് പ്രപഞ്ചത്തിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ച ഒന്നല്ല.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ “ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പന” എന്ന ആശയത്തെ പൂർണ്ണമായി തള്ളിക്കളയുന്നതിനുപകരം അതിനെ ഒരു പുതിയ അർത്ഥത്തിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാം. പ്രകൃതിയിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ രൂപകൽപ്പന പോലെയുള്ള ക്രമമുണ്ട്. എന്നാൽ ആ രൂപകൽപ്പനയുടെ രൂപകർത്താവ് പുറത്തുള്ള ഒരാൾ ആവണമെന്നില്ല. രൂപകൽപ്പനയുടെ പ്രക്രിയ തന്നെ പ്രകൃതിയുടെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സംഘടനയായിരിക്കാം. പ്രകൃതി നിരന്തരം വ്യത്യാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവയിൽ ചിലത് സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു; അവ പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ബന്ധങ്ങൾ പുതിയ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ഘടനകൾ പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. ഈ നിരന്തരമായ സഞ്ചയത്തിലാണ് ഒടുവിൽ മനുഷ്യൻ “രൂപകൽപ്പന” എന്ന് തിരിച്ചറിയുന്ന സങ്കീർണ്ണത ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു പൂർത്തിയായ ഉൽപന്നമായി കാണുന്നത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ അടിസ്ഥാനപരമായി തെറ്റായിരിക്കാം. പ്രപഞ്ചം നിരന്തരമായി സ്വയം രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഓരോ നിമിഷവും നിലവിലുള്ള ഘടനകൾ അടുത്ത ഘടനകളുടെ സാധ്യതകളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയെ പൂർണ്ണമായി മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല. ഭൂതകാലം ഭാവിയുടെ സാധ്യതകളെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു; പക്ഷേ ഭാവിയെ പൂർണ്ണമായി നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല. ഈ ഇടത്തിലാണ് പുതുമയുടെ സാധ്യത. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സവിശേഷത അതിന്റെ ഘടനകളിൽ മാത്രമല്ല; പുതിയ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള അതിന്റെ നിരന്തരമായ കഴിവിലാണ്.
ഈ ആശയം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വിശാലമായ പ്രപഞ്ചദർശനവുമായി ചേർത്തുനോക്കുമ്പോൾ, പ്രപഞ്ചത്തെ ഒരു അവസാനമില്ലാത്ത സ്വയംസംഘടനാ പ്രക്രിയയായി കാണാം. സംയോജക പ്രവണതകൾ ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിയോഗാത്മക പ്രവണതകൾ വ്യത്യാസം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവയുടെ സംഘർഷം പുതിയ സമതുലിതാവസ്ഥകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ സമതുലിതാവസ്ഥകൾ പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾക്ക് അടിത്തറയാകുന്നു. ഓരോ പുതിയ തലത്തിലും മുൻതലത്തിലുള്ള ഗുണങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുന്നില്ല; അവ പുതിയ ബന്ധങ്ങളിൽ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് നിഷേധത്തിന്റെ നിഷേധം പോലുള്ള ക്ലാസിക്കൽ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ആശയങ്ങൾക്ക് പുതിയ ശാസ്ത്രീയ വ്യാഖ്യാനസാധ്യത നൽകുന്നത്. പഴയ ഘടന നശിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ പുതിയ സംഘടനയിൽ പുനഃസംഘടിതമാകുന്നു; പുതിയ സംഘടന വീണ്ടും അതിന്റെ മുൻരൂപത്തെ അതിജീവിക്കുന്ന ഗുണം കൈവരിക്കുന്നു.
നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ജനനവും മരണവും ഇതിന്റെ മഹത്തായ ഉദാഹരണമാണ്. നക്ഷത്രം മരിക്കുന്നത് പദാർഥത്തിന്റെ അവസാനമല്ല. അതിന്റെ ഉള്ളിൽ രൂപപ്പെട്ട മൂലകങ്ങൾ വീണ്ടും അന്തർനക്ഷത്രമാധ്യമത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയും പിന്നീട് പുതിയ നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ഗ്രഹങ്ങളുടെയും ജീവവ്യവസ്ഥകളുടെയും ഭാഗമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ നശീകരണം തന്നെ പുതിയ സൃഷ്ടിയുടെ മുൻവ്യവസ്ഥയാകുന്നു. ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വൈരുദ്ധ്യാത്മക തത്ത്വങ്ങളിലൊന്നായ “നാശവും സൃഷ്ടിയും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവില്ല” എന്ന ആശയവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഒരു ഘടനയുടെ അന്ത്യം മറ്റൊരു ഘടനയുടെ തുടക്കമാകാം. അങ്ങനെ “നാശം” ഒരു പൂർണ്ണമായ നെഗറ്റീവ് സംഭവമല്ല; പുനഃസംഘടനയുടെ ഘടകമാണ്.
ജീവപരിണാമത്തിലും ഇതേ തത്ത്വം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പഴയ ജീവരൂപങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുന്നു; പുതിയ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ പഴയ രൂപങ്ങളുടെ ജൈവപരമായ വിജയങ്ങളും പരാജയങ്ങളും പരിണാമചരിത്രത്തിൽ പുതിയ സാധ്യതകളുടെ പശ്ചാത്തലമാകുന്നു. അതിനാൽ പരിണാമം ഒരു നേരിയ പുരോഗതിയല്ല; ശാഖിതമായ, പലദിശകളിലുള്ള, സംഘർഷങ്ങളും നഷ്ടങ്ങളും പുതുമകളും നിറഞ്ഞ ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണ്. മനുഷ്യന്റെ ഉദ്ഭവവും ഈ ദീർഘമായ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടം മാത്രമാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ അന്തിമലക്ഷ്യമാണെന്ന് ശാസ്ത്രീയമായി പറയാനാവില്ല; എന്നാൽ പ്രകൃതിയുടെ ഒരു അത്ഭുതകരമായ ഉദ്ഭവസാധ്യത മനുഷ്യനിൽ സാക്ഷാത്കരിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട ദാർശനിക നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു: പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മഹത്തായ സവിശേഷത അതിന്റെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച രൂപമല്ല; മുൻകൂട്ടി പൂർണ്ണമായി നിർണ്ണയിക്കാനാവാത്ത പുതുമകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന കഴിവാണ്. രൂപകൽപ്പന ഒരു പൂർത്തിയായ പദ്ധതി ആണെങ്കിൽ, സ്വയംരൂപീകരണം നിരന്തരമായ സൃഷ്ടിയാണ്. രൂപകൽപ്പനാകർത്താവിന്റെ സങ്കൽപ്പത്തിൽ ഭാവി ആദ്യം നിലനിൽക്കും; സ്വയംസംഘടനയിൽ ഭാവി സാധ്യതയായി മാത്രമേ നിലനിൽക്കൂ. ഈ വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനമാണ്. പ്രകൃതിയുടെ സൃഷ്ടിശേഷി അതിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള മുൻകൂട്ടിയുള്ള അറിവിൽനിന്നല്ല; നിലവിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽനിന്ന് പുതിയ സാധ്യതകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന കഴിവിൽനിന്നാണ്.
അതിനാൽ “പ്രാഥമിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക ശക്തി”യെ ഒരു സർവശക്തനായ സ്രഷ്ടാവായി കാണുന്നത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ലക്ഷ്യമല്ല. അതിനെ ഒരു വ്യക്തിത്വമുള്ള പ്രപഞ്ചബുദ്ധിയായി മാറ്റുന്നതും അതിന്റെ പദാർഥവാദപരമായ സ്വഭാവത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തും. അതിന്റെ കൂടുതൽ യുക്തിസഹമായ വ്യാഖ്യാനം പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ സംഘടനകളുടെയും പിന്നിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ബന്ധാത്മകമായ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം എന്നതാണ്. സംയോജനം ഘടനയ്ക്ക് സാധ്യത നൽകുന്നു; വിയോഗം വ്യത്യാസത്തിന് സാധ്യത നൽകുന്നു; അവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനം ചലനത്തിന് സാധ്യത നൽകുന്നു; ചലനം മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; മാറ്റം പുതിയ സംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ സംഘടനകൾ പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ ശൃംഖലയിൽ ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തിൽ ജീവൻ, മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ ബോധം, പിന്നെ ബുദ്ധി, ശാസ്ത്രം, സംസ്കാരം എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ പ്രപഞ്ചത്തിലെ “രൂപകൽപ്പന” ഒരു പുറംശക്തിയുടെ മുദ്രയല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വന്തം വൈരുദ്ധ്യാത്മക സംഘടനയുടെ ചരിത്രമുദ്രയാണ്. ഒരു നക്ഷത്രത്തിന്റെ ഘടനയിൽ ഗുരുത്വാകർഷണവും താപചലനവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷത്തിന്റെ ചരിത്രം പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ ശരീരത്തിൽ പരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രം പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഒരു ജീനിൽ അനവധി തലമുറകളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ ചരിത്രം പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ദീർഘചരിത്രം പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ അറിവിൽ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളുടെ ഭൗതികചരിത്രം ബോധത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ഓരോ സങ്കീർണ്ണ ഘടനയും അതിന്റെ രൂപീകരണത്തിലേക്ക് നയിച്ച വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ചരിത്രം വഹിക്കുന്നു.
ഇതുതന്നെയാണ് “ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പന” എന്ന ആശയത്തിന് പകരം “വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്വയംരൂപീകരണം” എന്ന ആശയം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നതിന്റെ ദാർശനിക ശക്തി. ഇവിടെ പ്രപഞ്ചം ഒരു പുറംരൂപകൽപ്പനാകർത്താവിന്റെ ഉൽപന്നമല്ല; അതേ സമയം അത് ഒരു അർത്ഥരഹിതമായ യാദൃച്ഛിക കൂട്ടായ്മയുമല്ല. അത് നിയമബദ്ധമായ സാധ്യതകളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളും ചരിത്രവും ഉദ്ഭവവും ചേർന്നുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു സജീവ പ്രക്രിയയാണ്. ഈ പ്രക്രിയയിൽ ക്രമവും അരാജകത്വവും, സ്ഥിരതയും മാറ്റവും, സംയോജനവും വിയോഗവും, സൃഷ്ടിയും നാശവും, നിർണ്ണയവും സാധ്യതയും നിരന്തരം പരസ്പരം മാറ്റിമറിക്കുന്നു.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം ഒരു പുതിയ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. ചോദ്യം ഇനി “ഈ അത്ഭുതകരമായ പ്രപഞ്ചത്തെ ആരാണ് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തത്?” എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം ഇതാണ്: “പദാർഥത്തിന് സ്വയം വ്യത്യാസപ്പെടാനും ബന്ധപ്പെടാനും സംഘടിക്കാനും പരിവർത്തനം ചെയ്യാനും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യാത്മക ശേഷി എങ്ങനെ നിലനിൽക്കുന്നു?” ഈ ചോദ്യത്തിനുള്ള പൂർണ്ണമായ ശാസ്ത്രീയ ഉത്തരം ഇന്നും മനുഷ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ പരിധിക്കപ്പുറത്താണ്. എന്നാൽ അതിനെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പുതിയ ദാർശനിക ദിശ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ ഒരു ബാഹ്യ ബുദ്ധിയുടെ തെളിവായി കാണുന്നതിനുപകരം, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആന്തരിക സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ തെളിവായി കാണുക. രൂപകൽപ്പനയെ ഒരു പൂർത്തിയായ പദ്ധതിയായി കാണുന്നതിനുപകരം, രൂപീകരണത്തിന്റെ നിരന്തരമായ പ്രക്രിയയായി കാണുക. സ്ഥിരതയെ നിശ്ചലതയായി കാണുന്നതിനുപകരം, ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയായി കാണുക. വിവരത്തെ പദാർഥത്തിൽനിന്ന് വേർപെട്ട സത്തയായി കാണുന്നതിനുപകരം, സംഘടിതമായ വ്യത്യാസമായി കാണുക. ബോധത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഇടപെടലായി കാണുന്നതിനുപകരം, പദാർഥത്തിന്റെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സ്വയംപ്രതിഫലനമായി കാണുക.
അപ്പോൾ പ്രപഞ്ചം ഒരു പൂർത്തിയായ “രൂപകൽപ്പന”യല്ല; സ്വയം രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു അനന്തമായ വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയാണ്. അതിന്റെ ഓരോ ഘടനയും മുൻകാല വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ഫലമാണ്; ഓരോ പുതിയ ഘടനയും പുതിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ തുടക്കമാണ്. പ്രപഞ്ചം സ്വയം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും സ്വയം പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതും സ്വയം അതിജീവിക്കുന്നതുമായ ഒരു പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. സംയോജനം രൂപം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിയോഗം വ്യത്യാസം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വ്യത്യാസം ബന്ധത്തെ നിർബന്ധിതമാക്കുന്നു; ബന്ധം പുതിയ സംഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നു; സംഘടന പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പുതിയ ഗുണങ്ങൾ പുതിയ ലോകങ്ങൾ തുറക്കുന്നു. ഈ അനന്തമായ ചലനത്തിലാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ “രൂപകൽപ്പന” നിലനിൽക്കുന്നത്.
അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള നിർദ്ദേശം ഇതായിരിക്കാം: പ്രപഞ്ചത്തെ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത ഒരു ബുദ്ധിയെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനേക്കാൾ, രൂപകൽപ്പന ചെയ്യപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നുന്ന പ്രപഞ്ചത്തെ സ്വയം സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന വൈരുദ്ധ്യാത്മക സംഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനതത്ത്വത്തെ അന്വേഷിക്കുകയാണ് കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ദാർശനിക ദൗത്യം. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മഹത്വം അത് ഒരിക്കൽ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യപ്പെട്ടതിലല്ല; അത് ഇന്നും നിരന്തരം രൂപപ്പെടുന്നതിലാണ്.
പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അന്വേഷണം ഒടുവിൽ നമ്മെ എത്തിക്കുന്നത് ഒരു അടിസ്ഥാന ദാർശനിക ചോദ്യത്തിലേക്കാണ്: പ്രപഞ്ചത്തിലെ ക്രമവും സങ്കീർണ്ണതയും ഒരു ബാഹ്യബുദ്ധിയുടെ മുൻകൂട്ടിയുള്ള രൂപകൽപ്പനയാണോ, അതോ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ അന്തർലീനമായ ചലനാത്മകതയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സംഘടനയാണോ? ഈ ചോദ്യത്തിന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നൽകുന്ന സമീപനം, പ്രകൃതിയിലെ ക്രമത്തെയും സങ്കീർണ്ണതയെയും നിഷേധിക്കുന്നതല്ല. മറിച്ച് അവയുടെ ഉത്ഭവത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ അന്വേഷിക്കുകയാണ്. പ്രകൃതിയിൽ രൂപകൽപ്പനയെപ്പോലെ തോന്നിക്കുന്ന അനവധി ഘടനകൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയുടെ സാന്നിധ്യം മാത്രം അവയ്ക്കു പിന്നിൽ ഒരു ബാഹ്യരൂപകൽപ്പനാകർത്താവ് ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. അതിനേക്കാൾ അടിസ്ഥാനപരമായ സാധ്യത, പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യാത്മക ചലനത്തിൽനിന്ന് ക്രമവും സംഘടനയും സങ്കീർണ്ണതയും ക്രമേണ ഉദ്ഭവിച്ചുവെന്നതാണ്. അപ്പോൾ പ്രപഞ്ചം ഒരു പൂർത്തിയായ രൂപരേഖയുടെ സാക്ഷാത്കാരം മാത്രമല്ല; രൂപപ്പെടുകയും പുനഃരൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന അനന്തമായ പ്രക്രിയയാണ്.
ഈ വ്യാഖ്യാനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ സംയോജകവും വിയോഗാത്മകവുമായ ശക്തികളുടെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധമാണ്. സംയോജക പ്രവണതകൾ പദാർഥത്തെ ബന്ധിപ്പിക്കുകയും കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ഘടന സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിയോഗാത്മക പ്രവണതകൾ വേർതിരിവും വ്യാപനവും വ്യത്യാസവും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവയിൽ ഒന്നിനും മറ്റൊന്നിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കാനാവില്ല. സംയോജനം പൂർണ്ണമായാൽ വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാകും; വിയോഗം പൂർണ്ണമായാൽ ഘടന ഇല്ലാതാകും. അതിനാൽ അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഓരോ ഘടനയും ഈ രണ്ട് വിരുദ്ധ പ്രവണതകളുടെ ഒരു പ്രത്യേക ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്. ഘടന എന്നത് സംഘർഷത്തിന്റെ അവസാനമല്ല; നിയന്ത്രിതമായ സംഘർഷത്തിന്റെ നിലനിൽക്കുന്ന രൂപമാണ്. ഈ ആശയം സ്വീകരിച്ചാൽ ആറ്റം മുതൽ താരാപഥം വരെയും തന്മാത്ര മുതൽ ജീവകോശം വരെയും ജീവിയിൽനിന്ന് സമൂഹത്തിലേക്കും സമൂഹത്തിൽനിന്ന് ബോധത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്ന സംഘടനയുടെ വിവിധ തലങ്ങളെ ഒരേ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യാത്മക തത്ത്വത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത പ്രകടനങ്ങളായി കാണാൻ കഴിയും.
ഇവിടെ “സമതുലിതാവസ്ഥ” എന്ന പദം പ്രത്യേക ശ്രദ്ധയോടെ മനസ്സിലാക്കണം. പ്രകൃതിയിലെ സമതുലിതാവസ്ഥ നിശ്ചലമായ തുല്യതയല്ല. ഒരു ജീവിയുടെ ശരീരത്തിൽ ഓരോ നിമിഷവും ആയിരക്കണക്കിന് രാസപ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്നു; വസ്തുക്കൾ ശരീരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയും പുറത്തേക്ക് പോകുകയും ചെയ്യുന്നു; കോശങ്ങൾ നശിക്കുകയും പുതുതായി രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നിട്ടും ജീവിയുടെ സമഗ്രഘടന നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവന്റെ സ്ഥിരത മാറ്റമില്ലായ്മയിലല്ല; തുടർച്ചയായ മാറ്റത്തിനിടയിലും സംഘടന നിലനിർത്താനുള്ള കഴിവിലാണ്. ഇതുതന്നെയാണ് ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥ. അതുകൊണ്ട് തന്നെ “സ്ഥിരത”യും “ചലനം”യും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായിട്ടും പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുന്നവയാണ്. സ്ഥിരത ചലനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; ചലനം സ്ഥിരതയെ പുനഃസൃഷ്ടിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ സങ്കീർണ്ണഘടനയെയും ഈ വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേക രൂപമായി കാണാം.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ സ്വയംസംഘടനയാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സവിശേഷതകളിലൊന്ന്. ഒരു കേന്ദ്രബുദ്ധിയുടെ നിരന്തരമായ ഇടപെടലില്ലാതെയും പ്രകൃതിയിൽ ക്രമം രൂപപ്പെടുന്നു. ആറ്റങ്ങൾ തന്മാത്രകളായി ചേരുന്നു; തന്മാത്രകൾ സങ്കീർണ്ണസംഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ചില രാസവ്യവസ്ഥകൾ സ്വയംക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്ന മാതൃകകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കോശങ്ങൾ ആന്തരിക സംഘടന നിലനിർത്തുന്നു; ജീവികൾ പരിസ്ഥിതിയുമായി പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അനുകൂലനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു; പരിസ്ഥിതിവ്യവസ്ഥകൾ അനവധി ജീവികളുടെ പരസ്പരബന്ധത്തിലൂടെ ആപേക്ഷിക സ്ഥിരത കൈവരിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ഒരേ അടിസ്ഥാന വസ്തുതയിലേക്കാണ് ചൂണ്ടുന്നത്: ക്രമത്തിന് എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരു കേന്ദ്രനിയന്ത്രകൻ ആവശ്യമില്ല. ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ നിയമങ്ങൾതന്നെ ക്രമത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാക്കളായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഈ സ്വയംസംഘടന സംയോജക–വിയോഗാത്മക ശക്തികളുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംഘടനയായി കാണാം.
ഇവിടെ ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം ഒരു നിർണായക വഴിത്തിരിവാണ്. അജൈവ പദാർഥത്തിൽനിന്ന് ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത് ഒരു സാധാരണ ഘടനാപരമായ മാറ്റമല്ല; സ്വയം നിലനിർത്താനും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കാനും പരിസ്ഥിതിയിൽനിന്ന് വസ്തുക്കളും ഊർജവും സ്വീകരിക്കാനും സ്വന്തം സംഘടന പുനഃസൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയുന്ന ഒരു പുതിയ സംഘടനാതലത്തിന്റെ ഉദ്ഭവമാണ്. ജീവൻ പദാർഥത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഗുണപരമായ അവസ്ഥയാണ്. ജീവിയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രത്യേകത അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ മാത്രമല്ല; അവയുടെ ഏകോപിതമായ പ്രവർത്തനമാണ്. ജീവകോശം അതിന്റെ തന്മാത്രകളുടെ കൂട്ടായ്മ മാത്രമല്ല; ആ തന്മാത്രകൾ തമ്മിലുള്ള സുസംഘടിതമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഗുണമാണ്. ഇതാണ് അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള വൈരുദ്ധ്യാത്മക പരിവർത്തനത്തിന്റെ ശക്തമായ ഉദാഹരണം.
ജീവൻ ഉദ്ഭവിച്ചതോടെ പ്രകൃതിയുടെ സംഘടനാശേഷിക്ക് മറ്റൊരു പുതിയ തലമുണ്ടാകുന്നു—പരിണാമം. ജീവികൾ പരിസ്ഥിതിയോട് പ്രതികരിക്കുക മാത്രമല്ല; അവ പരിസ്ഥിതിയെ മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. പരിസ്ഥിതി ജീവികളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; ജീവികൾ പരിസ്ഥിതിയെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. ഈ ഇരുവഴിയിലുള്ള പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് പരിണാമം മുന്നേറുന്നത്. അതിനാൽ പരിണാമത്തെ വെറും “പ്രകൃതി ജീവികളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു” എന്ന ഏകദിശയിലുള്ള പ്രക്രിയയായി കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. ജീവിയും പരിസ്ഥിതിയും പരസ്പരം രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. പുതിയ വ്യതിയാനങ്ങൾ പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു; പരിസ്ഥിതിയിലെ സമ്മർദ്ദങ്ങൾ ചില സാധ്യതകളെ നിലനിർത്തുന്നു; നിലനിൽക്കുന്ന ഘടനകൾ വീണ്ടും പുതിയ പരിസ്ഥിതികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പരിണാമം ഒരു സ്വയംപ്രേരിതമായ ചരിത്രപരമായ വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ജീവികളുടെ അത്ഭുതകരമായ അനുകൂലനങ്ങളെ “ബാഹ്യബുദ്ധിയുടെ രൂപകൽപ്പന” എന്നതിലുപരി “ചരിത്രത്തിന്റെ സഞ്ചിത സംഘടന”യായി കാണാം. ഒരു ജീവിയുടെ ശരീരഘടനയിൽ അതിന്റെ പൂർവ്വികരുടെ ചരിത്രം പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഒരു ജീനിൽ അനവധി തലമുറകളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ അടയാളങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു ജീവിയുടെ പെരുമാറ്റത്തിൽ അതിന്റെ പരിസ്ഥിതിയുമായുള്ള ദീർഘകാല ഇടപെടലിന്റെ ഫലങ്ങൾ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. അതിനാൽ ജീവന്റെ സങ്കീർണ്ണത ഒരു നിമിഷത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ച രൂപകൽപ്പനയല്ല; കോടിക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചിതമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായ സംഘടനയാണ്.
ഇവിടെനിന്ന് “ലക്ഷ്യം” എന്ന ആശയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു വ്യത്യാസം വ്യക്തമാകുന്നു. പ്രകൃതിയിലെ പല ഘടനകൾക്കും വ്യക്തമായ പ്രവർത്തനമുണ്ട്. കണ്ണ് കാണാൻ സഹായിക്കുന്നു; ഹൃദയം രക്തം പമ്പ് ചെയ്യുന്നു; ശ്വാസകോശം വാതകവിനിമയം നടത്തുന്നു. എന്നാൽ ഒരു ഘടനയ്ക്ക് ഒരു പ്രവർത്തനമുണ്ട് എന്നത് ആ പ്രവർത്തനം മുൻകൂട്ടി ലക്ഷ്യമിട്ടാണ് ഘടന സൃഷ്ടിച്ചതെന്ന് തെളിയിക്കുന്നില്ല. പരിണാമചരിത്രത്തിൽ ഒരു ഘടന നിലനിന്നത് അതിന് ഒരു പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിൽ പ്രവർത്തനപരമായ നേട്ടം ഉണ്ടായതിനാലാകാം. പ്രവർത്തനക്ഷമതയും മുൻകൂട്ടിയുള്ള ലക്ഷ്യവും ഒരേ കാര്യമല്ല. ഈ വ്യത്യാസം പ്രകൃതിയിലെ ലക്ഷ്യബോധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശ്നം പരിഹരിക്കുന്നതിൽ നിർണായകമാണ്. പ്രകൃതിയിൽ ലക്ഷ്യബോധം പോലെ തോന്നിക്കുന്ന ഘടനകൾ ഉണ്ടാകാം; എന്നാൽ അവയുടെ ഉത്ഭവത്തിന് മുൻകൂട്ടിയുള്ള ബോധപൂർവമായ ലക്ഷ്യം നിർബന്ധമായും ആവശ്യമില്ല.
ഇതുതന്നെയാണ് ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പനയുടെ വാദത്തിലെ അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രശ്നം. മനുഷ്യനിർമ്മിത വസ്തുക്കളിൽ രൂപകൽപ്പനയും പ്രവർത്തനവും തമ്മിൽ നേരിട്ടുള്ള ബന്ധമുണ്ട്. ഒരു കസേര ഇരിക്കാൻ വേണ്ടി മനുഷ്യൻ നിർമ്മിക്കുന്നു. ഒരു കപ്പൽ സഞ്ചരിക്കാൻ വേണ്ടി രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നു. ഒരു കമ്പ്യൂട്ടർ വിവരസംസ്കരണത്തിനായി നിർമ്മിക്കുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയിലെ ജീവഘടനകൾക്ക് ഇതേ ചരിത്രം ബാധകമല്ല. ഒരു ഘടന ആദ്യം രൂപപ്പെടുകയും പിന്നീട് അതിന് ഒരു പുതിയ പ്രവർത്തനം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യാം. പരിണാമത്തിൽ നിലവിലുള്ള ഘടനകൾക്ക് പുതിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നതും സാധാരണമാണ്. അതിനാൽ പ്രകൃതിയുടെ ചരിത്രം മനുഷ്യന്റെ എഞ്ചിനീയറിങ് ചരിത്രത്തിൽനിന്ന് അടിസ്ഥാനപരമായി വ്യത്യസ്തമാണ്. മനുഷ്യൻ ലക്ഷ്യത്തിൽനിന്ന് രൂപത്തിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ പ്രകൃതി പലപ്പോഴും രൂപത്തിൽനിന്ന് പ്രവർത്തനത്തിലേക്കും പ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് പുതിയ രൂപത്തിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഈ സ്വയംസംഘടനാ ശേഷിയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പ്രകടനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ബോധം. ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം ഇവിടെ ഒരു ഗുണപരമായ വിപ്ലവമാണ്. പദാർഥം ആദ്യം പരസ്പരപ്രവർത്തിക്കുന്നു; പിന്നീട് ജീവരൂപങ്ങളിൽ സ്വയംസംഘടിക്കുന്നു; തുടർന്ന് നാഡീവ്യവസ്ഥകളിൽ വിവരങ്ങൾ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു; കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ മസ്തിഷ്കങ്ങളിൽ പരിസ്ഥിതിയുടെ ആന്തരിക പ്രതിനിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഒടുവിൽ സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന സ്വബോധം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇവിടെ പദാർഥം സ്വയം പ്രതിനിധീകരിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഒരു ഭാഗം പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ച് അറിവ് സമ്പാദിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് മനുഷ്യബോധം. അതിനാൽ ബോധത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു സത്തയായി കാണേണ്ടതില്ല. അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ദീർഘമായ സംഘടനാപരമായ വികാസത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഉയർന്ന ഗുണമായി കാണാം.
ഇതിന്റെ ദാർശനിക പ്രാധാന്യം വളരെ വലുതാണ്. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തെ നിരീക്ഷിക്കുമ്പോൾ ഒരു പുറംനിരീക്ഷകനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ ശരീരം പ്രപഞ്ചപദാർഥത്തിൽനിന്നാണ് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്. ശരീരത്തിലെ മൂലകങ്ങൾ നക്ഷത്രപരിണാമത്തിന്റെ ചരിത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്. ജീവകോശങ്ങൾ ഭൂമിയിലെ ദീർഘമായ രാസപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. മസ്തിഷ്കം ജീവപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ബോധം മസ്തിഷ്കസംഘടനയുടെ ഉയർന്ന ഉദ്ഭവഗുണമാണ്. അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മനുഷ്യന്റെ അറിവ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ തന്നെ ഒരു ഭാഗം സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ച് നേടുന്ന അറിവാണ്. മനുഷ്യബുദ്ധി പ്രകൃതിയുടെ പുറത്തുള്ള ശക്തിയല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ഒരു ഉയർന്ന സംഘടനാതലമാണ്.
ഈ ഘട്ടത്തിൽ “പ്രപഞ്ചബുദ്ധി” എന്ന ആശയത്തെയും കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാം. പ്രപഞ്ചത്തിന് മനുഷ്യനെപ്പോലെ ഒരു കേന്ദ്രബോധമുണ്ടെന്ന് പറയേണ്ടതില്ല. എന്നാൽ പ്രപഞ്ചം അത്തരത്തിലുള്ള ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിവുള്ളതാണ്, അവയിൽ ചിലത് പിന്നീട് ബോധമുള്ള സംവിധാനങ്ങളായി മാറുന്നു. അതിനാൽ “പ്രപഞ്ചബുദ്ധി” എന്നത് ഒരു സർവശക്തനായ വ്യക്തിബോധമായി കാണുന്നതിനു പകരം ബോധം ഉദ്ഭവിക്കാൻ കഴിയുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സംഘടനാപരമായ ശേഷി എന്ന നിലയിൽ കാണാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ ബുദ്ധി പ്രപഞ്ചത്തിന് പുറത്തുള്ള ഒന്നല്ല; പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അന്തർലീനമായ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ ഒരു ഉയർന്ന പ്രകടനമാണ്.
ഇതിലൂടെ ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പന എന്ന ആശയം ഒരു നിർണായക വൈരുദ്ധ്യത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. രൂപകൽപ്പനയെ തിരിച്ചറിയുന്ന മനുഷ്യബുദ്ധി തന്നെ പ്രകൃതിയുടെ പരിണാമത്തിൽനിന്നാണ് ഉദ്ഭവിച്ചത്. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിൽ രൂപകൽപ്പന കാണുന്നതും പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ ഒരു ചരിത്രപരമായ ഫലമാണ്. പ്രകൃതിയെ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത ബുദ്ധിയെയും പ്രകൃതിയുടെ രൂപകൽപ്പന തിരിച്ചറിയുന്ന മനുഷ്യബുദ്ധിയെയും ഒരേ തരത്തിലുള്ള സത്തകളായി കാണേണ്ടതില്ല. ഒന്നാമത്തേത് ഒരു ദാർശനിക അനുമാനമാണ്; രണ്ടാമത്തേത് നിരീക്ഷിക്കാവുന്ന ജൈവപരമായ ഉദ്ഭവമാണ്. ഈ വ്യത്യാസം നിലനിർത്തുന്നതാണ് ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം.
ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന് ഒരു കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള നിർദ്ദേശം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കാനാകും: രൂപകൽപ്പന എന്ന ആശയത്തെ തന്നെ ഒരു ഉദ്ഭവഗുണമായി കാണുക. മനുഷ്യൻ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്നത് കാരണം മനുഷ്യനിൽ മുൻകൂട്ടി ലക്ഷ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും ഭാവി സങ്കൽപ്പിക്കാനും കഴിയുന്ന ബോധമുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ ബോധം തന്നെ പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘമായ സംഘടനാപരമായ ചരിത്രത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യന്റെ രൂപകൽപ്പനാശേഷി പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് വേർപെട്ട ഒരു അത്ഭുതമല്ല. അത് പ്രകൃതിയുടെ സ്വയംസംഘടനാ പ്രക്രിയയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഘട്ടങ്ങളിലൊന്നാണ്. പ്രകൃതി ആദ്യം ജീവനെ സൃഷ്ടിച്ചു; ജീവൻ നാഡീവ്യവസ്ഥയെ സൃഷ്ടിച്ചു; നാഡീവ്യവസ്ഥ ബോധത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു; ബോധം രൂപകൽപ്പന ചെയ്യാനുള്ള കഴിവ് സൃഷ്ടിച്ചു. അങ്ങനെ “രൂപകൽപ്പന” പ്രകൃതിക്ക് പുറത്തുനിന്നുള്ള ആശയമല്ല; പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച ഒരു പുതിയ കഴിവാണ്.
ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ മനുഷ്യസാങ്കേതികവിദ്യ പോലും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംസംഘടനാ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടമായി കാണാം. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയിലെ പദാർഥങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ച് പുതിയ ഘടനകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കല്ലിൽനിന്ന് ഉപകരണങ്ങൾ, ലോഹങ്ങളിൽനിന്ന് യന്ത്രങ്ങൾ, സിലിക്കണിൽനിന്ന് കണക്കുകൂട്ടൽ സംവിധാനങ്ങൾ, ജീവശാസ്ത്രപരമായ അറിവിൽനിന്ന് പുതിയ ചികിത്സാരീതികൾ—ഇവയെല്ലാം പ്രകൃതിയുടെ പദാർഥങ്ങളെ മനുഷ്യബോധം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. അതിനാൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയുടെ സ്രഷ്ടാവല്ല; പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ ഒരു ഭാഗം ബോധപൂർവം പദാർഥത്തെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് മനുഷ്യസൃഷ്ടി.
ഇവിടെനിന്ന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമല്ലാത്ത പ്രപഞ്ചദർശനം കൂടുതൽ വ്യക്തമാകുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യമല്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഒരു അത്യന്തം സങ്കീർണ്ണമായ ഉദ്ഭവമാണ്. മനുഷ്യബോധത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ടെങ്കിലും അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രമല്ല. മനുഷ്യൻ ഇല്ലാതായാലും പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക പ്രക്രിയ തുടരും. നക്ഷത്രങ്ങൾ രൂപപ്പെടും, നശിക്കും; ഗ്രഹങ്ങൾ മാറും; പുതിയ രാസഘടനകൾ ഉണ്ടാകും; ചിലിടങ്ങളിൽ ജീവൻ ഉദ്ഭവിക്കാം; പുതിയ സംഘടനകൾ രൂപപ്പെടാം. അതിനാൽ മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അന്തിമപര്യവസാനമായി കാണുന്നത് ഒരു മനുഷ്യകേന്ദ്രിത പരിമിതിയാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് പകരം മനുഷ്യനെ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അനന്തമായ സംഘടനാപരമായ വികാസത്തിലെ ഒരു ഘട്ടമായി കാണുന്നു.
ഇതുതന്നെയാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ “ലക്ഷ്യം” എന്ന ചോദ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയമായ നിലപാടിലേക്കും നയിക്കുന്നത്. പ്രപഞ്ചത്തിന് മനുഷ്യന്റെ അർത്ഥത്തിലുള്ള ഒരു മുൻനിശ്ചിത ലക്ഷ്യമുണ്ടെന്ന് നിലവിലെ ശാസ്ത്രം തെളിയിച്ചിട്ടില്ല. എന്നാൽ പ്രപഞ്ചത്തിൽ ദിശാസൂചകമായ വികാസങ്ങൾ കാണാം—സങ്കീർണ്ണതയുടെ വർധന, ഘടനകളുടെ വൈവിധ്യം, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം, ബോധത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം എന്നിവ. ഇവയെല്ലാം ഒരു അന്തിമലക്ഷ്യത്തിലേക്കുള്ള നിർബന്ധിത പുരോഗതിയായി വ്യാഖ്യാനിക്കേണ്ടതില്ല. പകരം പുതിയ സംഘടനാതലങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കാൻ കഴിയുന്ന തുറന്ന വികാസപ്രക്രിയയായി കാണാം. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഭാവി മുൻകൂട്ടി പൂർണ്ണമായി എഴുതപ്പെട്ടിട്ടില്ല; എന്നാൽ അത് പൂർണ്ണമായും നിയന്ത്രണമില്ലാത്തതുമല്ല. സാധ്യതകൾ നിയമങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു; നിയമങ്ങൾ സാധ്യതകളെ പൂർണ്ണമായി നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല. ഇതാണ് വൈരുദ്ധ്യാത്മക സാധ്യതയുടെ മേഖല.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ “യാദൃച്ഛികത”യും “അനിവാര്യത”യും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും വീണ്ടും പരിഗണിക്കേണ്ടതാണ്. പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ സംഭവങ്ങളും കഠിനമായ മുൻനിശ്ചിതത്വത്തിന്റെ ഫലമാണെന്ന് പറയാനാവില്ല. അതേ സമയം എല്ലാം പൂർണ്ണമായ യാദൃച്ഛികതയാണെന്നും പറയാനാവില്ല. ജനിതകമാറ്റങ്ങൾ, ക്വാണ്ടം സംഭവങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതിയിലെ വ്യതിയാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയിൽ സാധ്യതകൾക്ക് വലിയ പങ്കുണ്ട്. എന്നാൽ ആ സാധ്യതകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാഹചര്യം ഭൗതികവും ജൈവവുമായ നിയമങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ യാദൃച്ഛികതയും അനിവാര്യതയും പരസ്പരം വിരുദ്ധങ്ങളായിട്ടും പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുന്നവയാണ്. യാദൃച്ഛിക വ്യതിയാനങ്ങൾ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അനിവാര്യമായ സാഹചര്യങ്ങൾ അവയിൽ ചിലതിനെ നിലനിർത്തുന്നു. ഈ ബന്ധത്തിലൂടെയാണ് പരിണാമത്തിലെ പുതുമയും സ്ഥിരതയും ഒരുമിച്ച് വിശദീകരിക്കാനാവുന്നത്.
ഇതേ തത്ത്വം പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വലിയതോതിലുള്ള വികാസത്തിലും പ്രയോഗിക്കാവുന്നതാണ്. പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഘടനകൾ ഉണ്ടാകാനുള്ള സാധ്യതകൾ അടിസ്ഥാനഭൗതികനിയമങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അവയുടെ പ്രത്യേക ചരിത്രങ്ങൾ വിവിധ സാഹചര്യങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ രൂപീകരണം, ഗ്രഹങ്ങളുടെ വികാസം, രാസപരിണാമം, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവം എന്നിവയിൽ നിർബന്ധിതതയും സാധ്യതയും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഒരു പ്രത്യേക രൂപം മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കണമെന്നില്ല; എന്നാൽ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതിനുള്ള സാധ്യതാമേഖല പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടന നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ഈ ആശയം ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പനയും പൂർണ്ണ യാദൃച്ഛികതയും എന്ന രണ്ട് അതിരുകൾക്കിടയിൽ ഒരു മൂന്നാമത്തെ ദാർശനിക സ്ഥാനം തുറക്കുന്നു.
ഇതോടെ “പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ രൂപകൽപ്പന” എന്ന ആശയത്തെ ഒരു പുതിയ രീതിയിൽ നിർവചിക്കാം. രൂപകൽപ്പന എന്നത് ഒരു പുറംബുദ്ധി മുൻകൂട്ടി നിർണ്ണയിച്ച രൂപരേഖയല്ല; സാധ്യതകളുടെ ഒരു ഭൗതിക മേഖലയ്ക്കുള്ളിൽ പരസ്പരപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ രൂപങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുകയും സ്ഥിരപ്പെടുകയും മാറുകയും ചെയ്യുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ പ്രപഞ്ചം “രൂപകൽപ്പിതം” ആണെന്ന് പറയാം—പക്ഷേ രൂപകൽപ്പനാകർത്താവില്ലാത്ത ഒരു രൂപകൽപ്പന എന്ന വൈരുദ്ധ്യാത്മക അർത്ഥത്തിൽ. രൂപം സ്വയം രൂപപ്പെടുന്നു; സംഘടന സ്വയംസംഘടിതമാകുന്നു; സങ്കീർണ്ണത സ്വയം സഞ്ചിതമാകുന്നു; ബോധം സ്വയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇതാണ് “സ്വയംരൂപീകരണം” എന്ന ആശയത്തിന്റെ ദാർശനിക ആഴം.
എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ശാസ്ത്രീയ പരിധി വീണ്ടും ഓർമ്മിക്കണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഈ ആശയങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ഒരു സമഗ്രമായ സ്ഥാപിത ഭൗതികസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പദവിയിൽ എത്തിയിട്ടില്ല. സംയോജക–വിയോഗാത്മക ശക്തികളെ കൃത്യമായി നിർവചിക്കുകയും അവയെ നിലവിലുള്ള അടിസ്ഥാനബലങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും “സ്ഥലം”, “ബലം”, “ഊർജം”, “വിവരം”, “പിണ്ഡം” എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന് ഗണിതരൂപം നൽകുകയും വേണം. പ്രത്യേകിച്ച് “പ്രാഥമിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക ശക്തി” എന്ന ആശയം ഒരു പുതിയ ഭൗതിക സിദ്ധാന്തമായി മുന്നോട്ടുവയ്ക്കണമെങ്കിൽ അത് നിലവിലുള്ള സിദ്ധാന്തങ്ങൾ നൽകാത്ത പുതിയ പ്രവചനങ്ങൾ നൽകേണ്ടതുണ്ട്. അതിനാൽ ഇപ്പോഴത്തെ ഘട്ടത്തിൽ ഇതിനെ ഒരു ഏകീകൃത ദാർശനിക-സൈദ്ധാന്തിക ചട്ടക്കൂട് എന്ന നിലയിലാണ് കാണേണ്ടത്. അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ മൂല്യം ഭാവിയിൽ അതിൽനിന്ന് എത്രമാത്രം കൃത്യമായ ഗണിതവും പരീക്ഷിക്കാവുന്ന പ്രവചനങ്ങളും വികസിപ്പിക്കാനാകുന്നു എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കും.
എങ്കിലും ഒരു ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടെന്ന നിലയിൽ അതിന്റെ പ്രാധാന്യം ചെറുതല്ല. കാരണം ഇത് പ്രകൃതിയിലെ വിവിധ തലങ്ങളെ—ഭൗതികം, രാസം, ജൈവം, നാഡീശാസ്ത്രം, ബോധം—ഒരു ഏകീകൃത വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഭാഷയിൽ കാണാനുള്ള ശ്രമമാണ്. ആറ്റത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യബോധത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയിൽ ഓരോ ഘട്ടവും മുൻഘട്ടത്തെ നിഷേധിക്കുകയും അതേസമയം അതിനെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു. തന്മാത്ര ആറ്റങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയെ പുതിയ ബന്ധത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. കോശം തന്മാത്രകളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയെ ഉയർന്ന സംഘടനയിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ജീവി കോശങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; അവയെ ഒരു സമഗ്രവ്യവസ്ഥയിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ബോധം ജീവിയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; ജീവന്റെ സംഘടനയെ പുതിയ പ്രതിനിധാനതലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പുതിയ സംഘടനയും മുൻസംഘടനയെ അതിജീവിക്കുകയും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് വികാസത്തിന്റെ വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്വഭാവം.
അതിനാൽ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയെ ഒരു മഹത്തായ മുൻകൂട്ടിയുള്ള രൂപകൽപ്പനയായി കാണുന്നതിനേക്കാൾ, അതിനെ അനവധി തലങ്ങളിലൂടെ സ്വയംസംഘടിതമാകുന്ന വൈരുദ്ധ്യാത്മക വികാസമായി കാണുന്നതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കേന്ദ്രനിർദ്ദേശം. പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ രൂപവും ഒരു അന്തിമ ഉൽപന്നമല്ല; അടുത്ത രൂപത്തിന്റെ സാധ്യതയാണ്. ഓരോ സ്ഥിരതയും പുതിയ മാറ്റത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്. ഓരോ നാശവും പുതിയ സംഘടനയുടെ സാധ്യതയാണ്. ഓരോ വ്യത്യാസവും പുതിയ ബന്ധത്തിന്റെ സാധ്യതയാണ്. ഓരോ ബന്ധവും പുതിയ സംഘടനയുടെ സാധ്യതയാണ്. ഓരോ സംഘടനയും പുതിയ ഗുണത്തിന്റെ സാധ്യതയാണ്. ഈ നിരന്തരമായ സാധ്യതകളുടെ വികാസമാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചലനാത്മകത.
അതിനാൽ ലേഖനത്തിന്റെ തുടക്കത്തിലെ ചോദ്യം വീണ്ടും മുന്നിൽവയ്ക്കാം: “ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പനയോ പ്രാഥമിക വൈരുദ്ധ്യാത്മക ശക്തിയുടെ സാർവത്രിക പ്രകടനമോ?” ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നൽകുന്ന മറുപടി രണ്ടിൽ ഒന്നിനെ ലളിതമായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതല്ല. പ്രകൃതിയിൽ നാം കാണുന്ന “രൂപകൽപ്പന” യാഥാർഥ്യമാണെന്ന് അത് അംഗീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ ഉറവിടത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യാഖ്യാനം മാറ്റുന്നു. രൂപകൽപ്പന ഒരു ബാഹ്യബുദ്ധിയുടെ മുൻകൂട്ടിയുള്ള പ്രവർത്തനമാകേണ്ടതില്ല. പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ സ്വയംസംഘടനാ ശേഷിയുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രകടനമായിരിക്കാം അത്. ബുദ്ധി പ്രകൃതിയെ സൃഷ്ടിച്ചതല്ല; പ്രകൃതിയുടെ ദീർഘമായ വികാസത്തിൽനിന്ന് ബുദ്ധി ഉദ്ഭവിച്ചിരിക്കാം. അതിനാൽ പ്രകൃതിയിലെ ബുദ്ധിസദൃശമായ ക്രമം ബുദ്ധിക്ക് മുമ്പുള്ള ബുദ്ധിയുടെ തെളിവല്ല; ബുദ്ധി ഉദ്ഭവിക്കാൻ കഴിയുന്ന പ്രകൃതിയുടെ സംഘടനാശേഷിയുടെ തെളിവായിരിക്കാം.
അവസാനം, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഈ മുഴുവൻ വിശകലനം ഒരു വാക്യത്തിൽ ചുരുക്കണമെങ്കിൽ അത് ഇങ്ങനെ പറയാം:
പ്രപഞ്ചം ഒരു ബാഹ്യബുദ്ധി ഒരിക്കൽ രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത് പൂർത്തിയാക്കിയ വസ്തുവല്ല; സംയോജകവും വിയോഗാത്മകവുമായ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ സ്വയം രൂപപ്പെടുകയും സ്വയം പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും പുതിയ ഗുണങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അനന്തമായ പദാർഥപ്രക്രിയയാണ്.
അതുകൊണ്ട് പ്രപഞ്ചത്തിലെ അത്ഭുതകരമായ ക്രമം ഒരു മുൻകൂട്ടി എഴുതിയ പദ്ധതിയുടെ തെളിവായി മാത്രം വായിക്കേണ്ടതില്ല. അത് പദാർഥത്തിന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയുടെ തെളിവായും വായിക്കാം. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ പിന്നിൽ ഒരു രൂപകൽപ്പനാകർത്താവ് ഉണ്ടെന്നതിൽ മാത്രം അല്ല; അതിന്റെ സ്വന്തം അന്തർലീനമായ ചലനാത്മകതയിൽനിന്ന് രൂപവും ക്രമവും ജീവനും ബോധവും അറിവും നിരന്തരം ഉദ്ഭവിക്കാൻ കഴിയുന്നു എന്നതിലാണ്. പ്രപഞ്ചം ഒരു പൂർത്തിയായ ചിത്രം അല്ല; സ്വയം വരച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ചിത്രം പോലെയാണ്. അതിന്റെ ഓരോ ഘട്ടവും മുൻഘട്ടത്തിന്റെ ഫലവും അടുത്ത ഘട്ടത്തിന്റെ സാധ്യതയുമാണ്. അതിന്റെ ഓരോ ഘടനയും ഒരു ചരിത്രത്തിന്റെ സ്മരണയാണ്; ഓരോ മാറ്റവും ഭാവിയുടെ ഒരു സാധ്യതയാണ്.
ഇതുതന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക സന്ദേശം: അസ്തിത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം നിശ്ചലതയല്ല—ബന്ധമാണ്; വേർതിരിവല്ല—വൈരുദ്ധ്യാത്മക ബന്ധമാണ്; രൂപം മാത്രമല്ല—രൂപീകരണമാണ്; സ്ഥിരത മാത്രമല്ല—ചലനാത്മക സമതുലിതാവസ്ഥയാണ്; പദാർഥം മാത്രമല്ല—പദാർഥത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സംഘടനയാണ്; ജീവൻ മാത്രമല്ല—ജീവന്റെ സ്വയംപരിണാമമാണ്; ബോധം മാത്രമല്ല—പ്രപഞ്ചം സ്വന്തം അസ്തിത്വത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങുന്ന ഘട്ടമാണ്.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ “ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പന” എന്ന പുരാതന ചോദ്യത്തിന് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് നൽകുന്ന പുതിയ ചോദ്യം ഇതാണ്: “പ്രപഞ്ചത്തെ ആരാണ് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തത്?” എന്നതിനു മുമ്പ്, “രൂപകൽപ്പന ചെയ്യപ്പെടുന്നതുപോലെ തോന്നുന്ന ഘടനകൾ സ്വയം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള കഴിവ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യാത്മക സ്വഭാവത്തിൽ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു?” എന്ന ചോദ്യം നാം ചോദിക്കേണ്ടതില്ലേ?
ഈ ചോദ്യം തന്നെയാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടുത്ത ഗവേഷണഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള വാതിൽ തുറക്കുന്നത്. സംയോജകവും വിയോഗാത്മകവുമായ ശക്തികളുടെ ആശയം കൂടുതൽ കൃത്യമായി നിർവചിക്കുക, അവയെ സ്ഥലം, പദാർഥം, ഊർജം, ബലം എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുക, സ്വയംസംഘടനയുടെ ഗണിതരൂപം വികസിപ്പിക്കുക, ജീവന്റെ ഉദ്ഭവത്തിലും പരിണാമത്തിലും ഈ തത്ത്വം പ്രയോഗിക്കുക, ഒടുവിൽ ബോധത്തെ ഈ സംഘടനാശൃംഖലയുടെ ഉയർന്ന ഉദ്ഭവമായി വിശദീകരിക്കുക—ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഒരു ദാർശനിക വ്യാഖ്യാനത്തിൽനിന്ന് കൂടുതൽ സമഗ്രമായ പ്രപഞ്ചദർശനത്തിലേക്ക് വികസിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.
പ്രപഞ്ചം സ്വയം രൂപപ്പെടുന്നു. സ്വയം രൂപപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയിലാണ് അതിന്റെ ക്രമം. വൈരുദ്ധ്യത്തിലാണ് അതിന്റെ ചലനം. ചലനത്തിലാണ് അതിന്റെ വികാസം. വികാസത്തിലാണ് സങ്കീർണ്ണത. സങ്കീർണ്ണതയിലാണ് ജീവൻ.
ജീവനിലാണ് ബോധം. ബോധത്തിലാണ് പ്രപഞ്ചം സ്വയം തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ്.
ഇതാണ് “ബുദ്ധിപൂർവമായ രൂപകൽപ്പന” എന്ന ആശയത്തിന് പകരം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്വയംരൂപീകരണ സങ്കൽപ്പം.
Leave a comment