മതം വർഗീയതയായി മാറുന്നതെങ്ങനെ- ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഒരു സമഗ്രപഠനം

മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും അധികം സങ്കീർണ്ണമായ പ്രതിഭാസങ്ങളിലൊന്നാണ് മതം. മതം വെറും ദൈവവിശ്വാസമോ ആരാധനാരീതിയോ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ പ്രകൃതിബോധം, അസ്തിത്വബോധം, ധാർമികത, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, സംസ്കാരം, ചരിത്രസ്മൃതി, കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയൽ എന്നിവയെ സ്വാധീനിക്കുന്ന ബഹുപാളിയുള്ള ഒരു സാമൂഹിക പ്രതിഭാസമാണ്. അതേ സമയം, മതം സ്വതവേ വർഗീയതയുമല്ല. മതവിശ്വാസം വ്യക്തിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ഒരു തിരിച്ചറിയലായി നിലനിൽക്കുമ്പോഴും വിവിധ മതസമൂഹങ്ങൾ പരസ്പരം സഹകരിച്ചും സഹവർത്തിച്ചും ജീവിക്കാനാകും. എന്നാൽ പ്രത്യേക സാമൂഹിക, സാമ്പത്തിക, രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ അധികാരത്തിന്റെയും വിഭജനത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയ ഉപാധിയായി മാറുമ്പോൾ മതം വർഗീയതയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഈ പരിവർത്തനത്തെ സാധാരണ രാഷ്ട്രീയശാസ്ത്രത്തിന്റെയോ സാമൂഹിക മനഃശാസ്ത്രത്തിന്റെയോ പരിധിയിൽ മാത്രം പരിശോധിക്കുന്നതിനുപകരം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളായ സംയോജകബലം, വിയോജകബലം, ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ, വൈരുദ്ധ്യം, ഉദ്ഭവം, ക്വാണ്ടം പാളികൾ, പരസ്പരബന്ധം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ മതത്തിൽനിന്ന് വർഗീയതയിലേക്കുള്ള മാറ്റത്തെ ഒരു ചലനാത്മക സാമൂഹിക പ്രക്രിയയായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന വീക്ഷണത്തിൽ ഒരു സംവിധാനവും പൂർണ്ണമായും നിശ്ചലമല്ല. ഓരോ സംവിധാനത്തിനകത്തും അതിനെ നിലനിർത്തുന്ന സംയോജകബലങ്ങളും അതിന്റെ നിലവിലെ ഘടനയിൽനിന്ന് പുറത്തേക്ക് മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിയോജകബലങ്ങളും പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഇവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽ ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥ സ്ഥിരമായ ഒന്നല്ല; തുടർച്ചയായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതാണ്. ഒരു സമൂഹത്തെയും ഇതേ രീതിയിൽ കാണാം. സമൂഹത്തെ ഒന്നിച്ചു നിർത്തുന്ന ഘടകങ്ങളിൽ കുടുംബം, ഭാഷ, സംസ്കാരം, മതം, നിയമം, സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ, പൊതുമൂല്യങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ ഉൾപ്പെടുന്നു. അതേസമയം സാമ്പത്തിക അസമത്വം, അധികാരമത്സരം, വിഭവങ്ങൾക്കായുള്ള മത്സരം, സാമൂഹിക വിവേചനം, രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷം, സാംസ്കാരിക വ്യത്യാസം എന്നിവ വിഭജനവും മാറ്റവും സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിയോജകബലങ്ങളാണ്. മതവും ഈ സംയോജക-വിയോജക ബലങ്ങളുടെ ചലനാത്മക മേഖലയിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

മതത്തിന്റെ ആദ്യ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് സംയോജനം. പൊതുവായ വിശ്വാസം, ആചാരം, പ്രതീകം, ധാർമികത, ആരാധന, ഉത്സവം, ചരിത്രസ്മൃതി എന്നിവ ഒരു കൂട്ടായ്മയിലെ അംഗങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മതം ഒരു ശക്തമായ സംയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തി താൻ ഒറ്റപ്പെട്ട വ്യക്തിയല്ലെന്നും ഒരു വലിയ സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്നും അനുഭവിക്കാൻ മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ സഹായിക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഒരു ബലത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിന്റെ അകത്തെ ഘടനയിലും പുറത്തെ ബന്ധങ്ങളിലും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിനകത്ത് സംയോജകമായിരിക്കുന്ന മതപരമായ ബലം മറ്റൊരു സമൂഹവുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ വിയോജകബലമായി മാറാം. അതായത്, “നമ്മെ ഒന്നിപ്പിക്കുന്ന മതം” എന്നത് അതേ സമയം “നമ്മിൽനിന്ന് മറ്റുള്ളവരെ വേർതിരിക്കുന്ന മതം” ആകാനുള്ള സാധ്യത വഹിക്കുന്നു. ഇവിടെ മതത്തിന്റെ സംയോജക സ്വഭാവത്തിനകത്ത് തന്നെ അതിന്റെ വിയോജക സാധ്യതയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

ഇതാണ് മതം വർഗീയതയായി മാറുന്നതിന്റെ ആദ്യ ഡയലക്ടിക്കൽ ഘട്ടം. ഒരു മതസമൂഹത്തിന്റെ ആഭ്യന്തര ഐക്യം സ്വാഭാവികമായും മറ്റുള്ളവരോടുള്ള വൈരമായി മാറണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക സാഹചര്യത്തിൽ “നമ്മുടെ മതപരമായ ഐക്യം” എന്ന ബോധം “മറ്റുള്ളവരിൽനിന്നുള്ള സംരക്ഷണം” എന്ന ബോധവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സംയോജകബലം ക്രമേണ വിയോജകബലമായി പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആദ്യം മതം മനുഷ്യരെ ഒന്നിപ്പിക്കുന്നു; പിന്നീട് “ആരെയാണ് നമ്മളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യമുയരുന്നു; അതിനുശേഷം “ആരാണ് പുറത്തുള്ളവർ?” എന്ന ചോദ്യം ഉയരുന്നു. ഈ ഉൾപ്പെടുത്തലും പുറത്താക്കലും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തി കഠിനമാകുമ്പോഴാണ് മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ സാമൂഹിക ധ്രുവീകരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാകുന്നത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ യാഥാർത്ഥ്യം ഒറ്റപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടമല്ല; പരസ്പരം ബന്ധിതമായ പ്രക്രിയകളുടെ സമുച്ചയമാണ്. അതിനാൽ മതത്തെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു ആശയമായി പരിശോധിച്ചാൽ അതിന്റെ വർഗീയ പരിവർത്തനം പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. മതം സാമ്പത്തിക ഘടനയുമായി, രാഷ്ട്രീയ അധികാരവുമായി, സാമൂഹിക വർഗങ്ങളുമായി, ജാതിവ്യവസ്ഥയുമായി, കുടുംബഘടനയുമായി, വിദ്യാഭ്യാസവുമായി, മാധ്യമങ്ങളുമായി, സാങ്കേതികവിദ്യയുമായി, രാഷ്ട്രത്തിന്റെ സ്വഭാവവുമായി നിരന്തരം ഇടപെടുന്നു. മതത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം ഈ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കാനാവില്ല. അതുകൊണ്ട് മതം വർഗീയതയായി മാറുന്ന പ്രക്രിയയും ഒരു മതപരമായ പ്രക്രിയ മാത്രമല്ല; അത് സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവും സാംസ്കാരികവും മനഃശാസ്ത്രപരവുമായ നിരവധി പാളികളുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു സങ്കീർണ്ണ പ്രതിഭാസമാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം പാളി ഘടന എന്ന ആശയം പ്രത്യേകമായി പ്രയോജനപ്പെടുത്താം. വ്യക്തിയുടെ തലത്തിൽ മതം വിശ്വാസവും ആത്മീയതയും ആചാരവുമാണ്. കുടുംബതലത്തിൽ അത് പാരമ്പര്യവും സംസ്കാരവുമാണ്. സമൂഹതലത്തിൽ അത് കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയലാണ്. രാഷ്ട്രീയതലത്തിൽ അത് അധികാരസമാഹരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാകാം. സാമ്പത്തികതലത്തിൽ അത് വിഭവവിതരണത്തെയും തൊഴിൽമത്സരത്തെയും സാമൂഹിക അവസരങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കാം. മാധ്യമതലത്തിൽ അത് വിവരനിർമ്മാണത്തിന്റെയും പ്രതിച്ഛായാനിർമ്മാണത്തിന്റെയും വിഷയമാകാം. രാഷ്ട്രതലത്തിൽ അത് പൗരത്വം, ഭരണഘടന, നിയമം, ദേശീയ തിരിച്ചറിയൽ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടാം. ഈ വ്യത്യസ്ത പാളികളിലെ പ്രക്രിയകൾ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുമ്പോഴാണ് മതത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്. ഒരു പാളിയിലെ ചെറിയ മാറ്റം മറ്റൊരു പാളിയിൽ വലിയ സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതം സൃഷ്ടിക്കാം.

ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉദ്ഭവം എന്ന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ ആശയം വളരെ പ്രധാനമാണ്. ഒരു സംവിധാനത്തിന്റെ പുതിയ ഗുണം അതിലെ ഓരോ ഘടകത്തിലും ഒറ്റയ്ക്ക് കാണപ്പെടണമെന്നില്ല; ഘടകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പ്രത്യേക ബന്ധത്തിൽനിന്ന് പുതിയ ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കാം. മതവിശ്വാസം ഒറ്റയ്ക്ക് വർഗീയതയല്ല. രാഷ്ട്രീയ മത്സരം ഒറ്റയ്ക്ക് വർഗീയതയല്ല. സാമ്പത്തിക അസമത്വം ഒറ്റയ്ക്ക് വർഗീയതയല്ല. ചരിത്രസ്മൃതി ഒറ്റയ്ക്ക് വർഗീയതയല്ല. മാധ്യമപ്രചാരണം ഒറ്റയ്ക്ക് വർഗീയതയല്ല. എന്നാൽ ഇവ പരസ്പരം പ്രത്യേക രീതിയിൽ ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ വർഗീയത എന്ന പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കാം. അതിനാൽ വർഗീയതയെ മതത്തിന്റെ ഒരു സ്വാഭാവിക ഗുണമായി കാണുന്നത് ശാസ്ത്രീയമായി അപര്യാപ്തമാണ്. അത് വിവിധ സാമൂഹിക പാളികളിലെ ബന്ധങ്ങളിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ ഗുണമായി കാണേണ്ടതാണ്.

ഇവിടെ മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ ഒരു സാമൂഹിക ബന്ധനമേഖലയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു വ്യക്തിയുടെ മതവിശ്വാസം സ്വകാര്യമായിരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനം പരിമിതമായിരിക്കാം. എന്നാൽ അതേ വിശ്വാസം കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയലായി മാറുമ്പോൾ നിരവധി വ്യക്തികൾ തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഈ കൂട്ടായ്മ രാഷ്ട്രീയമായി സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് സാമൂഹിക ശക്തിയായി മാറുന്നു. ആ ശക്തിയെ മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തിനെതിരായ മത്സരവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ വിയോജകബലം വർധിക്കുന്നു. അങ്ങനെ വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയലിലേക്കും അവിടെനിന്ന് രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയിലേക്കും തുടർന്ന് രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണത്തിലേക്കുമുള്ള ഒരു ക്വാണ്ടം തലമാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു.

വർഗീയതയുടെ ഉദ്ഭവത്തിൽ ഭയം ഒരു പ്രധാന വിയോജകബലമാണ്. ഭയം ഒരു യാഥാർത്ഥ്യ അപകടത്തിന്റെ പ്രതികരണം മാത്രമല്ല; സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ബോധവുമാകാം. “നമ്മുടെ സമൂഹം അപകടത്തിലാണ്”, “നമ്മുടെ സംസ്കാരം ഇല്ലാതാകുന്നു”, “മറ്റൊരു മതസമൂഹം നമ്മെ മറികടക്കുന്നു” തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് പ്രചരിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ വ്യക്തികളുടെ മനസ്സിൽ ഭീഷണിയുടെ ഒരു കൂട്ടായ പ്രതിച്ഛായ രൂപപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക സാഹചര്യവും അതിന്റെ സാമൂഹിക ധാരണയും തമ്മിലുള്ള ഇടപെടലിൽ പുതിയൊരു സാമൂഹിക ബലം രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ ബലം രാഷ്ട്രീയമായി സംഘടിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഭയം ഒരു വ്യക്തിപരമായ വികാരത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായ രാഷ്ട്രീയ ഊർജമായി മാറുന്നു.

ചരിത്രസ്മൃതിയും ഇതേ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ചരിത്രത്തിലെ ഒരു സംഘർഷം യഥാർത്ഥത്തിൽ കഴിഞ്ഞ കാലത്തെ ഒരു സാമൂഹിക പ്രക്രിയയായിരിക്കാം. എന്നാൽ അതിനെ നിരന്തരം പുനർവ്യാഖ്യാനിച്ച് ഇന്നത്തെ മതസമൂഹത്തിന്റെ തിരിച്ചറിയലുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ചരിത്രം ഒരു സജീവ രാഷ്ട്രീയ ഘടകമാകുന്നു. കഴിഞ്ഞ കാലത്തെ ഒരു സംഘർഷം വർത്തമാനകാലത്തെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ വൈരുദ്ധ്യമായി പുനർജനിക്കുന്നു. ഇവിടെ സമയം തന്നെ ഒരു സാമൂഹിക പാളിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഭൂതകാലത്തിലെ സംഭവങ്ങൾ വർത്തമാനകാലത്തെ ബോധത്തിൽ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയും അതിലൂടെ ഭാവിയിലെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ വർഗീയതയിൽ ചരിത്രം വെറും ഓർമ്മയല്ല; രാഷ്ട്രീയമായി പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന സാമൂഹിക ശക്തിയാണ്.

സാമ്പത്തിക മേഖലയിൽ ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് മറ്റൊരു രൂപമുണ്ട്. തൊഴിൽ, ഭൂമി, വിദ്യാഭ്യാസം, വ്യാപാരം, വിഭവങ്ങൾ, സാമൂഹിക അവസരങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കായുള്ള മത്സരം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തിക കാരണങ്ങളെക്കാൾ മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ മുൻനിരയിൽ വരാം. “വിഭവങ്ങളുടെ പ്രശ്നം” “മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തിന്റെ പ്രശ്നം” ആയി മാറ്റപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യം മതവൈരുദ്ധ്യമായി പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിനെ ഒരു പാളിയിലെ വൈരുദ്ധ്യം മറ്റൊരു പാളിയിലെ വൈരുദ്ധ്യമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണാം. സാമ്പത്തിക ഘടനയിലെ അസന്തുലിതാവസ്ഥ മതപരമായ ധ്രുവീകരണത്തിലേക്ക് പകരുമ്പോൾ സാമൂഹിക സംവിധാനത്തിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ മാറുന്നു.

ഇതിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു: യഥാർത്ഥ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ സ്ഥാനമാറ്റം. ഒരു സമൂഹത്തിലെ അടിസ്ഥാന പ്രശ്നം തൊഴിലില്ലായ്മയാണെങ്കിൽ അതിന്റെ കാരണങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനഘടന, നിക്ഷേപം, സാങ്കേതിക മാറ്റം, വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽനയം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ അന്വേഷിക്കേണ്ടതാണ്. എന്നാൽ അതിനെ മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തിന്റെ സാന്നിധ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ യഥാർത്ഥ വൈരുദ്ധ്യം മറഞ്ഞുപോകുന്നു. അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് മതപരമായ വൈരുദ്ധ്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ സാമൂഹിക അസന്തോഷത്തിന്റെ ഊർജം യഥാർത്ഥ ഘടനാപരമായ പ്രശ്നങ്ങളെ മാറ്റുന്നതിനുപകരം ഒരു മതസമൂഹത്തിനെതിരായ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടപ്പെടുന്നു.

മാധ്യമങ്ങളും സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളും ഈ പരിവർത്തനത്തിൽ പുതിയൊരു ക്വാണ്ടം പാളി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. വിവരങ്ങൾ ഇനി സമൂഹത്തിൽ പതുക്കെ മാത്രം സഞ്ചരിക്കുന്നില്ല; ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകളിലൂടെ അതിവേഗം വ്യാപിക്കുന്നു. ഒരു സംഭവം തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുന്നു, അതിന് ഒരു മതപരമായ അർത്ഥം നൽകുന്നു, വികാരപരമായ ഭാഷയിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു, ആവർത്തിച്ച് പ്രചരിപ്പിക്കുന്നു, അതിലൂടെ ഒരു കൂട്ടായ ധാരണ രൂപപ്പെടുന്നു. യാഥാർത്ഥ്യസംഭവവും അതിന്റെ ഡിജിറ്റൽ പ്രതിനിധാനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വർധിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ പാളി രൂപപ്പെടുന്നു. ആളുകൾ പലപ്പോഴും നേരിട്ട് അനുഭവിച്ച യാഥാർത്ഥ്യത്തേക്കാൾ മാധ്യമങ്ങളിലൂടെ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട യാഥാർത്ഥ്യത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പ്രതികരിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇങ്ങനെ വിവരത്തിന്റെ പ്രവാഹം തന്നെ സംയോജകബലങ്ങളെയും വിയോജകബലങ്ങളെയും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ഘടകമായി മാറുന്നു.

ഇവിടെ വിവരത്തിന്റെ ക്വാണ്ടം സാന്ദ്രത എന്ന ആശയം സങ്കൽപ്പപരമായി ഉപയോഗിക്കാം. ഒരേ സന്ദേശം ചെറിയൊരു കൂട്ടത്തിനുള്ളിൽ പരിമിതമായി നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്വാധീനം കുറവായിരിക്കും. എന്നാൽ അതേ സന്ദേശം കോടിക്കണക്കിന് ആളുകളിലേക്ക് ആവർത്തിച്ച് എത്തുമ്പോൾ അത് വ്യക്തിഗത അഭിപ്രായത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായ സാമൂഹിക ബോധമായി മാറുന്നു. ആവർത്തനം സന്ദേശത്തിന് സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ പ്രതീതി നൽകുന്നു. തെളിവിന്റെ ശക്തിക്ക് പകരം പ്രചരണത്തിന്റെ ആവൃത്തി സാമൂഹിക വിശ്വാസത്തെ നിർണയിക്കുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടാകാം. അങ്ങനെ വിവരത്തിന്റെ അളവും വേഗവും വർഗീയ ധ്രുവീകരണത്തിന്റെ വിയോജകബലത്തെ വർധിപ്പിക്കാം.

മതം വർഗീയതയായി മാറുന്നതിൽ രാഷ്ട്രീയ അധികാരം നിർണായകമായ പരിവർത്തനകേന്ദ്രമാണ്. മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ രാഷ്ട്രീയമായി സംഘടിതമാകുമ്പോൾ അതിന് സ്ഥാപനപരമായ ശക്തി ലഭിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ, സംഘടനകൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, സാമൂഹിക സംഘടനകൾ തുടങ്ങിയവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ശക്തമാകുമ്പോൾ മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ ഒരു സംഘടിത രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയായി മാറാം. ഇവിടെ വ്യക്തിയുടെ മതവിശ്വാസം ഒരു കൂട്ടായ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി മതം ഒരു സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിയലിൽനിന്ന് രാഷ്ട്രീയ വിഭവമായി മാറുന്നു. അധികാരം നേടാനുള്ള മത്സരത്തിൽ ഈ വിഭവം ഉപയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ വർഗീയതയുടെ വിയോജകബലം വർധിക്കാം.

എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സ് ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന മുന്നറിയിപ്പും നൽകുന്നു. ഒരു സാമൂഹിക ബലം ഒരേയൊരു സ്വഭാവത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കണമെന്നില്ല. ഒരു സാഹചര്യത്തിൽ സംയോജകമായിരുന്ന ശക്തി മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ വിയോജകമാകാം; അതുപോലെ വിയോജകമായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന ശക്തി പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ സംയോജകമായി മാറാനും കഴിയും. മതം ഇതിന് ഏറ്റവും നല്ല ഉദാഹരണമാണ്. ഒരു മതസമൂഹത്തിനകത്ത് മതം ഐക്യം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അത് സംയോജകബലമാണ്. വിവിധ മതസമൂഹങ്ങൾ തമ്മിൽ സഹവർത്തിത്വത്തിനും പരസ്പരസഹായത്തിനും മതപരമായ മൂല്യങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതേ മതം വിശാലമായ സാമൂഹിക സംയോജകബലമായി മാറുന്നു. അതിനാൽ മതത്തിന്റെ സ്വഭാവം മുൻകൂട്ടി നിർണയിക്കപ്പെട്ട ഒന്നല്ല; സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളുടെ സ്വഭാവം അതിനെ നിർണയിക്കുന്നു.

ഇതുവഴി ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ എന്ന ആശയം മതവും വർഗീയതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഒരു ബഹുമത സമൂഹത്തിൽ വിവിധ മതസമൂഹങ്ങൾ തമ്മിൽ സഹകരണവും മത്സരവും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കും. നിയമം, ഭരണഘടന, സാമ്പത്തിക പരസ്പരാശ്രിതത്വം, വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, ജനാധിപത്യ സംസ്കാരം എന്നിവ സംയോജകബലങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ മതപരമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ സഹവർത്തിത്വത്തിനുള്ളിൽ നിലനിൽക്കും. എന്നാൽ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി, രാഷ്ട്രീയ അധികാരമത്സരം, സാമൂഹിക അസമത്വം, തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ, ഭയനിർമ്മാണം, ചരിത്രവൈരത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവൽക്കരണം എന്നിവ വിയോജകബലങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ സന്തുലിതാവസ്ഥ മാറുന്നു. ഒരു പരിധി വരെ സമൂഹം പഴയ ഘടന നിലനിർത്തും; എന്നാൽ നിർണായകമായ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിച്ച് ധ്രുവീകരണം പുതിയ സാമൂഹിക അവസ്ഥയായി ഉദ്ഭവിക്കാം.

ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ അളവിലെ മാറ്റം ഗുണത്തിലെ മാറ്റമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണാവുന്നത്. ചെറിയ തോതിലുള്ള മതപരമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ സമൂഹത്തിൽ സാധാരണയായി സഹവർത്തിത്വത്തോടെ നിലനിൽക്കും. ചെറിയ അഭ്യൂഹങ്ങൾ, ചെറിയ രാഷ്ട്രീയ പ്രസംഗങ്ങൾ, ചെറിയ സാമൂഹിക സംഘർഷങ്ങൾ എന്നിവ ഓരോന്നായി വലിയ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ അവ തുടർച്ചയായി കൂട്ടിച്ചേർക്കപ്പെടുകയും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ സാമൂഹിക സംഘർഷത്തിന്റെ അളവ് ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്താം. ആ ഘട്ടത്തിൽ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കുകയും മതപരമായ വൈവിധ്യം മതധ്രുവീകരണമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്യാം. ഈ പരിവർത്തനമാണ് മതത്തിൽനിന്ന് വർഗീയതയിലേക്കുള്ള ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ ചാട്ടം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ സാമൂഹിക സൂപ്പർപോസിഷൻ എന്ന ആശയവും ഇവിടെ പ്രയോഗിക്കാവുന്നതാണ്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് ഒരേസമയം നിരവധി തിരിച്ചറിയലുകൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം. ഒരാൾ ഒരു മതവിശ്വാസിയും അതോടൊപ്പം ഒരു തൊഴിലാളിയും കർഷകനും ശാസ്ത്രവിദ്യാർത്ഥിയും പൗരനും ഭാഷാസമൂഹത്തിലെ അംഗവും കുടുംബാംഗവും രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകനുമായിരിക്കാം. ഈ തിരിച്ചറിയലുകൾ പരസ്പരം മുറിച്ചുകടക്കുന്ന രീതിയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. എന്നാൽ വർഗീയ രാഷ്ട്രീയം ഈ ബഹുപാളി തിരിച്ചറിയലുകളെ ചുരുക്കി ഒരേയൊരു മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിനെ പരമപ്രധാനമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അങ്ങനെ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക സങ്കീർണ്ണതയെ ഏകമാനമായ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് സാമൂഹിക ധ്രുവീകരണത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നു.

ഇതിന്റെ വിപരീതമായി ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹം മനുഷ്യന്റെ വിവിധ തിരിച്ചറിയലുകളുടെ സഹസ്ഥിതി അംഗീകരിക്കണം. ഒരാൾക്ക് ഒരേസമയം മതവിശ്വാസിയും ശാസ്ത്രചിന്തകനും തൊഴിലാളിയും പൗരനും ആകാം. ഈ തിരിച്ചറിയലുകൾ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതില്ല. സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങളുടെ സഹസ്ഥിതി അംഗീകരിക്കുമ്പോൾ മതപരമായ വ്യത്യാസം സാമൂഹിക സംഘർഷത്തിന്റെ ഏക അടിസ്ഥാനമാകുന്നത് തടയാൻ കഴിയും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, വ്യത്യസ്ത തിരിച്ചറിയലുകളെ പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കുന്ന ഘടകങ്ങളായി കാണാതെ പരസ്പരം ഇടപെടുന്ന പാളികളായി കാണുകയാണ് കൂടുതൽ യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ള സമീപനം.

മതവർഗീയതയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത വ്യക്തിയുടെ കുറ്റത്തെ കൂട്ടായ കുറ്റമായി മാറ്റുന്നതാണ്. ഒരു വ്യക്തി ഒരു കുറ്റകൃത്യം ചെയ്താൽ അതിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം ആ വ്യക്തിക്കാണ്. എന്നാൽ ആ വ്യക്തിയുടെ മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ അടിസ്ഥാനമാക്കി മുഴുവൻ മതസമൂഹത്തെയും കുറ്റപ്പെടുത്തുമ്പോൾ വ്യക്തിപരമായ പ്രവർത്തനം കൂട്ടായ കുറ്റമായി പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ സാമൂഹിക വിവരത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ ഘടകം മുഴുവൻ സമൂഹത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയായി ഉയർത്തപ്പെടുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇത് ഭാഗത്തെ സമഗ്രത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയായി തെറ്റായി ഉയർത്തുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണാം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ പെരുമാറ്റത്തിൽനിന്ന് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ നിർണയിക്കാൻ കഴിയില്ല.

ഇവിടെ നിന്ന് മതവർഗീയതയെ പ്രതിരോധിക്കുന്നതിനുള്ള ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം രൂപപ്പെടുത്താം. ഒന്നാമതായി, മതവിശ്വാസത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും മതനിരപേക്ഷ പൗരത്വവും ഒരുമിച്ച് സംരക്ഷിക്കണം. രണ്ടാമതായി, മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകളെ ഏക രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചറിയലുകളാക്കി ചുരുക്കുന്നതിനെതിരെ ബഹുപാളി പൗരത്വബോധം വളർത്തണം. മൂന്നാമതായി, സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ പ്രശ്നങ്ങളെ അവയുടെ യഥാർത്ഥ ഘടനാപരമായ കാരണങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പരിശോധിക്കണം. നാലാമതായി, ചരിത്രത്തെ പ്രതികാരത്തിന്റെ ഉപാധിയാക്കാതെ വിമർശനാത്മകവും തെളിവാധിഷ്ഠിതവുമായ രീതിയിൽ പഠിക്കണം. അഞ്ചാമതായി, വിവരങ്ങളുടെ സത്യസന്ധത പരിശോധിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയ സംസ്കാരം വളർത്തണം. ആറാമതായി, സമൂഹത്തിൽ സംയോജകബലങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും വിയോജകബലങ്ങളെ മനുഷ്യവിരുദ്ധ ധ്രുവീകരണത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നതിൽ നിന്ന് തടയുകയും വേണം.

ഈ സമീപനത്തിൽ മതനിരപേക്ഷത മതവിരുദ്ധതയല്ല. മറിച്ച് വ്യത്യസ്ത മതവിശ്വാസങ്ങൾക്കും മതമില്ലാത്തവർക്കും തുല്യമായ പൗരാവകാശം ഉറപ്പാക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് മതനിരപേക്ഷത. ഒരു മതത്തെ അടിച്ചമർത്തുകയും മറ്റൊരു മതത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയെ തകർക്കും. അതുപോലെ മതത്തെ പൂർണ്ണമായി സ്വകാര്യ മേഖലയിലേക്ക് മാത്രം ഒതുക്കാനുള്ള ശ്രമവും സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാംസ്കാരിക സ്വഭാവത്തെ അവഗണിക്കാം. അതിനുപകരം മതവിശ്വാസത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും പൊതുപൗരത്വത്തിന്റെ സമത്വവും തമ്മിൽ ചലനാത്മകമായ സന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ആവശ്യമായത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള വീക്ഷണത്തിൽ മതവർഗീയതയെ ഒരു “മതത്തിന്റെ പ്രശ്നം” എന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല. അത് ബന്ധങ്ങളുടെ പ്രശ്നമാണ്. മതവും രാഷ്ട്രീയവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, മതവും സാമ്പത്തിക ഘടനയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, മതവും ചരിത്രസ്മൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, മതവും മാധ്യമങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം, ഭയവും അധികാരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എന്നിവ പരിശോധിക്കണം. ഒരു ഘടകത്തെ ഒറ്റപ്പെടുത്തി കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെ ഈ സങ്കീർണ്ണത മനസ്സിലാക്കാനാവില്ല. ബന്ധങ്ങളുടെ ഘടന മാറുമ്പോൾ അതേ മതവിശ്വാസത്തിന് വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാകാം.

അതിനാൽ മതം വർഗീയതയായി മാറുന്നതിനെ ഒരു നേരിട്ടുള്ള കാരണ-ഫലബന്ധമായി കാണുന്നതിനു പകരം ഒരു ഉദ്ഭവിക്കുന്ന സാമൂഹിക പ്രക്രിയയായി കാണുന്നതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കൂടുതൽ യുക്തിസഹം. മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ സംയോജകബലമായി ആരംഭിക്കാം. സാമൂഹിക മത്സരം അതിനകത്ത് വിയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കാം. സാമ്പത്തിക അസമത്വം അതിനെ ശക്തിപ്പെടുത്താം. ചരിത്രസ്മൃതി അതിന് കാലപരമായ ആഴം നൽകാം. ഭയം അതിന് വികാരപരമായ ഊർജം നൽകാം. രാഷ്ട്രീയ അധികാരമത്സരം അതിനെ സംഘടിത ശക്തിയാക്കാം. മാധ്യമങ്ങൾ അതിനെ വ്യാപിപ്പിക്കാം. ആവർത്തിച്ചുള്ള സാമൂഹിക ഇടപെടലുകൾ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പുതിയ ഗുണമായ മതവർഗീയതയെ ഉദ്ഭവിപ്പിക്കാം. അങ്ങനെ മതവർഗീയത ഒരു മതത്തിന്റെ അന്തർലീന സ്വഭാവമല്ല; വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക പാളികളിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ പ്രത്യേക ക്രമീകരണത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പുതിയ സാമൂഹിക അവസ്ഥയാണ്.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മതവും വർഗീയതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ഒരു പ്രധാന തത്വത്തിലേക്ക് ചുരുക്കാം: ഒരു ശക്തിയുടെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം അതിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിൽ മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അത് മറ്റു ശക്തികളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്നതിലാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക ഫലം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. മതം മനുഷ്യരെ ഒന്നിപ്പിക്കുമ്പോൾ അത് സംയോജകബലമാണ്. മതം മറ്റുള്ളവരെ പുറത്താക്കാനുള്ള ഉപാധിയാകുമ്പോൾ അത് വിയോജകബലമായി മാറുന്നു. മതം മനുഷ്യസമത്വത്തിനും സഹകരണത്തിനും നീതിക്കും പ്രചോദനമാകുമ്പോൾ അത് വിശാലമായ സാമൂഹിക സംയോജകശക്തിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മതം അധികാരത്തിനും ഭയത്തിനും വിദ്വേഷത്തിനും രാഷ്ട്രീയ വിഭജനത്തിനും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് വർഗീയതയുടെ ഉദ്ഭവത്തിന് കാരണമാകാം. അതിനാൽ മതത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഭാവി മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതല്ല; മതത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് അതിന്റെ ദിശ നിർണയിക്കുന്നത്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ മതവർഗീയതയെ മറികടക്കാനുള്ള വഴി മതവ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല, മറിച്ച് അവയെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. മനുഷ്യരുടെ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകൾ നിലനിൽക്കട്ടെ; എന്നാൽ അവ മനുഷ്യരുടെ പൊതുവായ പൗരത്വത്തെ ഇല്ലാതാക്കരുത്. മതങ്ങൾ നിലനിൽക്കട്ടെ; എന്നാൽ അവ പരസ്പര വൈരത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉപാധികളാകരുത്. സാമൂഹിക വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കട്ടെ; എന്നാൽ അവ മനുഷ്യസമത്വത്തെ നിഷേധിക്കരുത്. വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ നിലനിൽക്കട്ടെ; എന്നാൽ അവയെ സൃഷ്ടിപരമായ സാമൂഹിക മാറ്റത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷി സമൂഹം വികസിപ്പിക്കണം. ഇതാണ് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മതത്തിൽനിന്ന് വർഗീയതയിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന്റെയും അതിനെ മറികടക്കുന്നതിന്റെയും കേന്ദ്രതത്വം.

മതം വർഗീയതയായി മാറുന്നത് മതത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം കൊണ്ടല്ല; മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ, സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ അധികാരമത്സരം, ചരിത്രസ്മൃതി, ഭയം, വിവരപ്രവാഹം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള പ്രത്യേക ബന്ധത്തിൽനിന്നാണ് വർഗീയത എന്ന പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് വർഗീയതയെ ചെറുക്കേണ്ടത് മതത്തെ ഇല്ലാതാക്കിക്കൊണ്ടല്ല; മറിച്ച് സമൂഹത്തിലെ വിയോജകബലങ്ങളെ മനുഷ്യവിരുദ്ധ ധ്രുവീകരണത്തിൽനിന്ന് സൃഷ്ടിപരമായ പരിവർത്തനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിട്ട്, കൂടുതൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജകബലം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടാണ്. ഈ ചലനാത്മക പരിവർത്തനമാണ് മതസഹവർത്തിത്വത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യസഹവർത്തിത്വത്തിലേക്കുള്ള യഥാർത്ഥ മുന്നേറ്റം.

തുടരാം. മുൻ ലേഖനത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, മതവർഗീയതയുടെ ഉദ്ഭവം, വർഗീയ ബോധത്തിന്റെ നിർമ്മാണം, അധികാരബന്ധങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക അടിത്തറ, ജാതി–മത ബന്ധം, രാഷ്ട്രം, മാധ്യമം, ജനാധിപത്യം, മതപരമായ പുനർവ്യാഖ്യാനം, വർഗീയ സംഘർഷത്തിന്റെ സ്വയം-ശക്തിപ്പെടുത്തൽ എന്നിവ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ കൂടുതൽ വിശദമായി പരിശോധിക്കാം.

മതം വർഗീയതയായി മാറുന്നതെങ്ങനെ

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഒരു ആഴത്തിലുള്ള വിശകലനം

മതം വർഗീയതയായി മാറുന്ന പ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, മതം എന്നത് ഒരു ഏകതാനമായ സാമൂഹിക ശക്തിയല്ലെന്നും അതിനകത്ത് തന്നെ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ നിരവധി പ്രവണതകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടെന്നും കാണാം. മതം ഒരുവശത്ത് മനുഷ്യരെ ഒരു പൊതുവായ വിശ്വാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു; മറുവശത്ത് ആ സംയോജനം മറ്റൊരു കൂട്ടായ്മയിൽനിന്നുള്ള വ്യത്യാസബോധം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും വഹിക്കുന്നു. ഈ ഇരട്ട സ്വഭാവമാണ് മതത്തെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രതിഭാസമാക്കുന്നത്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ യാതൊരു സാമൂഹിക ശക്തിയെയും അതിന്റെ ഒരു വശംകൊണ്ട് മാത്രം നിർവചിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഓരോ ശക്തിയിലും അതിനെ നിലനിർത്തുന്ന സംയോജകബലവും അതിനെ മാറ്റത്തിലേക്ക് തള്ളുന്ന വിയോജകബലവും ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മതവും അതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല. മതത്തിന്റെ സംയോജകശക്തി മനുഷ്യരെ കൂട്ടായ്മയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു; അതേ സമയം ആ കൂട്ടായ്മയ്ക്ക് അതിർത്തി നിർണയിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതേ ശക്തി പുറത്താക്കലിന്റെ സാധ്യത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ ആന്തരിക ദ്വന്ദ്വം ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക സാഹചര്യത്തിൽ രാഷ്ട്രീയമായി സജീവമാകുമ്പോഴാണ് മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ വർഗീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായി മാറുന്നത്.

ഇവിടെ “അതിർത്തി” എന്ന ആശയം പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. ഒരു സാമൂഹിക കൂട്ടായ്മ രൂപപ്പെടണമെങ്കിൽ ഏതെങ്കിലും തരത്തിലുള്ള അതിർത്തി ആവശ്യമാണ്. “ആരാണ് നമ്മുടെ കൂട്ടത്തിൽ?” എന്ന ചോദ്യത്തിനൊപ്പം “ആരാണ് നമ്മുടെ കൂട്ടത്തിൽ അല്ലാത്തത്?” എന്ന ചോദ്യവും ഉയരുന്നു. ഈ അതിർത്തി മൃദുവായിരിക്കുമ്പോൾ വിവിധ കൂട്ടായ്മകൾക്ക് പരസ്പരം ഇടപെടാനും തിരിച്ചറിയലുകൾ പങ്കിടാനും കഴിയും. എന്നാൽ അതിർത്തി കഠിനമാകുമ്പോൾ സാമൂഹിക തിരിച്ചറിയൽ അടച്ച ഘടനയായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, സംയോജകബലത്തിന്റെ പ്രവർത്തനപരിധി ചുരുങ്ങുകയും അതിന്റെ പുറംവശത്തുള്ളവരോടുള്ള വിയോജകബലം വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മതവർഗീയതയുടെ ഒരു അടിസ്ഥാന ഘടകം ഈ അടഞ്ഞ തിരിച്ചറിയൽ ആണ്. മതം ഒരു തുറന്ന സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിയലായി നിലനിൽക്കുമ്പോൾ സഹവർത്തിത്വം സാധ്യമാണ്; അത് ഒരു അടഞ്ഞ രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചറിയലായി മാറുമ്പോൾ ധ്രുവീകരണം ശക്തമാകുന്നു.

മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ സമഗ്രമായ വ്യക്തിത്വത്തിലെ ഒരു ഘടകം മാത്രമാണ്. ഒരാൾക്ക് ഒരേസമയം ഒരു മതവിശ്വാസി, ഒരു കുടുംബാംഗം, ഒരു തൊഴിലാളി, ഒരു കർഷകൻ, ഒരു ഉപഭോക്താവ്, ഒരു ഭാഷാസമൂഹത്തിലെ അംഗം, ഒരു പ്രദേശവാസി, ഒരു രാഷ്ട്രത്തിലെ പൗരൻ, ഒരു രാഷ്ട്രീയ ചിന്താഗതിയുടെ അനുഭാവി എന്നിങ്ങനെ നിരവധി തിരിച്ചറിയലുകൾ ഉണ്ടായിരിക്കും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ബഹുപാളി ഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിനെ ഒരു സാമൂഹിക സൂപ്പർപോസിഷൻ ആയി കാണാം. വിവിധ തിരിച്ചറിയലുകൾ ഒരേ വ്യക്തിയിൽ സഹസ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. വർഗീയ രാഷ്ട്രീയം ഈ ബഹുപാളിത്വത്തെ ചുരുക്കി ഒരു തിരിച്ചറിയലിനെ മാത്രം പരമപ്രധാനമാക്കുന്നു. “നീ ആദ്യം ഈ മതക്കാരനാണ്” എന്ന ആശയം മറ്റെല്ലാ തിരിച്ചറിയലുകളെയും പിന്നിലാക്കുന്നു. അതോടെ സാമ്പത്തിക വർഗം, തൊഴിൽ, സാമൂഹിക സ്ഥാനം, പൗരത്വം തുടങ്ങിയ പൊതുവായ ബന്ധങ്ങൾ ദുർബലമാകുകയും മതപരമായ വിഭജനം മുൻനിരയിലെത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ തിരിച്ചറിയൽ ചുരുക്കൽ ഒരു സാധാരണ മനഃശാസ്ത്രപരമായ പ്രക്രിയയല്ല; അത് രാഷ്ട്രീയമായി നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യാവുന്നതാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ നിലവിലുണ്ടെങ്കിലും അതിനെ രാഷ്ട്രീയമായി സജീവമാക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വം, സംഘടനകൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, സാമൂഹിക ശൃംഖലകൾ തുടങ്ങിയവ ഒരേ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിനെ നിരന്തരം ഉയർത്തിക്കാട്ടുമ്പോൾ അത് വ്യക്തിയുടെ ബോധത്തിൽ കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ടതായി മാറുന്നു. ഇതിനെ തിരിച്ചറിയലിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സാന്ദ്രീകരണം എന്ന് വിളിക്കാം. പല തിരിച്ചറിയലുകളിൽ ഒന്നായിരുന്ന മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ ക്രമേണ എല്ലാ സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങളെയും വിശദീകരിക്കുന്ന പ്രധാന ഫ്രെയിമായി മാറുന്നു. തൊഴിലില്ലായ്മ മതപ്രശ്നമാകുന്നു; ജനസംഖ്യ മതപ്രശ്നമാകുന്നു; വിദ്യാഭ്യാസം മതപ്രശ്നമാകുന്നു; വിവാഹം മതപ്രശ്നമാകുന്നു; ഭക്ഷണം മതപ്രശ്നമാകുന്നു; വസ്ത്രം മതപ്രശ്നമാകുന്നു. അങ്ങനെ ജീവിതത്തിന്റെ വിവിധ പാളികളിലേക്ക് മതപരമായ ഫ്രെയിം വ്യാപിക്കുന്നു.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന ഡയലക്ടിക്കൽ പരിവർത്തനം സംഭവിക്കുന്നു: മതപരമായ വ്യത്യാസം → സാമൂഹിക വ്യത്യാസം → രാഷ്ട്രീയ വ്യത്യാസം → അസ്തിത്വപരമായ വൈരുദ്ധ്യം. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ആളുകൾ വ്യത്യസ്ത വിശ്വാസങ്ങൾ പുലർത്തുന്നു. രണ്ടാം ഘട്ടത്തിൽ അവർ വ്യത്യസ്ത സമൂഹങ്ങളായി തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു. മൂന്നാം ഘട്ടത്തിൽ രാഷ്ട്രീയ താൽപര്യങ്ങൾ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നാലാം ഘട്ടത്തിൽ മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം തന്നെ സ്വന്തം സമൂഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനുള്ള ഭീഷണിയായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതോടെ രാഷ്ട്രീയ എതിരാളി വെറും എതിരാളിയല്ലാതാകുന്നു; “അസ്തിത്വപരമായ ശത്രു”യായി പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് വിയോജകബലം അതിവേഗം വർധിക്കുന്നത്.

ഭയവും സുരക്ഷയും തമ്മിലുള്ള ഡയലക്ടിക്സ് ഇതിൽ നിർണായകമാണ്. ഒരു സമൂഹം ഭീഷണിയിലാണെന്ന് വിശ്വസിക്കുമ്പോൾ സുരക്ഷയുടെ ആവശ്യം ശക്തമാകും. സുരക്ഷയുടെ പേരിൽ കൂടുതൽ സാമൂഹിക ഏകീകരണം ആവശ്യപ്പെടാം. ഏകീകരണം ശക്തമാകുമ്പോൾ പുറത്തുള്ളവരോടുള്ള അവിശ്വാസവും വർധിക്കാം. അവിശ്വാസം കൂടുതൽ ഭയമുണ്ടാക്കും. ഭയം കൂടുതൽ ഏകീകരണത്തിന് കാരണമാകും. അങ്ങനെ ഒരു സ്വയം-ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പോസിറ്റീവ് ഫീഡ്ബാക്ക് ചക്രം ആയി കാണാം: ഭയം → ഏകീകരണം → പുറംലോകത്തോടുള്ള അവിശ്വാസം → കൂടുതൽ ഭയം → കൂടുതൽ ഏകീകരണം. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ ഈ ചക്രം സാമൂഹിക സന്തുലിതാവസ്ഥയെ തകർക്കുന്ന ശക്തിയായി മാറാം.

ഇതേ രീതിയിൽ അവിശ്വാസവും പ്രതികരണവും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന മറ്റൊരു ചക്രം രൂപപ്പെടാം. ഒരു മതസമൂഹം മറ്റൊരു സമൂഹം തങ്ങളെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു എന്ന് കരുതുന്നു. അതിന്റെ പ്രതികരണമായി അവർ കൂടുതൽ രാഷ്ട്രീയമായി ഏകീകരിക്കുന്നു. മറ്റേ സമൂഹം ഈ ഏകീകരണത്തെ സ്വന്തം സുരക്ഷയ്ക്കുള്ള ഭീഷണിയായി കാണുന്നു. അവർയും കൂടുതൽ ഏകീകരിക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ സമൂഹം ഇതിനെ തന്റെ സംശയത്തിന്റെ തെളിവായി കാണുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പ്രതിരോധപ്രവർത്തനം മറ്റൊരു സമൂഹത്തിന് ആക്രമണത്തിന്റെ സൂചനയായി അനുഭവപ്പെടുകയും അതിന്റെ പ്രതിരോധം ആദ്യസമൂഹത്തിന് ആക്രമണമായി തോന്നുകയും ചെയ്യുന്ന പരസ്പര സംശയത്തിന്റെ ഡയലക്ടിക്കൽ ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ യഥാർത്ഥ ആക്രമണം ഇല്ലാതെയും ഭീഷണിയുടെ സാമൂഹിക ധാരണ സ്വയം വളരാൻ കഴിയും.

ഇത് മതവർഗീയതയുടെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ സ്വഭാവങ്ങളിലൊന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു: ധാരണ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു; യാഥാർത്ഥ്യം വീണ്ടും ധാരണയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഒരു സമൂഹം മറ്റൊരു സമൂഹത്തെ ശത്രുവായി കാണുന്നു. അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അവർ നടത്തുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങൾ മറ്റേ സമൂഹത്തിൽ ഭയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ ഭയം അവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ മാറ്റുന്നു. ആ മാറ്റം ആദ്യസമൂഹത്തിന്റെ ശത്രുബോധത്തെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. അങ്ങനെ തുടക്കത്തിലെ ഒരു ധാരണ പിന്നീട് യാഥാർത്ഥ്യത്തിലെ പെരുമാറ്റങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുകയും ആ പെരുമാറ്റങ്ങൾ വീണ്ടും ആ ധാരണയ്ക്ക് തെളിവായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് ഒരു സ്വയം-സാക്ഷാത്കരിക്കുന്ന സാമൂഹിക പ്രവചനം പോലുള്ള ഘടന സൃഷ്ടിക്കാം.

ഇവിടെ വിവരവും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പ്രധാനമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിൽ ആളുകൾ നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്ന യാഥാർത്ഥ്യം പലപ്പോഴും പരസ്പര സഹവർത്തിത്വത്തിന്റേതായിരിക്കും. അയൽവാസികൾ പരസ്പരം സഹായിക്കുന്നു, വ്യാപാരം നടത്തുന്നു, ഒരേ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നു, ഒരേ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളിൽ പഠിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഡിജിറ്റൽ വിവരലോകത്തിൽ അവർ നിരന്തരം കാണുന്നത് സംഘർഷത്തിന്റെ ദൃശ്യങ്ങളായിരിക്കാം. അപ്പോൾ നേരിട്ടുള്ള സാമൂഹിക അനുഭവവും മാധ്യമനിർമ്മിത സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രചാരണം ചിലപ്പോൾ നേരിട്ടുള്ള അനുഭവത്തെക്കാൾ ശക്തമായ മാനസിക യാഥാർത്ഥ്യം സൃഷ്ടിക്കാം. ഇതിലൂടെ സമൂഹത്തിലെ വിയോജകബലം യഥാർത്ഥ സംഘർഷത്തിന്റെ അളവിനെക്കാൾ വലുതാകാം.

സംഭവത്തിന്റെ വലുപ്പവും അതിന്റെ സാമൂഹിക പ്രതിനിധാനത്തിന്റെ വലുപ്പവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ്. ഒരു ചെറിയ സംഭവം ഒരു വലിയ മതസമൂഹത്തിന്റെ പ്രതീകമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക ഊർജം സംഭവത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വലുപ്പവുമായി പൊരുത്തപ്പെടണമെന്നില്ല. ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രസ്താവന മുഴുവൻ മതസമൂഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായമായി അവതരിപ്പിക്കാം. ഒരു പ്രാദേശിക സംഘർഷം ദേശീയ മതസംഘർഷമായി അവതരിപ്പിക്കാം. ഒരു കുറ്റകൃത്യം ഒരു മുഴുവൻ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വഭാവമായി പൊതുവൽക്കരിക്കാം. ഈ പ്രക്രിയയിൽ വിവരത്തിന്റെ അർത്ഥം അതിന്റെ വസ്തുനിഷ്ഠമായ ഉള്ളടക്കത്തേക്കാൾ സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ് പ്രതീകങ്ങളുടെ ശക്തി. മതചിഹ്നങ്ങൾ, ആരാധനാലയങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, ഭക്ഷണരീതികൾ, പേരുകൾ, ഭാഷ, ആചാരങ്ങൾ എന്നിവ സാധാരണ സാംസ്കാരിക ഘടകങ്ങളാണ്. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയമായി പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കുമ്പോൾ അവ “നമ്മുടെ സമൂഹത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ” ആയി മാറുന്നു. അതിനുശേഷം ഒരു പ്രതീകത്തിനെതിരായ ചെറിയ വിമർശനം പോലും മുഴുവൻ സമൂഹത്തിനെതിരായ ആക്രമണമായി അനുഭവപ്പെടാം. പ്രതീകത്തിന്റെ ഭൗതിക വലുപ്പം ചെറുതായിരിക്കാം; എന്നാൽ അതിന് പിന്നിൽ കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയൽ സാന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ അതിന്റെ സാമൂഹിക ഊർജം വളരെ വലുതാകാം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇത് ചെറിയ ഭൗതിക ഘടകത്തിൽ വലിയ സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങൾ സാന്ദ്രീകരിക്കുന്ന പ്രതിഭാസം എന്ന നിലയിൽ കാണാം.

ജാതിയും മതവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഇന്ത്യ പോലുള്ള സമൂഹങ്ങളിൽ പ്രത്യേകം പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ പലപ്പോഴും ജാതി, ഭാഷ, പ്രദേശം, വർഗം, ലിംഗം തുടങ്ങിയ മറ്റു സാമൂഹിക തിരിച്ചറിയലുകളുമായി പരസ്പരം പിണഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മതവർഗീയതയെ ജാതിയിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വേർതിരിച്ചുനോക്കുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. ഒരേ മതത്തിനകത്തും സാമൂഹിക അധികാരത്തിന്റെ അസമമായ വിതരണങ്ങൾ നിലനിൽക്കാം. മതത്തിന്റെ പേരിലുള്ള ഐക്യം ചിലപ്പോൾ ഈ ആഭ്യന്തര വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മറച്ചുവെക്കാനും കഴിയും. ഒരു മതസമൂഹത്തിലെ സമ്പന്നനും ദരിദ്രനും, അധികാരമുള്ളവനും അധികാരമില്ലാത്തവനും, ഭൂമിയുള്ളവനും ഭൂമിയില്ലാത്തവനും ഒരേ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിൽ ഒന്നിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവരുടെ സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ പിന്നിലാക്കപ്പെടാം. അതിനാൽ മതവർഗീയതയെ പഠിക്കുമ്പോൾ മതസമൂഹത്തിനകത്തെ വർഗീയ, ജാതീയ, ലിംഗപരമായ അധികാരബന്ധങ്ങളും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെ ഒരു നിർണായക ചോദ്യമുയരുന്നു: ആരാണ് മതപരമായ ഐക്യത്തെ നിർവചിക്കുന്നത്? ഒരു മതസമൂഹം ഏകതാനമായ ഒന്നല്ല. അതിനകത്ത് നിരവധി വ്യാഖ്യാനങ്ങളും വിഭാഗങ്ങളും സാമൂഹിക താൽപര്യങ്ങളും നിലപാടുകളും ഉണ്ടായിരിക്കും. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയമായി ഒരു “ഏകീകൃത മതസമൂഹം” നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ ആന്തരിക വൈവിധ്യങ്ങൾ കുറച്ചുകാണിക്കപ്പെടുന്നു. ചില നേതാക്കളോ സംഘടനകളോ സ്വന്തം നിലപാടിനെ മുഴുവൻ മതസമൂഹത്തിന്റെ നിലപാടായി അവതരിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കാം. ഇതോടെ മതസമൂഹത്തിനകത്തെ അഭിപ്രായവ്യത്യാസം പോലും “സമൂഹദ്രോഹം” എന്ന രീതിയിൽ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. അതായത് വർഗീയത പുറംലോകത്തോടുള്ള വിഭജനം മാത്രമല്ല; മതസമൂഹത്തിനകത്തും അനുസരണത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദം സൃഷ്ടിക്കാം.

ഇതിനെ അകത്തെ സംയോജകബലം വർധിപ്പിക്കുന്നതിനായി വിയോജകബലത്തെ അടിച്ചമർത്തുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണാം. ഒരു രാഷ്ട്രീയ മതപരമായ കൂട്ടായ്മയ്ക്ക് പുറത്തെ ശത്രുവിന്റെ പ്രതിച്ഛായ എത്ര ശക്തമാകുന്നുവോ, അത്രയും അകത്തെ വിമർശനത്തിന് ഇട കുറയാം. കാരണം വിമർശനം “ശത്രുവിനെ സഹായിക്കൽ” എന്ന രീതിയിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടാം. അങ്ങനെ വർഗീയ ധ്രുവീകരണം വിമർശനാത്മക ചിന്തയെയും ബാധിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹം സ്വന്തം നിലപാടിനെ നിരന്തരം പുനഃപരിശോധിക്കാനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ സാമൂഹിക ചലനാത്മകത കുറയുകയും ആശയപരമായ കഠിനീകരണം വർധിക്കുകയും ചെയ്യാം.

മതത്തിന്റെ സ്ഥാപനവൽക്കരണവും ഈ പ്രക്രിയയിൽ പ്രധാനമാണ്. വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസം ഒരു സ്ഥാപനമായി മാറുമ്പോൾ അതിന് സംഘടന, നേതൃത്വം, വിഭവങ്ങൾ, ആശയവിനിമയ സംവിധാനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, ആചാരക്രമം തുടങ്ങിയവ ലഭിക്കുന്നു. ഈ സ്ഥാപനങ്ങൾ സാമൂഹിക സേവനത്തിനും വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ധാർമിക വികസനത്തിനും ഉപയോഗിക്കാം. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയ അധികാരവുമായി ചേർന്നാൽ അവ തിരിച്ചറിയൽ സാന്ദ്രീകരണത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയ സമാഹരണത്തിന്റെയും ഉപാധികളാകാം. അതിനാൽ സ്ഥാപനം സ്വതവേ നല്ലതോ ചീത്തയോ അല്ല; അതിന്റെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളാണ് അതിന്റെ പ്രവർത്തനദിശ നിർണയിക്കുന്നത്.

മതവർഗീയതയും രാഷ്ട്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഇതേ രീതിയിൽ പരിശോധിക്കണം. രാഷ്ട്രം എല്ലാ പൗരന്മാരുടെയും പൊതുസംവിധാനമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ അത് വിവിധ മതസമൂഹങ്ങൾക്കിടയിൽ സംയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പൗരത്വം ഒരു പ്രത്യേക മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുമായി ശക്തമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മറ്റുള്ളവരുടെ പൗരത്വത്തിന്റെ സമത്വം ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടാം. അപ്പോൾ രാഷ്ട്രം സമൂഹങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പൊതുവായ ഘടന എന്ന നിലയിൽനിന്ന് ഒരു പ്രത്യേക തിരിച്ചറിയലിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധിയായി അനുഭവപ്പെടാം. അതോടെ മതധ്രുവീകരണം സ്ഥാപനപരമായ രൂപം സ്വീകരിക്കാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു.

അതേസമയം, മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകൾക്ക് രാഷ്ട്രീയ മേഖലയിൽ യാതൊരു സ്ഥാനവും ഉണ്ടാകരുത് എന്നതും യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ള നിലപാടല്ല. ജനാധിപത്യത്തിൽ ആളുകൾക്ക് അവരുടെ മതപരമായ മൂല്യങ്ങളിൽനിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ട് രാഷ്ട്രീയ അഭിപ്രായങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. പ്രശ്നം മതപരമായ മൂല്യങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യമല്ല; മറ്റുള്ളവരുടെ തുല്യ പൗരാവകാശം നിഷേധിക്കുന്ന രീതിയിൽ മതത്തെ രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തിന്റെ ഏക അടിസ്ഥാനമാക്കുന്നതാണ്. അതിനാൽ മതസ്വാതന്ത്ര്യവും സമത്വപൂർണമായ പൗരത്വവും തമ്മിൽ ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനം എന്ന ആശയം ഉപയോഗപ്രദമാണ്. താഴ്ന്നതലത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനം. മതപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു വിശാലമായ പൗരത്വം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ഒരാൾക്ക് സ്വന്തം മതത്തിൽ വിശ്വസിക്കാം; അതോടൊപ്പം മറ്റൊരാളുടെ മതസ്വാതന്ത്ര്യവും അംഗീകരിക്കാം. സ്വന്തം സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യത്തെ സ്നേഹിക്കാം; അതോടൊപ്പം മറ്റൊരാളുടെ പാരമ്പര്യത്തെ ബഹുമാനിക്കാം. സ്വന്തം സമൂഹത്തിന്റെ താൽപര്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കാം; അതോടൊപ്പം പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ നീതിയെയും തുല്യതയെയും അംഗീകരിക്കാം. ഇതാണ് വിരുദ്ധ ഘടകങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക സംയോജനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്ന ഡയലക്ടിക്കൽ സമീപനം.

വർഗീയതയുടെ സ്വയം-പുനർനിർമ്മാണം ഇതിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ഘടകമാണ്. വർഗീയ സംഘർഷം ഒരിക്കൽ ശക്തമായാൽ അത് പിന്നീട് പുതിയ സംഘർഷങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ നടന്ന അക്രമം മറ്റൊരു സമൂഹത്തിൽ ഭയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ആ ഭയം രാഷ്ട്രീയ സമാഹരണത്തിന് കാരണമാകുന്നു. ആ സമാഹരണം മറ്റേ സമൂഹത്തിൽ ഭയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പിന്നീട് പുതിയ സംഘർഷം സംഭവിക്കുമ്പോൾ പഴയ സംഭവങ്ങൾ വീണ്ടും ഓർമ്മിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ ഓരോ പുതിയ സംഭവവും പഴയ സാമൂഹിക സ്മൃതിയുടെ മുകളിൽ അടിഞ്ഞുകൂടുന്നു. കാലക്രമേണ സമൂഹത്തിൽ ഒരു സംഘർഷസ്മൃതി രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ സ്മൃതി പുതിയ സംഭവങ്ങളെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്ന ഫ്രെയിമായി മാറുന്നു. അങ്ങനെ വർഗീയത ഒരു സ്വയം-പുനർനിർമ്മിക്കുന്ന സാമൂഹിക സംവിധാനമായി മാറാം.

ഇതിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രധാന ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്കൽ തത്വം ഉയർന്നുവരുന്നു: വർത്തമാനം ഭൂതകാലത്തെ പുനർനിർമ്മിക്കുകയും ഭൂതകാലത്തിന്റെ പുനർനിർമ്മാണം വീണ്ടും വർത്തമാനത്തെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് ചരിത്രം നിശ്ചലമായ ഒരു സംഭരണിയല്ല. ഓരോ തലമുറയും സ്വന്തം വർത്തമാനകാല ആവശ്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ചരിത്രത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഈ വ്യാഖ്യാനം രാഷ്ട്രീയമായി ധ്രുവീകരിക്കപ്പെട്ടാൽ ചരിത്രം സംഘർഷത്തിന്റെ തുടർച്ചയായ ഉറവിടമാകാം. അതിനാൽ ചരിത്രത്തെ ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കുന്നതിന്റെ ലക്ഷ്യം ആരാണ് “നല്ലവർ”, ആരാണ് “ചീത്തവർ” എന്ന വിധിനിർണയം നടത്തുക എന്നതല്ല; ഒരു പ്രത്യേക കാലഘട്ടത്തിലെ സാമ്പത്തിക, രാഷ്ട്രീയ, സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങൾ എങ്ങനെ സംഭവങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു എന്ന് മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ്.

മതവർഗീയതയുടെ പരമാവധി ഘട്ടം തിരിച്ചറിയലും യാഥാർത്ഥ്യവും തമ്മിലുള്ള ദൂരം ഏറ്റവും കൂടുതലാകുന്ന ഘട്ടമായിരിക്കാം. വ്യക്തി മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തിലെ വ്യക്തിയെ വ്യക്തിയായി കാണാതെ ഒരു പ്രതീകമായി കാണുന്നു. അയാൾക്ക് വ്യക്തിപരമായ അനുഭവം വളരെ കുറവായിരിക്കാം; എന്നാൽ കൂട്ടായ കഥകൾ വളരെ ശക്തമായിരിക്കും. യഥാർത്ഥ മനുഷ്യബന്ധങ്ങളെക്കാൾ നിർമ്മിത സാമൂഹിക പ്രതിച്ഛായകൾ ശക്തമാകുമ്പോൾ മനുഷ്യവൽക്കരണം കുറയുന്നു. “അയാൾ” എന്ന വ്യക്തി “അവർ” എന്ന കൂട്ടായ ശത്രുവിന്റെ പ്രതീകമാകുന്നു. ഈ ഘട്ടത്തിലാണ് സാമൂഹിക വിയോജകബലം ഏറ്റവും അപകടകരമായ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ട് വർഗീയതയെ ചെറുക്കുന്നതിന് മനുഷ്യവൽക്കരണം ഒരു പ്രധാന സംയോജകബലമാണ്. മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തെ ഒരു ഏകീകൃത വിഭാഗമായി കാണുന്നതിനു പകരം അതിലെ വ്യക്തികളുടെ വൈവിധ്യം തിരിച്ചറിയുക, നേരിട്ടുള്ള മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുക, പൊതുവായ ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുവരിക, സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ പൊതുതാൽപര്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുക എന്നിവ “നാം–അവർ” വിഭജനത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തും. ഒരേ തൊഴിലിടത്തിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നവരും, ഒരേ വിപണിയിൽ ഇടപെടുന്നവരും, ഒരേ വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങളിൽ പഠിക്കുന്നവരും, ഒരേ പൊതുസേവനങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നവരും തമ്മിലുള്ള പൊതുവായ ജീവിതബന്ധങ്ങൾ മതപരമായ വിഭജനങ്ങളെ മറികടക്കുന്ന സംയോജകബലങ്ങളാണ്.

അവസാനമായി, ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ മതവർഗീയതയെ ഒരു സാമൂഹിക ഘട്ടപരിവർത്തനം ആയി കാണാം. മതപരമായ വിശ്വാസം സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നു. അത് കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയലായി മാറുന്നു. തിരിച്ചറിയൽ അതിർത്തി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിർത്തി സാമൂഹിക മത്സരവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. മത്സരം സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ താൽപര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഭയം അതിനെ വികാരപരമായി ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ചരിത്രസ്മൃതി അതിന് കാലപരമായ ആഴം നൽകുന്നു. മാധ്യമങ്ങൾ അതിനെ വേഗത്തിൽ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകൾ അതിനെ അധികാരത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. ആവർത്തിച്ചുള്ള ഇടപെടലുകളിൽനിന്ന് ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണമായി വർഗീയത ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പിന്നീട് ഈ വർഗീയത തന്നെ പുതിയ ഭയങ്ങളും പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ആവശ്യങ്ങളും പുതിയ തിരിച്ചറിയലുകളും സൃഷ്ടിച്ച് സ്വയം പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു.

അതിനാൽ മതവർഗീയതയുടെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം മതത്തിൽ മാത്രം അന്വേഷിക്കാനാവില്ല. മതം ഏത് സാമൂഹികബന്ധത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു, ഏത് സാമ്പത്തിക ഘടനയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്, ഏത് രാഷ്ട്രീയ അധികാരമത്സരവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു, ഏത് മാധ്യമപരിസ്ഥിതിയിലാണ് പ്രചരിക്കുന്നത്, ഏത് ചരിത്രസ്മൃതികളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, ഏത് ഭയങ്ങളെയാണ് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നത്, ഏത് സാമൂഹിക വർഗങ്ങളുടെ താൽപര്യങ്ങളുമായി സംയോജിക്കുന്നു എന്നതാണ് നിർണായകം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭാവന ഇവിടെ ഇതായിരിക്കും: മതവർഗീയതയെ ഒരു സ്ഥിരമായ വസ്തുവായി കാണാതെ ബലങ്ങളുടെ ചലനാത്മക ബന്ധത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പ്രക്രിയയായി കാണുക. സംയോജകബലങ്ങളും വിയോജകബലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ മാറുമ്പോൾ മതത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവവും മാറുന്നു. മതം മനുഷ്യരെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന വിശ്വാസത്തിൽനിന്ന് മനുഷ്യരെ വേർതിരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചറിയലായി മാറാം; അതേ രീതിയിൽ, മതപരമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും അവയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വിശാലമായ മനുഷ്യസമൂഹം രൂപപ്പെടാനും കഴിയും.

അതിനാൽ പ്രശ്നത്തിന്റെ പരിഹാരം വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നതിലല്ല; വ്യത്യാസങ്ങളെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജക ഘടന സൃഷ്ടിക്കുന്നതിലാണ്. മതപരമായ വൈവിധ്യം നിലനിൽക്കട്ടെ; പക്ഷേ അത് പൗരത്വത്തിന്റെ സമത്വത്തെ തകർക്കരുത്. മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകൾ നിലനിൽക്കട്ടെ; പക്ഷേ അവ മനുഷ്യന്റെ ബഹുപാളി സാമൂഹിക തിരിച്ചറിയലുകളെ വിഴുങ്ങരുത്. രാഷ്ട്രീയ മത്സരം നിലനിൽക്കട്ടെ; പക്ഷേ അത് മതവൈരമായി മാറരുത്. ചരിത്രസ്മൃതി നിലനിൽക്കട്ടെ; പക്ഷേ അത് പ്രതികാരത്തിന്റെ ഉപാധിയാകരുത്. സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ നിലനിൽക്കട്ടെ; പക്ഷേ അവയുടെ യഥാർത്ഥ കാരണങ്ങളെ മറച്ച് മതപരമായ ശത്രുതയായി പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടരുത്.

ഇങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ മതവർഗീയതയെ മറികടക്കുന്നത് ഒരു നിഷേധാത്മക പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ല; അത് ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്ന സൃഷ്ടിപരമായ ഡയലക്ടിക്കൽ പ്രക്രിയയാണ്. മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയെ മറികടക്കുന്ന പൗരത്വം, സാമൂഹിക മത്സരത്തെ മറികടക്കുന്ന സഹകരണം, ഭയത്തെ മറികടക്കുന്ന യുക്തിബോധം, ചരിത്രവൈരത്തെ മറികടക്കുന്ന വിമർശനാത്മക ചരിത്രബോധം, വിഭജനത്തെ മറികടക്കുന്ന മനുഷ്യബന്ധം എന്നിവ ചേർന്ന് കൂടുതൽ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള ഒരു സാമൂഹിക സംയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോഴാണ് വർഗീയതയുടെ വിയോജകബലത്തെ സാമൂഹിക പുരോഗതിയുടെ ദിശയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയുക.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അന്തിമ നിഗമനം ഇതാണ്: മതം വർഗീയതയായി മാറുന്നത് മതത്തിന്റെ അന്തർലീനമായ വിധിയല്ല; സംയോജകബലങ്ങളും വിയോജകബലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രപരമായ സന്തുലിതാവസ്ഥ തകരുമ്പോൾ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണമാണ് വർഗീയത. ആ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ വീണ്ടും മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലേക്ക് മാറ്റുക എന്നതാണ് വർഗീയതയെ മറികടക്കാനുള്ള ഡയലക്ടിക്കൽ വഴി.

താഴെ ഉപശീർഷകങ്ങളും പട്ടികകളും ഒഴിവാക്കി, ആശയങ്ങൾ പരസ്പരം സ്വാഭാവികമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന വലിയ, ഒഴുക്കുള്ള ഖണ്ഡികകളുള്ള സമഗ്ര ലേഖനരൂപത്തിൽ പുനഃരചിക്കുന്നു.

മതം വർഗീയതയായി പരിണമിക്കുന്നതിൽ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പങ്ക്

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ

മതം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പുരാതനവും സങ്കീർണ്ണവുമായ സാമൂഹിക പ്രതിഭാസങ്ങളിലൊന്നാണ്. മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾക്കും പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അവന്റെ അന്വേഷണങ്ങൾക്കും ജീവിതത്തിന്റെ അർത്ഥം, മരണം, നന്മ, തിന്മ, നീതി, ധാർമികത തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾക്കും മനുഷ്യൻ ചരിത്രപരമായി നൽകിയ വിവിധ ഉത്തരങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളാണ് മതങ്ങൾ. മതം വ്യക്തിയുടെ ആത്മീയജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായിരിക്കുമ്പോഴും അത് കുടുംബം, സംസ്കാരം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, ആചാരങ്ങൾ, കൂട്ടായ സ്മൃതി, ധാർമിക മൂല്യങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക സ്ഥാപനവുമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മതം വെറും സ്വകാര്യവിശ്വാസമായി ഒതുങ്ങുന്നില്ല. എന്നാൽ മതം സ്വതവേ വർഗീയതയുമല്ല. ഒരു മതത്തിൽ വിശ്വസിക്കുന്ന വ്യക്തി അതുകൊണ്ടുമാത്രം വർഗീയവാദിയാകുന്നില്ല; ഒരു മതസമൂഹം സ്വന്തം വിശ്വാസങ്ങളും ആചാരങ്ങളും സംരക്ഷിക്കുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം അത് വർഗീയ സമൂഹവുമാകുന്നില്ല. മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ ഒരു പ്രത്യേക സാമൂഹിക സാഹചര്യത്തിൽ രാഷ്ട്രീയ അധികാരം നേടുന്നതിനും സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും വികസിപ്പിക്കുന്നതിനുമുള്ള ഉപാധിയായി മാറുമ്പോഴാണ് മതം ക്രമേണ വർഗീയ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് പരിണമിക്കുന്നത്. അതിനാൽ മതം വർഗീയതയായി മാറുന്നതിന്റെ പ്രക്രിയ മനസ്സിലാക്കാൻ മതത്തെ മാത്രം പഠിച്ചാൽ മതിയാകില്ല; മതം രാഷ്ട്രീയവുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു, രാഷ്ട്രീയ അധികാരം മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകളെ എങ്ങനെ പുനർനിർവചിക്കുന്നു, സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ മതപരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളായി മാറ്റപ്പെടുന്നു, ഭയവും ചരിത്രസ്മൃതിയും എങ്ങനെ രാഷ്ട്രീയ വിഭജനത്തിന്റെ ഉപാധികളാകുന്നു എന്നിവയെല്ലാം ഒരുമിച്ച് പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാന വീക്ഷണത്തിൽ ഒരു സംവിധാനവും നിശ്ചലമായ ഒന്നല്ല. ഓരോ സംവിധാനത്തിനകത്തും അതിനെ നിലനിർത്തുന്ന സംയോജകബലങ്ങളും അതിന്റെ നിലവിലുള്ള ഘടനയിൽ മാറ്റം സൃഷ്ടിക്കുന്ന വിയോജകബലങ്ങളും നിരന്തരം പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഇവയുടെ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെയാണ് ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ രൂപപ്പെടുന്നത്. സമൂഹവും ഇതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമല്ല. കുടുംബം, സംസ്കാരം, ഭാഷ, മതം, നിയമം, സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, പൗരത്വം തുടങ്ങിയവ സമൂഹത്തെ സംയോജിപ്പിക്കുന്ന ശക്തികളാണ്. അതേസമയം സാമ്പത്തിക അസമത്വം, അധികാരമത്സരം, വിഭവങ്ങൾക്കായുള്ള മത്സരം, സാമൂഹിക വിവേചനം, രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷം, സാംസ്കാരിക വ്യത്യാസം തുടങ്ങിയവ വിയോജകബലങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മതം ഈ രണ്ടുതരം ശക്തികളുടെയും ഇടയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ശക്തിയാണ്. മതം ഒരു സമൂഹത്തിനകത്ത് പൊതുവായ വിശ്വാസവും ആചാരവും ധാർമികതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനാൽ ശക്തമായ സംയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കാം. എന്നാൽ അതേ സംയോജനം മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തോടുള്ള സാമൂഹിക വ്യത്യാസവുമായി രാഷ്ട്രീയമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് പുറത്തേക്കുള്ള വിയോജകബലമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയും വഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ മതത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം അതിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തിൽ മാത്രം നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നതല്ല; അത് മറ്റു സാമൂഹിക ശക്തികളുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്നതിലാണ് അതിന്റെ ഫലം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്.

മതം വർഗീയതയായി മാറുന്നതിൽ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ പ്രധാന പങ്ക് മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിനെ രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചറിയലാക്കി മാറ്റുന്നതിലാണ്. മനുഷ്യന്റെ തിരിച്ചറിയൽ ഒരൊറ്റ ഘടകത്തിൽ നിന്നല്ല നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. ഒരാൾക്ക് ഒരേസമയം ഒരു മതവിശ്വാസി, ഒരു തൊഴിലാളി, കർഷകൻ, ഉപഭോക്താവ്, ഭാഷാസമൂഹത്തിലെ അംഗം, പ്രദേശവാസി, കുടുംബാംഗം, പൗരൻ, രാഷ്ട്രീയ ചിന്താഗതിയുടെ അനുഭാവി എന്നിങ്ങനെ നിരവധി തിരിച്ചറിയലുകൾ ഉണ്ടായിരിക്കും. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വം ബഹുപാളിയായ ഒരു ഘടനയാണ്. ഈ വിവിധ തിരിച്ചറിയലുകൾ ഒരേ വ്യക്തിയിൽ സഹസ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയ സമാഹരണത്തിന്റെ ആവശ്യത്തിനായി ഈ ബഹുപാളി തിരിച്ചറിയലുകളിൽ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിനെ മറ്റെല്ലാത്തിനും മുകളിൽ ഉയർത്തുമ്പോൾ ഒരു ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. “ഞാൻ ഈ മതത്തിൽ വിശ്വസിക്കുന്നു” എന്നത് വ്യക്തിപരമായ വിശ്വാസമാണ്. “ഞങ്ങൾ ഈ മതസമൂഹമാണ്” എന്നത് കൂട്ടായ തിരിച്ചറിയലാണ്. “ഈ മതസമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ താൽപര്യമാണ് എന്റെ രാഷ്ട്രീയ താൽപര്യം” എന്നത് രാഷ്ട്രീയവൽക്കരണമാണ്. “മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ശക്തി നമ്മുടെ നിലനിൽപ്പിന് ഭീഷണിയാണ്” എന്നതിലേക്ക് ഈ പ്രക്രിയ നീങ്ങുമ്പോഴാണ് വർഗീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടന രൂപപ്പെടുന്നത്. ഇവിടെ രാഷ്ട്രീയം മതത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; നിലവിലുള്ള മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിന്റെ സാമൂഹിക ഊർജത്തെ ഒരു പ്രത്യേക രാഷ്ട്രീയ ദിശയിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

ജനാധിപത്യത്തിൽ ജനങ്ങളെ രാഷ്ട്രീയമായി സംഘടിപ്പിക്കാൻ പല അടിസ്ഥാനങ്ങളുണ്ട്. വർഗം, തൊഴിൽ, പ്രദേശം, ഭാഷ, സാമ്പത്തിക താൽപര്യം, സാമൂഹിക നീതി, ആശയധാര, ജാതി, മതം തുടങ്ങിയവ അതിൽപ്പെടുന്നു. മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ മനുഷ്യന്റെ ആഴത്തിലുള്ള വികാരങ്ങളോടും കുടുംബജീവിതത്തോടും സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യത്തോടും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ അതിന് ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയ സമാഹരണശേഷിയുണ്ട്. ഈ കാരണത്താൽ രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകൾ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിനെ രാഷ്ട്രീയ പിന്തുണ സമാഹരിക്കുന്നതിനുള്ള ഉപാധിയായി ഉപയോഗിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാന പരിവർത്തനം സംഭവിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയ മത്സരം ആദ്യം രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകൾ തമ്മിലുള്ള മത്സരമായിരിക്കാം. പിന്നീട് അത് സാമൂഹിക കൂട്ടായ്മകൾ തമ്മിലുള്ള മത്സരമായി മാറാം. ആ സാമൂഹിക കൂട്ടായ്മകൾ മതപരമായി നിർവചിക്കപ്പെടുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ മത്സരം മതസമൂഹങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള മത്സരമായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഒരു നയപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽനിന്ന് “ആരാണ് ജയിക്കുന്നത്—നമ്മളോ അവരോ?” എന്ന തിരിച്ചറിയൽ മത്സരമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഈ രൂപാന്തരം മതപരമായ വ്യത്യാസത്തെ രാഷ്ട്രീയ വൈരുദ്ധ്യമായി മാറ്റുകയും അതിലൂടെ വിയോജകബലം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇതോടൊപ്പം വോട്ടുബാങ്ക് രാഷ്ട്രീയം മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിന്റെ രാഷ്ട്രീയവൽക്കരണത്തെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കാം. ഒരു മതസമൂഹത്തെ ഒരു ഏകീകൃത രാഷ്ട്രീയ വോട്ടുബാങ്കായി കാണുമ്പോൾ ആ സമൂഹത്തിനകത്തെ സാമ്പത്തിക, വർഗ, ജാതി, ലിംഗ, തൊഴിൽ, വിദ്യാഭ്യാസ വ്യത്യാസങ്ങൾ പിന്നിലേക്ക് പോകുന്നു. ഒരു രാഷ്ട്രീയ സംഘടന ഒരു മതസമൂഹത്തെ ഏകീകൃത രാഷ്ട്രീയ ഘടകമായി കാണുകയും അതിന്റെ പിന്തുണ നേടാൻ മതപരമായ വിഷയങ്ങളെ മുൻനിരയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യുമ്പോൾ മറ്റൊരു രാഷ്ട്രീയ സംഘടന അതിന് പ്രതികരണമായി മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഏകീകരണം ശക്തിപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കാം. അങ്ങനെ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ മതപരമായ രാഷ്ട്രീയവൽക്കരണം മറ്റൊരു സമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവൽക്കരണത്തിന് കാരണമാകുന്നു. ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ സ്വയം-ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന വിയോജകബലത്തിന്റെ ഒരു ഉദാഹരണമായി കാണാം. ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനം മറ്റൊരു രാഷ്ട്രീയ പ്രതികരണത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ പ്രതികരണം വീണ്ടും ആദ്യത്തെ പ്രവർത്തനത്തെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഒടുവിൽ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകൾ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ ധ്രുവങ്ങളായി മാറുന്നു.

മതവർഗീയതയുടെ രാഷ്ട്രീയ നിർമ്മാണത്തിൽ ഭയത്തിന് പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. ഒരു സമൂഹത്തോട് “നിങ്ങളുടെ മതം അപകടത്തിലാണ്”, “നിങ്ങളുടെ സംസ്കാരം ഇല്ലാതാകുന്നു”, “മറ്റൊരു സമൂഹം നിങ്ങളെ മറികടക്കുന്നു”, “നിങ്ങളുടെ കുട്ടികളുടെ ഭാവി അപകടത്തിലാണ്” എന്നിങ്ങനെ നിരന്തരം പറയുമ്പോൾ യഥാർത്ഥ അപകടത്തിന്റെ അളവിനേക്കാൾ അപകടബോധം രാഷ്ട്രീയമായി പ്രധാനപ്പെട്ടതാകുന്നു. ഭയം ഒരു വ്യക്തിപരമായ വികാരത്തിൽനിന്ന് കൂട്ടായ രാഷ്ട്രീയ ഊർജമായി മാറുന്നു. അതിനുശേഷം രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകൾ തങ്ങളെ സമൂഹത്തിന്റെ സംരക്ഷകരായി അവതരിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഒരു ഡയലക്ടിക്കൽ ചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു: ഭയം വർധിക്കുന്നു, സമൂഹം കൂടുതൽ ഏകീകരിക്കുന്നു, പുറത്തുള്ളവരോടുള്ള അവിശ്വാസം വർധിക്കുന്നു, അവിശ്വാസം കൂടുതൽ ഭയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, ഭയം വീണ്ടും കൂടുതൽ രാഷ്ട്രീയ ഏകീകരണത്തിന് കാരണമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭയം സ്വയം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പ്രക്രിയയായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഇത് അകത്തേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കുകയും പുറത്തേക്ക് വിയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഇരട്ട സ്വഭാവമുള്ള ബലമാണ്.

ഇവിടെ “ശത്രുവിന്റെ നിർമ്മാണം” എന്ന രാഷ്ട്രീയ പ്രക്രിയ പ്രധാനമാണ്. ജനാധിപത്യത്തിൽ രാഷ്ട്രീയ എതിരാളി സ്വാഭാവികമാണ്. ഒരു രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിയുടെ ആശയങ്ങളെ മറ്റൊരു പാർട്ടി എതിർക്കാം; നയങ്ങളെ വിമർശിക്കാം; അധികാരത്തിൽനിന്ന് മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കാം. എന്നാൽ മതപരമായ രാഷ്ട്രീയവൽക്കരണം ശക്തമാകുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ എതിരാളി ക്രമേണ ഒരു സാമൂഹിക ശത്രുവായി പുനർനിർവചിക്കപ്പെടാം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രവൃത്തിയെ മുഴുവൻ മതസമൂഹത്തിന്റെ സ്വഭാവമായി ചിത്രീകരിക്കാം. ഒരു സംഘടനയുടെ നിലപാടിനെ മുഴുവൻ മതത്തിന്റെ നിലപാടായി അവതരിപ്പിക്കാം. ഒരു പ്രാദേശിക സംഭവത്തെ മുഴുവൻ മതസമൂഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ തെളിവായി കാണിക്കാം. ഇതോടെ വ്യക്തിയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാകുന്നു. “അയാൾ” എന്ന വ്യക്തി “അവർ” എന്ന കൂട്ടായ പ്രതീകമായി മാറുന്നു; “അവർ” പിന്നീട് രാഷ്ട്രീയ ശത്രുവായി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് വർഗീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഏറ്റവും അപകടകരമായ മാനസിക പരിവർത്തനങ്ങളിൽ ഒന്ന്.

ചരിത്രത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവൽക്കരണവും ഈ പ്രക്രിയയെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഓരോ മതസമൂഹത്തിനും സ്വന്തം ചരിത്രസ്മൃതികളും അഭിമാനങ്ങളും വേദനകളും സംഘർഷങ്ങളും ഉണ്ടായിരിക്കും. ചരിത്രത്തെ ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കുമ്പോൾ സംഭവങ്ങളെ അവ നടന്ന സാമൂഹിക, സാമ്പത്തിക, രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ മനസ്സിലാക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. എന്നാൽ ചരിത്രത്തിലെ തിരഞ്ഞെടുത്ത സംഭവങ്ങളെ ഇന്നത്തെ മതസമൂഹങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചറിയലുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ചരിത്രം രാഷ്ട്രീയ വിഭജനത്തിന്റെ ഉപാധിയായി മാറുന്നു. നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കുമുമ്പുണ്ടായ ഒരു സംഘർഷത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം ഇന്നത്തെ തലമുറയിലെ ഒരു മതസമൂഹത്തിനുമേൽ ചുമത്തുകയും അതിന്റെ പേരിൽ ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തെ ന്യായീകരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ഭൂതകാലം വർത്തമാനകാല രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ആയുധമായി മാറുന്നു. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇവിടെ ഭൂതകാലവും വർത്തമാനവും തമ്മിലുള്ള ഒരു പുനർപ്രവർത്തനബന്ധമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. വർത്തമാനകാല രാഷ്ട്രീയ ആവശ്യങ്ങൾ ഭൂതകാലത്തെ പുതിയ രീതിയിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; ആ പുതിയ ചരിത്രവ്യാഖ്യാനം വീണ്ടും വർത്തമാനകാല രാഷ്ട്രീയത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മതപരമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നതിലും രാഷ്ട്രീയം നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു. തൊഴിലില്ലായ്മ, ദാരിദ്ര്യം, വിലക്കയറ്റം, വിഭവങ്ങളുടെ അസമമായ വിതരണം, ഭൂമി, വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, വ്യാപാരം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ നിലനിൽക്കാം. ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ഘടനാപരമായ കാരണങ്ങളെ പരിശോധിക്കുന്നതിനുപകരം ഒരു മതസമൂഹത്തെ അതിന്റെ കാരണമായി ചിത്രീകരിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക അസന്തോഷം മതവൈരമായി മാറുന്നു. “എന്തുകൊണ്ടാണ് തൊഴിലില്ലായ്മ?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് സാമ്പത്തിക ഘടന, നിക്ഷേപം, ഉൽപ്പാദനം, തൊഴിൽനയം, സാങ്കേതികമാറ്റം തുടങ്ങിയവ പരിശോധിക്കേണ്ടതിനുപകരം “അവർ നമ്മുടെ തൊഴിൽ എടുത്തുകൊണ്ടുപോകുന്നു” എന്ന മറുപടി നൽകുന്നത് ഒരു വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ സ്ഥാനമാറ്റമാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ ഒരു പാളിയിലെ വൈരുദ്ധ്യം മറ്റൊരു പാളിയിലെ വൈരുദ്ധ്യമായി പുനർസംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക പ്രശ്നത്തിന്റെ കാരണങ്ങൾ മറഞ്ഞുപോകുകയും അതിന്റെ ഊർജം മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തിനെതിരായ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് മതവർഗീയതയും വർഗരാഷ്ട്രീയവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. ഒരേ മതത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു സമ്പന്നനും ദരിദ്രനും മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിൽ ഒന്നായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവരുടെ സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ പിന്നിലേക്ക് പോകാം. അതുപോലെ വ്യത്യസ്ത മതങ്ങളിൽപ്പെട്ട തൊഴിലാളികൾക്ക് പൊതുവായ തൊഴിൽതാൽപര്യങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കുമ്പോഴും മതപരമായ രാഷ്ട്രീയവൽക്കരണം അവരെ പരസ്പരം വേർതിരിക്കാം. അങ്ങനെ സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രൂപപ്പെടാവുന്ന സാമൂഹിക ഐക്യത്തിന് പകരം മതപരമായ വിഭജനം മുൻനിരയിലെത്തുന്നു. ഇതുവഴി ഒരു സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യത്തെ മറ്റൊരു വൈരുദ്ധ്യം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയമായി ഇത് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്, കാരണം ജനങ്ങളുടെ അസന്തോഷം അതിന്റെ ഘടനാപരമായ കാരണങ്ങളിലേക്ക് തിരിയാതെ മതപരമായ ശത്രുതയിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടാൻ കഴിയുന്നു.

രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പങ്ക് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണത്തിൽ മാത്രം പരിമിതപ്പെടുന്നില്ല. സാംസ്കാരിക സംഘടനകൾ, വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക സേവനങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, യുവജന സംഘടനകൾ, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക ശൃംഖലകൾ എന്നിവയിലൂടെയും ദീർഘകാല രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചറിയൽ നിർമ്മിക്കപ്പെടാം. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഉപരിതലത്തിനടിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഈ സാമൂഹിക പാളികൾ ക്രമേണ ഒരു പ്രത്യേക മതപരമായ ലോകവീക്ഷണം രൂപപ്പെടുത്താം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ ക്വാണ്ടം പാളി ഘടന ഉപയോഗിച്ച് നോക്കുമ്പോൾ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയം ഒരു ഉപരിതല പാളി മാത്രമാണ്; അതിന്റെ താഴെ സംസ്കാരം, വിദ്യാഭ്യാസം, കുടുംബം, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങൾ, മാധ്യമങ്ങൾ തുടങ്ങിയ നിരവധി പാളികൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ പാളികളിലെ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ ദീർഘകാലം അടിഞ്ഞുകൂടുമ്പോൾ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ വലിയ ഗുണപരമായ മാറ്റമായി പ്രകടമാകാം.

മാധ്യമങ്ങളും സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളും ഈ രാഷ്ട്രീയ പ്രക്രിയയ്ക്ക് പുതിയൊരു വേഗത നൽകുന്നു. ഒരു ചെറിയ സംഭവം വലിയ മതസംഘർഷത്തിന്റെ പ്രതീകമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടാം. പഴയ സംഭവം പുതിയ സംഭവമായി പ്രചരിപ്പിക്കപ്പെടാം. ഒരു വ്യക്തിയുടെ അഭിപ്രായം മുഴുവൻ സമൂഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായമായി അവതരിപ്പിക്കാം. വികാരപരമായ ഭാഷ, ഭയം, അപമാനം, കോപം എന്നിവ നിറഞ്ഞ സന്ദേശങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് പ്രചരിക്കുമ്പോൾ അവ വ്യക്തിഗത അഭിപ്രായങ്ങളിൽനിന്ന് കൂട്ടായ ധാരണകളായി മാറാം. ഇവിടെ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പങ്ക് വെറും സന്ദേശം നൽകുന്നതല്ല; ഒരു സംഭവത്തിന് ഏത് അർത്ഥം നൽകണം എന്നതും നിർണയിക്കുന്നതാണ്. ഒരേ സംഭവത്തെ സാമൂഹിക നീതിയുടെ പ്രശ്നമായി കാണാനും മതസംഘർഷമായി കാണാനും കഴിയും. ഏത് ഫ്രെയിമിലാണ് സംഭവം അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത് എന്നത് അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഫലത്തെ നിർണയിക്കുന്നു. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ശക്തി അർത്ഥനിർമ്മാണശക്തിയാണ്.

സംസ്ഥാനത്തിന്റെ പങ്കും ഇതിൽ നിർണായകമാണ്. ഒരു ജനാധിപത്യ രാഷ്ട്രം എല്ലാ പൗരന്മാരെയും തുല്യമായി പരിഗണിക്കുകയും നിയമത്തിന്റെ മുന്നിൽ എല്ലാവർക്കും തുല്യ സംരക്ഷണം നൽകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അത് സമൂഹത്തിലെ വിവിധ മതസമൂഹങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ശക്തമായ സംയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു സമൂഹത്തിന് സംസ്ഥാനം തങ്ങളെ തുല്യമായി പരിഗണിക്കുന്നില്ലെന്ന ബോധം ശക്തമാകുമ്പോൾ സംസ്ഥാനത്തോടുള്ള വിശ്വാസം ദുർബലമാകാം. അപ്പോൾ മതസമൂഹങ്ങൾ സ്വന്തം സുരക്ഷയ്ക്കായി കൂടുതൽ രാഷ്ട്രീയമായി സംഘടിതമാകാം. മറ്റൊരു സമൂഹം ഈ സംഘടിതാവസ്ഥയെ ഭീഷണിയായി കാണാം. അതോടെ പരസ്പര അവിശ്വാസം വർധിക്കാം. ഇവിടെ വീണ്ടും ഒരു പ്രതികരണചക്രം രൂപപ്പെടുന്നു: സംസ്ഥാനത്തോടുള്ള അവിശ്വാസം → മതസമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഏകീകരണം → മറ്റുസമൂഹത്തിന്റെ ഭയം → കൂടുതൽ രാഷ്ട്രീയ ഏകീകരണം → കൂടുതൽ സംസ്ഥാന അവിശ്വാസം. അതിനാൽ തുല്യ പൗരത്വവും നിയമപരമായ സമത്വവും മതവർഗീയതയുടെ വിയോജകബലത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പ്രധാന സംയോജകശക്തികളാണ്.

എന്നാൽ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകൾക്ക് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ യാതൊരു സ്ഥാനവും ഉണ്ടാകരുത് എന്ന നിഗമനം ശരിയല്ല. ജനാധിപത്യത്തിൽ മനുഷ്യർ അവരുടെ മതപരമായ മൂല്യങ്ങളിൽനിന്നും സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യങ്ങളിൽനിന്നും പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ട് രാഷ്ട്രീയ അഭിപ്രായങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള അവകാശമുള്ളവരാണ്. പ്രശ്നം മതപരമായ മൂല്യങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതല്ല; അവയെ മറ്റുള്ളവരുടെ തുല്യ പൗരാവകാശം നിഷേധിക്കുന്നതിനുള്ള അടിസ്ഥാനമാക്കുന്നതാണ്. അതിനാൽ മതസ്വാതന്ത്ര്യവും സമത്വപൂർണമായ പൗരത്വവും തമ്മിൽ ഒരു ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥ ആവശ്യമാണ്. സ്വന്തം മതത്തെ സ്നേഹിക്കാൻ ഒരാൾക്ക് അവകാശമുണ്ട്; എന്നാൽ അതേ അവകാശം മറ്റൊരാൾക്കും ഉണ്ടെന്ന് അംഗീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സ്വന്തം സമൂഹത്തിന്റെ താൽപര്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കാം; എന്നാൽ മറ്റുസമൂഹത്തിന്റെ തുല്യ അവകാശം നിഷേധിക്കാതെ അത് ചെയ്യണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് വിരുദ്ധതകളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്ന പ്രക്രിയയായി കാണാം.

രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഇരട്ട സ്വഭാവം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. രാഷ്ട്രീയം മതത്തെ വർഗീയവൽക്കരിക്കാനും കഴിയും; അതേ രാഷ്ട്രീയം വർഗീയതയെ ദുർബലപ്പെടുത്താനും കഴിയും. മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകളെ പരസ്പര മത്സരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രാഷ്ട്രീയം നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ വിയോജകബലം ശക്തമാകും. എന്നാൽ തൊഴിൽ, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, സാമ്പത്തിക സമത്വം, പൊതുസേവനങ്ങൾ, ജനാധിപത്യ അവകാശങ്ങൾ, ഭരണഘടനാപരമായ സമത്വം തുടങ്ങിയ പൊതുതാൽപര്യങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രാഷ്ട്രീയം ജനങ്ങളെ സംഘടിപ്പിക്കുമ്പോൾ വിവിധ മതവിഭാഗങ്ങളെ മറികടക്കുന്ന വിശാലമായ സംയോജകബലം രൂപപ്പെടാം. അതിനാൽ രാഷ്ട്രീയത്തെ മതവർഗീയതയുടെ വെറും ഉപകരണമെന്നു കാണുന്നത് അപൂർണ്ണമാണ്. രാഷ്ട്രീയം ഒരു പരിവർത്തനശക്തിയാണ്. അത് നിലവിലുള്ള സാമൂഹിക ബലങ്ങളുടെ ദിശ മാറ്റാൻ കഴിയും.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നു: ഒരു സംവിധാനത്തിലെ ചെറിയ അളവിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ തുടർച്ചയായി കൂട്ടിച്ചേർന്നാൽ ഒരു നിർണായക പരിധിയിലെത്തുമ്പോൾ ഗുണപരമായ മാറ്റം സംഭവിക്കാം. മതപരമായ ചെറിയ വ്യത്യാസങ്ങൾ സ്വാഭാവികമായി വർഗീയത സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ ചെറിയ ഭയങ്ങൾ, ചെറിയ അഭ്യൂഹങ്ങൾ, ചെറിയ രാഷ്ട്രീയ പ്രസംഗങ്ങൾ, ചെറിയ സാമൂഹിക സംഘർഷങ്ങൾ, ചെറിയ ചരിത്രവൈരങ്ങളുടെ പുനരാവർത്തനം എന്നിവ നിരന്തരം കൂട്ടിച്ചേർക്കപ്പെടുകയും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്താൽ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ സാമൂഹിക സന്തുലിതാവസ്ഥ മാറാം. മതപരമായ വൈവിധ്യം നിലനിന്നിരുന്ന സമൂഹം മതധ്രുവീകരിക്കപ്പെട്ട സമൂഹമായി മാറാം. ഇത് അളവിൽനിന്ന് ഗുണത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ്. രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടൽ ഈ പരിധിയിലേക്കുള്ള സഞ്ചാരം വേഗത്തിലാക്കാനും മന്ദഗതിയിലാക്കാനും കഴിയും.

അതേസമയം വർഗീയത ഒരിക്കൽ രൂപപ്പെട്ടാൽ അത് രാഷ്ട്രീയത്തെ തന്നെ മാറ്റുന്നു. മതപരമായ ധ്രുവീകരണം ശക്തമാകുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ പുതിയ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തോട് പ്രതികരിക്കേണ്ടിവരും. മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ പ്രധാന ഘടകമാകുമ്പോൾ രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകൾ അതിനനുസരിച്ച് തങ്ങളുടെ ഭാഷയും നയങ്ങളും സംഘടനാരീതികളും മാറ്റാം. അങ്ങനെ ആദ്യം രാഷ്ട്രീയം മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിനെ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ പിന്നീട് മതപരമായ ധ്രുവീകരണം തന്നെ രാഷ്ട്രീയത്തെ പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. ഇത് ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിലെ പരസ്പര കാരണത്വം എന്ന ആശയവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാം. കാരണം ഒരു ദിശയിൽ മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; ഫലം വീണ്ടും കാരണത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയം മതത്തെ മാറ്റുന്നു; മാറിയ മതരാഷ്ട്രീയം വീണ്ടും രാഷ്ട്രീയത്തെ മാറ്റുന്നു.

അതിനാൽ മതം വർഗീയതയായി പരിണമിക്കുന്നതിൽ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പങ്കിനെ ഒറ്റവാക്കിൽ “മതത്തിന്റെ ദുരുപയോഗം” എന്ന് നിർവചിക്കുന്നത് മതിയാകില്ല. രാഷ്ട്രീയം ഇവിടെ തിരിച്ചറിയൽ നിർമ്മാതാവും സാമൂഹിക വിഭജനത്തിന്റെ സംഘാടകനും ഭയത്തിന്റെ അർത്ഥനിർമ്മാതാവും ചരിത്രത്തിന്റെ പുനർവ്യാഖ്യാതാവും സാമ്പത്തിക അസന്തോഷത്തിന്റെ ദിശ മാറ്റുന്ന ശക്തിയും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സമാഹരണത്തിന്റെ സംവിധാനവും സംസ്ഥാന അധികാരത്തിന്റെ വിന്യാസകേന്ദ്രവുമാണ്. മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ രാഷ്ട്രീയ അധികാരവുമായി ചേരുന്ന രീതിയാണ് അതിന്റെ സാമൂഹിക ഫലത്തെ നിർണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ പ്രധാന ചോദ്യം “രാഷ്ട്രീയത്തിൽ മതം ഉണ്ടോ?” എന്നതല്ല; “മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ ഏത് രാഷ്ട്രീയബന്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു, ആ ബന്ധം ഏത് സംയോജകബലങ്ങളെയും വിയോജകബലങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു, അവ സമൂഹത്തിന്റെ ചലനാത്മക സന്തുലിതാവസ്ഥയെ ഏത് ദിശയിലേക്ക് മാറ്റുന്നു?” എന്നതാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഇതിന്റെ അന്തിമ നിഗമനം ഇങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്താം: മതം വർഗീയതയായി മാറുന്നത് മതവിശ്വാസത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക പരിണാമമല്ല. മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ രാഷ്ട്രീയ അധികാരബന്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, അതിനൊപ്പം സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളും സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങളും ചരിത്രസ്മൃതികളും ഭയങ്ങളും മാധ്യമപ്രചാരണവും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് മത്സരവും സംസ്ഥാനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനവും ചേർന്ന് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴാണ് ഒരു പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണമായി വർഗീയത ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. രാഷ്ട്രീയമാണ് ഈ വ്യത്യസ്ത ബലങ്ങളെ ഒരുമിച്ച് കൂട്ടിച്ചേർത്ത് ഒരു പ്രത്യേക ദിശയിലേക്ക് ചലിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന പ്രധാന സാമൂഹിക ശക്തി. അതേ സമയം, രാഷ്ട്രീയം തന്നെ ഈ വിയോജകബലങ്ങളെ മറികടന്ന് കൂടുതൽ വിശാലമായ സംയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കാനും കഴിയും. മതപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കാതെ അവയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പൗരത്വം, സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മതവൈരമായി മാറ്റാതെ അവയുടെ യഥാർത്ഥ കാരണങ്ങളെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന സാമൂഹികനയം, ചരിത്രത്തെ പ്രതികാരത്തിന്റെ ഉപാധിയാക്കാതെ വിമർശനാത്മകമായി പഠിക്കുന്ന ബോധം, ഭയത്തെക്കാൾ യുക്തിക്കും തെളിവിനും പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന പൊതുസംവാദം, എല്ലാ മതസമൂഹങ്ങൾക്കും തുല്യമായ അവകാശം ഉറപ്പാക്കുന്ന ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന് ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ മതവൈവിധ്യം വർഗീയ സംഘർഷത്തിന്റെ അടിത്തറയാകാതെ സാമൂഹിക ബഹുസ്വരതയുടെ ശക്തിയായി മാറാൻ കഴിയും.

അതിനാൽ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രാഷ്ട്രീയം മതവർഗീയതയുടെ പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ഇടപെടൽമാത്രമല്ല; മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിനെ സാമൂഹിക ശക്തിയാക്കി മാറ്റുന്ന പ്രധാന പരിവർത്തനമേഖലയാണ്. മതം തിരിച്ചറിയൽ നൽകുന്നു; രാഷ്ട്രീയം ആ തിരിച്ചറിയലിന് സാമൂഹിക ദിശ നൽകുന്നു; അധികാരമത്സരം അതിന് ഊർജം നൽകുന്നു; ഭയം അതിനെ സാന്ദ്രീകരിക്കുന്നു; മാധ്യമങ്ങൾ അതിനെ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു; സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ അതിന് അടിത്തറ നൽകുന്നു; ആവർത്തിച്ചുള്ള ഇടപെടലുകളിൽനിന്ന് വർഗീയത എന്ന പുതിയ സാമൂഹിക ഗുണം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ പ്രക്രിയ ഏകദിശയിലുള്ളതല്ല. അതേ രാഷ്ട്രീയശക്തിക്ക് മതപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളെ മനുഷ്യസമത്വം, പൊതുപൗരത്വം, സാമൂഹിക നീതി, സഹകരണം എന്നിവയുടെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജനത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനും കഴിയും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മതവർഗീയതയുടെ രാഷ്ട്രീയത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് സമൂഹത്തിലെ വിയോജകബലങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നതിനൊപ്പം അവയെ ഏത് തരത്തിലുള്ള പുതിയ സാമൂഹിക സംയോജനത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാൻ കഴിയും എന്ന ചോദ്യവും അന്വേഷിക്കുകയാണ്.

വർഗീയതയെ തടയുക എന്നത് ഒരു മതത്തെ എതിർക്കുകയോ മതവിശ്വാസത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതല്ല. മതപരമായ വൈവിധ്യം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും അത് സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യമായും രാഷ്ട്രീയ ശത്രുതയായും മാറുന്നത് തടയുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, വർഗീയത ശക്തിപ്പെടുന്നത് സമൂഹത്തിലെ വിയോജകബലങ്ങൾ സംയോജകബലങ്ങളെ മറികടക്കുമ്പോഴാണ്. അതിനാൽ പ്രായോഗിക പ്രതിരോധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വം വിയോജകബലങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുക എന്നതല്ല; അവയുടെ ദിശ മാറ്റി കൂടുതൽ വിശാലമായ സംയോജകബലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്.

ആദ്യമായി, മതവും രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ജനാധിപത്യപരമായി നിയന്ത്രിക്കേണ്ടത് ആവശ്യമാണ്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം മതവിശ്വാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രാഷ്ട്രീയ അഭിപ്രായം പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. എന്നാൽ ഒരു മതസമൂഹത്തെ മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തിനെതിരെ രാഷ്ട്രീയമായി ഏകീകരിക്കുന്നതിനായി ഭയം, വിദ്വേഷം, തെറ്റായ ആരോപണം, കൂട്ടായ കുറ്റാരോപണം തുടങ്ങിയവ ഉപയോഗിക്കുന്ന പ്രവണതകൾക്കെതിരെ നിയമപരവും സാമൂഹികവുമായ പ്രതിരോധം വേണം. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കാലത്ത് പ്രത്യേകിച്ച് ഏതെങ്കിലും മതസമൂഹത്തെ മുഴുവനായി അപമാനിക്കുന്നതോ ഭീഷണിയായി ചിത്രീകരിക്കുന്നതോ ആയ പ്രചാരണങ്ങളെ വസ്തുതാപരമായി പരിശോധിക്കുകയും ബാധകമായ നിയമങ്ങൾ നിഷ്പക്ഷമായി നടപ്പാക്കുകയും വേണം. ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം ഏതെങ്കിലും രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിയെ നിയന്ത്രിക്കുകയല്ല; എല്ലാ രാഷ്ട്രീയ ശക്തികൾക്കും ഒരേ ജനാധിപത്യ മാനദണ്ഡം ബാധകമാക്കുക എന്നതാണ്.

രണ്ടാമതായി, മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിനേക്കാൾ വിശാലമായ പൗരത്വബോധം വളർത്തണം. ഒരു വ്യക്തി ഹിന്ദുവോ മുസ്ലിമോ ക്രിസ്ത്യാനിയോ മറ്റേതെങ്കിലും മതവിശ്വാസിയോ ആകുന്നതോടൊപ്പം ഒരേ സമയം ഒരു പൗരനും തൊഴിലാളിയും ഉപഭോക്താവും വിദ്യാർത്ഥിയും അയൽവാസിയും കുടുംബാംഗവുമാണ്. വർഗീയ രാഷ്ട്രീയം ഈ ബഹുപാളി തിരിച്ചറിയലുകളെ ചുരുക്കി “നാം–അവർ” എന്ന ഏകമാന വിഭജനമുണ്ടാക്കുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും പൊതുചർച്ചയിലും മനുഷ്യന്റെ ബഹുപാളി സാമൂഹിക തിരിച്ചറിയലുകൾക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകണം. “ആദ്യം മനുഷ്യൻ, പിന്നെ പൗരൻ, അതോടൊപ്പം സ്വന്തം മതവിശ്വാസി” എന്നതുപോലുള്ള ഒരു ബഹുസ്വര പൗരത്വബോധം വളരുന്നത് മതപരമായ ധ്രുവീകരണത്തെ കുറയ്ക്കാൻ സഹായിക്കും.

മൂന്നാമതായി, മതസമൂഹങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള നേരിട്ടുള്ള മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ വർധിപ്പിക്കണം. വർഗീയത വളരാൻ “അവർ” എന്ന അജ്ഞാത കൂട്ടായ പ്രതിച്ഛായ വളരെ സഹായകരമാണ്. എന്നാൽ ഒരേ പ്രദേശത്തെ വിവിധ മതവിഭാഗങ്ങളിൽപ്പെട്ട ആളുകൾ പരസ്പരം വ്യക്തികളായി പരിചയപ്പെടുകയും പൊതുപ്രശ്നങ്ങളിൽ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ “അവർ” എന്ന അകലം കുറയുന്നു. പ്രാദേശികതലത്തിൽ ശുചിത്വം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, ദുരന്തനിവാരണം, വയോജനസഹായം, രക്തദാനം, പൊതുജനാരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസസഹായം തുടങ്ങിയ മതാതീതമായ പൊതുപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ വിവിധ സമൂഹങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം വർധിപ്പിക്കാം. ഇവിടെ മതത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല; മതപരമായ വ്യത്യാസങ്ങളെ മറികടക്കുന്ന പുതിയ സംയോജകബലം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

നാലാമതായി, സാമ്പത്തിക പ്രശ്നങ്ങളെ മതപ്രശ്നങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നത് തടയണം. തൊഴിലില്ലായ്മ, ദാരിദ്ര്യം, വിലക്കയറ്റം, ഭൂമിയില്ലായ്മ, വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ അസമത്വം, തൊഴിൽമത്സരം, സാമൂഹിക പിന്നാക്കാവസ്ഥ എന്നിവ വർഗീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന് വളക്കൂറുള്ള മണ്ണാകാം. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക അസന്തോഷത്തിന് മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത് യഥാർത്ഥ കാരണങ്ങളെ മറയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ തൊഴിലില്ലായ്മ, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഭവനം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, തൊഴിൽ അവകാശങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങളെ തെളിവിന്റെയും സാമ്പത്തിക വിശകലനത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ പൊതുചർച്ചയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരണം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിൽ ഇത് യഥാർത്ഥ വൈരുദ്ധ്യത്തെ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ പാളിയിൽ തന്നെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന രീതിയാണ്.

അഞ്ചാമതായി, തെറ്റായ വിവരങ്ങൾക്കെതിരെ സമൂഹതലത്തിലുള്ള വസ്തുതാപരിശോധനാ സംസ്കാരം വളർത്തണം. ഒരു മതസമൂഹത്തെക്കുറിച്ച് പ്രകോപനപരമായ ഒരു സന്ദേശം ലഭിച്ചാൽ അത് ഉടൻ പങ്കുവയ്ക്കുന്നതിനു പകരം ഉറവിടം പരിശോധിക്കുക, സംഭവത്തിന്റെ തീയതി പരിശോധിക്കുക, ചിത്രം അല്ലെങ്കിൽ വീഡിയോ പഴയതാണോ എന്ന് പരിശോധിക്കുക, വിശ്വസനീയമായ ഒന്നിലധികം സ്രോതസ്സുകളിൽ വിവരം ലഭ്യമാണോ എന്ന് നോക്കുക തുടങ്ങിയ ശീലങ്ങൾ വളർത്തണം. പ്രത്യേകിച്ച് സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളിൽ “ആദ്യം പരിശോധിക്കുക, പിന്നെ പങ്കുവയ്ക്കുക” എന്ന സമീപനം വ്യാപകമാകണം. വർഗീയതയുടെ വിവരപരമായ വിയോജകബലം കുറയ്ക്കാനുള്ള ഏറ്റവും പ്രായോഗിക മാർഗങ്ങളിലൊന്നാണിത്.

ആറാമതായി, ചരിത്രബോധം ശാസ്ത്രീയമാക്കണം. ചരിത്രത്തിൽ നടന്ന മതസംഘർഷങ്ങളെ നിഷേധിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ അവയെ ഇന്നത്തെ തലമുറകളോട് പ്രതികാരം ചെയ്യാനുള്ള കാരണമാക്കുകയും അരുത്. ഓരോ ചരിത്രസംഭവവും അതിന്റെ കാലഘട്ടത്തിലെ രാഷ്ട്രീയ, സാമ്പത്തിക, സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പഠിക്കണം. “അന്ന് അവർ ചെയ്തത് ഇന്ന് ഇവരോട് ചെയ്യണം” എന്ന പ്രതികാരചിന്ത ചരിത്രബോധമല്ല. ചരിത്രം വിശദീകരിക്കാനുള്ള ഉപാധിയായിരിക്കണം; വർത്തമാനകാല വിദ്വേഷം നിർമ്മിക്കാനുള്ള ഉപാധിയാകരുത്.

ഏഴാമതായി, വിദ്യാഭ്യാസരംഗത്ത് വിമർശനാത്മക ചിന്ത ശക്തിപ്പെടുത്തണം. മതവിശ്വാസത്തെ അപമാനിക്കാതെ തന്നെ തെളിവും അഭിപ്രായവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം, പൊതുവൽക്കരണത്തിന്റെ അപകടം, അഭ്യൂഹങ്ങളുടെ സ്വഭാവം, ഉറവിടപരിശോധന, മാധ്യമങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം, സാമൂഹിക മുൻവിധികൾ, കൂട്ടായ കുറ്റാരോപണം എന്നിവ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയണം. “ഒരു വ്യക്തിയുടെ പ്രവൃത്തി = മുഴുവൻ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വഭാവം” എന്ന തെറ്റായ യുക്തി തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് വളർത്തുന്നത് പ്രത്യേകമായി പ്രധാനമാണ്.

എട്ടാമതായി, മതസ്ഥാപനങ്ങൾക്കും മതനേതൃത്വത്തിനും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം വേണം. മതനേതാക്കൾക്ക് അവരുടെ വിശ്വാസങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കാനുള്ള അവകാശമുണ്ട്. അതോടൊപ്പം മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തെ അപമാനിക്കുന്നതും കൂട്ടായ കുറ്റാരോപണം നടത്തുന്നതും ഭയം വളർത്തുന്നതും ഒഴിവാക്കാനുള്ള ധാർമിക ഉത്തരവാദിത്വവും ഉണ്ട്. വിവിധ മതനേതാക്കൾ തമ്മിലുള്ള സ്ഥിരമായ സംവാദവേദികൾ ഉണ്ടാകുന്നത് സംഘർഷസമയത്ത് അഭ്യൂഹങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാനും സമാധാനപരമായ പ്രതികരണം രൂപപ്പെടുത്താനും സഹായിക്കും.

ഒമ്പതാമതായി, മാധ്യമങ്ങളുടെ ഉത്തരവാദിത്വം ശക്തിപ്പെടുത്തണം. മതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സംഭവങ്ങളിൽ തലക്കെട്ടുകളും ചിത്രങ്ങളും ഭാഷയും വളരെ സൂക്ഷ്മമായി ഉപയോഗിക്കണം. കുറ്റകൃത്യത്തിന്റെ വാർത്തയിൽ പ്രതിയുടെ മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ പ്രസക്തമല്ലെങ്കിൽ അത് അനാവശ്യമായി ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നത് ഒഴിവാക്കാം. ഒറ്റപ്പെട്ട സംഭവത്തെ ഒരു മുഴുവൻ സമൂഹത്തിന്റെ സ്വഭാവമായി അവതരിപ്പിക്കാതിരിക്കുക, സ്ഥിരീകരിക്കാത്ത ആരോപണങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കാതിരിക്കുക, തിരുത്തലുകൾ വ്യക്തമായി പ്രസിദ്ധീകരിക്കുക തുടങ്ങിയ പ്രൊഫഷണൽ മാനദണ്ഡങ്ങൾ കർശനമായി പാലിക്കണം. ഇതോടൊപ്പം എല്ലാ മാധ്യമങ്ങളെയും ഒരേ മാനദണ്ഡത്തിൽ വിലയിരുത്തുകയും വേണം.

പത്താമതായി, പ്രാദേശികതലത്തിൽ മുൻകരുതൽ സംവിധാനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കണം. വർഗീയ സംഘർഷം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടശേഷം പൊലീസ് ഇടപെടുന്നതിനേക്കാൾ, സംഘർഷത്തിന്റെ ആദ്യ സൂചനകൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഇടപെടുന്നതാണ് ഫലപ്രദം. പ്രാദേശിക ഭരണകൂടം, പൊലീസ്, വിവിധ മതസമൂഹങ്ങളുടെ പ്രതിനിധികൾ, സാമൂഹിക സംഘടനകൾ, അധ്യാപകർ, ആരോഗ്യപ്രവർത്തകർ തുടങ്ങിയവ ഉൾപ്പെടുന്ന സമാധാനസമിതികൾക്ക് അഭ്യൂഹങ്ങൾ, പ്രകോപനപരമായ പ്രചാരണങ്ങൾ, ചെറിയ സംഘർഷങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ വേഗത്തിൽ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും. എന്നാൽ ഇത്തരം സംവിധാനങ്ങൾ എല്ലാ മതങ്ങളോടും രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകളോടും ഒരേ മാനദണ്ഡം പാലിക്കണം.

പതിനൊന്നാമതായി, വർഗീയ അക്രമത്തിന് നിയമപരമായ ഉത്തരവാദിത്വം ഉറപ്പാക്കണം. മതത്തിന്റെ പേരിൽ അക്രമം നടത്തുന്ന വ്യക്തിയോ സംഘടനയോ ഏത് മതത്തിൽപ്പെട്ടതാണെന്നതിനെ ആശ്രയിക്കാതെ നിയമം ഒരുപോലെ ബാധകമാകണം. കുറ്റത്തിന് കൂട്ടായ മതപരമായ ശിക്ഷ നൽകുന്നതും ശരിയല്ല; അതുപോലെ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിന്റെ പേരിൽ വ്യക്തിയുടെ കുറ്റം അവഗണിക്കുന്നതും ശരിയല്ല. കുറ്റം വ്യക്തിയുടേതാണെങ്കിൽ ഉത്തരവാദിത്വവും വ്യക്തിയുടേതായിരിക്കണം എന്ന നിയമതത്വം സംരക്ഷിക്കണം.

പന്ത്രണ്ടാമതായി, രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളുടെ ആന്തരിക ജനാധിപത്യവും ഉത്തരവാദിത്വവും വർധിപ്പിക്കണം. ഏതെങ്കിലും രാഷ്ട്രീയ സംഘടന മതപരമായ തിരിച്ചറിയലിനെ ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നത് മാത്രം നോക്കാതെ, എല്ലാ രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകളുടെയും പ്രസംഗങ്ങളും നയങ്ങളും പ്രവർത്തനങ്ങളും ഒരേ മാനദണ്ഡത്തിൽ പരിശോധിക്കണം. വർഗീയതയെ പ്രതിരോധിക്കുമ്പോൾ ഒരു മതത്തിന്റെ വർഗീയത മാത്രം കാണുകയും മറ്റൊന്നിനെ അവഗണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് പ്രശ്നം പരിഹരിക്കില്ല. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, ഒരു വിയോജകബലത്തെ മാത്രം നിയന്ത്രിച്ച് അതിന്റെ പ്രതികരണമായി ഉണ്ടാകുന്ന മറ്റൊരു വിയോജകബലത്തെ അവഗണിച്ചാൽ സന്തുലിതാവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയില്ല.

പതിമൂന്നാമതായി, മതസമൂഹങ്ങൾക്കകത്തെ വൈവിധ്യവും അംഗീകരിക്കണം. ഒരു മതസമൂഹം ഏകതാനമായ ഒന്നല്ല. അതിനകത്ത് വിവിധ രാഷ്ട്രീയ അഭിപ്രായങ്ങളും സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങളും ജാതി-സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളും പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങളും ഉണ്ടായിരിക്കും. “എല്ലാ ഹിന്ദുക്കളും ഇങ്ങനെ”, “എല്ലാ മുസ്ലിംകളും അങ്ങനെ”, “എല്ലാ ക്രിസ്ത്യാനികളും അങ്ങനെ” എന്ന പൊതുവൽക്കരണങ്ങൾ ഒഴിവാക്കണം. ഒരു മതസമൂഹത്തിനകത്തെ വൈവിധ്യം തിരിച്ചറിയുന്നത് “ഏകീകൃത മതസമൂഹം” എന്ന വർഗീയ രാഷ്ട്രീയ നിർമ്മിതിയെ ദുർബലപ്പെടുത്തും.

പതിനാലാമതായി, യുവജനങ്ങളെ മതധ്രുവീകരണത്തിൽനിന്ന് സംരക്ഷിക്കാൻ പുതിയ സാമൂഹിക ഇടങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കണം. യുവാക്കൾക്ക് മതപരമായോ രാഷ്ട്രീയമായോ തിരിച്ചറിയൽ ആവശ്യമില്ലെന്നല്ല. എന്നാൽ അവരുടെ സാമൂഹിക ഊർജം വിദ്വേഷത്തിലേക്ക് തിരിയാതിരിക്കാനുള്ള അവസരങ്ങൾ വേണം. ശാസ്ത്രം, കായികം, കല, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംരംഭകത്വം, സാമൂഹിക സേവനം, പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തനം, ഗവേഷണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വിവിധ സമൂഹങ്ങളിൽപ്പെട്ട യുവാക്കൾ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാഹചര്യം വർധിപ്പിക്കണം. പൊതുവായ പ്രവർത്തനം പൊതുവായ തിരിച്ചറിയലുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇത് ശക്തമായ സംയോജകബലമാണ്.

പതിനഞ്ചാമതായി, മതത്തെ വിമർശിക്കുന്നതിനും മതവിദ്വേഷം പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതിനുമിടയിലെ വ്യത്യാസം വ്യക്തമാക്കണം. ഒരു മതത്തിന്റെ ആശയത്തെയോ സ്ഥാപനത്തെയോ ചരിത്രത്തെയോ വിമർശിക്കുന്നത് ജനാധിപത്യ സംവാദത്തിന്റെ ഭാഗമായിരിക്കാം. എന്നാൽ മതവിശ്വാസികളെ മനുഷ്യരായി അപമാനിക്കുകയോ അവർക്കെതിരെ അക്രമം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് വ്യത്യസ്തമായ കാര്യമാണ്. അതുപോലെ ഒരു മതവിശ്വാസത്തെ വിമർശിച്ചു എന്ന പേരിൽ എല്ലാ വിമർശനങ്ങളെയും “മതവിരുദ്ധത”യായി ചിത്രീകരിക്കുന്നതും ആരോഗ്യകരമായ പൊതുസംവാദത്തെ തടയും. ആശയത്തെ വിമർശിക്കാം; വ്യക്തിയുടെ തുല്യ മനുഷ്യാവകാശം നിഷേധിക്കരുത് എന്ന വ്യത്യാസം വ്യക്തമായി നിലനിർത്തണം.

പതിനാറാമതായി, സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ നീതി വർഗീയതയുടെ അടിസ്ഥാനപ്രേരകങ്ങളെ കുറയ്ക്കാൻ സഹായിക്കും. സാമൂഹിക സുരക്ഷ, തൊഴിൽ, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഭവനം, തുല്യാവസരം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ അസമത്വങ്ങൾ കുറയുമ്പോൾ ഭയവും അസുരക്ഷയും ഉപയോഗിച്ചുള്ള രാഷ്ട്രീയ സമാഹരണത്തിനുള്ള ചില സാധ്യതകൾ കുറയാം. ഇത് വർഗീയതയ്ക്കുള്ള ഏക പരിഹാരമല്ലെങ്കിലും അതിന്റെ സാമൂഹിക വളർച്ചയ്ക്ക് അനുകൂലമായ സാഹചര്യങ്ങളെ കുറയ്ക്കുന്ന ഒരു പ്രധാന ഘടകമാണ്.

ഇതെല്ലാം ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ ഒരു പൊതുതത്വത്തിലേക്ക് എത്താം. വർഗീയതയെ വെറും നിരോധനത്തിലൂടെ ഇല്ലാതാക്കാൻ കഴിയില്ല; അതിന് പകരം ശക്തമായ സംയോജകബലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കണം. മതവൈരത്തിന് പകരം പൊതുപൗരത്വം, അഭ്യൂഹത്തിന് പകരം തെളിവ്, ഭയത്തിന് പകരം യുക്തി, പ്രതികാരത്തിന് പകരം ചരിത്രബോധം, മത്സരത്തിന് പകരം സഹകരണം, മതപരമായ ഏകമാന തിരിച്ചറിയലിന് പകരം ബഹുപാളി മനുഷ്യതിരിച്ചറിയൽ, സാമ്പത്തിക അസന്തോഷത്തിന്റെ മതവൽക്കരണത്തിന് പകരം ഘടനാപരമായ വിശകലനം എന്നിവയാണ് ഈ പുതിയ സംയോജകബലങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനം.

ഇവിടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് വിയോജകബലങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല, അവയുടെ ദിശ മാറ്റുക എന്നതാണ്. സമൂഹത്തിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ സ്വാഭാവികമാണ്. മതങ്ങൾ തമ്മിൽ ആശയവ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കും. രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ തമ്മിൽ സംഘർഷം ഉണ്ടായിരിക്കും. സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യം ഉണ്ടായിരിക്കും. ഇവയെല്ലാം ഇല്ലാതാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് യാഥാർത്ഥ്യബോധമുള്ള സമീപനമല്ല. പകരം ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അക്രമത്തിലേക്കും മതവിദ്വേഷത്തിലേക്കും മാറ്റാതെ വാദം, ജനാധിപത്യം, ശാസ്ത്രീയ സംവാദം, സാമൂഹിക പരിഷ്കാരം, രാഷ്ട്രീയ മത്സരം എന്നിവയുടെ വഴിയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയാണ് വേണ്ടത്.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ വർഗീയതയെ തടയുന്നതിനുള്ള പ്രായോഗിക തന്ത്രം നാല് തലങ്ങളിൽ ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കേണ്ടതാണ്: വ്യക്തിയുടെ തലത്തിൽ വിമർശനാത്മക ചിന്ത; സമൂഹത്തിന്റെ തലത്തിൽ പരസ്പരബന്ധവും സഹകരണവും; സ്ഥാപനങ്ങളുടെ തലത്തിൽ തുല്യനിയമവും ഉത്തരവാദിത്വവും; രാഷ്ട്രീയതലത്തിൽ പൊതുപൗരത്വവും യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക പ്രശ്നങ്ങളിലുള്ള മത്സരവും. ഈ നാല് തലങ്ങളും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുമ്പോഴാണ് സ്ഥിരമായ മാറ്റം സാധ്യമാകുക.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ അന്തിമമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, വർഗീയത ഒരു സ്വതന്ത്ര വസ്തുവല്ല; സാമൂഹിക ബലങ്ങളുടെ പ്രത്യേക ക്രമീകരണത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ഗുണമാണ്. അതിനാൽ അതിനെ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള വഴി അതിന്റെ ഓരോ കാരണഘടകത്തെയും ഒറ്റയ്ക്ക് അടിച്ചമർത്തുന്നതിലല്ല, മറിച്ച് സമൂഹത്തിലെ സംയോജകബലങ്ങളുടെ മൊത്തത്തിലുള്ള സാന്ദ്രത വർധിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. മനുഷ്യർക്ക് വ്യത്യസ്ത മതങ്ങളിൽ വിശ്വസിക്കാം; എന്നാൽ അവർ ഒരേ സമൂഹത്തിൽ തുല്യ പൗരന്മാരായി ജീവിക്കണം. അവർക്ക് വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രീയ അഭിപ്രായങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം; എന്നാൽ രാഷ്ട്രീയ എതിരാളിയെ മതശത്രുവാക്കരുത്. അവർക്ക് വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തിക താൽപര്യങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം; എന്നാൽ യഥാർത്ഥ സാമ്പത്തിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മതവൈരമായി മാറ്റരുത്. അവർക്ക് വ്യത്യസ്ത ചരിത്രസ്മൃതികൾ ഉണ്ടായിരിക്കാം; എന്നാൽ ചരിത്രത്തെ പ്രതികാരത്തിന്റെ ഉപാധിയാക്കരുത്.

അതിനാൽ വർഗീയതയ്‌ക്കെതിരായ ഏറ്റവും ദീർഘകാല പ്രായോഗിക തന്ത്രം മതത്തെ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല; മതപരമായ വൈവിധ്യത്തെ ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക സംയോജനം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ്. മതവിശ്വാസത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം, തുല്യപൗരത്വം, നിയമത്തിന്റെ സമത്വം, സാമ്പത്തിക നീതി, ശാസ്ത്രീയ വിദ്യാഭ്യാസം, വിമർശനാത്മക മാധ്യമബോധം, നേരിട്ടുള്ള സാമൂഹിക സഹകരണം, ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള രാഷ്ട്രീയം എന്നിവ ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ മതപരമായ വ്യത്യാസം വിയോജകബലമായി പൊട്ടിത്തെറിക്കുന്നതിനുപകരം മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ബഹുസ്വരതയെ സമ്പന്നമാക്കുന്ന ഒരു ഘടകമായി മാറാൻ കഴിയും.

വർഗീയതയെ തടയുക എന്നത് മതത്തെ ഇല്ലാതാക്കുകയോ മതവിശ്വാസങ്ങളെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യുക എന്നതല്ല; മറിച്ച് മതപരമായ വൈവിധ്യം സാമൂഹിക വിഭജനത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയ വൈരത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനമായി മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റിമറിക്കുക എന്നതാണ്. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ സമൂഹം നിരന്തരം പരസ്പരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംയോജകബലങ്ങളുടെയും വിയോജകബലങ്ങളുടെയും ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. മതം ഒരു സമൂഹത്തിനകത്ത് ഐക്യം, പരസ്പരസഹായം, ധാർമികബോധം, സാമൂഹികബന്ധം എന്നിവ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന സംയോജകബലമായി പ്രവർത്തിക്കാം. എന്നാൽ അതേ മതപരമായ തിരിച്ചറിവ് മറ്റൊരു സമൂഹത്തിനെതിരായ ഭയം, സംശയം, ശത്രുത, രാഷ്ട്രീയ വിഭജനം എന്നിവ സൃഷ്ടിക്കുന്ന രീതിയിൽ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് വിയോജകബലമായി മാറുന്നു. അതുകൊണ്ട് വർഗീയതയുടെ അടിസ്ഥാനപ്രശ്നം മതത്തിന്റെ സാന്നിധ്യമല്ല; മതപരമായ തിരിച്ചറിവുകളുടെ സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ബന്ധങ്ങളിൽ സംഭവിക്കുന്ന പരിവർത്തനമാണ്.

വർഗീയത ഒരു വ്യക്തിയുടെ മനസ്സിൽ മാത്രം ജനിക്കുന്ന പ്രതിഭാസമല്ല. വ്യക്തിയുടെ വിശ്വാസങ്ങൾ, കുടുംബവും സമൂഹവും, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങൾ, ചരിത്രസ്മരണകൾ, മാധ്യമങ്ങൾ, സാമൂഹികമാധ്യമങ്ങൾ, മതസ്ഥാപനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയസംഘടനകൾ, ഭരണകൂടത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം എന്നിവ പരസ്പരം സ്വാധീനിക്കുന്ന നിരവധി പാളികളിലൂടെ അത് രൂപപ്പെടുന്നു. ഒരു ചെറിയ ഭയം ആവർത്തിച്ച് പ്രചരിക്കുമ്പോൾ അത് സംശയമായി മാറാം; സംശയം കൂട്ടായ ധാരണയായി മാറാം; കൂട്ടായ ധാരണ രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചറിയലായി ശക്തിപ്പെടാം; രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചറിയൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് മത്സരവുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ അത് സംഘടിത വിഭജനമായി മാറാം. ഈ ഘട്ടത്തിൽ രൂപപ്പെടുന്ന പ്രതികരണചക്രം വീണ്ടും ഭയത്തെയും സംശയത്തെയും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ വർഗീയതയെ തടയാനുള്ള ഇടപെടലുകളും ഒരേയൊരു മേഖലയിൽ ഒതുങ്ങാൻ കഴിയില്ല. വ്യക്തിയുടെ വിമർശനാത്മക ചിന്ത മുതൽ ഭരണകൂടത്തിന്റെ നിയമനിഷ്പക്ഷത വരെയും, വിദ്യാഭ്യാസം മുതൽ മാധ്യമങ്ങളുടെ ഉത്തരവാദിത്വം വരെയും, സാമ്പത്തികനീതി മുതൽ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം വരെയും ഒരേസമയം ഇടപെടേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വർഗീയതയെ ചെറുക്കുന്നതിനുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട തന്ത്രം വിയോജകബലങ്ങളെ വെറും അടിച്ചമർത്തുക എന്നതല്ല, അവയെ ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സംയോജകബന്ധങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുക എന്നതാണ്. മതപരമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതില്ല; ആ വ്യത്യാസങ്ങൾക്കുമുകളിൽ പൊതുപൗരത്വം, ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങൾ, സാമൂഹികനീതി, ശാസ്ത്രീയചിന്ത, മനുഷ്യാവകാശം, സാമ്പത്തിക സഹകരണം തുടങ്ങിയ വിശാലമായ പൊതുബന്ധങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. വ്യത്യസ്ത മതവിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള നേരിട്ടുള്ള സഹകരണം വർധിക്കുമ്പോൾ “അവർ” എന്ന അമൂർത്തമായ പ്രതിച്ഛായയ്ക്ക് പകരം യഥാർത്ഥ മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു. ഭയം കുറയുകയും പരസ്പരവിശ്വാസം വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിലൂടെ മതപരമായ തിരിച്ചറിയൽ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും അതിന്റെ സാമൂഹികപ്രവർത്തനം കൂടുതൽ സംയോജകമായ ഉയർന്ന തലത്തിലേക്ക് മാറാൻ കഴിയും.

അതോടൊപ്പം, സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ അസമത്വങ്ങളെ അവഗണിച്ച് വർഗീയതയെ മാത്രം ആശയപരമായ പ്രശ്നമായി കാണുന്നതും അപൂർണ്ണമാണ്. തൊഴിൽ, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യപരിരക്ഷ, ഭവനം, സാമൂഹികസുരക്ഷ, തുല്യാവസരം എന്നിവയിലെ യഥാർത്ഥ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് നീതിപൂർവമായ പരിഹാരം ലഭിക്കാത്തപ്പോൾ അസന്തോഷം മറ്റൊരു മതസമൂഹത്തിനെതിരായ കുറ്റാരോപണത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടപ്പെടാനുള്ള സാധ്യത വർധിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമൂഹികനീതി വർഗീയതയ്ക്കെതിരായ ഒരു അടിസ്ഥാന പ്രതിരോധശക്തിയാണ്. ജനങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ജീവിതപ്രശ്നങ്ങൾക്ക് മതപരമായ കുറ്റക്കാരെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനുപകരം അവയുടെ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ കാരണങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്ന പൊതുചർച്ച വളർത്തേണ്ടതുണ്ട്.

രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പങ്കും ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. രാഷ്ട്രീയ മത്സരം സ്വാഭാവികമായ സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്; എന്നാൽ മതപരമായ തിരിച്ചറിയലുകളെ ഭയം, വിദ്വേഷം, കൂട്ടക്കുറ്റാരോപണം, തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ, ചരിത്രവൈരങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനങ്ങൾ സാമൂഹിക വിയോജകബലങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തും. അതിന് വിപരീതമായി, പൊതുപ്രശ്നങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള രാഷ്ട്രീയസംവാദം, തുല്യപൗരത്വം, നിയമത്തിന്റെ സമതുല്യപ്രയോഗം, വ്യക്തിഗത ഉത്തരവാദിത്വം, ന്യൂനപക്ഷാവകാശ സംരക്ഷണം, എല്ലാ സമൂഹങ്ങളോടുമുള്ള ഒരേ മാനദണ്ഡം എന്നിവ സാമൂഹിക സംയോജകബലങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തും. അതിനാൽ വർഗീയതയെ തടയുന്നതിനുള്ള രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരവാദിത്വം ഏതെങ്കിലും ഒരു മതത്തെയോ സമൂഹത്തെയോ ലക്ഷ്യമിടുന്നതിൽ അല്ല; എല്ലാ രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക പ്രവർത്തകർക്കും ഒരേ ജനാധിപത്യ മാനദണ്ഡങ്ങൾ ബാധകമാക്കുന്നതിലാണ്.

അവസാനമായി, വർഗീയതയെ ഒരു സ്ഥിരമായ സാമൂഹിക സ്വഭാവമായി കാണേണ്ടതില്ല. അത് പ്രത്യേക സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു ഉദ്ഭവസ്വഭാവമാണ്. അതിനാൽ സാഹചര്യങ്ങൾ മാറ്റുമ്പോൾ അതിന്റെ രൂപവും ശക്തിയും മാറാം. മതങ്ങൾ നിലനിൽക്കാം, മതപരമായ വിശ്വാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കാം, വ്യത്യസ്ത സാംസ്കാരിക തിരിച്ചറിയലുകൾ നിലനിൽക്കാം; എന്നാൽ അവ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ രാഷ്ട്രീയ ക്യാമ്പുകളായി മാറേണ്ടതില്ല. വ്യത്യാസങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പിനൊപ്പം സഹവർത്തിത്വവും സഹകരണവും സാധ്യമാകുന്ന ഒരു ഉയർന്നതലത്തിലുള്ള സാമൂഹിക സന്തുലനം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ, വർഗീയതയെ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള വഴി വ്യത്യാസങ്ങളെ നിഷേധിക്കുന്നതിലല്ല; വിയോജകബലങ്ങളെ സംയോജകബലങ്ങളുമായി പുതിയൊരു ചലനാത്മക സന്തുലനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിലാണ്. മതവൈവിധ്യം സാമൂഹിക വിഭജനത്തിന്റെ കാരണമാകാതെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ബഹുസ്വരതയുടെ ഭാഗമായി നിലനിൽക്കുകയും പൊതുപൗരത്വം അതിനുമുകളിൽ കൂടുതൽ വിശാലമായ സംയോജകശക്തിയായി ഉയരുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് വർഗീയതയെ ദീർഘകാലമായി പ്രതിരോധിക്കാൻ കഴിയുക.