മുതലാളിത്ത വ്യവസ്ഥയിൽ സമ്പത്തിനോടുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനം

സമ്പത്ത് മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനും വികാസത്തിനും അനിവാര്യമായ ഒരു സാമൂഹിക ശക്തിയാണ്. ഭക്ഷണം, വസ്ത്രം, പാർപ്പിടം, ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഗതാഗതം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, കല, സംസ്കാരം തുടങ്ങിയ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ മേഖലകളുടെയും പിന്നിൽ ഏതെങ്കിലും രൂപത്തിലുള്ള സമ്പത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനവും വിനിയോഗവും നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനാൽ സമ്പത്തിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം വെറും സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രശ്നമല്ല; അത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ബന്ധങ്ങളെയും അധികാരഘടനയെയും നിർണയിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന പ്രശ്നമാണ്. മുതലാളിത്ത വ്യവസ്ഥയിൽ സമ്പത്ത് പ്രധാനമായും സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയുടെയും മൂലധനസഞ്ചയത്തിന്റെയും രൂപത്തിലാണ് വികസിക്കുന്നത്. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനം ഈ സമ്പത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനെ എതിർക്കുന്നതിനു പകരം, സമ്പത്ത് എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ ഉടമസ്ഥത ആരുടെ കൈകളിലാണ്, അതിന്റെ നിയന്ത്രണം ആരാണ് നിർവഹിക്കുന്നത്, അതിന്റെ ഫലം എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നീ ചോദ്യങ്ങളെയാണ് കേന്ദ്രത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നത്.

മനുഷ്യചരിത്രത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽ സമ്പത്ത് പ്രധാനമായും പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് നേരിട്ട് ലഭിക്കുന്ന വിഭവങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു. മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിയെ മാറ്റിമറിച്ച് ഉൽപ്പാദനം ആരംഭിച്ചതോടെ സമ്പത്ത് പ്രകൃതിദത്തമായ ഒന്നിൽനിന്ന് സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന ഒന്നായി മാറി. കൃഷി, മൃഗസംരക്ഷണം, കൈത്തൊഴിൽ, വ്യവസായം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവയുടെ വളർച്ചയോടെ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി നിരന്തരം വികസിച്ചു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ വ്യക്തിയുടെ അധ്വാനം മാത്രമല്ല, തലമുറകളായി ശേഖരിക്കപ്പെട്ട അറിവ്, സാമൂഹിക സംഘടന, സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക സഹകരണം എന്നിവയും സമ്പത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയിൽ പങ്കാളികളായി. അതുകൊണ്ട് സമ്പത്ത് അതിന്റെ ആന്തരിക സ്വഭാവത്തിൽ സാമൂഹികമാണ്. എന്നാൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ഈ സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന സമ്പത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന ഭാഗം സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയുടെ രൂപത്തിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സാമ്പത്തിക വിമർശനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യം.

മുതലാളിത്തത്തിൽ സമ്പത്തും മൂലധനവും തമ്മിൽ നിർണായകമായ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ കൈവശമുള്ള പണം, വീട്, വാഹനം, വസ്തുക്കൾ എന്നിവയെല്ലാം ഒരേ അർത്ഥത്തിൽ മൂലധനം ആവണമെന്നില്ല. കൂടുതൽ മൂല്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനായി ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ വിനിയോഗിക്കപ്പെടുന്ന മൂല്യമാണ് മൂലധനമായി മാറുന്നത്. പണം ഉൽപ്പാദനോപാധികളായി മാറുകയും, തൊഴിൽശക്തിയെ വാങ്ങുകയും, ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുകയും, അവ വിപണിയിൽ വിൽക്കുകയും, അതിൽനിന്ന് കൂടുതൽ പണം നേടുകയും ചെയ്യുന്ന ചക്രമാണ് മൂലധനത്തിന്റെ ചലനം. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ സമ്പത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷണം അതിന്റെ സ്വയം വികസിക്കുന്ന മൂല്യമായി മാറാനുള്ള കഴിവാണ്. പണം സമ്പാദിക്കുക എന്നതിൽ പ്രക്രിയ അവസാനിക്കുന്നില്ല; സമ്പാദിച്ച പണം കൂടുതൽ പണം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ഉപാധിയായി വീണ്ടും നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ നിരന്തര സഞ്ചയമാണ് മുതലാളിത്തത്തിന്റെ ചലനശക്തികളിലൊന്ന്.

ഇവിടെയാണ് തൊഴിൽശക്തിയുടെ പ്രത്യേക സ്ഥാനം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. തൊഴിലാളി തന്റെ അധ്വാനശേഷി വിപണിയിൽ വിൽക്കുന്നു. മുതലാളി ആ അധ്വാനശേഷി വാങ്ങി ഉൽപ്പാദനത്തിൽ വിനിയോഗിക്കുന്നു. തൊഴിലാളിക്ക് ലഭിക്കുന്ന വേതനം അവന്റെ അധ്വാനശേഷിയുടെ പുനരുത്പാദനത്തിനാവശ്യമായ ജീവിതച്ചെലവുകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ തൊഴിലാളി ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന മൂല്യം പല സാഹചര്യങ്ങളിലും അവന് ലഭിക്കുന്ന വേതനത്തെക്കാൾ കൂടുതലായിരിക്കും. മാർക്സിയൻ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം ഈ വ്യത്യാസത്തെ മിച്ചമൂല്യത്തിന്റെ (surplus value) പ്രശ്നമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തിൽ ലാഭം വെറും വ്യാപാരബുദ്ധിയുടെ ഫലമല്ല; ഉൽപ്പാദനത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന തൊഴിൽശക്തിയും ഉടമസ്ഥതയുടെ ഘടനയും തമ്മിലുള്ള പ്രത്യേക ബന്ധത്തിൽനിന്നാണ് അത് രൂപപ്പെടുന്നത് എന്നതാണ് മാർക്സിയൻ വാദം.

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനം സമ്പത്തിന്റെ വ്യക്തിഗത ഉപയോഗത്തെയും ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നില്ല. ഒരാളുടെ വ്യക്തിഗത വസ്തുക്കൾ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നത് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സാമ്പത്തിക വിമർശനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമല്ല. ഒരാളുടെ വീട്, വസ്ത്രം, പുസ്തകങ്ങൾ, വ്യക്തിഗത ഉപകരണങ്ങൾ, ദൈനംദിന ജീവിതത്തിനാവശ്യമായ വസ്തുക്കൾ എന്നിവ വ്യക്തിപരമായ ഉപയോഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. എന്നാൽ ഒരു ഫാക്ടറി, ഖനി, വലിയ ഭൂവിഭാഗം, ബാങ്ക്, വൻകിട ഉൽപ്പാദനസ്ഥാപനം, അടിസ്ഥാനസൗകര്യ ശൃംഖല തുടങ്ങിയവയുടെ ഉടമസ്ഥത മറ്റുള്ളവരുടെ അധ്വാനത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനും അതിൽനിന്ന് വരുമാനം നേടാനും കഴിയുന്ന സാമൂഹിക അധികാരമായി മാറുമ്പോഴാണ് പ്രശ്നം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് വിമർശനത്തിന്റെ കേന്ദ്രം വ്യക്തിഗത ഉപഭോഗസ്വത്ത് അല്ല, ഉൽപ്പാദനോപാധികളിലുള്ള വർഗ്ഗാധിഷ്ഠിത ഉടമസ്ഥതയാണ്.

മുതലാളിത്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷത സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണമാണ്. മത്സരിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനച്ചെലവ് കുറയ്ക്കാനും ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കാനും വിപണി വികസിപ്പിക്കാനും സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ നിക്ഷേപിക്കാനും നിർബന്ധിതരാകുന്നു. ഈ പ്രക്രിയയിൽ കൂടുതൽ മൂലധനമുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ നിക്ഷേപം നടത്താനുള്ള ശേഷി ലഭിക്കുന്നു. ചെറിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുമായി മത്സരിക്കാൻ കഴിയാതെ വരാം; ചിലത് അടച്ചുപൂട്ടപ്പെടുകയോ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുകയോ ചെയ്യാം. അതുവഴി സമ്പത്ത് ക്രമേണ കുറച്ച് വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളിലേക്കും നിക്ഷേപകരിലേക്കും കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടാനുള്ള പ്രവണത ഉണ്ടാകുന്നു. ഇതിനെ മാർക്സിയൻ പാരമ്പര്യം മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും കേന്ദ്രീഭവനവും എന്ന ആശയങ്ങളിലൂടെ വിശദീകരിക്കുന്നു.

ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മുതലാളിത്തത്തിൽ ഈ പ്രക്രിയയ്ക്ക് പുതിയ രൂപങ്ങൾ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. വ്യവസായ മൂലധനത്തോടൊപ്പം ധനമൂലധനം, ഡിജിറ്റൽ മൂലധനം, ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശം, ഡാറ്റ, പ്ലാറ്റ്ഫോം സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, ആഗോള വിതരണശൃംഖലകൾ എന്നിവ സമ്പത്തിന്റെ പുതിയ രൂപങ്ങളായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഒരു ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്ഫോമിന് സ്വന്തമായി വലിയ തോതിൽ ഭൗതിക ഉൽപ്പാദനം നടത്തേണ്ടതില്ലെങ്കിലും, ഉപയോക്താക്കളുടെ ഡാറ്റ, ശൃംഖലാ പ്രഭാവം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശം എന്നിവയുടെ നിയന്ത്രണം വഴി വലിയ സാമ്പത്തിക മൂല്യം കൈവശപ്പെടുത്താൻ കഴിയും. അതിനാൽ സമ്പത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയെക്കുറിച്ചുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് ചർച്ച ഇന്ന് ഫാക്ടറിയുടെയും ഭൂമിയുടെയും ഉടമസ്ഥതയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല; ഡാറ്റ ആരുടേതാണ്, അറിവിന്റെ ഉടമസ്ഥത എങ്ങനെയാണ് നിർണയിക്കുന്നത്, സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് ആരാണ് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളിലേക്കും അത് വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം സാമ്പത്തിക അസമത്വം മാത്രമല്ല സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. സാമ്പത്തിക സമ്പത്ത് രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ അധികാരമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവുമുണ്ട്. വലിയ സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങൾ കൈവശമുള്ളവർക്ക് മാധ്യമങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസസ്ഥാപനങ്ങൾ, ഗവേഷണം, സാങ്കേതികവിദ്യ, രാഷ്ട്രീയ ലോബിയിംഗ്, വിപണി എന്നിവയിൽ കൂടുതൽ സ്വാധീനം ചെലുത്താൻ കഴിയും. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക അധികാരവും രാഷ്ട്രീയ അധികാരവും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ചക്രം രൂപപ്പെടാം. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തിൽ സമ്പത്തിന്റെ പ്രശ്നം അതുകൊണ്ട് വെറും വരുമാനവിതരണത്തിന്റെ പ്രശ്നമല്ല; അധികാരത്തിന്റെ സാമൂഹിക വിതരണം കൂടിയാണ്.

എന്നാൽ മുതലാളിത്ത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് വിമർശനം സമ്പത്തിന്റെ സൃഷ്ടിശേഷിയെ നിഷേധിക്കുന്നതല്ല. മുതലാളിത്തം ചരിത്രപരമായി ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ വലിയ വികസനത്തിന് വഴിയൊരുക്കിയതായി മാർക്സും അംഗീകരിച്ചിരുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം, യന്ത്രവൽക്കരണം, ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രയോഗം, ആഗോള വിപണിയുടെ വികസനം, തൊഴിൽവിഭജനം എന്നിവ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ അഭൂതപൂർവമായി വികസിപ്പിച്ചു. വൈരുദ്ധ്യം ഉൽപ്പാദനശേഷിയിലും ഉടമസ്ഥതാരീതിയിലും തമ്മിലാണ്. സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി സാമൂഹികമായി വളരുമ്പോൾ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം പരിമിതമായ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിൽ തുടരുന്നത് ഒരു അടിസ്ഥാന വൈരുദ്ധ്യമായി കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് ചിന്ത കാണുന്നു.

ഇവിടെ ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ കാഴ്ചപ്പാട് ഈ പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ വിപുലീകരിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. സമ്പത്ത് ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; നിരന്തരമായ പരിവർത്തനത്തിലിരിക്കുന്ന ഒരു സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണ്. പ്രകൃതിവിഭവം മനുഷ്യാധ്വാനത്തിലൂടെ അസംസ്കൃത വസ്തുവാകുന്നു; സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ ഉൽപ്പന്നമാകുന്നു; വിപണിയിലൂടെ വിനിമയമൂല്യം നേടുന്നു; ലാഭത്തിലൂടെ മൂലധനമായി മാറുന്നു; വീണ്ടും നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുമ്പോൾ പുതിയ ഉൽപ്പാദനശേഷിയായി മാറുന്നു. അതിനാൽ സമ്പത്ത് നിരന്തരമായ രൂപാന്തരങ്ങളുടെ ശൃംഖലയാണ്. അതിനെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ സ്വത്തായി മാത്രം കാണുന്നത് അതിന്റെ സാമൂഹിക ചലനാത്മകതയെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ഭാഷയിൽ, സമ്പത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ സംയോജകബലവും (cohesive force) വിയോജകബലവും (decohesive force) ഒരേസമയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഉൽപ്പാദനത്തിലെ സഹകരണം, തൊഴിൽവിഭജനം, സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ, അറിവിന്റെ പങ്കിടൽ എന്നിവ സംയോജകബലങ്ങളാണ്. വ്യക്തിഗത താൽപ്പര്യം, മത്സരം, വിപണി പോരാട്ടം, വിഭവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണത്തിനായുള്ള സംഘർഷം എന്നിവ വിയോജകബലങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മുതലാളിത്തം ഈ രണ്ടു ശക്തികളെയും ഒരുമിച്ച് ഉപയോഗിക്കുന്നു. മത്സരം ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുമ്പോൾ സഹകരണം ഉൽപ്പാദനത്തെ സാധ്യമാക്കുന്നു. എന്നാൽ വിയോജകബലം അമിതമായി ശക്തിപ്പെട്ട് സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം വർധിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹിക അസന്തുലിതാവസ്ഥയും വർഗ്ഗവൈരുദ്ധ്യവും ശക്തിപ്പെടാം.

ഇവിടെ സമ്പത്ത് ഒരു സാമൂഹിക ശക്തിയായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു വ്യക്തിയുടെ ബാങ്ക് അക്കൗണ്ടിലെ പണം മാത്രം സമ്പത്ത് അല്ല. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസനില, ശാസ്ത്രീയ അറിവ്, ആരോഗ്യസംവിധാനം, റോഡുകൾ, ജലസ്രോതസ്സുകൾ, വൈദ്യുതി, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ, ഗവേഷണശേഷി, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, ഉൽപ്പാദനോപകരണങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം വിശാലമായ അർത്ഥത്തിൽ സാമൂഹിക സമ്പത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളാണ്. ഇവയിൽ ചിലത് സ്വകാര്യമായി കൈവശപ്പെടുത്താവുന്നതാണ്; ചിലത് പൊതുസമ്പത്താണ്. അതിനാൽ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തിൽ സമ്പത്തിന്റെ ചോദ്യം വ്യക്തിഗത സമ്പത്തിന്റെ പുനർവിതരണത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങരുത്; സാമൂഹിക സമ്പത്തിന്റെ നിർമ്മാണവും സംരക്ഷണവും ഉപയോഗവും ജനാധിപത്യപരമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലേക്കും അത് വികസിക്കണം.

സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യവും ഇവിടെ നിർണായകമാണ്. ഒരു വ്യക്തിക്ക് സമ്പത്ത് സമ്പാദിക്കാനുള്ള അവകാശം ഉണ്ടാകുന്നത് വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭാഗമായിരിക്കാം. എന്നാൽ ആ സ്വാതന്ത്ര്യം മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഘടനാപരമായി പരിമിതപ്പെടുത്തുന്ന തരത്തിൽ വളരുമ്പോൾ ഒരു പുതിയ വൈരുദ്ധ്യം രൂപപ്പെടുന്നു. ഒരാൾക്ക് ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതത്തെ സ്വാധീനിക്കാവുന്ന സാമ്പത്തിക അധികാരം ലഭിക്കുകയും മറ്റൊരാൾക്ക് സ്വന്തം ജീവിതാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ പോലും മതിയായ വിഭവങ്ങൾ ലഭിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ, നിയമപരമായ സമത്വം മാത്രം സാമൂഹിക സമത്വത്തിന് മതിയാകില്ല. അതുകൊണ്ട് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് ചിന്ത നിയമപരമായ സമത്വത്തിനപ്പുറം സാമ്പത്തിക അധികാരത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഘടനയെയും പരിശോധിക്കുന്നു.

അതേസമയം, സമ്പത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ സമതലവൽക്കരണം പ്രായോഗികമായോ സിദ്ധാന്തപരമായോ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യമായി കാണുന്നത് ശരിയല്ല. മനുഷ്യരുടെ കഴിവുകളും ആവശ്യങ്ങളും സംഭാവനകളും വ്യത്യസ്തമാണ്. ഒരേ ഫലം എല്ലാവർക്കും നിർബന്ധമായി നൽകുന്നതല്ല സാമൂഹിക നീതിയുടെ ഏക രൂപം. പകരം, ഓരോ മനുഷ്യനും മാന്യമായ ജീവിതത്തിനാവശ്യമായ അടിസ്ഥാന വിഭവങ്ങൾ ലഭ്യമാക്കുകയും, ഉൽപ്പാദനപ്രക്രിയയിൽ പങ്കാളിത്തത്തിനും തീരുമാനമെടുക്കുന്നതിനും അവസരം നൽകുകയും, സമ്പത്ത് അധികാരത്തിന്റെ ഏകാധിപത്യരൂപമായി മാറാതിരിക്കാനുള്ള സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായ പ്രശ്നം.

ഇവിടെ “ഓരോരുത്തരിൽനിന്നും അവരുടെ കഴിവനുസരിച്ച്, ഓരോരുത്തർക്കും അവരുടെ ആവശ്യാനുസരിച്ച്” എന്ന കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നു. ഇത് എല്ലാവർക്കും ഒരേ അളവിൽ സമ്പത്ത് നൽകുക എന്ന ലളിതമായ സമവാക്യമല്ല. മനുഷ്യരുടെ കഴിവുകളെയും സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കുന്ന ഒരു വിതരണതത്വമാണത്. എന്നാൽ ഈ തത്വത്തിലേക്ക് എത്തുന്നതിന് ഉയർന്ന ഉൽപ്പാദനക്ഷമത, സാമൂഹിക സമൃദ്ധി, സാങ്കേതിക പുരോഗതി, ജനാധിപത്യപരമായ സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. അതുകൊണ്ട് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമൂഹത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക അടിസ്ഥാനം ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ സമവിതരണമല്ല; സമൃദ്ധിയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണമാണ്.

ഇതോടൊപ്പം ഒരു പ്രധാന വിമർശനവും ആവശ്യമാണ്. സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം ഇല്ലാതാക്കുന്നതു മാത്രം സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യം ഉറപ്പാക്കില്ല. എല്ലാ ഉൽപ്പാദനോപാധികളും കേന്ദ്രീകൃതമായ ഒരു ഭരണകൂടത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് മാറ്റിയാൽ, സ്വകാര്യ മുതലാളിയുടെ സ്ഥാനത്ത് ഉദ്യോഗസ്ഥാധിപത്യം വരാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയ്ക്ക് തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്തം, ഉപഭോക്താക്കളുടെ പങ്കാളിത്തം, പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം, സുതാര്യത, ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണം, ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. ഉടമസ്ഥതയുടെ രൂപം മാറുന്നതു മാത്രമല്ല, അധികാരത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറണം. ഇതാണ് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സാമ്പത്തിക ചിന്തയെ ആധുനിക ജനാധിപത്യപരമായ സാഹചര്യത്തിൽ പുനർവിചിന്തനം ചെയ്യേണ്ട പ്രധാന മേഖലകളിലൊന്ന്.

സമ്പത്തിനോടുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തിൽ പ്രകൃതിയെയും ഉൾപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്. മുതലാളിത്ത ഉൽപ്പാദനം പ്രകൃതിയെ പലപ്പോഴും വിലയുള്ള ചരക്കുകളുടെയും വിഭവങ്ങളുടെയും ഉറവിടമായി കാണുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയുടെ പുനരുത്പാദനശേഷിക്ക് പരിധികളുണ്ട്. ഭൂമി, ജലം, വനങ്ങൾ, ജൈവവൈവിധ്യം, അന്തരീക്ഷം തുടങ്ങിയവയുടെ അമിത ചൂഷണം ഭാവിതലമുറകളുടെ ജീവിതസാധ്യതകളെ ബാധിക്കും. അതിനാൽ സാമൂഹിക സമ്പത്തിന്റെ ആശയം മനുഷ്യനിർമ്മിത ഉൽപ്പന്നങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ പ്രകൃതിസമ്പത്തിന്റെയും പരിസ്ഥിതിസമതുലിതാവസ്ഥയുടെയും സംരക്ഷണത്തിലേക്ക് വ്യാപിക്കണം. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുക എന്നത് ആധുനിക കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് ചിന്തയുടെ അനിവാര്യമായ വികാസമാണ്.

സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ചയും സമ്പത്തിന്റെ പ്രശ്നത്തെ പുതിയ തലത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. കൃത്രിമബുദ്ധി, റോബോട്ടിക്സ്, ഓട്ടോമേഷൻ, ജനിതക സാങ്കേതികവിദ്യ, ഡിജിറ്റൽ ഉൽപ്പാദനം തുടങ്ങിയവ മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി അതിവേഗം വർധിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ജോലി സമയം കുറയ്ക്കാനും കൂടുതൽ വിശ്രമവും വിദ്യാഭ്യാസവും സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനവും നൽകാനും സമൂഹത്തിന് കഴിയും. എന്നാൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉടമസ്ഥത പരിമിതമായ മൂലധനത്തിന്റെ കൈകളിൽ തുടരുകയാണെങ്കിൽ അതേ സാങ്കേതികവിദ്യ തൊഴിലില്ലായ്മ, വരുമാന അസമത്വം, തൊഴിൽനിയന്ത്രണം, സാമ്പത്തിക കേന്ദ്രീകരണം എന്നിവ വർധിപ്പിക്കാനും കഴിയും. അതിനാൽ പ്രശ്നം സാങ്കേതികവിദ്യയാണോ മനുഷ്യന്റെ ശത്രുവാണോ എന്നതല്ല; സാങ്കേതികവിദ്യയിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന അധിക ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഉടമസ്ഥതയും സാമൂഹിക ഉപയോഗവും ആരാണ് നിർണയിക്കുന്നത് എന്നതാണ്.

ഇതോടെ സമ്പത്തിന്റെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനം ഒരു പുതിയ ചോദ്യത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു: സമ്പത്ത് മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കണമോ, മനുഷ്യൻ സമ്പത്തിനെ നിയന്ത്രിക്കണമോ? മുതലാളിത്തത്തിൽ പലപ്പോഴും മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങൾ പോലും വിപണിബന്ധങ്ങളായി മാറുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഭവനം, ഭൂമി, തൊഴിൽ, അറിവ് എന്നിവയുടെ ലഭ്യത വിപണിശേഷിയുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ പണം മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക ജീവിതത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തിന്റെ പ്രധാന മാനദണ്ഡമായി മാറുന്നു. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനം ഇതിന് പകരം മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാന ആവശ്യങ്ങളെ സാമൂഹിക അവകാശങ്ങളായി കാണാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ഇതിന്റെ അർത്ഥം വിപണിയെ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതുമാത്രമല്ല. വിപണി ഒരു വിഭവവിതരണ സംവിധാനമായി ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ വിവരങ്ങളും പ്രേരണകളും നൽകാൻ കഴിയും. എന്നാൽ എല്ലാ സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളും വിപണിക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കുന്നത് സാമൂഹിക അസമത്വം വർധിപ്പിക്കാം. അതിനാൽ ഭാവിയിലെ ഒരു സാമൂഹിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ വിപണി, പൊതുമേഖല, സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, സമൂഹാധിഷ്ഠിത ഉൽപ്പാദനം, ജനാധിപത്യ ആസൂത്രണം എന്നിവയുടെ പരസ്പരബന്ധം പുതിയ രീതിയിൽ നിർവചിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇവിടെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് ചിന്തയുടെ പ്രസക്തി ഒരു തയ്യാറായ സാമ്പത്തിക മാതൃക ആവർത്തിക്കുന്നതിൽക്കാൾ ഉടമസ്ഥത, അധികാരം, ഉൽപ്പാദനം, വിതരണം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ വിമർശനാത്മകമായി പുനർനിർവചിക്കുന്നതിലാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഇതിനെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ കാണുമ്പോൾ, സമ്പത്ത് ഒരു പരിവർത്തനാത്മക ബന്ധം ആണെന്ന് പറയാം. പ്രകൃതിയിലെ വിഭവം → മനുഷ്യാധ്വാനം → സാങ്കേതികവിദ്യ → ഉൽപ്പന്നം → വിനിമയം → പണം → മൂലധനം → പുതിയ ഉൽപ്പാദനം എന്ന ചക്രത്തിലൂടെയാണ് സമ്പത്ത് നിരന്തരം രൂപം മാറുന്നത്. ഓരോ ഘട്ടത്തിലും വ്യത്യസ്ത സംയോജകബലങ്ങളും വിയോജകബലങ്ങളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സമ്പത്തിന്റെ ചലനത്തെ ഒരു വ്യക്തിയുടെ കൈവശമുള്ള അളവായി മാത്രം കാണുമ്പോൾ ഈ സങ്കീർണ്ണമായ സാമൂഹിക ചലനം അദൃശ്യമായി പോകുന്നു. എന്നാൽ സമ്പത്തിനെ ഒരു ചലനാത്മക സാമൂഹിക പ്രക്രിയയായി കാണുമ്പോൾ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും വിതരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം.

അതിനാൽ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തിൽ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് വെറും പണത്തിന്റെ അളവല്ല. മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷി, അറിവ്, ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക ശേഷി, സാമൂഹിക സഹകരണം എന്നിവയുടെ സമഗ്രതയാണ് യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക സമ്പത്ത്. പണം അതിന്റെ ഒരു പ്രതിനിധി മാത്രമാണ്. പണം വർധിച്ചിട്ടും സമൂഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യവും വിദ്യാഭ്യാസവും പരിസ്ഥിതിയും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളും തകർന്നാൽ ആ സമൂഹം യഥാർത്ഥത്തിൽ സമ്പന്നമാണോ എന്ന ചോദ്യം ഉയരുന്നു. അതിനാൽ സമ്പത്തിന്റെ അളവിനേക്കാൾ അതിന്റെ മനുഷ്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ഉപയോഗം പ്രധാനമാണ്.

ഇവിടെ നിന്നാണ് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനം സമ്പത്തിന്റെ പുനർവിതരണത്തിൽനിന്ന് സമ്പത്തിന്റെ പുനർനിർവചനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നത്. സമ്പന്നൻ ആരാണ്? കൂടുതൽ പണം കൈവശമുള്ളവനോ, അതോ കൂടുതൽ സാമൂഹിക സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമൂഹമോ? വികസനം എന്താണ്? കൂടുതൽ ചരക്കുകളുടെ ഉൽപ്പാദനമോ, അതോ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതഗുണത്തിന്റെ ഉയർച്ചയോ? ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ ലക്ഷ്യം എന്താണ്? കൂടുതൽ ലാഭമോ, അതോ കുറഞ്ഞ അധ്വാനസമയത്തിൽ കൂടുതൽ മനുഷ്യാവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാനുള്ള കഴിവോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾ സമ്പത്തിന്റെ മുതലാളിത്ത നിർവചനത്തെ മറികടന്ന് അതിനെ മനുഷ്യകേന്ദ്രിതമായ ഒരു സാമൂഹിക നിർവചനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു.

അവസാനമായി, മുതലാളിത്ത വ്യവസ്ഥയിൽ സമ്പത്തിനോടുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തെ “സമ്പന്നർക്കെതിരായ സമീപനം” എന്ന ലളിതമായ രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യത്തിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നത് അതിന്റെ സൈദ്ധാന്തിക ആഴം നഷ്ടപ്പെടുത്തും. അടിസ്ഥാന പ്രശ്നം വ്യക്തിയുടെ സമ്പത്ത് കൈവശം വയ്ക്കുന്നതല്ല; സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമൂഹിക പ്രക്രിയയെ സ്വകാര്യ മൂലധനസഞ്ചയത്തിനായി നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഘടനയാണ്. മനുഷ്യസമൂഹം കൂട്ടായ അധ്വാനത്തിലൂടെയും അറിവിലൂടെയും പ്രകൃതിയുമായുള്ള ഇടപെടലിലൂടെയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമ്പത്ത് വീണ്ടും മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സമഗ്ര വികസനത്തിന് ഉപയോഗിക്കപ്പെടണം എന്നതാണ് അതിന്റെ കേന്ദ്ര ആശയം.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, സമ്പത്തിന്റെ പ്രശ്നം ഒടുവിൽ വ്യക്തിയും സമൂഹവും, സ്വകാര്യതയും സാമൂഹികതയും, മത്സരംയും സഹകരണവും, സഞ്ചയവും വിതരണവും, ഉൽപ്പാദനവും ഉപഭോഗവും, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും, സാങ്കേതികവിദ്യയും മനുഷ്യസ്വാതന്ത്ര്യവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങളുടെ ചലനാത്മക ബന്ധമായി മനസ്സിലാക്കാം. സമ്പത്ത് സ്വയം നല്ലതോ ചീത്തയോ അല്ല; അതിന്റെ സാമൂഹിക രൂപവും ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും വിനിയോഗവുമാണ് അതിന്റെ ചരിത്രപരമായ സ്വഭാവം നിർണയിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് ലക്ഷ്യം സമ്പത്തിന്റെ നാശമല്ല, സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം; ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ സമവിതരണമല്ല, സമൃദ്ധിയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണം; വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരതയുടെ നിഷേധമല്ല, അതിന്റെ സാമൂഹിക വികസനം; മൂലധനത്തിന്റെ അധികാരവൽക്കരണം അല്ല, സമ്പത്തിന്റെ മേൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണം എന്ന ദിശയിലാണ്.

അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ, കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തിൽ അന്തിമ ലക്ഷ്യം “എല്ലാവരും ഒരുപോലെ സമ്പന്നരാകുക” എന്നതിലുപരി സമ്പത്ത് ഒരാളുടെ മേൽ മറ്റൊരാളുടെ അധികാരമായി മാറാത്ത ഒരു സമൂഹം സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതാണ്. മനുഷ്യൻ സമ്പത്തിന്റെ അടിമയാകാതെ സമ്പത്ത് മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക വിമോചനത്തിനുള്ള ഉപാധിയാകുന്ന ഘട്ടത്തിലേക്കുള്ള പരിവർത്തനമാണ് അതിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ലക്ഷ്യം. സമ്പത്തിന്റെ സൃഷ്ടിശേഷി പരമാവധി വികസിപ്പിക്കുകയും അതിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും സാമൂഹികമാക്കുകയും അതിന്റെ ഫലം മനുഷ്യരുടെ സമഗ്രവികസനത്തിന് വിനിയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് ഉൽപ്പാദനശേഷിയും സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം പുതിയൊരു ഉയർന്ന സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നത്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ സമ്പത്തിന്റെ പ്രശ്നം വെറും സാമ്പത്തിക പ്രശ്നമല്ല; അത് മനുഷ്യസമൂഹം ഏതു തരത്തിലുള്ള ഭാവിയാണ് തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത് എന്ന അടിസ്ഥാന ചരിത്രപ്രശ്നം കൂടിയാണ്.

സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ വ്യക്തിയുടെ അധ്വാനത്തിലൂടെ സമ്പാദിക്കുന്ന വരുമാനവും പാരമ്പര്യമായി ലഭിക്കുന്ന സമ്പത്തും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഒരാൾ സ്വന്തം അധ്വാനത്തിലൂടെയും അറിവിലൂടെയും തൊഴിൽപരമായ കഴിവുകളിലൂടെയും സമ്പത്ത് സമ്പാദിക്കുമ്പോൾ, ആ വരുമാനത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാന അടിസ്ഥാനം അയാളുടെ വ്യക്തിപരമായ പ്രവർത്തനമാണ്. എന്നാൽ പാരമ്പര്യമായി ലഭിക്കുന്ന വലിയ സ്വത്ത്, ഓഹരികൾ, ഭൂമി, ധനകാര്യ നിക്ഷേപങ്ങൾ എന്നിവ വ്യക്തിയുടെ നേരിട്ടുള്ള അധ്വാനത്തിൽനിന്ന് സ്വതന്ത്രമായി വരുമാനം സൃഷ്ടിക്കാം. മുതലാളിത്ത സമൂഹത്തിൽ സമ്പത്തിന്റെ തലമുറാന്തര കൈമാറ്റം സാമ്പത്തിക അസമത്വത്തിന്റെ പുനരുത്പാദനത്തിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്നു. സമ്പന്നകുടുംബങ്ങളിൽ ജനിക്കുന്നവർക്ക് മെച്ചപ്പെട്ട വിദ്യാഭ്യാസം, സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങൾ, നിക്ഷേപാവസരങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ, സംരംഭകത്വത്തിനാവശ്യമായ മൂലധനം എന്നിവ ലഭിക്കാനുള്ള സാധ്യത കൂടുതലായിരിക്കും. അതേസമയം സാമ്പത്തികമായി പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്ന കുടുംബങ്ങളിൽ ജനിക്കുന്നവർക്ക് സമാനമായ കഴിവുകളും അധ്വാനശേഷിയും ഉണ്ടായിരുന്നാലും അവസരങ്ങൾ പരിമിതപ്പെടാം. അതിനാൽ വ്യക്തിഗത വിജയത്തെ വ്യക്തിയുടെ കഴിവിന്റെ ഫലമായി മാത്രം വിശദീകരിക്കുന്നത് സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്തെ അവഗണിക്കുന്ന സമീപനമായിരിക്കും.

ഇവിടെയാണ് സമ്പത്തും അവസരസമത്വവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രസക്തമാകുന്നത്. നിയമപരമായി എല്ലാവർക്കും സംരംഭം ആരംഭിക്കാനും തൊഴിൽ ചെയ്യാനും സമ്പത്ത് സമ്പാദിക്കാനും അവകാശമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ ഈ അവകാശങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാനുള്ള ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെയായിരിക്കണമെന്നില്ല. സാമ്പത്തിക മൂലധനം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങൾ, വിവരങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം എന്നിവയിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തികളുടെ സാമ്പത്തിക സാധ്യതകളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. മാർക്സിയൻ സമീപനത്തിൽ നിയമപരമായ സമത്വവും സാമൂഹികമായ അസമത്വവും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കാമെന്ന വൈരുദ്ധ്യമാണ് ഇവിടെ പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നത്. ഒരേ നിയമങ്ങൾക്കു കീഴിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന രണ്ടു വ്യക്തികൾക്ക് അവരുടെ സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങളിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ കാരണം വ്യത്യസ്തമായ ഫലങ്ങൾ അനുഭവപ്പെടാം. അതുകൊണ്ട് സമ്പത്തിന്റെ വിതരണം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ നിലവിലുള്ള വരുമാനവ്യത്യാസങ്ങൾ മാത്രമല്ല, ആ വ്യത്യാസങ്ങൾ തലമുറകളിലൂടെ പുനരുത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന സാമൂഹിക സംവിധാനങ്ങളും പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

മുതലാളിത്തത്തിൽ സമ്പത്ത് സാമൂഹിക പദവിയായി മാറുന്നതും പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രതിഭാസമാണ്. സാമ്പത്തിക സമ്പന്നതയെ വ്യക്തിയുടെ കഴിവിന്റെയും വിജയത്തിന്റെയും സാമൂഹിക അംഗീകാരത്തിന്റെയും അടയാളമായി അവതരിപ്പിക്കുന്ന സാംസ്കാരിക പ്രവണതകൾ പല സമൂഹങ്ങളിലും കാണാം. സമ്പന്നതയെ വിജയത്തിന്റെ പരമമായ മാനദണ്ഡമായി കാണുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ, സമ്പത്ത് കുറഞ്ഞവരെ വ്യക്തിപരമായ പരാജയത്തിന്റെ പ്രതിനിധികളായി കാണാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. എന്നാൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക സ്ഥാനം അയാളുടെ വ്യക്തിഗത കഴിവിനെയോ അധ്വാനത്തെയോ മാത്രം പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല. സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലം, കുടുംബസമ്പത്ത്, വിദ്യാഭ്യാസാവസരങ്ങൾ, വിപണിസാഹചര്യങ്ങൾ, പൊതുനയങ്ങൾ, ചരിത്രപരമായ അസമത്വങ്ങൾ തുടങ്ങിയ അനേകം ഘടകങ്ങൾ അതിനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക സമ്പന്നതയെയും മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിപരമായ മൂല്യത്തെയും തമ്മിൽ സമീകരിക്കുന്നത് വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കപ്പെടേണ്ട സാമൂഹിക ധാരണയാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് വ്യക്തിയുടെ ജീവിതശൈലിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യവും ഉയരുന്നു. കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് ആശയങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്ന ഒരാൾ ലളിതമായ ജീവിതം നയിക്കണമോ, ആധുനിക സൗകര്യങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാമോ, വിലകൂടിയ വീടോ വാഹനമോ സ്വന്തമാക്കാമോ, കുടുംബത്തിന് സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കാമോ തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങൾ പലപ്പോഴും പൊതുചർച്ചകളിൽ ഉയർന്നുവരാറുണ്ട്. എന്നാൽ മാർക്സിയൻ സാമ്പത്തിക വിമർശനത്തെ വ്യക്തിഗത ഉപഭോഗത്തിന്റെ അളവിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കുന്നത് അതിന്റെ അടിസ്ഥാന സൈദ്ധാന്തിക പ്രശ്നത്തെ മറച്ചുവയ്ക്കും. ഒരു വ്യക്തി എത്രമാത്രം ഉപഭോഗം നടത്തുന്നു എന്നതും അയാൾ സമ്പത്ത് സമ്പാദിക്കുന്ന സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ് എന്നതും വ്യത്യസ്തമായ ചോദ്യങ്ങളാണ്. അതേസമയം ഉപഭോഗരീതികൾക്ക് സാമൂഹികവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളുണ്ടാകാമെന്നതിനാൽ അവയെ പൂർണ്ണമായും സ്വകാര്യ കാര്യങ്ങളായി മാത്രം കാണാനും കഴിയില്ല.

ഇവിടെ വ്യക്തിപരമായ ലാളിത്യവും ഘടനാപരമായ സാമൂഹിക പരിവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ശ്രദ്ധേയമാണ്. വ്യക്തിഗത ലാളിത്യം ഒരു ധാർമ്മിക ജീവിതതിരഞ്ഞെടുപ്പായിരിക്കാം. എന്നാൽ വ്യക്തികൾ ലളിതമായി ജീവിക്കുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയിലോ വരുമാനവിതരണത്തിലോ മാറ്റം സംഭവിക്കണമെന്നില്ല. അതുപോലെ ഒരാൾ ആധുനിക ജീവിതസൗകര്യങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം അയാളുടെ സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും ഉത്തരം ലഭിക്കുകയുമില്ല. മാർക്സിയൻ വിശകലനത്തിൽ വ്യക്തിപരമായ ധാർമ്മികതയും സാമൂഹിക ഘടനയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പ്രധാനമാണെങ്കിലും അവ പരസ്പരം തുല്യമായ ആശയങ്ങളല്ല. സാമൂഹിക അസമത്വത്തിന്റെ ഘടനാപരമായ കാരണങ്ങളെ വ്യക്തികളുടെ ഉപഭോഗശീലങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കുന്നത് സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളുടെ ആഴത്തിലുള്ള വിശകലനത്തെ പരിമിതപ്പെടുത്തും.

സമ്പത്തിനോടുള്ള സമീപനത്തിൽ മറ്റൊരു പ്രധാന വിഷയം സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. മുതലാളിത്ത സ്ഥാപനങ്ങൾ ലാഭം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനൊപ്പം തൊഴിൽ, ഉൽപ്പാദനം, നികുതി വരുമാനം, സാങ്കേതിക വികസനം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലും പങ്കുവഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ പരിസ്ഥിതിക്കും തൊഴിലാളികൾക്കും ഉപഭോക്താക്കൾക്കും പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾക്കും പ്രതികൂലമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും സാധ്യതയുണ്ട്. അതിനാൽ ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക വിജയം അതിന്റെ ലാഭത്തിന്റെ അളവുകൊണ്ടുമാത്രം വിലയിരുത്താനാവില്ല. തൊഴിൽസാഹചര്യങ്ങൾ, ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ സുരക്ഷ, പരിസ്ഥിതിപ്രത്യാഘാതങ്ങൾ, നികുതി ബാധ്യതകൾ, സാമൂഹിക സംഭാവനകൾ എന്നിവയും അതിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഈ ഘടകങ്ങൾ സ്ഥാപനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

എന്നാൽ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തെ ദാനധർമ്മവുമായി മാത്രം സമീകരിക്കുന്നതിലും പരിമിതികളുണ്ട്. ഒരു സ്ഥാപനം വലിയ ലാഭം നേടുകയും അതിൽ ചെറിയൊരു ഭാഗം ജീവകാരുണ്യപ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് വിനിയോഗിക്കുകയും ചെയ്യാം. ഇത്തരം പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക പ്രയോജനമുണ്ടാകാമെങ്കിലും, അവ സ്ഥാപനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളെ നിർബന്ധമായും മാറ്റുന്നില്ല. തൊഴിലാളികൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന പ്രതിഫലം, ഉൽപ്പാദനത്തിൽ അവരുടെ പങ്കാളിത്തം, തീരുമാനാധികാരത്തിന്റെ വിതരണം, സ്ഥാപനത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ സുതാര്യത എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചോദ്യങ്ങൾ തുടർന്നും നിലനിൽക്കും. അതിനാൽ ജീവകാരുണ്യപ്രവർത്തനവും ഘടനാപരമായ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ആദ്യത്തേത് സമ്പത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തിന്റെ പുനർവിതരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ രണ്ടാമത്തേത് സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയുടെ സ്വഭാവത്തെയും പരിശോധിക്കുന്നു.

മുതലാളിത്ത സമൂഹത്തിൽ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് ആശയങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്ന വ്യക്തികൾക്ക് സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽനിന്ന് പൂർണ്ണമായി വിട്ടുനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല എന്നതും പരിഗണിക്കേണ്ട യാഥാർഥ്യമാണ്. ഒരു അധ്യാപകൻ വേതനം വാങ്ങുന്നു, ഒരു ഡോക്ടർ ചികിത്സയ്ക്ക് പ്രതിഫലം സ്വീകരിക്കുന്നു, ഒരു എഴുത്തുകാരൻ പുസ്തകവിൽപ്പനയിൽനിന്ന് വരുമാനം നേടുന്നു, ഒരു കർഷകൻ തന്റെ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വിപണിയിൽ വിൽക്കുന്നു, ഒരു സംരംഭകൻ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ മൂലധനം നിക്ഷേപിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം നിലവിലുള്ള സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ ഭാഗമാണ്. എന്നാൽ ഈ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഓരോന്നിന്റെയും സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാണ്. അതിനാൽ ഒരാൾ വിപണിയിൽ പങ്കെടുക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം അയാളുടെ രാഷ്ട്രീയ ആശയങ്ങളും സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പൂർണ്ണമായി നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല.

ഈ പ്രശ്നത്തെ ദ്വന്ദ്വാത്മകമായി പരിശോധിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക അസ്തിത്വവും രാഷ്ട്രീയബോധവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ശ്രദ്ധേയമാകുന്നു. നിലവിലുള്ള വ്യവസ്ഥയ്ക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന വ്യക്തിക്ക് അതിന്റെ നിയമങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളും ഉപയോഗിക്കേണ്ടിവരും. അതേസമയം അയാൾക്ക് ആ വ്യവസ്ഥയുടെ പരിമിതികളെ വിമർശിക്കാനും വ്യത്യസ്തമായ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള ആശയങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാനും കഴിയും. ഇവിടെ വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനവും രാഷ്ട്രീയബോധവും തമ്മിൽ പൂർണ്ണമായ ഐക്യമോ പൂർണ്ണമായ വൈരുദ്ധ്യമോ നിർബന്ധമായും ഉണ്ടായിരിക്കണമെന്നില്ല. അവയുടെ ബന്ധം സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് വ്യത്യാസപ്പെടാം. എന്നാൽ പ്രഖ്യാപിത ആശയങ്ങളും യഥാർത്ഥ പ്രവർത്തനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നത് സാമൂഹിക വിശകലനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

മാർക്സിയൻ സാമ്പത്തികശാസ്ത്രത്തിലെ മറ്റൊരു അടിസ്ഥാന ആശയം ചരക്കുപൂജ (commodity fetishism) ആണ്. മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ ചരക്കുകൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന പ്രതിഭാസത്തെയാണ് മാർക്സ് ഈ ആശയത്തിലൂടെ വിശദീകരിക്കുന്നത്. വിപണിയിൽ ഒരു ഉൽപ്പന്നം അതിന്റെ വിലയിലൂടെയാണ് പ്രധാനമായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ആ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ പിന്നിൽ പ്രവർത്തിച്ച മനുഷ്യാധ്വാനം, സാമൂഹിക സഹകരണം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, ചരിത്രപരമായി വികസിച്ച സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ പലപ്പോഴും അദൃശ്യമായി തുടരുന്നു. അതുകൊണ്ട് ചരക്കിന്റെ വില അതിന്റെ സൃഷ്ടിക്ക് പിന്നിലുള്ള മുഴുവൻ സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല. സമ്പത്ത് ഒരു സ്വതന്ത്ര ശക്തിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും അതിനെ സൃഷ്ടിച്ച മനുഷ്യരുടെ സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ മറഞ്ഞുപോകുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യം ഇതിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാം.

പണത്തിന്റെ സാമൂഹിക ശക്തിയും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. പണം വിനിമയത്തിന്റെ പൊതുമാധ്യമമായതിനാൽ വ്യത്യസ്തമായ മനുഷ്യാവശ്യങ്ങളെ വിപണിയിൽ താരതമ്യം ചെയ്യാവുന്ന വിലകളാക്കി മാറ്റുന്നു. എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ എല്ലാ മൂല്യങ്ങളും പണത്തിന്റെ അളവിലേക്ക് ചുരുക്കാനാവില്ല. സ്നേഹം, സൗഹൃദം, സാമൂഹിക വിശ്വാസം, സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യം, പൊതുജനാരോഗ്യം, പരിസ്ഥിതിസുരക്ഷ തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് സാമ്പത്തിക പ്രത്യാഘാതങ്ങളുണ്ടെങ്കിലും അവയുടെ മുഴുവൻ സാമൂഹിക മൂല്യവും വിപണിവിലയിലൂടെ നിർണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അതിനാൽ സമ്പത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക മൂല്യവും മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ സാമൂഹിക മൂല്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെയാണ് മനുഷ്യന്റെ അന്യവൽക്കരണം (alienation) എന്ന മാർക്സിയൻ ആശയം പ്രസക്തമാകുന്നത്. തൊഴിലാളി സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഉൽപ്പന്നം അയാളുടെ നിയന്ത്രണത്തിൽനിന്ന് വേർപെടുകയും, തൊഴിൽപ്രക്രിയയുടെ ലക്ഷ്യങ്ങളും രീതികളും മറ്റുള്ളവർ നിർണയിക്കുകയും, അധ്വാനം വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ ശേഷിയുടെ പ്രകടനത്തിനുപകരം ഉപജീവനത്തിനുള്ള നിർബന്ധിത പ്രവർത്തനമായി അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യങ്ങളെയാണ് അന്യവൽക്കരണത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളായി മാർക്സ് വിശകലനം ചെയ്തത്. സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ തന്നെയാണ് ആ സമ്പത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽനിന്ന് അകന്നുപോകുന്നത് എന്ന വൈരുദ്ധ്യമാണ് ഇതിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നത്.

എന്നാൽ അന്യവൽക്കരണം തൊഴിലാളികളിൽ മാത്രം പരിമിതപ്പെടുന്ന പ്രതിഭാസമായി കാണേണ്ടതില്ല. മൂലധനസഞ്ചയത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സമ്മർദത്തിന് വിധേയനായ സംരംഭകനും വിപണിമത്സരത്തിന്റെയും സാമ്പത്തിക ബാധ്യതകളുടെയും നിയന്ത്രണങ്ങൾക്ക് വിധേയനാകാം. ലാഭം നിലനിർത്താനും വിപണി വികസിപ്പിക്കാനും നിക്ഷേപകർക്ക് പ്രതിഫലം നൽകാനും മത്സരത്തിൽ നിലനിൽക്കാനും അയാൾ നിർബന്ധിതനാകാം. അതിനാൽ വ്യക്തിപരമായി സ്വീകരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്ത ചില തീരുമാനങ്ങൾ പോലും സ്ഥാപനത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനായി സ്വീകരിക്കേണ്ട സാഹചര്യം ഉണ്ടാകാം. ഈ അർത്ഥത്തിൽ മുതലാളിത്ത ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങൾ തൊഴിലാളിയെയും മൂലധന ഉടമയെയും വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഘടനകളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇരുവരുടെയും സാമ്പത്തിക അധികാരവും അപകടസാധ്യതയും ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളും തുല്യമാണെന്ന് ഇതിൽനിന്ന് അർത്ഥമാക്കരുത്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആശയപരമായ ചട്ടക്കൂടിൽ ഈ സാഹചര്യത്തെ വ്യക്തിയും സാമൂഹിക ഘടനയും തമ്മിലുള്ള പരസ്പരബന്ധമായി പരിശോധിക്കാം. വ്യക്തി സമൂഹത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ പങ്കാളിയാകുന്നു; അതേസമയം സമൂഹത്തിന്റെ നിലവിലുള്ള ഘടന വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനസാധ്യതകളെ പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകൾ സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെ പ്രകടമാകുമ്പോൾ സംയോജകബലങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നതായി ഈ ചട്ടക്കൂടിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കാം. എന്നാൽ വ്യക്തിയുടെ ആവശ്യങ്ങളും സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണങ്ങളും തമ്മിൽ സംഘർഷം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ വിയോജകബലങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നതായി കാണാം. ഇവിടെ സംയോജകബലവും വിയോജകബലവും ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ അളക്കപ്പെട്ട അടിസ്ഥാനബലങ്ങളായി അല്ല, സാമൂഹിക സഹകരണത്തെയും സംഘർഷത്തെയും വിശകലനം ചെയ്യുന്നതിനുള്ള ദാർശനിക ആശയങ്ങളായാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണവും സാമൂഹിക അസ്ഥിരതയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഇതേ ചട്ടക്കൂടിൽ പരിശോധിക്കാവുന്നതാണ്. സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം നിക്ഷേപശേഷി വർധിപ്പിക്കാനും വലിയ തോതിലുള്ള ഉൽപ്പാദനം സംഘടിപ്പിക്കാനും സഹായിക്കാം. എന്നാൽ അതേ കേന്ദ്രീകരണം വിപണിയാധിപത്യം, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, രാഷ്ട്രീയ സ്വാധീനത്തിന്റെ അസമമായ വിതരണം തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാം. അതിനാൽ സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും ഒരേ ഫലമാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത് എന്ന് കരുതാനാവില്ല. വിപണിയുടെ ഘടന, നികുതിനയം, തൊഴിൽനിയമങ്ങൾ, മത്സരനിയന്ത്രണം, പൊതുസേവനങ്ങൾ, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവ ഈ ബന്ധത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഫലങ്ങളെയും സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങളെയും വേർതിരിച്ച് പരിശോധിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു.

സമ്പത്തിന്റെ പുനർവിതരണവും സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും ഇവിടെ പ്രധാനമാണ്. പുരോഗമന നികുതിവ്യവസ്ഥ, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, തൊഴിലുറപ്പ്, പെൻഷൻ തുടങ്ങിയ സംവിധാനങ്ങൾ വിപണിയിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന വരുമാനത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം പുനർവിതരണം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഇത്തരം സംവിധാനങ്ങൾ ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയെ നിർബന്ധമായും മാറ്റുന്നില്ല. അതിനാൽ ക്ഷേമരാഷ്ട്രത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക മാതൃകയും കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയുടെ സിദ്ധാന്തവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ക്ഷേമരാഷ്ട്രം പ്രധാനമായും വരുമാനവിതരണത്തിലും സാമൂഹിക സുരക്ഷയിലും ഇടപെടുമ്പോൾ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സിദ്ധാന്തം ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥതയെയും ഉൽപ്പാദനബന്ധങ്ങളെയും പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിനെക്കുറിച്ചാണ് ചർച്ച ചെയ്യുന്നത്. അതേസമയം ഇവ പരസ്പരം പൂർണ്ണമായി വേർതിരിക്കപ്പെട്ട ചരിത്രപ്രക്രിയകളല്ല; വിവിധ രാജ്യങ്ങളിൽ പൊതുമേഖലയും സ്വകാര്യ മേഖലയുമടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തിക സംവിധാനങ്ങൾ വികസിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യത്തിൽ സമ്പത്തിനോടുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയ്ക്ക് പ്രത്യേക സങ്കീർണ്ണതയുണ്ട്. ഇന്ത്യയിൽ വൻകിട കോർപ്പറേറ്റ് മൂലധനത്തോടൊപ്പം ചെറുകിട വ്യാപാരികൾ, കർഷകർ, സ്വയംതൊഴിലാളികൾ, കുടുംബസംരംഭങ്ങൾ, സഹകരണസ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ, അസംഘടിത തൊഴിലാളികൾ തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്ത സാമ്പത്തിക വിഭാഗങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ഇവരുടെ ഉടമസ്ഥതാരീതികളും വരുമാനഘടനകളും സാമ്പത്തിക താൽപ്പര്യങ്ങളും വ്യത്യസ്തമാണ്. അതിനാൽ സമ്പത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പൊതുസിദ്ധാന്തം മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഇവരുടെ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥത, ജാതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചരിത്രപരമായ അസമത്വങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസാവസരങ്ങൾ, പ്രാദേശിക വികസനവ്യത്യാസങ്ങൾ, തൊഴിൽവിപണിയിലെ അസംഘടിതാവസ്ഥ എന്നിവയും സമ്പത്തിന്റെ വിതരണത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

കേരളത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക സാഹചര്യത്തിലും ഈ പ്രശ്നത്തിന് പ്രത്യേക രൂപങ്ങളുണ്ട്. പ്രവാസിവരുമാനം, ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾ, വ്യാപാരം, സേവനമേഖല, സഹകരണസ്ഥാപനങ്ങൾ, പൊതുസേവനങ്ങൾ, ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥത, ഉപഭോഗച്ചെലവുകൾ തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ സമ്പത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയിലും വിതരണത്തിലും പങ്കുവഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ കേരളത്തിൽ സമ്പത്തിനെക്കുറിച്ചുള്ള സാമൂഹിക വിശകലനം വ്യവസായ മൂലധനത്തിലും തൊഴിലാളി-മുതലാളി ബന്ധത്തിലും മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. പ്രവാസി അധ്വാനത്തിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന വരുമാനം, കുടുംബസമ്പാദ്യം, ഭൂമിയിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപം, വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും ആരോഗ്യത്തിനുമുള്ള ചെലവ്, ചെറുകിട വ്യവസായങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പ് തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഈ ഘടകങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക ഫലങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായതിനാൽ അവയെല്ലാം ഒരേ സാമൂഹികബന്ധത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളായി കാണാനാവില്ല.

സമ്പത്തിനോടുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും വിശദമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത വ്യക്തിക്ക് തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകാം. എന്നാൽ വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ തീരുമാനങ്ങൾ തൊഴിലാളികൾ, ഉപഭോക്താക്കൾ, പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി എന്നിവയെ സ്വാധീനിക്കുമ്പോൾ ആ തീരുമാനങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ ഉടമയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് സ്വകാര്യ തീരുമാനാധികാരവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സാമ്പത്തിക ഭരണത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രശ്നമായി മാറുന്നു. പൊതുഉടമസ്ഥതയിലും സമാനമായ ചോദ്യം ഉയരുന്നു. ഒരു സ്ഥാപനം സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയിലാണെന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം അതിന്റെ തീരുമാനങ്ങൾ എല്ലാ സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങളുടെയും ആവശ്യങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലും പൊതുഉടമസ്ഥതയിലും തീരുമാനാധികാരത്തിന്റെ സുതാര്യതയും ഉത്തരവാദിത്തവും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം എന്ന ആശയം പ്രസക്തമാണ്. രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം പൊതുഭരണത്തിൽ പൗരന്മാരുടെ പങ്കാളിത്തവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം ഉൽപ്പാദനം, നിക്ഷേപം, തൊഴിൽ, വിഭവവിതരണം തുടങ്ങിയ തീരുമാനങ്ങളിൽ വിവിധ സാമൂഹിക വിഭാഗങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന പങ്കാളിത്തവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. തൊഴിലാളി സഹകരണസംഘങ്ങൾ, ജീവനക്കാരുടെ പ്രതിനിധിത്വമുള്ള ഭരണസമിതികൾ, പങ്കാളിത്ത ബജറ്റിംഗ്, പ്രാദേശിക സാമ്പത്തിക ആസൂത്രണം, പൊതുമേഖലയുടെ ജനാധിപത്യ നിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയവ സാമ്പത്തിക തീരുമാനാധികാരത്തിന്റെ വ്യത്യസ്ത സ്ഥാപനരൂപങ്ങളാണ്. ഇവയുടെ പ്രവർത്തനക്ഷമതയും പരിമിതികളും സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം ഒരു ഏകീകൃത സ്ഥാപനമാതൃകയല്ല; ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും പങ്കാളിത്തവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിപുലമായ ചർച്ചയാണ്.

സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റൊരു പ്രശ്നം സാമ്പത്തിക പ്രേരണകളുടെ സ്വഭാവമാണ്. മനുഷ്യർ എന്തുകൊണ്ടാണ് അധ്വാനിക്കുന്നത്, പുതിയ സംരംഭങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നത്, ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണം നടത്തുന്നത്, സാങ്കേതികവിദ്യ വികസിപ്പിക്കുന്നത് എന്ന ചോദ്യത്തിന് സാമ്പത്തിക പ്രതിഫലം മാത്രമല്ല ഉത്തരം. വ്യക്തിഗത അംഗീകാരം, സൃഷ്ടിപരമായ സംതൃപ്തി, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തം, തൊഴിൽപരമായ താൽപ്പര്യം, ശാസ്ത്രീയ ജിജ്ഞാസ തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളും മനുഷ്യപ്രവർത്തനത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. എന്നാൽ സാമ്പത്തിക പ്രതിഫലത്തിന്റെ പ്രാധാന്യത്തെ പൂർണ്ണമായി അവഗണിക്കാനും കഴിയില്ല. അതിനാൽ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയുടെ വിവിധ മാതൃകകളിൽ വ്യക്തിഗത പ്രേരണകളും കൂട്ടായ ലക്ഷ്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എങ്ങനെ ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു എന്നത് പ്രധാനപ്പെട്ട പ്രായോഗിക ചോദ്യമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ആശയപരമായ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ വ്യക്തിഗത പ്രേരണകളെയും സാമൂഹിക സഹകരണത്തെയും പരസ്പരവിരുദ്ധമായ സ്ഥിരഘടകങ്ങളായി കാണേണ്ടതില്ല. വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരമായ കഴിവുകൾ സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെ വികസിക്കാം; അതേസമയം സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യാം. ഈ രണ്ടു സാധ്യതകളും ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നതിനാൽ അവയുടെ ബന്ധം ചരിത്രപരമായും സ്ഥാപനപരമായും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു സ്ഥിരമായ സമവാക്യത്തിലൂടെ നിർണയിക്കാനാവില്ല. സാമ്പത്തിക വികസനത്തിന്റെ ഘട്ടം, സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ സ്വഭാവം, സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഘടന, സാംസ്കാരിക സാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവ അതിനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു.

സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും അറിവിന്റെയും ഉടമസ്ഥതയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ആധുനിക ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം തലമുറകളായി വികസിച്ച ശാസ്ത്രീയ അറിവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരു പുതിയ ഔഷധം, സാങ്കേതിക ഉപകരണം, കൃത്രിമബുദ്ധി സംവിധാനം, കാർഷിക സാങ്കേതികവിദ്യ എന്നിവ വികസിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതിന്റെ പിന്നിൽ വ്യക്തിഗത ഗവേഷണത്തോടൊപ്പം പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, സർവകലാശാലകൾ, മുൻകാല ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾ, പൊതുധനസഹായം, ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയുടെ സംഭാവനകളുമുണ്ടാകും. എന്നാൽ കണ്ടെത്തലുകളുടെ വാണിജ്യവൽക്കരണത്തിൽ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും ബൗദ്ധിക സ്വത്തവകാശങ്ങളും പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ ഗവേഷണത്തിനുള്ള സാമ്പത്തിക പ്രേരണയും അറിവിലേക്കുള്ള പൊതുപ്രവേശനവും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം ഉയരുന്നു.

ഈ വൈരുദ്ധ്യം ആരോഗ്യരംഗത്ത് കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ഔഷധഗവേഷണത്തിന് വലിയ സാമ്പത്തിക നിക്ഷേപവും ദീർഘകാല ഗവേഷണവും ആവശ്യമായിരിക്കാം. അതേസമയം ജീവൻരക്ഷാ ഔഷധങ്ങളുടെ ലഭ്യത പൊതുജനാരോഗ്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അടിസ്ഥാന പ്രശ്നമാണ്. ഗവേഷണച്ചെലവ് തിരിച്ചുപിടിക്കാനുള്ള സ്ഥാപനങ്ങളുടെ താൽപ്പര്യവും ഔഷധങ്ങൾ സാധാരണക്കാർക്ക് ലഭ്യമാക്കാനുള്ള സാമൂഹിക ആവശ്യവും തമ്മിൽ സംഘർഷം ഉണ്ടാകാം. പേറ്റന്റ് നിയമങ്ങൾ, പൊതുധനസഹായത്തോടെയുള്ള ഗവേഷണം, ജനറിക് ഔഷധങ്ങൾ, പൊതുമേഖലാ ഉൽപ്പാദനം, വിലനിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ സംവിധാനങ്ങൾ ഈ പ്രശ്നത്തെ വ്യത്യസ്ത രീതികളിൽ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ അറിവിന്റെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയും സാമൂഹിക ഉപയോഗവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ആധുനിക സമ്പത്തിന്റെ ചർച്ചയിൽ ഒഴിവാക്കാനാവാത്ത വിഷയമാണ്.

സമ്പത്തിന്റെ പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസമയത്തിന്റെ പ്രശ്നവും ഉയരുന്നു. സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനായി മനുഷ്യൻ തന്റെ ജീവിതത്തിലെ വലിയൊരു ഭാഗം അധ്വാനത്തിനായി വിനിയോഗിക്കുന്നു. സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും വികസിക്കുമ്പോൾ ഒരേ അളവിലുള്ള ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ കുറഞ്ഞ അധ്വാനസമയത്തിൽ നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയുന്നു. ഈ അധിക ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ ഫലം കൂടുതൽ ലാഭമായോ ഉയർന്ന വേതനമായോ കുറഞ്ഞ തൊഴിൽസമയമായോ കുറഞ്ഞ വിലയായോ പുതിയ നിക്ഷേപമായോ മാറാം. അതിനാൽ സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെ സാമൂഹിക ഫലം ഉടമസ്ഥതയുടെയും വിലപേശൽശേഷിയുടെയും പൊതുനയങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസമയവും സമ്പത്തിന്റെ വിതരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു.

മാർക്സിന്റെ ചിന്തയിൽ സ്വതന്ത്രസമയം മനുഷ്യവികസനത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതം ഉപജീവനത്തിനാവശ്യമായ അധ്വാനത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. പഠനം, കല, ശാസ്ത്രം, സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം, വിശ്രമം, കുടുംബബന്ധങ്ങൾ, സൃഷ്ടിപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കും സമയം ആവശ്യമാണ്. അതിനാൽ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ വർധന മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസമയത്തെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്നത് സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രധാന ചോദ്യമാണ്. കൂടുതൽ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുമ്പോഴും മനുഷ്യന്റെ ജീവിതസമയം മുഴുവൻ സാമ്പത്തിക മത്സരത്തിനായി വിനിയോഗിക്കപ്പെടുന്ന സാഹചര്യം ഉണ്ടാകാം. അതേസമയം ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുടെ നേട്ടങ്ങൾ തൊഴിൽസമയം കുറയ്ക്കുന്നതിനും പൊതുസേവനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനും വിനിയോഗിക്കപ്പെടുന്ന വ്യത്യസ്ത സ്ഥാപനക്രമീകരണങ്ങളും സാധ്യമാണ്.

ഇതോടെ സമ്പത്തിന്റെ പ്രശ്നം പണത്തിന്റെയും വസ്തുക്കളുടെയും അളവിൽനിന്ന് മനുഷ്യന്റെ ജീവിതഗുണത്തിലേക്ക് വികസിക്കുന്നു. ഒരു സമൂഹത്തിൽ മൊത്തം ഉൽപ്പാദനം വർധിച്ചിട്ടും പൊതുജനാരോഗ്യം മോശമാകുകയോ പരിസ്ഥിതി നശിക്കുകയോ വിദ്യാഭ്യാസാവസരങ്ങൾ ചുരുങ്ങുകയോ സാമൂഹിക അസമത്വം വർധിക്കുകയോ ചെയ്താൽ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയുടെ സാമൂഹിക ഫലങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരും. അതുകൊണ്ട് മൊത്ത ആഭ്യന്തര ഉൽപ്പാദനം, പ്രതിശീർഷ വരുമാനം തുടങ്ങിയ സാമ്പത്തിക സൂചകങ്ങളോടൊപ്പം ആരോഗ്യനില, വിദ്യാഭ്യാസം, ആയുർദൈർഘ്യം, തൊഴിൽസുരക്ഷ, പരിസ്ഥിതിയുടെ ഗുണനിലവാരം, സാമൂഹിക ചലനശേഷി തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളും വികസനത്തിന്റെ വിശകലനത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഈ ബന്ധത്തെ സമ്പത്തിന്റെ അളവിലുള്ള വളർച്ചയും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഗുണപരമായ പരിവർത്തനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധമായി പരിശോധിക്കാം. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ അളവ് വർധിക്കുന്നത് സാമൂഹിക വികസനത്തിനുള്ള ഭൗതികസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ സാധ്യതകൾ യഥാർത്ഥ മനുഷ്യവികസനമായി മാറണമെങ്കിൽ സ്ഥാപനപരമായും സാമൂഹികമായും വ്യത്യസ്തമായ പരിവർത്തനങ്ങൾ ആവശ്യമായിരിക്കും. അളവിലുള്ള വർധന സ്വയമേവ ഗുണപരമായ പുരോഗതിയായി മാറണമെന്നില്ല. അതിന്റെ ഫലം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളുടെയും സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും സ്വഭാവത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ വ്യത്യാസം സമ്പത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹിക പ്രയോജനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.

സമ്പത്തിനോടുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തിന്റെ ദാർശനിക അടിത്തറയിൽ മനുഷ്യനും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാന ചോദ്യം നിലകൊള്ളുന്നു. മനുഷ്യന്റെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനം മറ്റുള്ളവരുടെ അധ്വാനത്തെയും അറിവിനെയും സാമൂഹിക സഹകരണത്തെയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തിയുടെ സമ്പത്തിനെ പൂർണ്ണമായും സ്വതന്ത്രമായ വ്യക്തിഗത സൃഷ്ടിയായി കാണാനാകുമോ എന്നതാണ് ആ ചോദ്യം. വ്യക്തിയുടെ കഴിവും അധ്വാനവും സംരംഭകത്വവും യഥാർത്ഥ സംഭാവനകളാണ്. എന്നാൽ അവ പ്രകടമാകുന്നത് ചരിത്രപരമായി വികസിച്ച സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളിലാണ്. അതിനാൽ വ്യക്തിഗത സംഭാവനയും സാമൂഹിക സംഭാവനയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സമ്പത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയെക്കുറിച്ചുള്ള വിശകലനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

അതേസമയം സാമൂഹിക സംഭാവനയുണ്ടെന്ന വസ്തുത മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഓരോ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെയും വരുമാനത്തിന്റെയും കൃത്യമായ ഉടമസ്ഥതാരീതി നിർണയിക്കാനാവില്ല. സാമ്പത്തിക സംഘടനയ്ക്ക് നിക്ഷേപം, അപകടസാധ്യത ഏറ്റെടുക്കൽ, നവീകരണം, ഉത്തരവാദിത്തം, വിഭവങ്ങളുടെ കാര്യക്ഷമമായ വിനിയോഗം തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങളും പരിഹരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതിനാൽ സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദാർശനിക തിരിച്ചറിവിനൊപ്പം വ്യത്യസ്ത ഉടമസ്ഥതാരീതികളുടെ യഥാർത്ഥ പ്രവർത്തനഫലങ്ങളും പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത, സഹകരണ ഉടമസ്ഥത, പൊതുഉടമസ്ഥത, സംയുക്ത ഉടമസ്ഥത എന്നിവയുടെ പ്രവർത്തനക്ഷമതയെക്കുറിച്ചുള്ള അനുഭവപരമായ പഠനങ്ങൾ ഇവിടെ പ്രസക്തമാണ്.

അവസാനമായി, സമ്പത്തിനോടുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തെ വ്യക്തിയുടെ സമ്പന്നതയോടുള്ള ലളിതമായ അനുകൂലതയോ പ്രതികൂലതയോ ആയി ചുരുക്കാനാവില്ല. അത് സമ്പത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനം, ഉടമസ്ഥത, നിയന്ത്രണം, വിതരണം, സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള സൈദ്ധാന്തിക വിശകലനമാണ്. മുതലാളിത്തത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് വ്യക്തിയുടെ സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയും ഈ വിശാലമായ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് പരിശോധിക്കപ്പെടേണ്ടത്. വ്യക്തി എത്ര സമ്പത്ത് കൈവശം വയ്ക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം അത് എങ്ങനെ സമ്പാദിക്കപ്പെട്ടു, ഏതു സാമൂഹികബന്ധങ്ങളിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു, അതിന്റെ നിയന്ത്രണം എങ്ങനെയാണ് ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്, അതിന്റെ വിനിയോഗം മറ്റുള്ളവരെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളും പ്രസക്തമാണ്.

സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവും അതിന്റെ സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തലും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യമാണ് മാർക്സിയൻ സാമ്പത്തിക വിമർശനത്തിന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഒന്ന്. എന്നാൽ ആ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപങ്ങൾ ചരിത്രപരമായും സ്ഥാപനപരമായും വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സമ്പത്തിനോടുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് മാർക്സിയൻ സിദ്ധാന്തത്തോടൊപ്പം സാമ്പത്തിക ചരിത്രം, ആധുനിക സ്ഥാപനസാമ്പത്തികശാസ്ത്രം, തൊഴിൽബന്ധങ്ങൾ, സാങ്കേതിക പരിവർത്തനങ്ങൾ, സാമൂഹിക അസമത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അനുഭവപരമായ പഠനങ്ങൾ എന്നിവയും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദാർശനിക ചട്ടക്കൂടിൽ സമ്പത്തിനെ വ്യക്തിയും സമൂഹവും പ്രകൃതിയും സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലുള്ള നിരന്തരമായ പരസ്പരപ്രവർത്തനത്തിലൂടെ രൂപപ്പെടുന്ന ചലനാത്മക സാമൂഹികബന്ധമായി വ്യാഖ്യാനിക്കാം. ഈ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ സമ്പത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും സഞ്ചയവും വിതരണവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കപ്പെട്ട പ്രവർത്തനങ്ങളല്ല; ഒരേ സാമൂഹിക പ്രക്രിയയുടെ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടങ്ങളാണ്. വ്യക്തിഗത താൽപ്പര്യങ്ങളും സാമൂഹിക ആവശ്യങ്ങളും, മത്സരവും സഹകരണവും, സ്വകാര്യ നിയന്ത്രണവും പൊതുത്തരവാദിത്തവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ ചരിത്രപരമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഈ മാറ്റങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം സമ്പത്തിന്റെ അളവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയെ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക അസ്തിത്വത്തെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും കുറിച്ചുള്ള വിശാലമായ ദാർശനിക അന്വേഷണവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ സമ്പത്തിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം ഒടുവിൽ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ സംഘടനയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യമായി വികസിക്കുന്നു. സമ്പത്ത് എത്രമാത്രം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതും അത് എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നതും മാത്രമല്ല, സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയയിൽ മനുഷ്യർ തമ്മിൽ ഏതു തരത്തിലുള്ള ബന്ധങ്ങളാണ് രൂപപ്പെടുന്നത് എന്നതും പ്രധാനമാണ്. ഈ ബന്ധങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണത്തിലാണ് മുതലാളിത്ത വ്യവസ്ഥയിലെ സമ്പത്തിനോടുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തിന്റെ സൈദ്ധാന്തിക പ്രാധാന്യം നിലകൊള്ളുന്നത്.

മുതലാളിത്ത വ്യവസ്ഥയിൽ സമ്പത്തിനോടുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തെ ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് വിമർശനം സമ്പത്തിനെതിരായ ഒരു ലളിതമായ നിലപാടല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ഭൗതിക ജീവിതത്തിനും സാമൂഹിക പുരോഗതിക്കും സമ്പത്ത് അനിവാര്യമാണ്. പ്രശ്നം സമ്പത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തിലല്ല; സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമൂഹിക പ്രക്രിയയും അതിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും വിതരണവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിലാണ്. മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ അധ്വാനം, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ, തലമുറകളായി വികസിച്ച ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും, സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളും ചേർന്നാണ് ആധുനിക സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ അതിന്റെ നിയന്ത്രണം പരിമിതമായ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന സമ്പത്ത് സ്വകാര്യ മൂലധനസഞ്ചയമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനവും സ്വകാര്യ കൈവശപ്പെടുത്തലും തമ്മിലുള്ള ഈ വൈരുദ്ധ്യമാണ് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സാമ്പത്തിക വിമർശനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന കേന്ദ്രം.

മുതലാളിത്തം മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ അഭൂതപൂർവമായ നിലയിലേക്ക് ഉയർത്തിയ ചരിത്രപരമായ ശക്തിയാണ്. ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, യന്ത്രവൽക്കരണം, ആഗോള വിനിമയം, തൊഴിൽവിഭജനം എന്നിവയുടെ വികസനത്തിലൂടെ മനുഷ്യസമൂഹത്തിന് മുമ്പൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്തത്ര സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശേഷി അത് വികസിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ ഈ വളർച്ചയോടൊപ്പം സമ്പത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണം, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, തൊഴിൽ അനിശ്ചിതത്വം, വിപണിയാധിപത്യം, പരിസ്ഥിതി പ്രതിസന്ധി തുടങ്ങിയ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടു. അതിനാൽ മുതലാളിത്തത്തെ ചരിത്രപരമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് അതിന്റെ സംഭാവനകളെയും അതിന്റെ ആന്തരിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെയും ഒരുമിച്ച് പരിഗണിച്ചുകൊണ്ടാണ്.

കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ലക്ഷ്യം സമ്പത്തിന്റെ നാശമല്ല, സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണമാണ്. അതിന്റെ അർത്ഥം എല്ലാവരുടെയും വ്യക്തിപരമായ സ്വത്തുക്കൾ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല. മറിച്ച്, സമൂഹത്തിന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന നിർണായക ഉൽപ്പാദനോപാധികൾ ഏതാനും വ്യക്തികളുടെയും സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും സാമ്പത്തിക അധികാരമായി മാറാതിരിക്കുകയും, അവയുടെ ഉപയോഗവും ഫലവും വിശാലമായ സമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വ്യക്തിപരമായ സ്വത്തും മൂലധനാധിഷ്ഠിത ഉടമസ്ഥതയും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിയുന്നത് നിർണായകമാണ്.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഈ പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ വിശാലമായി കാണുമ്പോൾ, സമ്പത്ത് ഒരു നിശ്ചല വസ്തുവല്ല; നിരന്തരമായ പരിവർത്തനത്തിലുള്ള സാമൂഹിക ശക്തിയാണ്. പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ മനുഷ്യാധ്വാനത്തിലൂടെ ഉൽപ്പാദനവിഭവങ്ങളാകുന്നു; ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും അവയുടെ ഉൽപ്പാദനശേഷി വർധിപ്പിക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദനം ചരക്കുകളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; വിപണി അവയ്ക്ക് വിനിമയമൂല്യം നൽകുന്നു; പണം മൂലധനമായി മാറുന്നു; മൂലധനം വീണ്ടും ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ച് പുതിയ സമ്പത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ നിരന്തര ചലനത്തിൽ സംയോജകബലങ്ങളും വിയോജകബലങ്ങളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സഹകരണം ഉൽപ്പാദനത്തെ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ മത്സരം അതിനെ ചലിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അമിതമായ കേന്ദ്രീകരണം സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ സമ്പത്തിന്റെ ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നത് സമൂഹത്തിന്റെ ആന്തരിക ചലനത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നതുതന്നെയാണ്.

ഇതിൽനിന്ന് ഒരു പ്രധാന ദാർശനിക നിഗമനം ഉയർന്നുവരുന്നു: സമ്പത്ത് മനുഷ്യന്റെ ലക്ഷ്യമല്ല; മനുഷ്യവികസനത്തിനുള്ള ഉപാധിയാണ്. പണം, മൂലധനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഉൽപ്പാദനശേഷി എന്നിവ മനുഷ്യജീവിതത്തെ വികസിപ്പിക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങളാണ്. അവ തന്നെ മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യങ്ങളായി മാറുമ്പോഴാണ് മനുഷ്യൻ സമ്പത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനം സമ്പത്തിന്റെ മേൽ മനുഷ്യന്റെ സാമൂഹിക നിയന്ത്രണം സ്ഥാപിക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്. മനുഷ്യൻ സമ്പത്തിനുവേണ്ടി ജീവിക്കുന്നതിനുപകരം, സമ്പത്ത് മനുഷ്യന്റെ സമഗ്രമായ ജീവിതവികസനത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കണം.

ഈ നിലപാടിൽ സമൃദ്ധിയുടെ സാമൂഹികവൽക്കരണം ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ സമവിതരണമല്ല. ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും ഉപയോഗിച്ച് സമൂഹത്തിന്റെ ഭൗതിക സമൃദ്ധി വർധിപ്പിക്കുകയും, ആ സമൃദ്ധിയുടെ ഫലങ്ങൾ ആരോഗ്യവും വിദ്യാഭ്യാസവും ഭവനവും സാമൂഹിക സുരക്ഷയും ശാസ്ത്രവും സംസ്കാരവും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവും സ്വതന്ത്ര സമയവും ഉൾപ്പെടുന്ന മനുഷ്യവികസനത്തിലേക്ക് മാറ്റുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള ലക്ഷ്യം. ഓരോ മനുഷ്യനും തന്റെ കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കാനും സാമൂഹിക ഉൽപ്പാദനത്തിൽ പങ്കാളിയാകാനും സ്വന്തം ജീവിതത്തെ നിർണയിക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളിൽ പങ്കാളിയാകാനും കഴിയുന്ന സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുകയാണ് ഇവിടെ പ്രധാനപ്പെട്ടത്.

അതേസമയം, ഭാവിയിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ചരിത്രത്തിലെ പരീക്ഷണങ്ങളിൽനിന്നുള്ള പാഠങ്ങൾ അവഗണിക്കാനാവില്ല. സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥത ഇല്ലാതാക്കുന്നതു മാത്രം സാമൂഹിക വിമോചനം ഉറപ്പാക്കില്ല. സംസ്ഥാന ഉടമസ്ഥതയും യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയും ഒന്നല്ല. ഉൽപ്പാദനോപാധികളുടെ ഉടമസ്ഥത മാറുന്നതിനൊപ്പം തീരുമാനാധികാരം, സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം, തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്തം, സുതാര്യത, ഉത്തരവാദിത്തം, വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയും സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. അല്ലാത്തപക്ഷം സ്വകാര്യ മൂലധനത്തിന്റെ കേന്ദ്രീകരണത്തിന് പകരം ഭരണകൂടാധിഷ്ഠിത കേന്ദ്രീകരണം രൂപപ്പെടാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

അതുകൊണ്ട് ആധുനിക കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് ചിന്തയ്ക്ക് മുന്നിലുള്ള പ്രധാന വെല്ലുവിളി പഴയ സാമ്പത്തിക മാതൃകകളുടെ ആവർത്തനമല്ല; മനുഷ്യന്റെ ഉൽപ്പാദനശേഷിയുടെ പുതിയ ഘട്ടത്തിന് അനുയോജ്യമായ സാമൂഹിക ഉടമസ്ഥതയുടെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ കണ്ടെത്തുക എന്നതാണ്. കൃത്രിമബുദ്ധി, ഓട്ടോമേഷൻ, റോബോട്ടിക്സ്, ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, ഡാറ്റ, ജൈവസാങ്കേതികവിദ്യ തുടങ്ങിയ മേഖലകൾ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ തന്നെ മാറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, സമ്പത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥതയും നിയന്ത്രണവും സംബന്ധിച്ച പഴയ ചോദ്യങ്ങൾ പുതിയ രൂപത്തിൽ തിരിച്ചുവരുന്നു. ഭാവിയിൽ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പത്ത് ഭൂമിയോ ഫാക്ടറിയോ മാത്രമല്ല; അറിവ്, ഡാറ്റ, സാങ്കേതികവിദ്യ, ശാസ്ത്രീയ ശേഷി, മനുഷ്യരുടെ കൂട്ടായ ബൗദ്ധികശേഷി എന്നിവയും ആയിരിക്കും. അതിനാൽ സമ്പത്തിന്റെ സാമൂഹികവൽക്കരണം എന്ന ആശയവും ഈ പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളിലേക്ക് വികസിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഒടുവിൽ, “സമ്പത്ത് ആരുടേതാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തേക്കാൾ “സമ്പത്ത് ആരുടെ അധ്വാനത്തിലൂടെയാണ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്, ആരാണ് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്, അതിന്റെ ഫലം ആരുടെ ജീവിതത്തെ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നു?” എന്ന ചോദ്യമാണ് കൂടുതൽ അടിസ്ഥാനപരമായത്. ഈ ചോദ്യത്തിലൂടെയാണ് സാമ്പത്തിക നീതിയിലേക്കുള്ള വഴി തുറക്കുന്നത്. വ്യക്തിയുടെ സൃഷ്ടിപരതയും സംരംഭകത്വവും സംരക്ഷിക്കുമ്പോഴും, സാമൂഹികമായി സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്ന സമ്പത്ത് ഏതാനും കൈകളിൽ അനന്തമായ അധികാരമായി കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടാതിരിക്കാനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

അതിനാൽ മുതലാളിത്ത വ്യവസ്ഥയിൽ സമ്പത്തിനോടുള്ള കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമീപനത്തിന്റെ അന്തിമ സാരാംശം ഇങ്ങനെ പറയാം: സമ്പത്ത് നശിപ്പിക്കുകയല്ല, അതിന്റെ സാമൂഹിക സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയുക; സമ്പന്നതയെ എതിർക്കുകയല്ല, സമ്പത്ത് അധികാരത്തിന്റെ ഏകാധിപത്യരൂപമാകുന്നത് തടയുക; ഉൽപ്പാദനത്തെ നിരസിക്കുകയല്ല, ഉൽപ്പാദനശേഷിയെ പരമാവധി വികസിപ്പിക്കുക; വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം ഇല്ലാതാക്കുകയല്ല, അതിന് ആവശ്യമായ ഭൗതിക അടിത്തറ സൃഷ്ടിക്കുക; സമ്പത്ത് ഏതാനും പേരുടെ മൂലധനസഞ്ചയമായി ചുരുക്കുകയല്ല, മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ പൊതുവായ വികസനശേഷിയായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുക.

ക്വാണ്ടം ഡയലക്ടിക്സിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ, ഇത് ഒടുവിൽ സ്വകാര്യ സമ്പത്തും സാമൂഹിക സമ്പത്തും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യത്തെ ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു സാമൂഹിക സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ശ്രമമാണ്. മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനവും പ്രകൃതിയും ശാസ്ത്രവും സാങ്കേതികവിദ്യയും സാമൂഹിക സഹകരണവും ചേർന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമ്പത്ത് മനുഷ്യനെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയാകാതെ മനുഷ്യന്റെ വിമോചനത്തിനുള്ള ശക്തിയായി മാറുന്നിടത്താണ് സമ്പത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക അർത്ഥം സാക്ഷാത്കരിക്കുന്നത്. അതാണ് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് സമ്പത്ത് സങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ദാർശനിക പ്രസക്തി.